Inne fizykalne metody leczenia w psychiatrii oparte o stymulację elektromagnetyczną

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Inne fizykalne metody leczenia w psychiatrii oparte o stymulację elektromagnetyczną"

Transkrypt

1 PRACE POGLĄDOWE Tomasz ZYSS 1,5 Wojciech RACHEL 1,2 Wojciech DATKA 1,2 Robert T. HESE 3 Piotr GORCZYCA 3 Andrzej ZIĘBA 1,2 Wojciech PIEKOSZEWSKI 4 Inne fizykalne metody leczenia w psychiatrii oparte o stymulację elektromagnetyczną Others physical methods in psychiatric treatment based on electromagnetic stimulation 1 Klinika Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży, Szpital Uniwersytecki, Kraków Dr hab. med. Maciej Pilecki 2 Klinika Psychiatrii Dorosłych, Collegium Medicum UJ, Kraków Prof. dr hab. med. Andrzej Zięba 3 Katedra i Oddział Kliniczny Psychiatrii, Śląski Uniwersytet Medyczny, Tarnowskie Góry prof. dr hab. med. Piotr Gorczyca 4 Pracownia Wysokorozdzielczej Spektrometrii Masowej, Zakład Chemii Analitycznej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków Prof. dr hab. med. Wojciech Piekoszowski 5 Zakład Neurolingwistyki, Instytut Filologii Polskiej, Uniwersytet Pedagogiczny, Kraków Prof. dr hab. Mirosław Michalik Dodatkowe słowa kluczowe: psychiatria terapia fizykalna elektryczna i magnetyczna Additional key words: psychiatry physical treatment electric and magentic stimulation Adres do korespondencji: Dr n. med. Tomasz Zyss Klinika Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży, Szpital Uniwersytecki ul. Kopernika 21a, Kraków W okresie ostatnich dekad badaniom klinicznym poddano kilka nowych fizykalnych metod, które polegają na stymulacji elektromagnetycznej okolicy głowy, a do których należy: - nerwu błędnego (VNS = vagus nerve stimulation), - terapia magnetowstrząsowa (MST/ MCT = magnetic seizure therapy / magnetoconvulsive therapy), - głęboka stymulację mózgu (DBS = deep brain stimulation) oraz - stałoprądowa (tdcs = transcranial direct current stimulation). W pracy przedstawiono opis wymienionych technik (natura, zalety, wady, ograniczenia) wraz z ich porównaniem do stosowanych zabiegów elektrowstrząsowych, opisanej wcześniej przezczaszkowej stymulacji magnetycznej TMS oraz stanowiącej podstawę leczenia psychiatrycznego farmakoterapii. In the last decades a few new physical methods based on the electromagnetic head stimulation were subjected to the clinical research. To them belong: - vagus nerve stimulation (VNS), - magnetic seizure therapy / magnetoconvulsive therapy (MST/MCT), - deep stimulation of the brain (DBS) and - transcranial direct current stimulation (tdcs. The paper presents a description of mentioned techniques (nature, advantages, defects, restrictions), which were compared to the applied electroconvulsive treatment ECT, earlier described transcranial magnetic stimulation TMS and the pharmacotherapy (the basis of the psychiatric treatment). Wstęp W trzech wcześniejszych pracach zaprezentowaliśmy aktualny stan wiedzy i panującą praktykę kliniczną dotyczącą dwóch fizykalnych metod leczenia psychiatrycznego: zabiegów elektrowstrząsowych EW [1,2] oraz przezczaszkowej stymulacji magnetycznej TMS [3]. We wstępie pracy o TMS zasygnalizowaliśmy, iż była to pierwsza z nowych metod wykorzystujących stymulację elektro-magnetyczną, które w ostatnich trzech dekadach podano badaniom pod kątem ich skuteczności w terapii różnych zaburzeń psychicznych - głównie (a więc schorzenia będącego jednym z głównych wskazań do zastosowania dawnych, lecz do nadal z dużą skutecznością stosowanych elektrowstrząsów). Do technik tych zalicza się [33-45]: - elektryczną stymulację nerwu błędnego (VNS = vagus nerve stimulation), - terapię magnetowstrząsową (MST/ MCT = magnetic seizure therapy / magnetoconvulsive therapy), - głęboką stymulację mózgu (DBS = deep brain stimulation) oraz - przezczaszkową stymulację stałoprądową (tdcs = transcranial direct current stimulation). Dokładny opis każdej z tych technik przekracza możliwości niniejszej pracy - informacje o nich znaleźć można w opracowaniach własnych [4,5]. Niniejsza praca została poświęcona omówieniu wymienionych pozostałych technik, które wartość kliniczna jest różna. Zaprezentowane zostaną ich wady i zalety - w porównaniu do uznanych zabiegów elektrowstrząsowych i farmakoterapii. Wstępna prezentacja Część z technik (DBS, TMS, VSN) zostało początkowo opracowane i wprowadzone do praktyki klinicznej przez neurologów, a dopiero wtórnie zainteresowali się nimi psychiatrzy. Metoda MST/MCT - podobnie do TMS - posiłkuje się silnym zmiennym, impulsowym polem magnetycznym; pozostałe - są technikami, które wykorzystują prąd elektryczny do wywołania pożądanych zmian terapeutycznych [6-11]. Wymienione metody określane są terminem technik neuromodulacyjnych [12,13], neurostymulacyjnych [14,15], czy ogniskowych stymulacji mózgu [56]. Wydaje się, iż pierwsze z wymienionych określeń jest najbardziej właściwe. Każda z opisywanych technik - wykorzystując odmienny sposób działania - wpływa na mózg i moduluje jego pracę. Stosując określenie ogniskowe należy pamiętać, iż wielkość ogniska w technice TMS jest znacząco większa (kilka centymetrów) niż w metodzie DBS (kilka milimetrów) [62]. Ponadto w technice VNS nie dokonuje się bezpośredniej stymulacji mózgu: impulsy stymulujące docierają bowiem do mózgu przez stymulację obwodową nerwu czasz- Przegląd Lekarski 2016 / 73 / 2 97

2 kowego - nerwu błędnego. Inne techniki działają już jednak bezpośrednio na struktury mózgowia - głównie powierzchowne (TMS, tdcs, MST/MCT) lub głębokie (BDS). Techniki BNS i DBS wymagają przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego - wszczepienia specjalnego stymulatora (w okolicę podobojczykową - na podobieństwo stymulatorów kardiologicznych). W przypadku VNS elektrody stymulujące umieszczane są na lewym nerwie błędnym na wysokości szyi; z kolei w przypadku DBS elektrody (do dwustronnej stymulacji) prowadzone są pod skórą karku i z tyłu głowy do otworów trepanacyjnych, przed które wprowadzane są do wnętrza czaszki, by penetrując tkankę mózgową zostać umiejscowione w określonych głębokich strukturach mózgu - przy wykorzystaniu technik stereotaksji. Tym samym DBS jest techniką terapeutyczną o największej inwazyjności wśród innych technik terapeutycznych - stosowanych obecnie w psychiatrii (za rzadko stosowanymi technikami strukturalnej ablacji - np. w leczeniu ciężkich postaci zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych) [17]. Technika MST/MCT (podobnie jak zabiegi elektrowstrząsowe) ma prowadzić do efektu przeciwdepresyjnego na drodze wywołania czynności napadowej, choć w sposób lepiej kontrolowany i miejscowo ograniczony. Drgawkorodny potencjał techniki TMS zależał od częstotliwości stymulacji, tj. generowania impulsów pola magnetycznego. Pojedyncze impulsy lub też z niewielką częstotliwością (technika stymulacji TMS pojedynczymi impulsami; sptms = single pulse TMS) są zasadniczo bezpieczne i nie prowadzą do wywołania czynności napadowej. Wzrastająca do kilkudziesięciu herców częstotliwość stymulacji TMS (technika powtarzalnej szybko-częstotliwej TMS; rtms = repetitive rapid-rate TMS) zwiększa ryzyko wyzwolenia czynności napadowej. Pozostałe nowe metody mają natomiast charakter niedrgawkowy [18]. Oprócz stymulacji nerwu błędnego VNS - pozostałe techniki mają nadal charakter eksperymentalny. Badania nad DBS, MST/MCT czy tdcs zostały wykonane na względnie małych populacjach pacjentów. Natomiast wykorzystywane w technice tdcs parametry bodźca stymulującego (kilka do kilkunastu woltów) pozwalają wątpić w to czy technika ta jest w stanie wywołać jakiekolwiek działanie biologiczne [19]. Porównanie metod Ponieważ we wcześniejszych pracach omówione zostały w szczegółach techniki EW i TMS - w niniejszym opracowaniu nie będą one poruszane, chyba tylko jako tło dla prezentacji pozostałych metod. Mimo, iż w zasadzie od dawna wiedziano, iż czynność napadowa jest kluczowym czynnikiem o działaniu terapeutycznym (z mechanistycznego punktu widzenia pozwala na wzmocnienie osłabionego przejściem przez powierzchniowe struktury głowy bodźca fizykalnego/elektrycznego oraz jego propagację z powierzchownych do głębokich struktur mózgowia) - pojawienie się techniki TMS w 1985 r. [20] stanowiło punkt wyjścia do podjęcia prób określenia skuteczności klinicznej tej a priori niedrgawkowej metody stymulacji mózgu. W przypadku TMS wyzwolenie czynności napadowej uznawane było za powikłanie (o tyle poważne, że występujące u przytomnej osoby, a nie pacjenta zabezpieczonego krótkotrwałym znieczuleniem ogólnymi zwiotczeniem, i dodatkowo osoby zapewnianej o daleko idącym bezpieczeństwie TMS). Metodami terapeutycznymi, które miały obejść niedogodności związane zarówno z terapią EW były wspomniane metody: TMS, VNS, DBS, MCT/MST i tdcs. Umożliwiają one mniej lub bardziej bezpośrednią stymulację zaburzonych struktur mózgowia i w przeciwieństwie do leków nie pływają na funkcjonowanie innych narządów i organów - poza mózgiem. Wszystkie z wymienionych metod są zwykle w zakresie skuteczności i bezpieczeństwa oraz innych kryteriów porównywane do wzorca jakim są elektrowstrząsy - fizykalna metoda o ustalonej renomie i znanym profilu działania. Mała skuteczność niedrgawkowej stymulacji magnetycznej TMS skłoniła do podjęcia prób nad magnetycznie wyzwalanymi wstrząsami (MST/MCT) [21]. W tym jednak przypadku występują duże problemy techniczne związane z uzyskaniem takich parametrów bodźca (konieczna wysoka indukcja i częstotliwość; problemy z cewkami stymulacyjnymi wymagającymi chłodzenia, potężny stymulator - ciężarem i ceną wielokrotnie przekraczający parametry typowych stymulatorów elektrycznych do EW), które byłyby w stanie w sposób celowy i powtarzalny wyzwolić czynność napadową na drodze stymulacji magnetycznej. Większość dotychczasowych badań koncentrowało się na potwierdzaniu bezpieczeństwa metody MST/MCT, w niewielkim zakresie dostarczając dane o realnej klinicznej skuteczności (działaniu przeciwdepresyjnemu) tej techniki. Pewne specyficzne właściwości MST/ MCT (niewielki powierzchniowo obszar stymulacji - zwykle pojedynczy, choć pojawiają się już systemu do bifokalnej stymulacji) powodują, iż przy jej wykorzystaniu możliwe jest uzyskanie napadowości ogniskowej, a nie uogólnionej, a z badań nad elektrowstrząsami EW wiadomo, iż silniejsze działanie kliniczne mają uogólnione wyładowania sieci neuronalnej mózgu (lepsza penetracja do wszelkich, w tym również biochemicznie/ metabolicznie zaburzonych struktur mózgowia). W przypadku MST/MCT natrafia się więc ponownie ograniczenie opisane dla techniki TMS. Ogniskowe wyładowanie najlepiej byłoby wywoływać bezpośrednio okolicy metabolicznie/biochemiczne zaburzonej struktury mózgu pacjenta z depresją, a to z kolei czyni stosowanie MST/MCT na ślepo (jak zabiegów EW) mało celowe czy efektywne. Tak jak TMS - MST/ MCT wydaje się wymagać przynajmniej przedstymulacyjnej czynnościowej diagnostyki neuroobrazowej, którego celem jest identyfikacja zaburzonej okolicy mającej być następczo poddana stymulacji. Konieczność przeprowadzania dokładnej czynnościowej neurodiagnostyki identyfikującej, która okolica mózgu danego pacjenta ulega zaburzeniu w trakcie aktualnego epizodu jest również konieczna w przypadku techniki DBS. Sukces terapeutyczny ma zapewnić implantowanie elektrody właśnie w obrębie tej struktury - jak to w pierwszym eksperymencie Mayberg (najpierw została wyselekcjonowana grupa pacjentów z depresją, u której zidentyfikowano zaburzenie pracy okolicy podkolanowej zakrętu obręczy, i dopiero o niej zostały zaimplantowane elektrody stymulujące) [22]. Topograficzna diagnostyka przedstymulacyjna wydaje się być ważna o tyle, że okolice zawiadujące kontrolą nad nastrojem/afektem jawią się być gorzej zidentyfikowane i bardziej niestałe niż struktury zawiadujące motoryką - wykorzystywane w wykorzystaniu DBS w terapii choroby Parkinsona, dyskinez czy innych zaburzeń ruchowych (typowe wskazania do zastosowania DBS w neurologii). Istnieją jednak inne badania, które wykazują możliwość implantowania elektrod stymulujących na ślepo do w miarę dowolnej głębokiej struktury mózgowia. Poprawę kliniczną ma się uzyskiwać przez modyfikujący wpływ stymulacji na cały zaburzony układ połączeń neuronalnych - tym bardziej, że DBS nie prowadzi tylko do miejscowej zmiany metabolizmu mózgowego, lecz do topograficznie rozległych efektów o niekiedy przeciwstawnych skutkach funkcjonalnych (pobudzenie lub zahamowanie). Dalszych badań i obserwacji wymaga problem: czy kolejne epizody depresyjne u danego pacjenta wywodzą się lub też są warunkowane zaburzeniami metabolicznymi określonej okolicy, czy też rozkład zaburzonych metabolicznie struktur mózgu jest za każdym razem (nieco) inny? Gdyby tak było - to implantowanie elektrod na stałe w jedną okolicę mózgowia mijało by się z celem. Okresowe przemieszczanie ułożenia elektrod przy kolejnym epizodzie nie jest możliwe do zrealizowania. Badania potwierdzają, iż zarówno VNS, jak i DBS, potrafią dzięki rozlicznym połączeniom i drogom projekcyjnym oraz asocjacyjnym wpływać i modyfikować funkcję również struktur korowych. Tym samym potencjalnie byłyby to metody bardziej skuteczne od powierzchniowo działających stymulacji TMS i tdcs - i to na drodze niedrgawkowej. W przypadku technik VNS i DBS istnieją dwa zagrożenia. W przypadku obu technik automatyka wewnętrzna urządzenia włącza pracę stymulatora na dziesiątki minut stymulacji w ciągu całej doby. Tym samym, w przeciwieństwie do zabiegów EW i TMS z ograniczoną ilością stymulacji - ilość stymulacji VNS i DBS jest bardzo duża. Wielokrotne poddrgawkowe drażnienie mózgowia może prowadzić do lokalnych modyfikacji i zmian adaptacyjnych, które mogą skutkować wytworzeniem się ogniska padaczkowego (procedura rozniecania, ang. kindling). Ujawnienie u chorego z depresją jatrogennie wywołanej padaczki nie zostało jak dotąd opisane w przypadku pacjentów otrzymujących stymulacje VNS czy DBS, ale jest potencjalnie bardziej prawdopodobne niż w przypadku technik wykorzystujących nieliczne stymulacje (EW, TMS, MST/ MCT), a w szczególności w ch z wyzwalaniem czynności napadowej (EW, MST/MCT). 98 T. Zyss i wsp.

3 Tabela I Porównanie różnych technik i metod o uznanym i potencjalnym działaniu przeciwdepresyjnym (na podstawie rozlicznych prac). Comparing different techniques and methods with acknowledged and potential antidepressant activity (based on numerous papers). metoda właściwości metoda sposób działania skuteczność przeciw-depresyjna farmakoterapia zabiegi elektro- -wstrząsowe EW (ECT = electroconvulsive treatment) magnetyczna (TMS = transcranial magnetic stimulation) nerwu błędnego (VNS = vagus nerve stimulation) wstrząsy magnetyczne (MST = magnetic seizure therapy; MCT = magnetoconvulsive therapy) głęboka mózgu (DBS = deep brain stimulation) stałoprądowa (tdcs = transcranial direct current stimulation) elektryczna tak tak tak tak magnetyczna tak tak ośrodkowego ukł. nerw. obwodowego ukł. nerw. drgawkowa tak tak tak tak tak tak (tak - technika rtms) niedrgawkowa tak tak tak tak substancje chemiczne podawane doustnie, rzadziej dożylnie; wywoływanie funkcjonalnych i strukturalnych zmian adaptacyjnych na drodze chemicznej bardzo dobrze potwierdzona skuteczność - bardziej długoterminowa niż ostra; 55-70% wielokrotna (6-12 zabiegów) umiarkowanie silnym zmiennym prądem elektrycznym (natężenie do 1 A, napięcie do ok. 400 V); elektrody skórne umieszczane na powierzchni głowy; z wyzwoleniem uogólnionej czynności napadowej; terapeutycznie skuteczna jest czynność napadowa trwająca przynajmniej s, niewywołanie jej wymaga powtórzenia zabiegu przy zwiększeniu parametrów stymulacji bardzo dobrze potwierdzona skuteczność ostra, słabiej długo-terminowa (zabiegi podtrzymujące); 65-90%; w większości przypadków terapia dodana do w ciężkich przypadkach - metoda pierwszego wyboru silnym zmiennym/impulsowym polem magnetycznym (do > 3 T); cewka stymulująca dotyka głowy (przez cewkę przepływa prąd o napięciu do 3000 V i natężeniu do > 7000 A); indukcja prądów wirowych w tkance mózgowej - zasadniczo bez wyzwalania czynności napadowej - głównie w technice sptms; nieco większe ryzyko wyzwolenia napadu w rtms potwierdzona w licznych badaniach - u ok. kilku tysięcy osób; większość badań u pacjentów opornych na leczenie; 30-40%; efekt krótkotrwały; metoda zalecana na podstawie uzusu i pewnej klinicznej skuteczności, prawdopodobny istotny efekt placebo tak słabym zmiennym prądem elektrycznym (do kilku miliamperów); elektrody podskórne; nerwu obwodowego; bez wyzwalania czynności napadowej; bodźce są przenoszone do głębokich okolic mózgowia, które kontrolują nastrój i emocje; bezpośrednia (DBS) czy pośrednia (VNS) ogniskowa głębokich struktur mózgu lepiej penetruje do odległych okolic niż. kory mózgowej potwierdzona w badaniach u ponad 2 tysięcy pacjentów; większość badań u pacjentów opornych na leczenie; 20-50%; działanie krótko- i długoterminowe; dopuszczona przez FDA do stosowania w tak silnym zmiennym/impulsowym polem magnetycznym (indukcja pola magnetycznego nieco większa od TMS; wykorzystuje się dużą częstotliwość generowania impulsów - do kilkudziesięciu Hz); cewka stymulująca dotyka głowy; indukcja prądów wirowych w tkance mózgowej z wyzwoleniem ogniskowej czynności napadowej efekt przeciwdepresyjny wykazany u ok. 3 pacjentów; badania u pacjentów bardzo opornych na leczenie;? metoda eksperymentalna słabym zmiennym prądem elektrycznym (do ok. 10 V); elektrody biegnące podskórnie i docierające przez otwory trepanacyjne do głębokich struktur mózgowia; konieczność zastosowania technik stereotaktycznych do prawidłowego umiejscowienia elektrod; w przeciwieństwie do stosowania DBS w terapii zaburzeń ruchowych, np. drżenia, efektu terapeutycznego nie widać bezpośrednio w trakcie operacji efekt przeciwdepresyjny wykazany u kilkunastu pacjentów w badaniach celowych oraz w licznych obserwacjach kazuistycznych; badania u pacjentów b. opornych na leczenie;?; metoda eksperymentalna bardzo słabym stałym prądem elektrycznym; elektrody skórne umieszczane na powierzchni głowy efekt przeciwdepresyjny wykazany u ok pacjentów;?; metoda eksperymentalna Przegląd Lekarski 2016 / 73 / 2 99

4 cd. farmakoterapia zabiegi elektro- -wstrząsowe EW magnetyczna nerwu błędnego wstrząsy magnetyczne głęboka mózgu stałoprądowa zalety podstawowa metoda terapii ; powszechnie dostępna; może być stosowana tak w warunkach ambulatoryjnych, jak i szpitalnych (tu nawet na drodze i.v.); działa bardziej selektywnie niż EW - na układy neuroprzekaźników zgodnie z profilem farmakologicznym metoda bardzo skuteczna - skuteczniejsza nawet od, działa na całe mózgowie - na wszystkie układy neuroprzekaźników; możliwe stosowanie na ślepo ; w sumie bardzo bezpieczna i niekiedy ratująca życie; zaburzenia pamięci w większości przypadków ustępują ogniskowa; nieinwazyjna w porównaniu z EW; bez złych konotacji; dobre narzędzie do nieinwazyjnej miejscowej stymulacji mózgu - w badaniach podstawowych; łatwo odwracalna efekty biologiczne/ kliniczne, jak i objawy uboczne - występują w trakcie stymulacji i niedługo po jej zakończeniu; możliwa do stosowania tak szpitalnych, jak i ambulatoryjnych; przez stymulację nerwu obwodowego możliwe jest pobudzenie głębokich struktur mózgowia, a nawet - wtórnie - powierzchownych struktur korowych; możliwe stosowanie na ślepo nie wymaga diagnostyki lokalizacyjnej; możliwość do stosowana w warunkach ambulatoryjnych; pacjent nie musi pamiętać o włączaniu i wyłączaniu urządzenia; zmniejsza konieczność zwiększania dawki leków i/lub zmiany leków na inne?; wywołanie miejscowej czynności napadowej bezpieczniejsza od EW w zakresie zaburzeń funkcji ogniskowa głębokiej struktury mózgowia pozwala na aktywację bardziej odległych struktur głębokich, jak również powierzchownych struktur korowych; ostatnia deska ratunku?; odwracalne działanie ablacyjne (efekt obecny w trakcie stymulacji) metoda bezpieczniejsza niż nieodwracalna ablacja neurochirurgiczna; mała kraniotomia ; pacjent nie musi pamiętać o włączaniu i wyłączaniu urządzenia;? bez istotnych objawów ubocznych; rzadko podrażnienie skóry w miejscu wady średnie prawdopodobieństwo trafienia z lekiem za pierwszym razem wymaga zmiany leku, lub stosowania ich kombinacji; działa na układy i narządy poza mózgiem objawy uboczne; może działać na niezaburzone elementy układu neuroprzekaźnikowego ośrodkowe objawy uboczne; możliwość niekontrolowanego stosowania aż do zatrucia samobójczego; konieczność pamiętania o regularnym zażywaniu działa na niezaburzone układy neuroprzekaźnikowe i okolice objawy uboczne; wymaga zastosowania technik anestezjologicznych możliwa do wykonania tylko szpitalnych; ma (bardzo) zły odbiór społeczny; u niewielkiego odsetka chorych zaburzenia funkcji mają trwały charakter (czasem trudne do rozróżnia od objawów choroby podstawowej) słaba skuteczność; efektywna tylko niewielkiej okolicy pod cewką ograniczona jedynie do zaburzeń powierzchownych okolic kory mózgowej wymaga diagnostyki lokalizacyjnej; niekiedy przykre doznania sensoryczne w miejscu stymulacji - głównie przy wyższych częstotliwościach ryzyko napadu padaczkowego przy dużych częstotliwościach stymulacji (technika rtms) średnia skuteczność; średnia dostępność - warunkowana ceną, oraz nastawieniem pacjenta; średnio inwazyjna wymaga zabiegu operacyjnego - na obwodowym układzie nerwowym; mało odwracalna wymaga ponownego zabiegu celem eksplantacji stymulatora; podwyższone ryzyko w przypadku dekompensacji psychotycznej; możliwość uszkodzenia nerwu błędnego w wyniku ekscesywnej stymulacji - w badaniach eksperymentalnych czynność napadowa bardzo trudna do wywołania - nawet dla odpowiednich stymulatorów; zbyt mało badań do realnej oceny skuteczności; ograniczona zasadniczo do zaburzeń powierzchownych okolic kory mózgowej; wymaga zastosowania technik anestezjologicznych możliwa do wykonania tylko szpitalnych; obecne zaburzenia funkcji - choć mniejsze niż w przypadku zabiegów EW; poprawy skuteczności można upatrywać w wywoływaniu czynności napadowej blisko metabolicznie zaburzonej okolicy mózgu zbyt mało badań do realnej oceny skuteczności; nierozwiązany problem: czy może być stosowana na ślepo czy też nie? (czy elektroda koniecznie musi być implantowana do struktury ze zdiagnozowaną wcześniej metaboliczną dysfunkcją?); nie wiadomo czy każdy kolejny epizod wywodzi się z tej samej okolicy czy wędruje między różnymi strukturami mózgowia; ryzyko pogorszenia w przypadku implantowania elektrody do nieodpowiedniej okolicy?; bardzo inwazyjna wymaga trepanacji i implantowania elektrody do mózgu; mało odwracalna wymaga ponownego zabiegu celem eksplantacji stymulatora; podwyższone ryzyko w przypadku dekompensacji psychotycznej w związku ze stosowanymi parametrami stymulacji - bardzo wątpliwa realna skuteczność metody 100 T. Zyss i wsp.

5 cd. farmakoterapia zabiegi elektro- -wstrząsowe EW magnetyczna nerwu błędnego wstrząsy magnetyczne głęboka mózgu stałoprądowa efekt rozniecania (kindling) brak bardzo niewielkie ryzyko brak do bardzo niewielkiego ryzyka potencjalnie pewne/spore ryzyko - dotychczas jednak nieopisane brak do bardzo niewielkiego ryzyka - dotychczas jednak nieopisane potencjalnie duże ryzyko - dotychczas jednak nieopisane brak do bardzo niewielkiego ryzyka problemy badawcze doskonale przebadana podwójnie ślepej próby (zarówno w kontroli do placebo, jak i innych leków); doskonale przebadana w zwierzęcych przebadana podwójnie ślepej próby (w kontroli do zabiegów rzekomych, jak i innych leków); doskonale przebadana w zwierzęcych istnieją prace mówiące o przeprowadzeniu badań kontrolowanych; w rzeczywistości nie jest możliwe zapewnienie warunków choćby pojedynczo ślepej próby; umiarkowanie dobrze przebadana w zwierzęcych istnieją prace mówiące o przeprowadzeniu badań kontrolowanych; w rzeczywistości nie jest możliwe zapewnienie warunków choćby pojedynczo ślepej próby; mało poznane optymalne parametry wewnętrzna sprzeczność między zalecanym stosowaniem metody VNS w niezbyt nasilonych depresjach a inwazyjnym charakterem metody sugerującym jej stosowanie dopiero po wyczerpaniu możliwości innych nie- lub mniej inwazyjnych metod; bardzo słabo przebadana w zwierzęcych słabo przebadana; możliwe zapewnienie warunków ślepej próby - do tej pory brak takich badań; dostępne stymulatory magnetyczne z trudem osiągają parametry konieczne do wywołania czynności napadowej duże problemy z wygenerowaniem odpowiednich impulsów (bezpieczeństwo związane ze stosowaniem impulsów o natężeniu ka, grzanie się cewki); problem w przypadku zwiększania się progu drgawkowego w trakcie kolejnych zabiegów brak zapasu mocy w stymulatorach magnetycznych; brak badań w zwierzęcych słabo przebadana; możliwe zapewnienie warunków ślepej próby - do tej pory brak takich badań; mało poznane optymalne parametry brak badań w zwierzęcych słabo przebadana; możliwe zapewnienie warunków ślepej próby; istnieją prace mówiące o przeprowadzeniu badań kontrolowanych - badania jednak mało wiarygodne; brak badań w zwierzęcych problemy etyczne brak większych problemów etycznych; u niektórych pacjentów obawy przed długotrwałym zażywaniem psychotropów najgorsza konotacja ze wszystkich metod jedyna z dawnych metod szokowych-drgawkowych stosowana obecnie; wymaga osobnej pisemnej zgody pacjenta procedura informed consent brak większych problemów etycznych; konsekwencje związane z wywołaniem napadu u przytomnego pacjenta metoda średnio inwazyjna - zabieg na obwodowym układzie nerwowym; problem z wycofaniem się pacjenta z dalszego udziału w badaniu; mało etyczne przeprowadzanie długoterminowej obserwacji przy wyłączonym stymulatorze brak złej konotacji jak w przypadku EW; problem etyczny z proponowaniem pacjentowi tej metody, która ma te same ograniczenia jak EW (znieczulenie ogólne) i znacznie słabsze działanie od EW; mniejsze ryzyko objawów ubocznych - wątpliwą zaletą metody metoda bardzo inwazyjna - zabieg na ośrodkowym układzie nerwowym obecnie najbardziej inwazyjna i obciążająca ze znanych metod (może poza neurochirurgicznymi zabiegami ablacyjnymi w leczeniu OCD); realne uszkodzenie tkanki mózgowej na drodze elektrody; problem z wycofaniem się pacjenta z dalszego udziału w badaniu; nieetyczne przeprowadzanie długoterminowej obserwacji przy wyłączonym stymulatorze mało etyczne proponowanie pacjentowi metody o potencjalnie niewielkiej/ zerowej skuteczności? koszty metoda najtańsza niewielkie do średnich kosztów drogi stymulator magnetyczny i jeszcze droższy zestaw do neuronawigacji (całość dostępna w niewielu ośrodkach badawczych na świecie0 umiarkowane koszty (zabieg operacyjne + wymieniany co kilka lat stymulator) bardzo drogi stymulator magnetyczny metoda ograniczona do kilku ośrodków badawczych na świecie bardzo droga metoda ograniczona do kilku ośrodków badawczych na świecie niewielkie koszty stymulatora najtańsza ze wszystkich metod fizykalnych Przegląd Lekarski 2016 / 73 / 2 101

6 Ograniczeniami technik VNS i DNS jest dodatkowo ich inwazyjność (konieczność zabiegu neurochirurgicznego). W razie konieczności dla usunięcia zaimplantowanego stymulatora również konieczny jest kolejny zabieg operacyjny. Oznacza to, iż pacjent nie chcący kontynuować dalszego udziału w badaniu klinicznym czy też leczeniu ma znaczny problem w zakresie prostego wycofania się z tego badania/leczenia (jak np. odstawienie przyjmowania leku w przypadku typowych badań farmakologicznych). Pozostawienie implantowanego, lecz wyłączonego stymulatora jest niewskazane. W zakresie stosowania metod wykorzystujących implantowane stymulatory do drażnienia - czy to obwodowych (VNS), czy też ośrodkowych struktur układu nerwowego (BDS) - za nieetyczne należy uznać utrzymywanie wszczepionego urządzenia przez długi okres czasu w stanie wyłączonym, tak aby pacjent znajdował się w grupie otrzymującej stymulację rzekomą. Dwie techniki fizykalne: TMS i VNS - w przeciwieństwie do farmakoterapii, a zwłaszcza do zabiegów EW (jak również MCT/MST, DBS i tdcs) - nie mogą być stosowane ślepej próby. Ze względu na pewne okoliczności towarzyszące procedurze stymulacji pacjent łatwo może się zorientować w tym czy otrzymuje stymulację prawdziwą czy jedynie rzekomą. Tym samym obie techniki stymulacyjne nie są w stanie spełnić ostrych wymogów badawczych (tu: zaślepienie warunków badania), jakie obowiązują w badaniach lekowych. Olbrzymie koszty związane z badaniami nad TMS (szczególnie w połączeniu z czynnościową diagnostyką neuroobrazową i neuronawigacją), MST/MCT oraz DBS powodują, iż realnie badania nad nimi mogą prowadzić nieliczne ośrodki badawcze na świecie. Pewnym ograniczeniem w zakresie stosowania inwazyjnych metod VNS i DBS jest natura zaburzeń psychicznych. Wprawdzie są to techniki oferowane głównie z pacjentom z zaburzeniami depresyjnymi, ale nigdy nie można być pewnym czy w przebiegu zaburzeń afektywnych nie dojdzie do wystąpienia dekompensacji psychotycznej. Trudne do oceny jest zachowanie pacjenta w czynnej psychozie, u którego przeprowadzana jest mózgu. Najwięcej wątpliwości budzi technika stymulacji stałoprądowej tdcs. Stosowane w tej metodzie wartości amplitudy bodźca stymulującego (aplikowanego przy pomocy dużych powierzchniowych elektrod umiejscawianych w określonych punktach na powierzchni głowy) nie dają pewności - czy przynajmniej w warstwach kory mózgowej udało się wytworzyć wystarczająco silny przepływ prądu pozwalający na efektywną stymulację struktur neuronalnych. Z wymienionych wyżej powodów nie wydaje się, aby którakolwiek z omawianych metod (może poza VNS) znalazła szerokie praktyczne zastosowanie. Są i będą one stosowane w niewielkich grupach pacjentów, a obserwacje będą miały charakter bardziej poznawczy niż terapeutyczny - pozwalając lepiej zrozumieć neurobiologiczne podstawy i mechanizmy leczenia przeciwdepresyjnego. Dokładne porównanie między zabiegami EW (oraz farmakoterapią - jako najbardziej rozpowszechnioną formą terapii przeciwdepresyjnej) i pięcioma nowymi metodami fizykalnego leczenia zaburzeń depresyjnych znajduje się w poniżej zamieszczonej tabeli I [23-28]. Piśmiennictwo 1. Zyss T, Datka W, Rachel W, Hese RT, Gorczyca P. et al: Obecne miejsce terapii elektrowstrząsowej 1 - kontekst historyczny i podstawy biologiczne. Przegl Lek. 2014; 12: Zyss T, Rachel W, Datka W, Hese RT, Gorczyca P. et al: Obecne miejsce terapii elektrowstrząsowej 2 - aspekt kliniczny. Przeg Lek. 2015; 1: Zyss T, Rachel W, Datka W, Dudek D, Zięba A. et al: Przezczaszkowa magnetyczna w terapii psychiatrycznej. Przegl Lek. 2015; 7: Zyss T, Zięba A, Dudek D. (red.): Najnowsze techniki neuromodulacyjne w terapii zaburzeń depresyjnych. Biblioteka Psychiatrii Polskiej. Kraków, Hese RT, Zyss T: Leczenie elektrowstrząsowe oraz inne pokrewne metody stymulacji elektrycznej i magnetycznej. W: Wciórka J, Pużyński S, Rybakowski J. (red.): Psychiatria. T. III. Metody leczenia. Zagadnienia etyczne, prawne, publiczne, społeczne. Wyd. II. Elsevier Urban & Partner. Wrocław, 2012: /brak autorów/: Depression - five new treatments. Harv Health Lett. 2000; 25: Carpenter LL, Friehs GM, Tyrka AR, Rasmussen S, Price LH. et al: Vagus nerve stimulation and deep brain stimulation for treatment resistant depression. Med Health R.I. 2006; 89: 137 i Eitan R, Lerer B: Nonpharmacological, somatic treatments of depression: electroconvulsive therapy and novel brain stimulation modalities. Dialogues Clin Neurosci. 2006; 8: Fitzgerald P: Brain stimulation techniques for the treatment of depression and other psychiatric disorders. Australas Psychiatry 2008; 16: Lisanby SH: Brain stimulation in psychiatric treatment. Review of psychiatry. Vol. 23. Washington, London, American Psychiatric Press Inc.; Marangell LB, Martinez M, Jurdi RA, Zboyan H: Neurostimulation therapies in depression: a review of new modalities. Acta Psychiatr Scand. 2007; 116: Gildenberg PL: Evolution of neuromodulation. Stereotact Funct Neurosurg. 2005; 83: Tye SJ, Frye MA, Lee KH: Disrupting disordered neurocircuitry: treating refractory psychiatric illness with neuromodulation. Mayo Clin Proc. 2009; 84: Carpenter LL: Neurostimulation in resistant depression. J Psychopharmacol. 2006; 20 (Suppl. 3): George MS, Nahas Z, Borckardt JJ, Anderson B, Foust MJ. et al: Brain stimulation for the treatment of psychiatric disorders. Curr Opin Psychiatry 2007; 20: Holtzheimer III PE, Avery DH: Focal brain stimulation for treatment-resistant depression: transcranial magnetic stimulation, vagus-nerve stimulation, and deep-brain stimulation. Clinical Focus Primary Psychiatry 2005; 12: Asaad WF, Eskandar EN: Deep brain stimulation for obsessive compulsive disorder. W: DiLorenzo DJ, Bronzino JD. (red.): Neuroengineering. CRC Press. Taylor & Francis Group. Boca Raton, London, New York, 2008, Carpenter LL, Wyche MC, Friehs GM, O Reardon JP: Electroconvulsive therapy, Transcranial Magnetic Stimulation, and Vagus Nerve stimulation for depression. W: Krames ES, Packham PH, Rezai AR. red. Neuromodulation. London, Burlington, San Diego: Academic Press; 2009: Poreisz C, Boros K, Antal A, Paulus W: Safety aspects of transcranial direct current stimulation concerning healthy subjects and patients. Brain Res Bull. 2007, 72: Barker AT, Jalinous R, Freeston IL: Non-invasive magnetic stimulation of human motor cortex. Lancet 1985; 1: Lisanby SH, Luber B, Schroeder C, Osman M, Schroeder C, Sackeim HA: Magnetic stimulation therapy: a novel convulsive technique. Biol Psychiatr. 1999, 45: Mayberg HS, Lozano AM, Voon V, McNeely HE, Seminowicz D. et al: Deep brain stimulation for treatment-resistant depression. Neuron 2005; 45: Zyss T, Zięba A, Hese RT, Dudek D, Grabski B. et al: Magnetic Seizure Therapy (MST) - a safer method for evoking seizure activity than current therapy with a confirmed antidepressant efficacy. Neuroendocrinol Letters 2010, 31: Zyss T: Stymulacja nerwu błędnego w terapii - opis metody i kilka krytycznych uwag. Psych Pol. 2010; 1: Zyss T, Zięba A, Hese RT, Dudek D, Grabski B: Głęboka mózgu - najnowszą fizykalną metoda leczenia. Psych Pol. 2010; 3: Zyss T: Przezczaszkowa stałoprądowa tdcs i inne pokrewne techniki w terapii zaburzeń psychicznych. Psych Pol. 2010; 4: Zyss T: Elektrowstrząsy oraz inne nowe techniki stymulacji elektrycznej i magnetycznej w terapii - zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej próby, oraz inne problemy metodologiczne. Psych Pol. 2011; 1: Zyss T: Przezczaszkowa magnetyczna TMS w terapii - zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej próby, oraz inne problemy metodologiczne. Psych Pol. 2011; 1: T. Zyss i wsp.

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Numeryczne projektowanie układów wzbudzenia silnego pola magnetycznego dla przezczaszkowej stymulacji magnetycznej

Numeryczne projektowanie układów wzbudzenia silnego pola magnetycznego dla przezczaszkowej stymulacji magnetycznej Numeryczne projektowanie układów wzbudzenia silnego pola magnetycznego dla przezczaszkowej stymulacji magnetycznej Bartosz Sawicki, Robert Szmurło, Jacek Starzyński, Stanisław Wincenciak, Instytut Elektrotechniki

Bardziej szczegółowo

Nowe techniki stymulacji elektrycznej i magnetycznej w terapii depresji porównanie z elektrowstrząsami i farmakoterapią

Nowe techniki stymulacji elektrycznej i magnetycznej w terapii depresji porównanie z elektrowstrząsami i farmakoterapią Psychiatria Polska 2010, tom XLIV, numer 6 strony 853 869 Nowe techniki stymulacji elektrycznej i magnetycznej w terapii depresji porównanie z elektrowstrząsami i farmakoterapią New techniques of electrical

Bardziej szczegółowo

LECZENI PRĄDEM terapia elektrowstrząsowa. Hotloś Sylwia Radzik Anna

LECZENI PRĄDEM terapia elektrowstrząsowa. Hotloś Sylwia Radzik Anna LECZENI PRĄDEM terapia elektrowstrząsowa Hotloś Sylwia Radzik Anna Elektrowstrząsy?! Barbarzyństwo czy metoda ratująca życie? Rys.1. Kadr z filmu Lot nad kukułczym gniazdem Historia Rys.2. Ugo Cerletti

Bardziej szczegółowo

Wstrząsy magnetyczne nowa metoda terapii depresji czy tylko jedna z technik wyzwalania czynności napadowej?

Wstrząsy magnetyczne nowa metoda terapii depresji czy tylko jedna z technik wyzwalania czynności napadowej? Artykuł poglądowy/review article Wstrząsy magnetyczne nowa metoda terapii depresji czy tylko jedna z technik wyzwalania czynności napadowej? Magnetic seizures a new therapy of depression or only one of

Bardziej szczegółowo

błędnego w terapii depresji

błędnego w terapii depresji Artykuł poglądowy/review article Kilka uwag na temat stosowania techniki stymulacji nerwu błędnego w terapii depresji Some remarks about application of the technique of vagus nerve stimulation in therapy

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Psychiatr. Pol. 2016; 50(3):

Psychiatr. Pol. 2016; 50(3): Psychiatr. Pol. 2016; 50(3): 655 661 PL ISSN 0033-2674 (PRINT), ISSN 2391-5854 (ONLINE) www.psychiatriapolska.pl DOI: http://dx.doi.org/10.12740/pp/62819 List do Redakcji. Polski tekst informacji dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Jak wspomniano we wcześniejszych artykułach cyklu, strategia postępowania w migotaniu przedsionków (AF) polega albo na kontroli częstości rytmu komór i zapobieganiu

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Zaburzenia afektywne Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Podział wg ICD-10 F30 Epizod maniakalny F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe F32 Epizod depresyjny F33 Zaburzenia depresyjne nawracające F34 Uporczywe

Bardziej szczegółowo

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Neurologia Organizacja i wycena świadczeń Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Choroby neurologiczne wg. WHO Bardzo wysokie wskażniki rozpowszechnienia aktualnie na świecie u miliarda

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY I PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA KIERUNKU LEKARSKIM ROK AKADEMICKI 2016/2017

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY I PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA KIERUNKU LEKARSKIM ROK AKADEMICKI 2016/2017 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY I PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA KIERUNKU LEKARSKIM ROK AKADEMICKI 2016/2017 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Problemy psychiatryczne w pytaniach i odpowiedziach 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

Dagmara Samselska. Przewodnicząca Unii Stowarzyszeń Chorych na Łuszczycę. Warszawa 20 kwietnia 2016

Dagmara Samselska. Przewodnicząca Unii Stowarzyszeń Chorych na Łuszczycę. Warszawa 20 kwietnia 2016 Dagmara Samselska Przewodnicząca Unii Stowarzyszeń Chorych na Łuszczycę Warszawa 20 kwietnia 2016 przewlekła, autoagresywnie uwarunkowana, nawrotowa choroba zapalna o podłożu genetycznym nie zaraża!!!

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych

Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych Kasper Czech Zakład Psychologii Klinicznej i Sądowej Uniwersytet Śląski Definicja metody Biofeedback Metoda umożliwiająca zmianę wybranych

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Stymulacja nerwu błędnego obiecująca propozycja w terapii depresji lekoopornej?

Stymulacja nerwu błędnego obiecująca propozycja w terapii depresji lekoopornej? Psychiatria PRACA POGLĄDOWA tom 4, nr 3, 119 123 Copyright 2007 Via Medica ISSN 1732 9841 Łukasz Święcicki II Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Stymulacja nerwu błędnego

Bardziej szczegółowo

Badania obserwacyjne w ocenie bezpieczeństwa leków This gentle murmur it could be stings of remorse

Badania obserwacyjne w ocenie bezpieczeństwa leków This gentle murmur it could be stings of remorse Badania obserwacyjne w ocenie bezpieczeństwa leków This gentle murmur it could be stings of remorse Magdalena Władysiuk 1. Pharmacovigilance: Co to jest pharmacovigilance? Podstawowe założenia systemu

Bardziej szczegółowo

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Choroby ultra-rzadkie Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Definicje, częstość występowania Podstawą definicji chorób rzadkich są dane epidemiologiczne dotyczące występowania choroby w całej populacji

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte

Bardziej szczegółowo

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA Janusz Heitzman........................ 5 I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 1. ETIOLOGIA, PATOGENEZA I EPIDEMIOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie termoablacji prądem wysokiej częstotliwości w leczeniu kostniaka kostnawego

Zastosowanie termoablacji prądem wysokiej częstotliwości w leczeniu kostniaka kostnawego Zastosowanie termoablacji prądem wysokiej częstotliwości w leczeniu kostniaka kostnawego Lek. Szymon Wałejko, dr hab. med. Tomasz Mazurek, lek. Andrzej Klapkowski Katedra i Klinika Ortopedii i Traumatologii

Bardziej szczegółowo

I EDYCJA HARMONOGRAM ZAJĘĆ TEORETYCZNYCH KURSU KWALIFIKACYJNEGO W DZIEDZINIE PIELĘGNIARSTWA PSYCHIATRYCZNEGO 13 stycznia kwietnia 2017

I EDYCJA HARMONOGRAM ZAJĘĆ TEORETYCZNYCH KURSU KWALIFIKACYJNEGO W DZIEDZINIE PIELĘGNIARSTWA PSYCHIATRYCZNEGO 13 stycznia kwietnia 2017 I EDYCJA HARMONOGRAM ZAJĘĆ TEORETYCZNYCH KURSU KWALIFIKACYJNEGO W DZIEDZINIE PIELĘGNIARSTWA PSYCHIATRYCZNEGO 13 stycznia 2017 9 kwietnia 2017 Zajęcia teoretyczne odbywają się w sali dydaktycznej XI oddziału

Bardziej szczegółowo

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum.

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum. Klinika Psychiatrii Dorosłych Akademii Medycznej w Poznaniu, Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK Collegium Medicum w Bydgoszczy, Sekcja Psychofarmakologii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Przyczyny niepowodzenia stosowania monoterapii LPP Niewłaściwe rozpoznanie padaczki (rodzaju

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

7 IV ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA

7 IV ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 7 IV ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA DEPRESJA Depresja: przyczyny, objawy, rodzaje depresji, leczenie Przyczyny depresji są różne. Czasem chorobę wywołuje przeżycie bardzo przykrego zdarzenia najczęściej jest to

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy:

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy: Lennard J.Davies Przez ostatnie kilka lat, także w książce Obssesion: a history, kwestionowałem efektywność leków z grupy SSRI. Zwracałem uwagę, że gdy leki te weszły do użycia na początku lat 90-tych

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Wnioski naukowe i podstawy zawieszenia pozwoleń na dopuszczenie do obrotu przedstawione przez EMA

Aneks II. Wnioski naukowe i podstawy zawieszenia pozwoleń na dopuszczenie do obrotu przedstawione przez EMA Aneks II Wnioski naukowe i podstawy zawieszenia pozwoleń na dopuszczenie do obrotu przedstawione przez EMA 5 Wnioski naukowe Ogólne podsumowanie oceny naukowej produktów leczniczych zawierających meprobamat

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

Terapia elektrowstrząsowa skuteczna i bezpieczna alternatywa dla nieskutecznej farmakoterapii

Terapia elektrowstrząsowa skuteczna i bezpieczna alternatywa dla nieskutecznej farmakoterapii Psychiatria P R A C A P O G L Ą D O W A tom 11, nr 3, 166 170 Copyright 2014 Via Medica ISSN 1732 9841 Anna Z. Antosik-Wójcińska, Łukasz Święcicki Pracownia Elektrowstrząsów, Oddział Chorób Afektywnych

Bardziej szczegółowo

Neurologiczne podłoże zachowań emocjonalnych. Halszka Kwiatkowska

Neurologiczne podłoże zachowań emocjonalnych. Halszka Kwiatkowska Neurologiczne podłoże zachowań emocjonalnych Halszka Kwiatkowska Co to są emocje? Termin wywodzi się od łacińskiego czasownika movere oznaczającego poruszyć Każde poruszenie czy zakłócenie umysłu, każdy

Bardziej szczegółowo

I EDYCJA HARMONOGRAM ZAJĘĆ TEORETYCZNYCH KURSU KWALIFIKACYJNEGO W DZIEDZINIE PIELĘGNIARSTWA PSYCHIATRYCZNEGO 13 stycznia kwietnia 2017

I EDYCJA HARMONOGRAM ZAJĘĆ TEORETYCZNYCH KURSU KWALIFIKACYJNEGO W DZIEDZINIE PIELĘGNIARSTWA PSYCHIATRYCZNEGO 13 stycznia kwietnia 2017 I EDYCJA HARMONOGRAM ZAJĘĆ TEORETYCZNYCH KURSU KWALIFIKACYJNEGO W DZIEDZINIE PIELĘGNIARSTWA PSYCHIATRYCZNEGO 13 stycznia 2017 9 kwietnia 2017 Zajęcia teoretyczne odbywają się w sali dydaktycznej XI oddziału

Bardziej szczegółowo

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia Praktykowanie EBM Krok 1 Krok 2 Krok 3 Krok 4 Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji Ocena informacji o metodzie leczenia Podjęcie decyzji klinicznej na podstawie

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Lek. Marcin Polok Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych w zakresie medycyny

Bardziej szczegółowo

Zespół S u d e cka /

Zespół S u d e cka / ANDRZEJ ZYLUK Zespół S u d e cka / algodystrofia / CRPS DIAGNOSTYKA I LECZENIE prof. dr hab. n. med. A N D R Z E J Z Y L U K Zespół Sudecka / a lg o d y s tro fia / CRPS DIAGNOSTYKA I LECZENIE & PZWL Spis

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY 1.Kryteria kwalifikacji 1.1 Leczenia interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Choroby ultra-rzadkie Warszawa, 12 marca Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka

Choroby ultra-rzadkie Warszawa, 12 marca Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Choroby ultra-rzadkie Warszawa, 12 marca 2010 Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Definicje, częstość występowania Podstawą definicji chorób rzadkich są dane epidemiologiczne dotyczące występowania

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE)

KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE) KLASYFIKACJA PROBLEMÓW LEKOWYCH (PCNE) Pharmaceutical Care Network Europe 6 kategorii problemów lekowych 6 kategorii przyczyn problemów lekowych 4 kategorie możliwych interwencji 3 kategorie wyników działań

Bardziej szczegółowo

Podstaw y rehabilitacji dla studentów m edycyny

Podstaw y rehabilitacji dla studentów m edycyny Podstaw y rehabilitacji dla studentów m edycyny Redakcja naukowa prof. dr hab. n. k. f. Zdzisława Wrzosek dr n. med. Janusz Bolanowski Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL Spis treści Wstęp - Zdzisława

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA.

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA. UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA Małgorzata Biskup Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na reumatoidalne zapalenie

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Sesja inauguracyjna Przewodniczący: prof. dr hab. n. med. Marek Masiak

Sesja inauguracyjna Przewodniczący: prof. dr hab. n. med. Marek Masiak Program XVI Lubelskich Spotkań Naukowych Czwartek Sala A Sala B Sala C 10.05.2012 15.00 16.30 Sesja inauguracyjna Przewodniczący: Marek Masiak Eva Czeskova (Brno, Czechy): Compliance in schizophrenia Marek

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii psychiatrycznej

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna w terapii psychiatrycznej PRACE POGLĄDOWE Tomasz ZYSS 1 Wojciech RACHEL 1,2 Wojciech DATKA 1,2 Dominika DUDEK 1,2 Andrzej ZIĘBA 1,2 Piotr GORCZYCA 3 Robert T. HESE 3 Krzysztof SZWAJCA 1,2 Wojciech PIEKOSZEWSKI 4 1 Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE POSZUKIWANIA NOWYCH LEKÓW I METOD TERAPII W PSYCHIATRII 27-28.05.2011 Hotel Amber Baltic ul. Promenada Gwiazd 1 72-500 Międzyzdroje POLSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL WAŻNE INFORMACJE DOTYCZĄCE BEZPIECZEŃSTWA: INSTANYL, AEROZOL DO NOSA LEK STOSOWANY W LECZENIU PRZEBIJAJĄCEGO BÓLU NOWOTWOROWEGO Szanowny Farmaceuto, Należy

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. P. Pawłowski (wykład) dr n. med. Z. Foryś (wykład) dr n. med. Z. Foryś (zajęcia praktyczne)

prof. dr hab. P. Pawłowski (wykład) dr n. med. Z. Foryś (wykład) dr n. med. Z. Foryś (zajęcia praktyczne) 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo Kod przedmiotu 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: 5. Poziom kształcenia 6. Forma studiów Psychiatria

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem Laboratorium 2. Analiza ryzyka zawodowego z wykorzystaniem metody trzypunktowej

Zarządzanie bezpieczeństwem Laboratorium 2. Analiza ryzyka zawodowego z wykorzystaniem metody trzypunktowej Zarządzanie bezpieczeństwem Laboratorium 2. Analiza ryzyka zawodowego z wykorzystaniem metody trzypunktowej Szczecin 2013 1 Wprowadzenie Ryzyko zawodowe: prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń

Bardziej szczegółowo

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych S.Szymik-Kantorowicz, A.Taczanowska-Niemczuk, P.Łabuz, I.Honkisz, K.Górniak, A.Prokurat Klinika Chirurgii Dziecięcej CM

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych

Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych Piotr Fiedor VI Letnia Akademia Onkologiczna dla Dziennikarzy Opracowano na podstawie źródeł udostępnionych w systemie informacji publicznej 11.08.2016

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

OBJAWY OSTRE Ostre pobudzenie 3 Peter Neu

OBJAWY OSTRE Ostre pobudzenie 3 Peter Neu SPIS TREŚCI OBJAWY OSTRE 1 1. Ostre pobudzenie 3 1.1. Diagnostyka 4 1.2. Leczenie zorientowane na przyczynę 6 1.2.1. Majaczenie i zatrucia 6 1.2.2. Schizofrenia. 8 1.2.3. Mania / 9 1.2.4. Zaburzenia osobowości

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii.

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

DZIŚ STAWIĘ CZOŁA IPF. walczzipf.pl. Dla osób, u których zdiagnozowano IPF: Porady, jak rozmawiać z lekarzem o chorobie i opcjach jej kontrolowania

DZIŚ STAWIĘ CZOŁA IPF. walczzipf.pl. Dla osób, u których zdiagnozowano IPF: Porady, jak rozmawiać z lekarzem o chorobie i opcjach jej kontrolowania walczzipf.pl WSPIERAMY PACJENTÓW Z IDIOPATYCZNYM WŁÓKNIENIEM PŁUC DZIŚ STAWIĘ CZOŁA IPF Dla osób, u których zdiagnozowano IPF: Porady, jak rozmawiać z lekarzem o chorobie i opcjach jej kontrolowania PL/ESB/1702/0001

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Analiza retrospektywna skuteczności terapii elektrowstrząsami w depresji lekoopornej

Analiza retrospektywna skuteczności terapii elektrowstrząsami w depresji lekoopornej FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII, 2013, 1, 51 56 Praca oryginalna Original paper MIŁOSZ KRZYWOTULSKI, MARIA CHŁOPOCKA-WOŹNIAK, MARIA ABRAMOWICZ, MACIEJ RÓŻAŃSKI, JANUSZ RYBAKOWSKI Analiza retrospektywna

Bardziej szczegółowo

Śmierć mózgu. Janusz Trzebicki I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii WUM

Śmierć mózgu. Janusz Trzebicki I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii WUM Śmierć mózgu Janusz Trzebicki I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii WUM Proces śmierci Przerwanie czynności neurologicznych OUN Zatrzymanie czynności serca Zatrzymanie czynności oddechowej Śmierć

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE WYDZIAŁ REHABILITACJI KIERUNEK FIZJOTERAPIA studia I stopnia DZIENNIK PRAKTYK STUDENCKICH Imię i nazwisko studenta Nr albumu CELE Student

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Lek. Olgierd Woźniak. Streszczenie rozprawy doktorskiej

Lek. Olgierd Woźniak. Streszczenie rozprawy doktorskiej Lek. Olgierd Woźniak Streszczenie rozprawy doktorskiej Ocena czynników ryzyka adekwatnych interwencji kardiowerteradefibrylatora u pacjentów z arytmogenną kardiomiopatią prawej komory. Wstęp Arytmogenna

Bardziej szczegółowo

TOTALNA ALOPLASTYKA STAWU BIODROWEGO Physiotherapy & Medicine www.pandm.org MŁODA POPULACJA PACJENTÓW POCZĄTEK ZMIAN WIEKU - 36 LAT (JBJS, 77A; 459-64, 1995) ŚREDNIA OKOŁO POŁOWA PACJENTÓW Z AVN WYMAGAJĄCA

Bardziej szczegółowo

Endometrioza Gdańsk 2010

Endometrioza Gdańsk 2010 Endometrioza Gdańsk 2010 Redaktor prowadzący: Magdalena Czarnecka Seria wydawnicza rekomendowana przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne Copyright Via Medica ul. Świętokrzyska 73, 80 180 Gdańsk tel.:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz Spis treści 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz 1.1. Wstęp.... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej 1.2. Znaczenie rehabilitacji w chirurgii...

Bardziej szczegółowo

Dr Jarosław Woroń. BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH Krynica 11.XII.2009

Dr Jarosław Woroń. BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH Krynica 11.XII.2009 Dr Jarosław Woroń BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH Krynica 11.XII.2009 Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii CM UJ Kraków Uniwersytecki Ośrodek Monitorowania i Badania Niepożądanych

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania systemowe dla leków hematoonkologicznych dla małych populacji pacjentów - czy program lekowy to optymalne rozwiązanie?

Rozwiązania systemowe dla leków hematoonkologicznych dla małych populacji pacjentów - czy program lekowy to optymalne rozwiązanie? Rozwiązania systemowe dla leków hematoonkologicznych dla małych populacji pacjentów - czy program lekowy to optymalne rozwiązanie? lek. med. Marek Dudziński Oddział Hematologii Wojewódzki Szpital Specjalistyczny

Bardziej szczegółowo

Irmina Śmietańska. Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii UNIWERSYTET MEDYCZNY W GDAŃSKU

Irmina Śmietańska. Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii UNIWERSYTET MEDYCZNY W GDAŃSKU Irmina Śmietańska Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii UNIWERSYTET MEDYCZNY W GDAŃSKU Iniekcje mięśniowe Patient control analgesia PCA Analgezja zewnątrzop onowa Umiarkowaniesilne dolegliwości

Bardziej szczegółowo

SLT - Selektywna Laserowa Trabekuloplastyka, opcja w leczeniu chorego na jaskrę

SLT - Selektywna Laserowa Trabekuloplastyka, opcja w leczeniu chorego na jaskrę Jacek Szendzielorz, Aleksandra Mikulska-Cholewa SLT - Selektywna Laserowa Trabekuloplastyka, opcja w leczeniu chorego na jaskrę - doświadczenia własne w LENS-MED Klinika Jednego Dnia Niepubliczny Okulistyczny

Bardziej szczegółowo

Wanda Siemiątkowska - Stengert

Wanda Siemiątkowska - Stengert Wanda Siemiątkowska - Stengert Wpływ zabiegu odsysania z tchawicy na ciśnienie śródczaszkowe i układ krążenia noworodków wymagających wentylacji zastępczej, po zastosowaniu różnej premedykacji farmakologicznej.

Bardziej szczegółowo

Przyczyny nieadekwatnych interwencji kardiowertera-defibrylatora

Przyczyny nieadekwatnych interwencji kardiowertera-defibrylatora Przyczyny nieadekwatnych interwencji kardiowertera-defibrylatora Dr n. med. Aleksander Maciąg Pracownia Elektrofizjologii Klinicznej II Kliniki Choroby Wieńcowej Instytutu Kardiologii w Warszawie 1 Deklaracja

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

EBM w farmakoterapii

EBM w farmakoterapii EBM w farmakoterapii Dr Przemysław Niewiński Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM Wrocław EBM Evidence Based Medicine (EBM) "praktyka medyczna

Bardziej szczegółowo

Tomasz Zyss. Oddział Kliniczny Kliniki Psychiatrii Dorosłych Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie Kierownik: prof. dr hab. n. med. A.

Tomasz Zyss. Oddział Kliniczny Kliniki Psychiatrii Dorosłych Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie Kierownik: prof. dr hab. n. med. A. Psychiatria Polska 2011, tom XLV, numer 1 strony 97 116 Elektrowstrząsy oraz inne nowe techniki stymulacji elektrycznej i magnetycznej w terapii depresji zagadnienia placebo i zapewnienie warunków ślepej

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Opinia Rady Przejrzystości nr 380/2014 z dnia 29 grudnia 2014 r. w sprawie zasadności objęcia refundacją leku Mimpara (cinacalcetum) w zakresie

Bardziej szczegółowo

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Informacja prasowa Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Warszawa, 28 października Chorzy na szpiczaka mnogiego w Polsce oraz ich bliscy mają możliwość uczestniczenia

Bardziej szczegółowo

Przegląd epidemiologiczny metod diagnostyki i leczenia łagodnego rozrostu stercza na terenie Polski.

Przegląd epidemiologiczny metod diagnostyki i leczenia łagodnego rozrostu stercza na terenie Polski. Przegląd epidemiologiczny metod diagnostyki i leczenia łagodnego rozrostu stercza na terenie Polski. Program MOTO-BIP /PM_L_0257/ Ocena wyników programu epidemiologicznego. Dr n. med. Bartosz Małkiewicz

Bardziej szczegółowo

Pułapki farmakoterapii nadciśnienia tętniczego. Piotr Rozentryt III Katedra i Kliniczny Oddział Kardiologii Śląskie Centrum Chorób Serca, Zabrze

Pułapki farmakoterapii nadciśnienia tętniczego. Piotr Rozentryt III Katedra i Kliniczny Oddział Kardiologii Śląskie Centrum Chorób Serca, Zabrze Pułapki farmakoterapii nadciśnienia tętniczego Piotr Rozentryt III Katedra i Kliniczny Oddział Kardiologii Śląskie Centrum Chorób Serca, Zabrze Leczenie nadciśnienia tętniczego versus leczenie chorego

Bardziej szczegółowo

NCBR: POIG /12

NCBR: POIG /12 Rezultaty polskiego rocznego wieloośrodkowego randomizowanego badania klinicznego telepsychiatrycznej metody terapii pacjentów ze schizofrenią paranoidalną czy jesteśmy gotowi do leczenia? Krzysztof Krysta

Bardziej szczegółowo

Ostra niewydolność serca

Ostra niewydolność serca Ostra niewydolność serca Prof. dr hab. Jacek Gajek, FESC Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Niewydolność serca Niewydolność rzutu minutowego dla pokrycia zapotrzebowania na tlen tkanek i narządów organizmu.

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

Echokardiograficzny test obciążeniowy z dobutaminą w polskich pracowniach echokardiograficznych.

Echokardiograficzny test obciążeniowy z dobutaminą w polskich pracowniach echokardiograficznych. Echokardiograficzny test obciążeniowy z dobutaminą w polskich pracowniach echokardiograficznych. Opracowanie na podstawie danych z 25 Pracowni Echokardiograficznych w Polsce posiadających akredytację Sekcji

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Anestezjologia i reanimacja

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Anestezjologia i reanimacja Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu I nforma cje ogólne Anestezjologia i reanimacja Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo