Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology"

Transkrypt

1 Kulik A.: Psychogenne, neurohormonalne i immunologiczne przyczyny przewlekłego zmęczenia u nastolatków Vol. 10/2011 Nr 1(34) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Psychogenne, neurohormonalne i immunologiczne przyczyny przewlekłego zmęczenia u nastolatków Psychological Neuroendocrine and Immune Reasons of Chronic Fatigue among Teenagers Agnieszka Kulik Katedra Psychologii Klinicznej KUL Adres do korespondencji: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Al. Racławickie 14, Lublin Słowa kluczowe: zmęczenie przewlekłe, nastolatek, przyczyny neurohormonalne, przyczyny immunologiczne, stres Key words: chronic fatigue, teenagers, neuroendocrine reason, immunological reason, stress STRESZCZENIE/ABSTRACT Zaprezentowano modele możliwych mechanizmów przewlekłego zmęczenia u nastolatków, odwołując się od zależności psyche soma i soma psyche, a tym samym wpisując się w paradygmat biopsychospołeczny. Pediatr. Endocrinol. 10/2011;1(34): The aim of this paper is to present the mechanisms responsible for chronic fatigue among teenagers, allowing for psyche/soma and soma/psyche relationships, and pointing to the biopsychosocial paradigm. Endokrynol. Ped. 10/2011;1(34):

2 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 10/2011;1(34):67-74 Zmęczenie jest objawem powszechnym i każdy człowiek znajduje się gdzieś na kontinuum między krótkotrwałym i szybko ustępującym zmęczeniem a zespołem przewlekłego zmęczenia [1, 2]. Zmęczenie jest naturalną fazą fizjologiczną prawidłowo przebiegającego procesu życiowego. Pełni ono funkcję obronną, informuje, że organizm potrzebuje regeneracji, jest reakcją celową, elementem złożonego mechanizmu obronnego organizmu [3]. Doświadczenie krótkotrwałego zmęczenia, które mija po odpoczynku, jest doświadczeniem powszechnym wśród ludzi i nie budzi niepokoju. Problemem staje się sytuacja utrzymującego się zmęczenia mimo zaprzestania męczącej aktywności i dłuższego odpoczynku. Stan przewlekłego zmęczenia wiąże się z nasileniem zakłóceń procesów fizjologicznych w organizmie. Chroniczne zmęczenie u nastolatków jest rozumiane jako nasilone i przeszkadzające, trwające przynajmniej przez okres sześciu miesięcy i wpływające na funkcjonowanie psychiczne i fizyczne [4]. Zaawansowaną formą niewyjaśnionego zmęczenia przewlekłego jest zespół przewlekłego zmęczenia. Zespół znany jest też jako syndrom chronicznego zmęczenia i immunologicznej nieodporności (chronic fatige and immune dysfunktion syndrome, w skrócie CFIDS), zaburzenie neuro-endokrynno-immunologiczne (neuroendocrine immune disorder, w skrócie NEID), encefalopatia mięśniowa (ME) [5]. Rozpoznanie zespołu zmęczenia następuje, gdy spełnione są następujące warunki: 1) występuje zmęczenie o nieznanej etiologii utrzymujące się przez minimum sześć miesięcy, powodujące obniżenie poziomu aktywności, które nie ustępuje nawet po dłuższym odpoczynku; 2) zmęczeniu towarzyszy zespół różnych niespecyficznych objawów: zaburzenia snu, bóle mięśniowe i/lub stawowe, często także nietypowe bóle głowy, minimum dwa objawy neuropoznawcze oraz przynajmniej po jednym symptomie z następujących kategorii: zaburzenia układu autonomicznego, neuroendokrynnego, immunologicznego [6]. W obrazie zmęczenia dominują osłabienie, utrata energii, brak wytrzymałości, apatia, fizyczne wyczerpanie, powysiłkowe złe samopoczucie, osłabienie mięśniowe, uczucie chwiania się, zła kondycja fizyczna, mniejsza tolerancja wysiłku, nadwrażliwość na ból [7]. Zmęczenie jest częstym powodem opuszczania zajęć i absencji w szkole [8]. Niektóre dzieci biorą udział w zwykłych zajęciach, ale skarżą się później na wyczerpanie, inne mają trudności z poruszaniem się albo nie są w stanie wstać z łóżka [9 10]. Na podstawie wyników badań objawów zespołu zmęczenia występujących u dzieci i młodzieży można stwierdzić, że % z nich doświadczało wcześniej nasilenia objawów występujących w infekcjach [9, 11 15]. W okresie przed dojrzewaniem nie stwierdza się różnic w obrazie dziewcząt i chłopców z zespołem zmęczenia. Dopiero w okresie dojrzewania występują różnice w tym obrazie i zgłaszanych symptomach między chłopcami a dziewczętami [16]. Dziewczęta znacznie częściej niż chłopcy cierpią z powodu bólu głowy, bólu gardła, bólu węzłów chłonnych, podczas gdy chłopcy częściej doświadczają osłabienia pamięci i koncentracji, powysiłkowego złego samopoczucia i problemów związanych ze szkołą [17]. Młodsze dzieci (5 12 lat) częściej cierpią z powodu bólów głowy, bólów stawów, bólów mięśni niż nastolatki. U nastolatków występuje większa niż u dzieci liczba symptomów fizjologicznych oraz większe natężenie problemów z nauką szkolną, pamięcią, zmęczeniem [16]. Ocena zmęczenia u nastolatków napotyka na trudności ze względu na specyfikę i dynamikę tego okresu, związaną z czynnikami fizjologicznymi (zmiany hormonalne okresu dorastania), czynnikami emocjonalnymi (np. niezależność), czynnikami społecznymi (np. relacje społeczne). Ponadto rozpoznanie zespołu przewlekłego zmęczenia (chronic fatigue syndrome, CFS) u młodzieży przez lekarzy często nie jest precyzyjne, stanowi raczej punkt wyjścia do dalszych badań [18]. W zależności od przyjętych kryteriów definicyjnych, zastosowanych metod szacunkowych, przyjmuje się, że zespół przewlekłego zmęczenia występuje u nastolatków w 2,7 230 przypadków na [19 21, 24]. Zmęczenie przewlekłe szacowane jest, przy uwzględnieniu wcześniej wymienionych okoliczności, na 8,7 71,9 przypadków na [12, 20 22]. Zespół zmęczenia częściej występuje wśród dziewcząt niż chłopców [4], ale według Beverley [15] dopiero w grupie wiekowej powyżej 10 r.ż. Zmęczenie jest objawem, który powszechnie towarzyszy człowiekowi w codziennym życiu. Spełnia w nim ważną rolę sygnalizującą o wyczerpywaniu się rezerw energetycznych i zbliżającym się przeciążeniu organizmu. W sytuacji długotrwałego i kumulującego się zmęczenia, nawet tego codziennego, dochodzi do wielu zaburzeń natury psychicznej i fizycznej. W powszechnej opinii badaczy zmiany określane za pomocą badań laboratoryjnych są w zespole przewlekłego zmęczenia mało widoczne albo 68

3 Kulik A.: Psychogenne, neurohormonalne i immunologiczne przyczyny przewlekłego zmęczenia u nastolatków izolowane. Utrudnia to postawienie właściwej diagnozy, a tym samym podjęcie działań i procedur. Infekcje wirusowe jako przyczyna przewlekłego zmęczenia Analiza doniesień z badań wskazuje, że nie ma jednej określonej etiologii zespołu zmęczenia. Początkowe naukowe wyjaśnienia przyczyn zespołu zmęczenia skupiły się na etiologii wirusowej (następstwo infekcji), bowiem zarówno zespół przewlekłego zmęczenia, jak i infekcje wirusowe wykazują podobieństwo symptomów. W 61,5% wywiadów klinicznych dotyczących dzieci i młodzieży z zespołem przewlekłego zmęczenia ujawniono występowanie epizodów infekcyjnych [23]. Zakażenie wirusem Epsteina-Barra jest jedną z najwcześniej podanych i najbardziej szeroko omawianych przypuszczalnych przyczyn występowania zespołu przewlekłego zmęczenia. Spektrum objawów i powikłań zakażeniem EBV jest bardzo podobne do symptomów zespołu przewlekłego zmęczenia. Obecność antygenów EBV wykryto u 50% dzieci z zespołem zmęczenia [24], a według Marshalla i wsp. [25] u 75% dzieci z przewlekłym zmęczeniem; natomiast u 25% dzieci z rozpoznaniem zespołu przewlekłego zmęczenia nie stwierdzono przeciwciał. Zauważono, że osoby z zespołem przewlekłego zmęczenia mają podwyższone poziomy przeciwciał także przeciw innym czynnikom wirusowym, jak: wirus opryszczki ludzkiej, wirus Coxsackie, wirus pollio, cytomegalowirus, wirus odry, wirus różyczki, spumawirus, wirus choroby Borna, wirus żółtaczki, arbowirus i in. [26 33]. Badania prowadzone przez Nasralla i wsp. [32] pokazują, że u połowy badanych osób dorosłych z zespołem zmęczenia infekcje występują wielokrotnie i są różnorodne. Badania zespołu Landaya [27] nie potwierdzają różnic w poziomie przeciwciał tych wirusów u osób z zespołem zmęczenia w porównaniu ze zdrowymi. Z dotychczas prowadzonych badań nie można wyciągnąć spójnych wniosków potwierdzających związki czynników zakaźnych z zespołem przewlekłego zmęczenia. Z jednej strony obserwacja kliniczna wykazuje, że ostre zakażenie może prowadzić do zespołu przewlekłego zmęczenia, a zespół powirusowy, podobny do zespołu przewlekłego zmęczenia, często jest powikłaniem ciężkich zakażeń wirusowych; ponadto większość badań potwierdza wcześniejsze zachorowania wirusowe przed pojawieniem się zespołu zmęczenia. W licznie prowadzonych badaniach nie znaleziono jednego konkretnego wirusa odpowiedzialnego bezpośrednio za zespół zmęczenia. U osób, które mają zwiększone poziomy przeciwciał, stwierdzono obecność różnych wirusów. Z drugiej strony część osób z zespołem zmęczenia nie ma podwyższonych przeciwciał, a leczenie przeciwwirusowe często okazuje się nieskuteczne. Stąd obecnie przyjmuje się rolę wirusów nie tyle jako przyczyny (czynnika wirusowego bezpośrednio odpowiedzialnego za chorobę), ale raczej współczynnika (czynnika potrzebnego do powstania określonego obrazu choroby) względnie oportunisty (czynnika odpowiedzialnego za pogorszenie stanu) zespołu przewlekłego zmęczenia [32, 34]. Zaburzenia immunologiczne jako uwarunkowanie przewlekłego zmęczenia Rozumienie czynników wirusowych jako oportunisty sugeruje, że zakażenia wirusowe mogą wywoływać zespół przewlekłego zmęczenia raczej w wyniku przewlekłego pobudzenia lub rozregulowania układu odpornościowego niż w wyniku długotrwałego zakażenia. Patarca i wsp. [35] wyróżniają dwie kategorie nieprawidłowości immunologicznych wśród osób z zespołem przewlekłego zmęczenia: 1) na poziomie wytwarzania komórek NK oraz 2) na poziomie aktywności komórek układu immunologicznego. Patarca-Montero [36] uważa, że u osób z zespołem przewlekłego zmęczenia następuje aktywacja układu odpornościowego, ale komórki typu T i NK słabo spełniają swoje funkcje. Zauważa on, że u osób z przewlekłym zmęczeniem spada zdolność komórek T do podziału i namnażania się, a komórki typu NK tracą swoją cytotoksyczną funkcję. U osób z zespołem zmęczenia więcej jest też interleukin (wydzielanych przez Th2), powodujących stany gorączkowe (bakterie słabo się rozmnażają w wysokiej temperaturze) i senność (koncentracja energii do starcia z mikrobami), a mniej interferonu (wydzielanego przez Th1) powodującego hamowanie replikacji wirusów. Badania Whiteside i Friberg [37] dotyczące braku komórek NK lub niskiego poziomu ich aktywności pozwoliły im na zbudowanie modelu patogenetycznego. Wydarzenie krytyczne (np. wirus) prowadzi do ostrej aktywacji immunologicznych efektorów komórek. W sytuacji chronicznej aktywacja może przybierać formę stałej uporczywej aktywacji immunologicznej, która ułatwia napływ 69

4 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 10/2011;1(34):67-74 aktywowanych komórek odpornościowych do tkanek, w tym aktywowanych komórek NK. Aktywowane komórki odpornościowe wytwarzają cytokiny zmieniające przenikalność naczyniową. Niektóre aktywowane komórki NK przenikając do tkanki nerwowej mogą powodować lokalne uszkodzenia, które objawiają się nieprawidłowym funkcjonowaniem neuroendokrynnym. Ciągła aktywacja immunologiczna prowadzi do rozregulowania funkcji odpornościowych. Również badania Kurowskiego i Kuny [33] wskazują na zakłócenie równowagi między czynnikami wspomagania i tłumienia odpowiedzi immunologicznej jako przyczyny nasilania zmęczenia. Objawami zaburzeń odpornościowych u osób z zespołem przewlekłego zmęczenia są m.in.: słabsza aktywność limfocytów, dysfunkcje komórek NK, przeciwciała, nieprawidłowości w enzymie uczestniczącym w powstawaniu interferonu, uszkodzenia przepływu komórek [38]. Patarca-Montero [34] proponuje odwołanie się do czynników genetycznych, które są odpowiedzialne za niespecyficzną reakcję odpornościową organizmu, celem wytłumaczenia, dlaczego zakażenie wirusem u niektórych osób powoduje zachorowanie, a inne pozostają zdrowie. Autor proponuje zwłaszcza zwrócenie uwagi na rolę genu odpowiedzialnego za wczesną aktywację limfocytów T osteopontynę (Eta-1). Klimas [38] wskazuje natomiast, że badania prowadzone na Florydzie wśród pacjentów z zespołem przewlekłego zmęczenia ujawniają ryzyko cztero- do sześciokrotnego wzrostu antygenu DR4, DR3, DQ3 w porównaniu ze zdrowymi i sugeruje genetyczne predyspozycje do wystąpienia zespołu zmęczenia. Wymienione antygeny związane są z genami zgodności tkankowej (układ HLA) i odpowiadają za stan wrażliwości na choroby. Antygeny te są związane z chorobami autoimmunologicznymi (np. fibromialgią, reumatoidalnym zapaleniem i cukrzycą typu 1). Dane z badań klinicznych nie są spójne. Wykazują pobudzenie układu immunologicznego u osób z przewlekłym zmęczeniem, ale nie pozwalają na jednoznaczne wskazanie zaburzeń odporności. Niektórzy uważają więc, że zmiany obserwowane w układzie odpornościowym mogą być traktowane raczej jako następstwa przewlekłego zmęczenia, a nie jego przyczyna. Takie rozumienie proponują Wright i Cottrell [39]. Opisany przez nich mechanizm przewlekłego zmęczenia odwołuje się do przedłużającej się bezczynności wymuszonej przez sytuację chorowania, w następstwie czego pojawiają się niespecyficzne dolegliwości, do których zaliczają przewlekłe zmęczenie. Rozbieżne wyniki co do roli układu immunologicznego w etiologii przewlekłego zmęczenia mogą wynikać ze stosowania różnej metodologii. Lyall, Peakman i Wessely [40] po przeanalizowaniu raportów z badań klinicznych nie znaleźli spójnego modelu nieprawidłowości immunologicznych u osób z zespołem zmęczenia. Rola czynników neuroendokrynnych w genezie przewlekłego zmęczenia W analizowaniu przyczyn przewlekłego zmęczenia dostrzeżono także nieprawidłowości w osi podwzgórze przysadka kora nadnerczy (HPA). Oś HPA zwróciła uwagę badaczy z kilku powodów: 1) aktywacja osi wiąże się ze stresem i wysiłkiem, 2) zaburzenia osi HPA łączą się często z zaburzeniami depresyjnymi, które wydają się podobne do tych w zespole zmęczenia, 3) profil podobny do zespołu zmęczenia występuje w niewydolności glukokortykoidowej [41 42]. Rozregulowanie osi podwzgórze przysadka kora nadnerczy polega na osłabieniu stopnia reagowania przez podwzgórze oraz obniżeniu metabolizmu w obszarze podwzgórza. Niektórzy autorzy wskazują na niedoczynność osi jako przyczynę symptomów zespołu zmęczenia. Badanie funkcji noradrenaliny w powstawaniu zespołu chronicznego zmęczenia prowadzili Morriss i wsp. [43]. Pacjentom z zespołem zmęczenia i zdrowym podawano placebo albo wysoką dawkę clonidine (2,5 mg/kg), która miała odwrócić deficyty powodujące trudności w koncentracji i pamięci. Stwierdzono, że w sytuacji wysokiego wzbudzenia, osoby z zespołem zmęczenia mogą ujawniać nadwrażliwość funkcji centralnych postsynaptycznych alpha-2 adrenoreceptorów związanych z uwalnianiem noradrenaliny i wzrostem hormonów. Badania dysfunkcji osi HPA w kontekście poszukiwania przyczyn objawów zespołu zmęczenia, wykazują obniżenie kortyzolu zawartego w dobowej zbiórce moczu, obniżenie poziomu kortyzolu w surowicy i w ślinie [44]. Zauważono w badaniach osób dorosłych, że poziom kortyzolu zawartego w moczu jest istotnie niższy u osób z zespołem zmęczenia. Niski poziom kortyzolu nie miał związku z używaniem środków medycznych czy zaburzeniami snu. Stąd Cleare i wsp. postulują traktowanie niedoczynności kory nadnerczy jako jedego z czynników przyczyniających się do powstawania symptomów syndromu chronicznego zmęczenia. Badania 70

5 Kulik A.: Psychogenne, neurohormonalne i immunologiczne przyczyny przewlekłego zmęczenia u nastolatków Wooda i wsp. [42] przeczą tej tezie, bowiem średni poziom kortyzolu w ślinie, badany przez nich, był znacząco wyższy u osób zmęczonych niż u osób z grupy kontrolnej. Częstsze występowanie zespołu zmęczenia wśród kobiet nasunęło przypuszczenie o udziale zaburzeń owulacji w rozwoju zmęczenia [45]. Stwierdzono częstsze występowanie u kobiet z zespołem zmęczenia zespołu policystycznych jajników i hiperprolaktynemii. Podobnie Murphy i wsp. [46] zauważyli, że zaburzenia cyklu miesięcznego mają cechy chronicznego braku owulacji. Inny kierunek badań zaproponowali Racciatti i wsp. [57] zajęli się oni analizą nieprawidłowości w funkcjonowaniu podwzgórza u osób z przewlekłym zmęczeniem. Wyodrębnili następujące grupy: 1) grupę osób, u których zmęczenie poprzedzone było infekcją, 2) grupę osób z zaburzeniami depresyjnymi, 3) grupę osób po intoksykacji oraz 4) grupę osób, u których nie zidentyfikowano jednoznacznie czynnika poprzedzającego. Wykonali szereg badań, m.in. ocenę subpopulacji limfocytów (LTh, LTc, NK, LB), ocenę rytmu dobowego prolaktyny, TSH, kortyzolu, DHEA-S, ACTH, ocenę funkcjonowania receptorów podwzgórza 5HT1A. U większości pacjentów z określoną sytuacją poprzedzającą zmęczenie zaobserwowali niski poziom DHEA-S, prawidłowy poziom innych neurohormonów, nieprawidłowy wzrost poziomu prolaktyny po zastosowaniu buspironu, świadczący o nadmiernej aktywności receptorów podwzgórza 5HT1A. Ponadto u osób po intoksykacji wystąpił nieprawidłowy stosunek LT CD4+ do CD8+. Wyniki, jakie uzyskali, wskazywały według nich na podobieństwo zaburzeń w funkcjonowaniu podwzgórza w grupach o określonej sytuacji poprzedzającej wystąpienie zmęczenia. Badania osi HPA sugerują następujące możliwe teorie wyjaśniające symptomy przewlekłego zmęczenia: 1) zmęczenie jest bezpośrednio zależne od niskiego poziomu kortyzolu, 2) zmęczenie jest wynikiem trudności w funkcjonowaniu głównych neurotransmiterów wpływających na oś HPA, 3) symptomy są wynikiem zakłóceń między funkcjami kortyzolu i neurotransmiterów, 4) uszkodzenie jąder podwzgórza jest czynnikiem zakłócającym zdolność wydzielania hormonów uwalniających kortykotropinę. Stres jako przyczyna przewlekłego zmęczenia Zakłócenie funkcjonowania osi HPA występuje także w warunkach stresu. Stres to niespecyficzna reakcja organizmu, powstająca w odpowiedzi na działanie szkodliwych bodźców [50]. Reakcja ta nazwana została ogólnym zespołem adaptacyjnym, w którym wyróżniono trzy etapy. Początkowo obserwuje się wystąpienie nawykowej reakcji, aktywizację przystosowawczych dotychczas form reagowania uruchamianych przez napięcie. W sytuacji braku usunięcia źródła zaburzenia i utrzymywania się działania negatywnego bodźca następuje mobilizacja wszystkich działań, zasobów, przeorganizowanie wzoru reakcji i wzrost aktywności, tak by powstała nowa forma zachowania, adekwatna do zmienionych wymagań. W kolejnym etapie wyróżnić można kilka typów aktywności przystosowawczej: emocjonalno-behawioralny, wegetatywny, kognitywny, społeczno-psychologiczny. W warunkach długotrwałego stresu taka aktywność wiąże się z przeciążeniem organizmu [50 51] i wyczerpywaniem się układu współczulnego [60]. Jednym ze sposobów rozumienia stresu na gruncie psychologicznym jest pojęcie stresu jako bodźca/sytuacji o określonych właściwościach (sytuacja trudna, stresor) [52 53]. Mówiąc o elementach bodźca/sytuacji, które uruchamiają mechanizmy adaptacyjne, wskazuje się m.in. na zakłócenie, zagrożenie, uniemożliwienie, deprywację, konflikt, przeciążenie. Wspólną cechą sytuacji stresowych jest to, że są nowe, niepożądane, nagłe, nieprzewidywalne, trudne, niekontrolowane, a przez to stawiają/zmieniają wymagania. Wiele osób z zespołem przewlekłego zmęczenia miało wcześniej negatywne doświadczenia życiowe: choroba psychiczna członka rodziny, uzależnienie i przemoc w rodzinie, inne przewlekłe choroby, poważne zranienie, utrata pracy, śmierć członka rodziny, infekcje, doświadczenie zagrożenia życia naturalnymi zjawiskami, np. huragan [54 57]. Negatywne wydarzenia życiowe traktowane są jako możliwy czynnik wyzwalający łańcuch reakcji fizjologicznych u osób z przewlekłym zmęczeniem [38, 49]. Wśród osób z zespołem przewlekłego zmęczenia są zarówno osoby, dla których istotnym czynnikiem wyzwalającym zespół objawów było konkretne jednorazowe zdarzenie, jak i osoby, które wskazały na chroniczną negatywną sytuację (rola tzw. chronicznych stresorów społecznych). Ocena stresu może być modyfikowana przez cechy temperamentu, zwłaszcza emocjonalność, które powodują narastanie stresu bądź jego osłabienie [58]. Na istotną rolę wysokiej pobudliwości i negatywnej emocjonalności temperamentalnej w powstawaniu i lub podtrzymywaniu stanów chronicznego stresu 71

6 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 10/2011;1(34):67-74 i zmęczenia wskazują badania Kulik i Szewczyka [59]. Wśród wielu charakterystyk nastolatków z przewlekłym zmęczeniem wskazują m.in. na agresywność jako jeden z czynników nasilania zmęczenia. Badania Szewczyka prowadzone na grupie nastolatków dowodzą, że największe uwalnianie adrenaliny występuje u dzieci z reakcjami agresywnymi i sugerują wzrost stymulacji kory nadnerczy [60]. System immunologiczny i endokrynny a stres Rola wzajemnych powiązań między systemami fizjologicznymi a stresem znajduje swój wyraz w próbach modelowego ujęcia zależności. Payne i wsp. [48] zaproponowali model wskazujący na brak energii. Zakłada on, że działanie systemu nerwowego i hormonalnego jest skoordynowane. Podwzgórze, przysadka i kora nadnerczy stanowią oś wrażliwą na zmiany w homeostazie. Istotną rolę w utrzymaniu homeostazy odgrywa rytm okołodobowy. Reguluje on komunikację między neuroendokrynnymi transmiterami a funkcjonowaniem organizmu i jest regulowany przez podwzgórze (zegar biologiczny). Rytm biologiczny wszystkich układów zamyka się w granicy 24 godzin, w tym także rytm wydzielania ACTH, melatoniny, cykle snu czuwania, temperatury. Czynnikiem zakłócającym tę homeostazę może być stres. Stresor stymuluje podwzgórze do reakcji przez uruchomienie reakcji alarmowej oraz odpornościowej. Stres wywołuje zmiany endokrynne i neuronalne. Reakcje te powodują zmiany biochemiczne, które prowadzą do zmian w metabolizmie. W procesie metabolicznym ciało odbudowuje strukturę i wykonuje swoje funkcje wykorzystując energię kinetyczną, podczas gdy w procesie katabolizmu energia uwalniana jest stopniowo. Czynniki fizjologiczne i psychologiczne są określane jako prawdopodobne warunki poprzedzające zmęczenie. Serotonina, melatonina, kortyzol, endorfiny, katecholaminy, hormony są według zespołu Payne a biomarkerami zmęczenia. Skutkami obserwowalnymi są symptomy występujące w zaburzeniach snu, trudności w koncentracji, depresja i zmęczenie. Jeszcze inną propozycję przedstawiła Hyland [49].? Według niej objawy fizjologiczne pojawiają się jako wynik różnorodnych powiązań, tworzących w organizmie ścieżki (system psychoneuronalny, system immunologiczny i system endokrynny) i sieć. Zmiana w jednej ze ścieżek powoduje zmiany w pozostałych i angażuje całą sieć. W tym modelu czynniki psychologiczne wchodzą w interakcje z czynnikami fizjologicznymi poprzez umysł, który jest właściwością sieci ścieżek systemowych. Również system kontroli ciała jest osadzony w sieci. Zmiany immunologiczne lub fizyczne wpływające na uwalnianie cytokin powodują zmiany w działaniu receptorów podwzgórza. Jest to interpretowane jako zmęczenie i prowadzi do redukcji aktywności. Powiązanie między czynnikami psychicznymi a fizjologicznymi dokonuje się w dwóch miejscach: mózgu i systemie immunologicznym. Powtarzanie i/lub kumulowanie się negatywnych doświadczeń nasila poczucie zmęczenia i redukuje wysiłek. Tym samym zmniejsza się pobudzenie kory nadnerczy, dając objawy chorobowe. Negatywne wydarzenia aktywują także układ współczulny, dając zmiany w reakcji immunologicznej i ścieżce powiązań z układem endokrynnym i nerwowymi przyczyniając się do powstania szerokiego spektrum objawów, w tym zmęczenia. Podsumowanie Omówione modele powstawania przewlekłego zmęczenia odwołują się do związków między czynnikami psychicznymi (stres) a funkcjonowaniem organizmu oraz do roli stresu w aktywowaniu systemów fizjologicznych organizmu. Stresory, jakimi są negatywne wydarzenia życiowe, w tym zakażenia wirusowe, ocenione jako zagrażające, powodują rozwój reakcji stresowej przez aktywację osi HPA. To z kolei prowadzi do rozregulowania emocjonalnego, które oddziałuje na proces radzenia sobie ze stresem, koncentrując wysiłki na uspokojeniu emocji (trudna sytuacja). Długotrwałe pozostawanie w takim stanie powoduje wzajemną stymulację sytuacji trudnej i fizjologicznej reakcji na nią i przypomina spiralę. Na jej końcu jest wyczerpanie zasobów zarówno psychicznych jak i fizjologicznych. Prezentowane modelowe rozumienie mechanizmów przewlekłego zmęczenia u nastolatków odwołuje się do zależności psyche soma i soma psyche, a tym samym wpisuje się w paradygmat biopsychospołeczny. Wyniki badań prezentowane w literaturze świadczą o tym, że myślenie o przyczynach przewlekłego zmęczenia jako uwarunkowaniach jednoczynnikowych jest niewystarczające. Wydaje się, że określone czynniki odpowiadają za konkretne objawy i narastające zmęczenie, co w konsekwencji tworzy obraz zespołu dolegliwości, włączany do definicji przewlekłego zmęczenia. 72

7 Kulik A.: Psychogenne, neurohormonalne i immunologiczne przyczyny przewlekłego zmęczenia u nastolatków PIŚMIENNICTWO/REFERENCES [1] Masuda A. et al.: Psychobehavioral and immunological characteristics of adult people with chronic fatigue and patients with chronic fatigue syndrome. Psychosom Med, 1994:56, [2] Salit I.E.: The chronic fatigue syndrome. An update on important issues, [w:] Chronic fatigue syndrome. Yehuda S., Mostofsky D.I., Plenum Press, NY-London 1997, [3] Eidelman D.: Chronic fatigue syndrome medical fact or artifact. Med Hypotheses, 2003:60(6), [4] Carter B.D. et al.: Case Control Study of Chronic Fatigue in Pediatric Patients. Pediatrics, 1995:95(2), [5] Jason L.A., Eisele H., Taylor R.R.: Assessing attitudes toward new names for chronic fatigue syndrome. EHP, 2001:24(4), [6] Jason L.A. et al.: Chronic Fatigue Syndrome: The Need for Subtypes. Neuropsychol. Rev, 2005:15(1), [7] King C., Jason L.A.: Improving the diagnostic criteria and procedures for chronic fatigue syndrome. Biol. Psychol., 2005:68, [8] Richards J., Turk J., White S.: Children and adolescents with Chronic Fatigue Syndrome in non-specialist settings. Beliefs, functional impairment and psychiatric disturbance. Eur. Child Adolesc. Psychiatry, 2005:14(6), [9] Sankey A. et al.: A Follow-up Study of Chronic Fatigue Syndrome in Children and Adolescents: Symptom Persistence and School Absenteeism. Clin. Child Psychol. Psychiatr., 2006:11(1), [10] Walford G.A., McC Nelson W., McCluskey D.R.: Fatigue, depression, and social adjustment in chronic fatigue syndrome. Arch. Dis. Child, 1993:68, [11] Carter B.D., Marshall G.S.: New Developments: Diagnosis and Management of Chronic Fatigue in Children and Adolescents. Curr. Probl. Pediatr., 1995:25(9), [12] Jordan K.M. et al.: Chronic Fatigue Syndrome in Children and Adolescents: A Review. J. Adolesc. Health, 1998:22, [13] Bell D.A., Bell K.M.: The post-infectious chronic fatigue syndrome: Diagnosis in Childhood. [w:] Epstein-Barr Virus and Human Disease. Red. D.V. Ablashi et al., Humana Press, Clifton, NJ 1989, [14] Smith M.S. et al.: Chronic fatigue in adolescents. Pediatrics, 1991:88(2), [15] Beverley D.W.: Chronic fatigue syndrome in children. Current Paediatrics, 2005:15, [16] Jordan K.M. et al.: Prevalence of Fatigue and Chronic Fatigue Syndrome-like Illness in Children and Adolescents. J. Chronic Fatigue. Syndr., 2000:6(1), [17] Jordan K.M. et al.: Prevalence and Characteristics of pediatric chronic fatigue syndrome. J. Chronic Fatigue. Syndr., 1999:5(3/4), [18] Richards J.A., Smith F.: Chronic fatigue syndrome in children and adolescents: General practitioners experience of the problem and their views about its treatment. Psychiatric Bulletin, 1998:22, [19] Lloyd A.R. et al.: Prevalence of chronic fatigue syndrome in an Australian population. Med. J. Aust., 1990:153, [20] Gunn W.J., Connell D.B., Randall B.: Epidemiology of chronic fatigue syndrome: the Center for Disease Control study. [w:] Chronic fatigue syndrome. Ciba Foundation Symposium, Chichester, Wiley: 1993, [21] Jordan K., Kolak A.M., Jason L.A.: Research with Children and Adolescents with Chronic Fatigue Syndrome: Methodologies, Designs, and Special Considerations. J. Chronic Fatigue. Syndr., 1997:3(2), [22] Jones J.F. et al.: Chronic Fatigue Syndrome and Other Fatiguing Illness in Adolescents: A Population-based Study. J. Adolesc. Health, 2004:35, [23] Bell D.S.: Illness Onset Characteristics in Children with Chronic Fatigue Syndrome and Idiopathic Chronic Fatigue. J. Chronic Fatigue. Syndr., 1997:3(2), [24] Bell K.M. et al.: Risk factors associated with chronic fatigue syndrome in a cluster of pediatric cases. Rev. Infect. Dis., 1991:13(S1), 32S-38S. [25] Marshall G.S. et al.: Chronic fatigue in children: clinical features, Epstein-Barr virus and human herpesvirus 6 serology and long term follow-up. Pediatr. Infect. Dis. J., 1991:10, [26] Bond P.A., Dinan T.G.: Antibodies to Herpes Simplex Types 1 and 2 in Chronic Fatigue Syndrome. J. Chronic Fatigue. Syndr., 2006: 13(1), [27] Landay A.L. et al.: Chronic fatigue syndrome: clinical condition associated with immune activation. Lancet, 1991:338, [28] DeFreitas E. et al.: Retroviral sequences related to HTLVII in patients with chronic fatigue immune dysfunction syndrome. Proc. Natl. Acad. Sci., 1991:88, [29] Kurowski M., Kuna P.: Zespół przewlekłego zmęczenia. Alergia Astma Immunologia, 1997:2(4), [30] Glaser R., Kiecolt-Glaser J.K.: Stress-Associated Immune Modulation: Relevance to Viral Infections and Chronic Fatigue Syndrome. Am. J. Med., 1998:105(3A), 35S-42S. [31] Marshall G.S.: Report of a workshop on the epidemiology, natural history, and pathogenesis of chronic fatigue syndrome in adolescents. J. Pediatr., 1999:134(4), [32] Nasralla M., Haier J., Nicolson G.L.: Multiple Mycoplasmal Infections Detected in Blood of Patients with Chronic Fatigue Syndrome and/or Fibromyalgia Syndrome. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis., 1999:18,

8 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 10/2011;1(34):67-74 [33] Duncan R.B.: Latency Immunity and Therapy: A Clinical Study of Latent Epstein Barr Virus Incidence in 297 Idiopathic Chronic Fatigue Patients with Plausible Hypotheses. J. Chronic Fatigue. Syndr., 1999:5(2), [34] Patarca-Montero R.: Chronic Fatigue Syndrome, Genes, and Infection. The Haworth Medical Press, New York-London-Oxford: [35] Patarca R. et al.: Dysregulated Expression of Soluble Immune Mediator Receptors in s Subset of Patients with Chronic Fatigue Syndrome Cross-Sectional Categorization of Patients by Immune Status. J. Chronic Fatigue. Syndr., 1995:1(1), [36] Patarca-Montero R.: Chronic Fatigue Syndrome and the Body Immune Defense System. The Haworth Medical Press, New York-London-Oxford: [37] Whiteside T.L., Friberg D.: Natural Killer Cells and Natural Killer Cell Activity in Chronic Fatigue Syndrome. Am. J. Med., 1998: 105(3A), 27S-34S. [38] Klimas N.: Pathogenesis of chronic fatigue syndrome and fibromyalgia. Growth Hormone & IGF Research, 1998:8 suppl. B, [39] Wright J.B.D., Cottrell D.: Chronic fatigue syndrome in adolescents and children, [w:] Baillière s Clinical Psychiatry. International Practice and Research. Psychosocial Aspects of Chronic Fatigue Syndrome. Red. S. Lynch, 1997:3(3), [40] Lyall M., Peakman M., Wessely S.: A Systematic review and critical evaluation of the immunology of chronic fatigue syndrome. J. Psychosom. Res., 2003:55(2), [41] Cleare A.J., Wessely S.C.: Chronic fatigue syndrome: A stress disorder? Br. J. Hosp. Med., 1996:55, [42] Wood B. et al.: Salivary Cortisol Profiles in Chronic Fatigue syndrome. Neuropsychobiology, 1998:37, 1-4. [43] Morriss R.K., Robson M.J., Deakin J.F.W.: Neuropsychological performance and noradrenaline function in chronic fatigue syndrome under conditions of high arousal. Psychopharmacology, 2002:163, [44] Cleare A.J. et al.: Urinary Free Cortisol in Chronic Fatigue Syndrome. Am. J. Psychiatr., 2001:158, [45] Harlow B.L. et al.: Reproductive Correlates of Chronic Fatigue Syndrome. Am. J. Med., 1998:105(3A), 94S-99S. [46] Murphy B.E. et al.: Elevated levels of some neuroactive progesterone metabolites, particularly isopregnanolone, in women with chronic fatigue syndrome. Psychoneuroendocrinology, 2004:29(2), [47] Racciatti D. et al.: Chronic fatigue syndrome following a toxic exposure. Sci. Total Environ, 2001:270, [48] Payne J.K.: A Neuroendocrine-Based Regulatory Fatigue Model. Biol. Res. Nurs., 2004:6(2), [49] Hyland M.E.: The Intelligent Body and Its Discontents. J. Health. Psychol., 2002:7(1), [50] Selye H.: Stres okiełznany. PWN, Warszawa [51] Kitajew-Smyk L.A.: Psychologia stresu. Ossolineum, Wrocław [52] Heszen I., Sęk H.: Psychologia zdrowia. PWN, Warszawa [53] Terelak J.F.: Psychologia stresu. Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz [54] Ware N.C.: An Anthropological Approach to Understanding Chronic Fatigue Syndrome, [w:] Chronic Fatigue Syndrome. Red. St.E. Straus, Marcel Dekker, NY-Basel-Hong Kong 1994, [55] Torres-Harding S.R., Jason L.A., Turkoglu O.D.: Family Medical History of Persons with Chronic Fatigue Syndrome. J. Chronic Fatigue. Syndr., 2004:12(4), [56] Theorell T. et al.: Critical Life Events, Infections, and Symptoms During the Year Preceding Chronic Fatigue Syndrome (CFS): An Examination of CFS Patients and Subjects with a Nonspecific Life Crisis. Psychosom. Med., 1999:61, [57] Lutgendorf S.K. et al.: Physical symptoms of chronic fatigue syndrome are exacerbated by the stress of Hurricane Andrew. Psychosom. Med., 1995:57(4), [58] Strelau J.: Temperament a stres: Temperament jako czynnik moderujący stresory, stan i skutki stresu oraz radzenie sobie ze stresem, [w:] Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne. Red. I. Heszen-Niejodek, Z. Ratajczak, Wyd. UŚ, Katowice 2000, [59] Kulik A., Szewczyk L.: Przewlekłe zmęczenie a temperament u nastolatków, [w:] Problemy psychosomatyki okresu dorastania i dorosłości. Red. L. Szewczyk, A. Kulik, Wyd. Proqurat, Lublin 2008, [60] Szewczyk L.: Aktywność katecholaminergiczna a reakcje emocjonalne u dzieci w warunkach przewlekłego stresu, [w:] Psychosomatic aspects of therapy and recovery. PTL, Warszawa 2010,

Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny

Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny 1. Stres jako reakcja na wymagania stawiane organizmowi 2. Stres jako układ warunków stanowiących obciążenie człowieka 3. Stres jako specyficzny

Bardziej szczegółowo

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek Instytut Sportu Zakład Biochemii Biochemiczne wskaźniki przetrenowania Przetrenowanie (overtraining)- długotrwałe pogorszenie się dyspozycji sportowej zawodnika, na skutek kumulowania się skutków stosowania

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka Dariusz Mazurkiewicz Podejście biologiczne: Zachowanie człowieka jest zdeterminowane czynnikami natury biologicznej: neuroprzekaźniki

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

WSPIERANIE MIĘKKICH KOMPETENCJI DZIECKA. Warszawa, 28 października 2008

WSPIERANIE MIĘKKICH KOMPETENCJI DZIECKA. Warszawa, 28 października 2008 Dr Beata Mazurek-Kucharska Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa WSPIERANIE MIĘKKICH KOMPETENCJI DZIECKA Warszawa, 28 października 2008 Czym są kompetencje? Kompetencje traktowane jako

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) organizm nie jest w stanie ich produkować

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży

Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży 52 Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży Irritable bowel syndrome in children Mieczysława Czerwionka-Szaflarska, Bartosz Romańczuk Pediatr Pol 2010; 85 (1): 52 56 2010 by Polskie Towarzystwo Pediatryczne

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit

Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit Paweł Maroszek Opiekun: dr n. med. Beata Mrozikiewicz-Rakowska, dr n. med. Przemysław Krasnodębski Kierownik: Prof. dr hab. n. med. Waldemar

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza

Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza lek. Jacek Bujko 17 października 2014 Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza W diagnostyce laboratoryjnej uszkodzenia podwzgórza można stwierdzić cechy niedoczynności

Bardziej szczegółowo

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl Molekuły Miłości Borys Palka Katarzyna Pyzik www.agh.edu.pl Zakochanie Przyczyną Hormonalnych Zmian Grupa zakochanych, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet ) Grupa kontrolna, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet)

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr /2005 Z dnia 2005 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE. 1) RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal Omówienie rozpowszechnienia choroby Alergiczny nieżyt nosa (ANN) jest najczęściej występującym zaburzeniem zapalnym w obrębie

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego

Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego Dorota Merecz Zakład Psychologii Pracy Psychologiczne konsekwencje uczestnictwa w wypadku

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Stres Biologiczne podłoże i możliwości leczenia masażem

Stres Biologiczne podłoże i możliwości leczenia masażem Stres Biologiczne podłoże i możliwości leczenia masażem Dr n. biol. Adam Roman Zakład Biochemii Mózgu Instytut Farmakologii PAN Kraków Wykład wygłoszony w ramach pokazu masażu antystresowego Nowohuckie

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 Zakład Chorób Układu Nerwowego Wydział Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu, Kierownik Zakładu prof. dr

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ

STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ Naród i wojsko to jedno i nie może być żadnych między nimi rozgraniczeń W prezentacji wykorzystano materiały profilaktyczno-edukacyjne Departamentu Wychowania

Bardziej szczegółowo

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym.

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym. I. STRESZCZENIE Głównym celem pracy była analiza porównawcza jakości życia i stanu fizycznego pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów z grupą chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Badania przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

BIOCHEMICZNE WSKAŹNIKI PRZETRENOWANIA

BIOCHEMICZNE WSKAŹNIKI PRZETRENOWANIA BIOCHEMICZNE WSKAŹNIKI PRZETRENOWANIA Dr hab. prof. AWF Elżbieta Hübner-Woźniak AWF, Warszawa W organizmie zawodniczek i zawodników uprawiających wyczynowo różne dyscypliny sportu dochodzi z jednej strony

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

Pochodzenie pojęcia,,stres

Pochodzenie pojęcia,,stres STRES Pochodzenie pojęcia,,stres Pojęcie stresuwprowadzone zostało do użycia przez Hansa Hugona, który badaniu tego zjawiska poświęcił 50 lat pracy naukowej. Z tego też powodu nosił przydomek dr Stress.

Bardziej szczegółowo

Wysiłek krótkotrwały o wysokiej intensywności Wyczerpanie substratów energetycznych:

Wysiłek krótkotrwały o wysokiej intensywności Wyczerpanie substratów energetycznych: Zmęczenie Zmęczenie jako jednorodne zjawisko biologiczne o jednym podłożu i jednym mechanizmie rozwoju nie istnieje. Zmęczeniem nie jest! Zmęczenie po dniu ciężkiej pracy Zmęczenie wielogodzinną rozmową

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną.

Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną. Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną. Dr n. med. Joanna Ruszkowska Katedra Medycyny Społecznej i Zapobiegawczej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi PABIANICE, 30

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny Konferencja naukowa Wychowanie seksualne w szkole cele, metody, problemy. Lublin, 10 marca 2014 r. Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny dr n.med Ewa Baszak-Radomańska Gabinety TERPA ryzykowne

Bardziej szczegółowo

the biomerieux Sp. z o.o. ul. Żeromskiego 17 01-882 Warszawa Tel. 022 569 85 00 Fax. 022 569 85 54 www.biomerieux.pl www.biomerieux.

the biomerieux Sp. z o.o. ul. Żeromskiego 17 01-882 Warszawa Tel. 022 569 85 00 Fax. 022 569 85 54 www.biomerieux.pl www.biomerieux. 0-08/ 010PL9900A / Ten dokument nie jest prawnie obowiązujący biomerieux zastrzega sobie prawo do modyfikacji bez powiadomienia / BIOMERIEUX i jego niebieskie logo, VIDAS i VIDIA tu wykorzystane są zarejestrowanymi

Bardziej szczegółowo

HASHIMOTO A DEPRESJA.

HASHIMOTO A DEPRESJA. Wiesława Sotwin HASHIMOTO A DEPRESJA. Trudności diagnostyczne i (niektóre) ich powody 1. Doświadczenia osobiste. 2. Objawy depresji w Hashimoto. 3. Depresja a/ objawy b/ rozpowszechnienie Treść c/ etiopatogeneza

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 Katedra Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu MARTA ARENDARCZYK, EWA

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna Historia badań nad narkolepsją. Diagnostyka neurofizjologiczna Aleksandra Wierzbicka Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 19 wiek Pierwszy opis objawów Lata 1950 Lata 1930 Sleep Onset Pierwsze REM

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

OBLICZA DEPRESJI DEPRESJA PRZYCZYNY

OBLICZA DEPRESJI DEPRESJA PRZYCZYNY Informacja prasowa, OBLICZA DEPRESJI styczeń 2010 Świat depresji zmienia w życiu wszystko, nic już nie jest tak, jak było Artur Marino Widziałem ciemne słońce. Doświadczenie depresji. Depresja to poważna

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA Jadwiga Wolszakiewicz Klinika Rehabilitacji Kardiologicznej i Elektrokardiologii Nieinwazyjnej Instytut Kardiologii w Warszawie Zdrowie seksualne jest odzwierciedleniem

Bardziej szczegółowo

SPIS DONIESIEŃ PREZENTOWANYCH W FORMIE PLAKATU

SPIS DONIESIEŃ PREZENTOWANYCH W FORMIE PLAKATU SPIS DONIESIEŃ PREZENTOWANYCH W FORMIE PLAKATU 1. Koncepcja kynureninowa a neurorozwojowy model patogenezy schizofrenii. H. Karakuła-Juchnowicz 1,2, M. Flis 2, J. Morylowska-Topolska 1, P. Krukow 1 1 Zakład

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Metody psychoregulacji

Metody psychoregulacji Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Psychologii Zdrowia Metody psychoregulacji Osoby prowadzące przedmiot: 1. Krokosz Daniel, magister, daniel.krokosz@awfis.gda.pl

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

PIC Polska rekomendacje weterynaryjne

PIC Polska rekomendacje weterynaryjne Choroby a Ekonomia Około 65% stad w Polsce jest zakażonych wirusem PRRS, a ponad 95% Mycoplasma hyopneumoniae (Mhp). Choroby układu oddechowego, zwłaszcza o charakterze przewlekłym, są dziś główną przyczyną

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz Department

Bardziej szczegółowo

Kurs: Psychologia kliniczna osób niepełnosprawnych. Wprowadzenie

Kurs: Psychologia kliniczna osób niepełnosprawnych. Wprowadzenie Kurs: Psychologia kliniczna osób niepełnosprawnych Wprowadzenie dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl Proponowana literatura: Kowalik, S. (2006). Osoby niepełnosprawne i psychologiczne aspekty

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 Introduction... 11

Spis treści. Wstęp... 9 Introduction... 11 Spis treści Wstęp... 9 Introduction... 11 CZĘŚĆ I Obszar filozoficzno-antropologiczny... 13 Zuzana Chanasová Antropologické výzvy súčasného pedagóga primárneho vzdelávania........ 15 Grzegorz Hołub Od

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Warszawa, 27.01.2016 Seminarium naukowe: Terapie przełomowe w onkologii i hematoonkologii a dostępność do leczenia w Polsce na tle Europy Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Dr n.

Bardziej szczegółowo

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM ,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM UZALEŻNIENIE UZALEŻNIENIE TO NABYTA SILNA POTRZEBA WYKONYWANIA JAKIEJŚ CZYNNOŚCI LUB ZAŻYWANIA JAKIEJŚ SUBSTANCJI. WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIA TRAKTUJE POJĘCIE UZALEŻNIENIA

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Przygotowała Katarzyna Borowiak Nauczyciel biologii W II LO w Lesznie

Przygotowała Katarzyna Borowiak Nauczyciel biologii W II LO w Lesznie Przygotowała Katarzyna Borowiak Nauczyciel biologii W II LO w Lesznie Ludzki wirus upośledzenia odporności - HIV (ang.: Human Immunodeficiency Virus) jest wirusem, który atakuje, osłabia i niszczy system

Bardziej szczegółowo

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE Dr hab.n.med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM Czy to są probiotyki? Żywe bakterie kiszonki jogurt naturalny kwas chlebowy Mikroorganizmy Organizm

Bardziej szczegółowo

Skuteczność samokontroli a poziom lęku i depresji u młodzieży chorej na cukrzycę insulinozależną

Skuteczność samokontroli a poziom lęku i depresji u młodzieży chorej na cukrzycę insulinozależną Post-print of: Basińska B. Skuteczność samokontroli a poziom lęku i depresji u młodzieży chorej na cukrzycę insulinozależną. Zdrowie Psychiczne, Volume 3-4, 1997, pp. 157-163 Skuteczność samokontroli a

Bardziej szczegółowo

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I Wirus HIV wywołuje AIDS. Tragiczne skutki tej nieuleczalnej jeszcze choroby, nazywanej dżumą dwudziestego wieku, budzą grozę, ale jednocześnie zainteresowanie ze strony

Bardziej szczegółowo