Wp³yw terapii neurofeedback na zapis EEG u dzieci z zespo³em ADHD

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wp³yw terapii neurofeedback na zapis EEG u dzieci z zespo³em ADHD"

Transkrypt

1 PRACE ORYGINALNE Alicja KUBIK Pawe³ KUBIK Wp³yw terapii neurofeedback na zapis EEG u dzieci z zespo³em Influence of the neurofeedback therapy on EEG pattern in children with syndrome Instytut Neuromedica Dodatkowe s³owa kluczowe: neurofeedback zaburzenia zaburzenia EEG Additional key words: neurofeedback dyslexia emotional disorders behavior disorders EEG Adres do korespondencji: Dr n. med. Alicja Kubik ul. Zakopiañska 2 A Kraków, tel Wprowadzenie: Zespó³, który charakteryzuje siê zaburzeniami koncentracji uwagi i nadruchliwoœci¹ a czêsto tak e mi impulsywnymi, wystêpuje u oko³o 5% dzieci w wieku szkolnym a u 70% z nich tak- e w wieku doros³ym. U ponad po³owy rodziców z wystêpuje ryzyko posiadania dziecka z tym zespo³em. Dzieci z zespo³em wykazuj¹ znaczne zró nicowanie zapisu EEG, które próbuje siê korelowaæ z typami klinicznymi tego zespo³u. Celem tej pracy by³o okreœlenie wp³ywu neuroterapii biofeedback na zapis EEG u dzieci z zespo³em, u których dokonano wczeœniej dok³adnej wstêpnej charakterystyki zapisu. Materia³ i metody: Analiz¹ wzrokow¹ objêto wyniki standardowego badania EEG 79 dzieci, u których podjêto leczenie za pomoc¹ neurofeedbacku w latach Dzieci te by³y w wieku od 6 do 17 lat, z wyraÿn¹ przewag¹ ch³opców (51/ 79). Najliczniejsze by³y grupy "czystego" i z zaburzeniami emocjonalnymi (26 i 25 dzieci) a grupy z dysleksj¹ i zaburzeniami liczy³y po 14 dzieci. Analizy zapisu EEG dokonano poprzez ocenê wzrokow¹ 11 jego parametrów, w tym: czynnoœci podstawowej, cech dojrza- ³oœci zapisu, obecnoœci grafoelementów padaczkokszta³tnych, napadowoœci, lateralizacji i lokalizacji zmian patologicznych. Komputerowo obliczono równie wspó³czynnik theta/beta. Oceny tych samych parametrów zapisu dokonano po neuroterapii biofeedback, trwaj¹cej œrednio 11 miesiêcy (od 6 do 14 miesiêcy) i po œrednio 50 treningach (40-80). Zapis EEG by³ rejestrowany za pomoc¹ 16-kana³owego aparatu firmy Elmiko, przed neuroterapi¹ biofeedback i po jej zakoñczeniu. Treningi biofeedback prowadzono wed³ug indywidualnych protoko³ów, za pomoc¹ aparatów firmy Elmiko. Wyniki: Wspó³czynnik theta/beta przed terapi¹ neurofeedback by³ wysoki i nie pozwoli³ na jednoznaczne odró nienie grup chorych dzieci. Grupy dzieci z i towarzysz¹cymi zaburzeniami ró ni³y siê jednak wyraÿnie od grupy "czystego" niektórymi parame- Introduction: syndrome is characterized by attention disorders, hyperactivity and often impulsive behavior, it occurs approximately in 5 % of schoole age children and 70% of them will have it in adulthood. In more than half of parents with, there is a risk of having a child with this syndrome. Children with have different changes in EEG traicing and correlation with clinical types of the syndrome is being tested. Aim of the study: Determination of influence of biofeedback neurotherapy on EEG traicing in children with. Material and methods: Visual analysis included standrad EEG results of 79 children who were treated with neurofeedback in the years They were in the age range of 6-17 years, with boys predominance (51/79). The most numerous were groups with "pure" ADHA and ADHA associated with emotional disorders (26 and 25 children), groups with and dyslexia and behavior disorders counted 14 children each. Visual analysis of EEG traicing was performed and 11 parameters were estimated: background activity, signs of maturity of EEG traicing, presence of epileptiform graphoelements, paroxysmality, lateralization and location of pathologiocal changes. Theta/beta ratio coefficient was calculated by the computer. Evaluation of the same parameters was performed after biofeedback neurotherapy, on average after 11 months (from 6 to 14 months) and 50 trainings (40-80). EEG traicing was recored with the use of 16-channels device of Elmiko company, before and after biofeedback neurotherapy. Biofeedback trainings were performed according to the individual protocols, with the use of Elmico device. Results: Before neurofeedback therapy theta/ beta ratio coefficient was high and did not allow to differentiate children in all groups. However, group of children with and associated disorders differed from the group with "pure", in some parameters of EEG traicing. In dyslexia, higher delta and theta activity in the occipital region and 1092 Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 / 11 A. Kubik i wsp.

2 trami zapisu EEG. W dysleksji zwiêkszona by³a aktywnoœæ delta i theta w okolicach potylicznych oraz aktywnoœæ theta i alfa i ich amplitud w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej (obszar oœrodków mowy). U dzieci z i zaburzeniami czêœciej wystêpowa³y napadowe zmiany zlokalizowane pod postaci¹ fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej. W grupie z zaburzeniami emocjonalnymi wykazano zwiêkszenie udzia³u czynnoœci szybkiej beta w okolicach centralno-œrodkowo-skroniowych z przewag¹ w pó³kuli prawej, maj¹ce prawdopodobnie zwi¹zek ze zwiêkszonym poziomem niepokoju i lêku. Ponadto we wszystkich grupach wysoki by³ odsetek grafoelementów padaczkokszta³tnych (28-50%). Terapia biofeedback wp³ynê³a wyraÿnie zarówno na aktywnoœæ korow¹ jak i na organizacjê przestrzenn¹ zapisu EEG we wszystkich grupach dzieci. Wspó³czynnik theta/beta uleg³ wyraÿnemu obni eniu we wszystkich grupach ale nadal nie pozwala³ na ich odró nienie. Terapia zmieni³a przede wszystkim te parametry EEG które odró nia³y grupy dzieci z i towarzysz¹cymi zaburzeniami od grupy z. Zmieni³a jednak równie wyraÿnie niektóre inne parametry zapisu EEG. Najwiêcej parametrów uleg³o wyraÿnej zmianie pod wp³ywem treningów neurofeedback w grupie dzieci z i dysleksj¹. Treningi nie wp³ynê³y natomiast wyraÿnie na odsetek grafoelementów padaczkokszta³tnych w poszczególnych grupach. Wnioski: 1. Analiza wzrokowa wskaza³a na istnienie ró nic w wystêpowaniu niektórych parametrów zapisu EEG w grupach dzieci z oraz z wspó³wystêpuj¹cymi innymi zaburzeniami. 2. Charakterystyka bioelektryczna stanowi³a podstawê dla opracowania indywidualnego protoko³u terapii neurofeedback. 3. Neuroterapia biofeedback wyraÿnie korzystnie zmieni³a aktywnoœæ korow¹ mózgu dzieci z i innymi towarzysz¹cymi zaburzeniami. 4. Neuroterapia korzystnie zmieni³a organizacjê przestrzenn¹ zapisu EEG u dzieci z a tak e z i towarzysz¹cymi zaburzeniami. 5. Terapia biofeedback jest szczególnie przydatna w reorganizacji zapisu EEG u dzieci z i dysleksj¹. theta and alfa acticity and their amplitudes in the left frontotemporo-parietal region (area of speech centers) were found. In children with and behavior disorders paroxysmal, localized changes, slow and sharp waves in the temporal-centroparietal regions with right side predominance, occured more often. In the group with with emotional disorders prevalence of fast beta activity in the centro-middle temporal regions with right side predominance was found, probably associated with higher level of anxiety and fear. Moreover, in all groups high percetage of epileptiform graphoelemnets was present (28-50%). Biofeedback therapy had significant influence on cortical activity and spatial organization of EEG traicing as well, in all groups. Theta/beta ratio coefficient decreased significantly in all groups but did not allow to differentiate them. Therapy changed mainly these parameters of EEG which differentiate group of children with and assiociated disorders from the group with. It also changed some other parameters of EEG traicing. The higher number of parameters which changed after neurofeedback trainings was in the group with and dyslexia. However, trainings did not influence significantly on percentage of epileptiform graphoelemnts in the groups. Conclusions: 1. Visual analysis revealed differences in presence of some EEG parameters in the groups with and and associated disorders. 2. Bioelectric charactersitics was fundamental for elaboration of individual neurofeedback therapy protocol.3. Biofeedback neurotherapy significantly changed cortical activity of children with and other associated disorders. 4. Nurotherapy had positive influence on changes in spatial organization of EEG traicing in children with and also in children with and associated disorders. 5. Biofeedback therapy is particularly useful in reorganization of EEG traicing of children with and dyslexia. Wstêp Zespó³ (deficytu uwagi z nadruchliwoœci¹) jest powa nym problemem w wieku rozwojowym a tak e doros³ym, skoro oko³o 5% dzieci w wieku szkolnym cierpi z powodu tego schorzenia a 70% z nich tak- e w wieku doros³ym [20]. Jest to zespó³ trudny zarówno w yciu chorego jak i jego otoczenia, w którego diagnostyce i leczeniu od ponad 30 lat ma zastosowanie analiza EEG. Parametry zapisu EEG stanowi¹ podstawê dla wdro enia leczenia, zarówno farmakologicznego jak i nie farmakologicznego. W ostatnich latach biofeedback EEG (neurofeedback) obok innych technik (medytacji, relaksacji, technik oddychania, yogi, tai chi, qigong i hipnozy), jest wykorzystywany do interwencji terapeutycznej. Skutecznoœæ neurobeedbacku w leczeniu chorób neuropsychiatrycznych, w tym w, jest porównywalna ze skutecznoœci¹ farmakoterapii psychostymulantami [11,17,30]. W terapiach tych chodzi o poprawienie wskaÿników uwagi i kontroli u dzieci, wzrost aktywacji korowej w iloœciowym badaniu EEG oraz o poprawê wyników testów inteligencji i wyników w nauce. W istocie w ka dym wieku pacjenta chodzi wtedy przede wszystkim o zwiêkszenie udzia³u czynnoœci szybkiej i zredukowanie czynnoœci wolnej w czynnoœci bioelektrycznej mózgu [3], a dane empiryczne przemawiaj¹ za wyborem odpowiedniej terapii w zespole [29]. Obecnie prze ywamy bardziej krytyczne spojrzenie na neurofeedback, co wi¹ e siê z prowadzeniem randomizowanych badañ klinicznych [13,14]. Badania szwajcarskie z zastosowaniem iloœciowego EEG, wykaza³y istotny wp³yw treningu SCP (wolnych potencja³ów korowych, slow cortical potentials) na funkcje mózgu w zakresie uwagi [8]. Inne badania prowadzone w podobnym zakresie wykaza³y poprawê uwagi i ilorazu inteligencji, trwaj¹ce przez 6 miesiêcy po leczeniu 3 sesjami po 10 treningów [22,23] a tak e poprawê [32]. Autorzy podkreœlaj¹ równie brak dzia- ³añ ubocznych neurofeedbacku w porównaniu z leczeniem psychostymuluj¹cym u dzieci i m³odzie y z [19]. Coraz lepiej poznawane s¹ korelacje pomiêdzy ró nymi typami zapisu EEG u dzieci z i ich zachowañ [6]. Wyró - nia siê typ z nadruchliwoœci¹ i impulsywnoœci¹, typ z zaburzeniami koncentracji uwagi oraz typ mieszany [20]. Badanie EEG ma znaczenie dla poznania charakteru zaburzonych procesów mózgowych u pacjentów z, skoro w ostatnich latach stosowane jest zarówno do opisywania i wartoœciowania pod³o a neurofizjologicznego, jak równie w pracy klinicznej dla diagnostyki i oceny leczenia tego zespo³u [26]. Publikacje dotycz¹ równie wp³ywu leczenia psychostymuluj¹cego na zapis EEG u dzieci z [5]. Istnieje nawet przypuszczenie, e dzieciêce EEG mo e byæ czynnikiem predykcyjnym wystêpowania u doros³ych [7]. Celem obecnej pracy by³o okreœlenie jaki wp³yw na zapis EEG u dzieci z zespo³em wywiera neuroterapia biofeedback. Materia³ i metody Analiz¹ wzrokow¹ objêto wyniki badania EEG 79 dzieci, u których podjêto leczenie za pomoc¹ neurofeedbacku w latach W grupie tej zdecydowanie przewa ali ch³opcy (51/79), a dzieci by³y w wieku od 6 do 17 lat (œrednia arytmetyczna 10,5 lat). U 26 dzieci zespo³owi nie towarzyszy³y inne zaburzenia a u pozosta³ych 53 dzieci wspó³wystêpowa- ³y z nim inne zaburzenia (tabela I). Najliczniejsze by³y grupy czystego i z zaburzeniami emocjonalnymi (26 i 25 dzieci), a ponadto 14 osobowe grupy dzieci z z dysleksj¹ i z zaburzeniami. U dzieci tych przed rozpoczêciem leczenia dokonano dok³adnej analizy wzrokowej tego zapisu. U wszystkich dzieci wykonano standardowe badanie EEG, których analizy dokona³ ten sam lekarz, posiadaj¹cy licencjê z zakresu elektroencefalografii. Poszukiwa³ on w zapisach EEG charakterystyk czynnoœci podstawowej, cech dojrza³oœci zapisu, obecnoœci grafoelementów padaczkokszta³tnych, napadowoœci, lateraliza- Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 /

3 Tabela I Zespó³ i wspó³wystêpuj¹ce z nim zaburzenia u dzieci. syndrome and comorbid disturbances in children. Zespó³ Liczba dzieci zaburzenia Razem 79 Tabela II Wspó³czynnik theta/beta w grupach dzieci z przed terapi¹ neurofeedback. Theta/beta index in groups of children with prior to neurofeedback therapy. Wiek / liczba dzieci Czas deprywacji snu 6-7 lat / 9 dzieci 4 godziny 8-12 lat / 18 dzieci 6 godzin lat / 34 dzieci Ca³onocna Tabela III Wspó³czynnik theta/beta w grupach dzieci z po terapii neurofeedback. Theta/beta index in groups of children with after neurofeedback therapy. Grupa Wspó³czynnik theta/beta 2,8-3, 2 2,7-3, 3 3,1-3, 5 + 2,5-3, 0 Tabela IV Wystêpowanie analizowanych parametrów zapisu EEG u 79 dzieci z przed terapi¹ neurofeedback. Occurence of EEG parameters in 26 children with prior to neurofeedback therapy. P arametry Dzieci z (%) Tabela V Wystêpowanie analizowanych parametrów zapisu EEG u 79 dzieci z po terapii neurofeedback. Occurence of EEG parameters in 79 children with after neurofeedback therapy. + zaburzenia + zaburzenia + A symetria zapisu 14/26 (53,8) 13/25 (52,0) 7 /14 (50,0) 6/14 (42,8) O kresowe uogólnione zwolnienie zapisu 14/26 (53,8) 12/25 (48,0) 7/14 (50,0) Z wolnienie i nieregularnoœæ czynnoœci podstawowej 10/26 (38,5) 14/25 (56,0) 11/14 (78,5) 8/14 (57,1) Okresowe zlokalizowane zwolnienie zapisu w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych 8 /26 (30,8) 8/14 (57,1) Z wiêkszenie aktywnoœci alfa i theta w okolicach czo³owo-centralnych 19/26 (73,1) 16/25 (64,0) 10/14 (71,4) 9/14 (64,2) W zrost amplitudy fal beta w okolicach czo³owo-centralnych 4/14 (28,5) Z wiêkszenie aktywnoœci delta i theta w okolicach potylicznych 9 /26 (34,6) 7 /25 (28,0) 10/14 (71,4) Zwiêkszenie aktywnoœci theta i alfa oraz ich amplitudy w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej Napadowe zmiany zlokalizowane fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej Nadmiar czynnoœci szybkiej w okolicach centralno-œrodkowoskroniowych z przewag¹ po stronie prawej 2 /25 (0,8) 9/14 (64,2) 7 /26 (26,9) 6 /25 (24,0) 9 /14 (64,2) 3/14 (21,4) 4 /26 (15,3) 17/2 (68,0) 2/14 (14,2) P adaczkokszta³tne grafoelementy w okolicach skroniowych 13/26 (50) 7 /25 (28,0) 7 /14 (50,0) P arametry Dzieci z (%) + zaburzenia + zaburzenia + A symetria zapisu 11/26 (42,3) 6 /14 (42,8) 6/14 (42,8) O kresowe uogólnione zwolnienie zapisu 9 /26 (34,6) 4 /14 (28,6) 4/14 (28,6) Z wolnienie i nieregularnoœæ czynnoœci podstawowej 8 /26 (30,8) 6 /14 (42,8) 3/14 (21,4) Okresowe zlokalizowane zwolnienie zapisu w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych 4 /26 (15,4) 8 /25 (32,0) 4 /14 (28,6) 3/14 (21,4) Z wiêkszenie aktywnoœci alfa i theta w okolicach czo³owo-centralnych 12/26 (46,2) 12/25 (48,0) 10/14 (57,1) W zrost amplitudy fal beta w okolicach czo³owo-centralnych 5 /25 (20,0) 4/14 (28,5) Z wiêkszenie aktywnoœci delta i theta w okolicach potylicznych 8 /26 (30,8) 7 /25 (28,0) Zwiêkszenie aktywnoœci theta i alfa oraz ich amplitudy w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej Napadowe zmiany zlokalizowane fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej Nadmiar czynnoœci szybkiej w okolicach centralno-œrodkowoskroniowych z przewag¹ po stronie prawej 4 /26 (15,4) 2 /25 (0,8) 4 /25 (16,0) 2/14 (14,3) 4 /26 (15,3) 8 /25 (32,0) 2/14 (14,2) P adaczkokszta³tne grafoelementy w okolicach skroniowych 10/26 (38,5) 5 /25 (20,0) 4/14 (28,5) cji i lokalizacji zmian patologicznych. Ponadto komputerowo wyliczono relacjê czynnoœci wolnej do szybkiej (wspó³czynnik theta/beta). Oceny tych elementów zapisu dokona³ ten sam lekarz po neuroterapii biofeedback, trwaj¹cej œrednio 11 miesiêcy (od 6 do 14 miesiêcy) i po œrednio 50 treningach (od treningów). Zapisy EEG by³y rejestrowane za pomoc¹ 16-kana³owego aparatu Digi Track System firmy Elmiko. Treningi neurofeedbacku prowadzono wed³ug indywidualnego dla ka dego dziecka protoko³u, za pomoc¹ aparatów firmy Elmiko. Wyniki Wyniki oceny zapisu EEG u 79 dzieci objêtych obecnymi badaniami przed terapi¹ neurofeedback opublikowano wczeœniej [21]. W tabeli II przedstawiono stosunek œrednich wartoœci fal wolnych do szybkich (wspó³czynnika theta/beta) u dzieci z i w 3 grupach z towarzysz¹cymi objawami przed leczeniem, a w tabeli III po neuroterapii. W tabeli IV przedstawiono istotne cechy zapisu EEG w grupie 26 dzieci z czystym, (tj. bez wspó³wystêpuj¹cych z nim innych zaburzeñ) oraz u 25 dzieci z zespo³em i zaburzeniami 1094 Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 / 11 A. Kubik i wsp.

4 Tabela VI Wartoœci parametrów zapisu EEG wyraÿnie ró ne w odniesieniu do grupy dzieci z przed terapi¹ neurofeedback. EEG parameters value diferent in compariso to group prior to neurofeedback therapy. Parametry/ % wystêpowania w Asymetria zapisu/ 53,8 Okresowe uogólnione zwolnienie zapisu/ 53,8 + Zwolnienie i nieregularnoœæ czynnoœci podstawowej/ 38,5 78, 5 57, 1 Okresowe zlokalizowane zwolnienie zapisu w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych/ 30,8 57, 1 Zwiêkszenie aktywnoœci alfa i theta w okolicach czo³owo-centralnych/ Wzrost amplitudy fal beta w okolicach czo³owo-centralnych/ 19,2 44, 0 73,1 Zwiêkszenie aktywnoœci delta i theta w okolicach potylicznych/ 34,6 71, 4 Zwiêkszenie aktywnoœci theta i alfa oraz Napadowe zmiany ich amplitudy w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej/ 19,2 zlokalizowane fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej/ 26,9 Nadmiar czynnoœci szybkiej w okolicach centralno-œrodkowoskroniowych z przewag¹ po stronie prawej/ 15,3 Padaczkokszta³tne grafoelementy w okolicach skroniowych/ Tabela VII Zmiany parametrów zapisu EEG po terapii neurofeedback. Changes of EEG parameters after neurofeedback therapy. Parametry/% wystêpowania w 50,0 0,8 64, 2 68,0 Asymetria zapisu/ 53,8 42, 3 64,0 + Okresowe uogólnione zwolnienie zapisu/ 53,8-34,6 28, 6 Zwolnienie i nieregularnoœæ czynnoœci podstawowej/ 38,5 78,5-42, 8 57,1-21, 4 Okresowe zlokalizowane zwolnienie zapisu w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych/ 30,8-15,4 57,1-21, 4 Zwiêkszenie aktywnoœci alfa i theta w okolicach czo³owo-centralnych/ 73,1-46,2 35, 7 Wzrost amplitudy fal beta w okolicach czo³owo-centralnych/ 19,2 44,0-20, 0 21, 4 Zwiêkszenie aktywnoœci delta i theta w okolicach potylicznych/ 34,6 71,4-35, 7 Zwiêkszenie aktywnoœci theta i alfa oraz Napadowe zmiany Nadmiar czynnoœci szybkiej w ich amplitudy w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej/ 19,2 zlokalizowane fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej/ 26,9 okolicach centralno-œrodkowoskroniowych prawej/ 15,3 Padaczkokszta³tne grafoelementy w okolicach skroniowych/ z przewag¹ po stronie 50,0-38,5 0,8 64,2-35, 7 64,0-28, 5 68,0-32, 0 28, 5 emocjonalnymi, 14 dzieci z i zaburzeniami i 14 z i dysleksj¹ przed terapi¹ neurofeedback. W tabeli V zamieszczono te same parametry zapisu EEG w tych samych grupach dzieci po zakoñczeniu leczenia. W tabeli VI zestawiono wyraÿne ró nice w odsetku wystêpowania wybranych parametrów zapisu EEG w grupach z wspó³wystêpuj¹cymi zaburzeniami w stosunku do grupy czystego przed leczeniem a w tabeli VII po neuroterapii. Wykazano wyraÿny wp³yw neuroterapii biofeedback na wszystkie parametry zapisu EEG, z wyj¹tkiem grafoelementów padaczkokszta³tnych. Trzeba jednak podkreœliæ, e parametry zapisu by³y zró nicowane w poszczególnych grupach dzieci z objêtych badaniami. Terapia poprawia³a zró nicowanie przestrzenne zapisu EEG, w mniejszym stopniu u dzieci z "czystym" a w najwiêkszym u dzieci z i dysleksj¹. Stwierdzono jej pozytywny wp³yw przede wszystkim na parametry zapisu EEG odró niaj¹ce wyraÿnie grupy + od czystego, chocia poprawia³a równie niektóre nie zmienione wyjœciowo parametry. Neuroterapia powodowa³a równie zmiany w zakresie aktywnoœci korowej mierzonej wskaÿnikiem theta/beta. Stwierdzono poprawê w zakresie okresowego zlokalizowanego zwolnienia zapisu w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych oraz zwiêkszenia aktywnoœci alfa i theta w okolicach czo³owo-centralnych. Poprawa dotyczy³a tak e nieprawid³owego zwiêkszenia aktywnoœci theta i alfa oraz ich amplitudy w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej u dzieci z dysleksj¹. WyraŸne zmiany stwierdzono ponadto w zakresie napadowych zmian zlokalizowanych fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowocentralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej w grupie dzieci z i zaburzeniami. Dyskusja EEG nadal odgrywa tylko pomocnicz¹ rolê w diagnostyce [27], zw³aszcza w ³¹cznoœci z PET i badaniami molekularnymi [2]. Badania z podwójn¹ œlep¹ prób¹ nie wskazuj¹ jednoznacznie na œcis³¹ korelacjê pomiêdzy koncentracj¹ uwagi, impulsywnoœci¹ i parametrami zapisu EEG u dzieci z [25]. Analiza EEG wskazuje jednak na znaczenie aktywnoœci theta w zapisie EEG dla rozpoznania u dzieci [18], a u adolescentów z stwierdzono wzrost czynnoœci theta [9]. Równie wyniki badañ w³asnych wskazuj¹ na znaczenie takiej czynnoœci wolnej w rozpoznawaniu [21]. W terapii neurofeedback wartoœæ wspó³czynnika theta/beta w zapisie EEG u dzieci z jest traktowany jako marker stanu wzbudzenia korowego. Równie w wynikach w³asnych wartoœci tego wspó³czynnika by³y du e. W porównywalnej liczebnie z "czystym" grupie z zaburzeniami emocjonalnymi w badaniach w³asnych wykazano zwiêkszenie udzia³u czynnoœci szybkiej beta w okolicach centralno-œrodkowoskroniowych z przewag¹ w pó³kuli prawej, maj¹ce prawdopodobnie zwi¹zek ze zwiêkszonym poziomem niepokoju i lêku. Z kolei w grupie dzieci z i zaburzeniami czêœciej wystêpowa³y napadowe zmiany zlokalizowane fal wolnych i ostrych Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 /

5 w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej. Badano ró nice koherencji w zapisach EEG pomiêdzy grupami dzieci wy³¹cznie z oraz z wraz z mi opozycyjno-buntowniczymi. Wykazano, e u pacjentów z podwójnymi objawami jest ona mniejsza ni u dzieci tylko z [1]. W grupie z dysleksj¹ obecna analiza zapisów EEG wykaza³a czêstsze wystêpowanie zwolnienia i nieregularnoœci czynnoœci podstawowej oraz okresowe zlokalizowane zwolnienie czynnoœci bioelektrycznej w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych. Najwa niejszym spostrze eniem w³asnym w tej grupie by³o jednak ujawnienie zwiêkszenia aktywnoœci delta i theta w okolicach potylicznych oraz zwiêkszenie aktywnoœci theta i alfa oraz ich amplitud w okolicy czo³owoskroniowo-ciemieniowej lewej tj. w obszarze oœrodków mowy Broca i Wernick'ego [21]. Obecnie istniej¹ równie dowody na to, e wzbudzenie zapisu EEG poprzez zadania poznawcze wi¹ e siê z funkcjonalnym oddzieleniem czynnoœci korowych okolicy czo³owej i potylicznej (wzrokowej). Ujawnione ró nice czynnoœci bioelektrycznej u dzieci z i wspó³wystêpuj¹cymi innymi zaburzeniami funkcji uk³adu nerwowego w badaniach w³asnych wskazuj¹, e w terapii neurofeedback nie mo na zadowalaæ siê jakimœ standardowym protoko³em [28]. Wrêcz przeciwnie, jak wskazuj¹ wyniki wczeœniejszych badañ i obecnej analizy nale y po analizie zapisu EEG przygotowaæ indywidualny protokó³ tej terapii [15]. Tak te postêpowano w stosunku do ka dego dziecka objêtego obecnymi badaniami. Dla oceny stopnia i trwa³oœci wyników bioelektrycznych i klinicznych uzyskanych terapi¹ neurofeedbackiem istotne znaczenie ma czas jej prowadzenia i liczba przeprowadzonych treningów. Badania w³asne obejmowa³y dzieci ze stosunkowo du ¹ liczb¹ treningów (40-80), realizowanych w czasie od 6 do 14 miesiêcy. Inni autorzy oceniali wyniki ju nawet po 30 treningach i z regu³y po pó³ roku od zakoñczenia terapii [14,22,23]. W protoko³ach treningów neurofeedbacku theta/beta stwierdzano zmniejszenie œrodkowo-tylnej aktywnoœci theta a w treningach SCP wzrost poœrodkowej aktywnoœci alfa. Oba te tak ró ne mechanizmy neuronalne uczestniczy³y jednak w uzyskaniu podobnego stopnia poprawy klinicznej u dzieci z [12]. W badaniach w³asnych stosowano protoko³y theta/beta i w zale - noœci od wstêpnego wyniku oceny EEG zalecano wzmacnianie pasma beta w zakresie czêstotliwoœci od 12 do 20 Hz. Treningi w zakresie czêstotliwoœci Hz (rytmu czuciowo-ruchowego, senso-motoric rhythm, SMR) u zdrowych wolontariuszy wi¹za³o siê ze wzrostem ich mo liwoœci wykonawczych [33]. W badaniach w³asnych stwierdzono poprawê w wyniku terapii neurofeedbackiem w zakresie okresowego zlokalizowanego zwolnienia zapisu w okolicach czo³owo-centralnoskroniowych oraz zwiêkszenia aktywnoœci alfa i theta w okolicach czo³owo-centralnych. Badania w³asne okreœli³y stopieñ korzystnej zmiany wspó³czynnika theta/beta zarówno u dzieci z czystym jak i z oraz towarzysz¹cymi mu zaburzeniami emocjonalnymi, zaburzeniami i dysleksj¹. Wyniki badañ innych autorów równie wskazuj¹, e neurofeedback powodowa³ obni enie aktywnoœci theta i wzrost aktywnoœci beta, co wi¹za³o siê z popraw¹ i zdolnoœci poznawczych [23], które utrzymywa³y siê przez co najmniej pó³ roku po zakoñczeniu 30 treningów [22]. Podobnie efekt kliniczny terapii neurofeedback w zakresie utrzymywa³ siê po wykonaniu 36 treningów, jeszcze po 6 miesi¹cach [14]. W badaniach w³asnych stwierdzono poprawê w zakresie napadowych zmian zlokalizowanych fal wolnych i ostrych w okolicach skroniowo-centralno-ciemieniowych z przewag¹ po stronie prawej w grupie dzieci z i zaburzeniami. Ocena w³asnych wyników klinicznych po leczeniu neurofeedbackiem jest podobna, jakkolwiek nie stanowi³a ona przedmiotu obecnej pracy. W pracy w³asnej nie stosowano równie u dzieci z treningu SCP, który w badaniach innych autorów ³¹czy³ siê ze wzrostem negatywnych zjawisk w testach uwagi [15]. Obok analizy wspó³czynnika theta/beta przedmiotem badañ w³asnych by³a ocena wp³ywu neuroterapii biofeedback na wybrane parametry zapisu EEG. By³ on zró nicowany w poszczególnych grupach dzieci z objêtych badaniami. Terapia ta poprawia³a zró nicowanie przestrzenne zapisu EEG, w mniejszym stopniu u dzieci z czystym a w najwiêkszym u dzieci z i dysleksj¹. W grupie dzieci z dysleksj¹ stwierdzono poprawê w zakresie nieprawid³owego zwiêkszenia aktywnoœci theta i alfa oraz ich amplitudy w okolicy czo³owo-skroniowo-ciemieniowej lewej. Neuroterapia biofeedbackiem wp³ywa³a pozytywnie przede wszystkim na parametry zapisu EEG, które przed leczeniem odró nia³y wyraÿnie grupy + od czystego. Poprawia³a jednak równie niektóre nie zmienione wyjœciowo parametry w tych grupach dzieci. U co najmniej 10% dzieci z stwierdza siê obecnoœæ w zapisie EEG czynnoœci padaczkokszta³tnej [10,31]. W badaniach w³asnych odsetek wystêpowania grafoelementów padaczkokszta³tnych by³ wyraÿnie wy szy i nie zmieni³ siê wyraÿnie w wyniku neuroterapii. Z pracy tej ponadto celowo wykluczono dzieci z i zaburzeniami ruchowymi, u których i inni autorzy znajdowali grafoelementy padaczkowe w wiêkszym nasileniu [16]. Coraz czêœciej zapis EEG jest traktowany jako biomarker w leczeniu farmakologicznym niektórych chorób uk³adu nerwowego, w tym tak e [24]. Na zapis EEG wp³ywa istotnie leczenie psychostymuluj¹ce, skoro 6-miesiêczne leczenie normalizowa³o czynnoœæ woln¹ w zapisie EEG u dziewczynek, a zw³aszcza czynnoœæ theta w okolicach czo³owych [4,5]. Wnioski 1. Analiza wzrokowa zapisów EEG wskazuje na istnienie ró nic w wystêpowaniu niektórych parametrów zapisu w grupach dzieci z i wspó³wystêpuj¹cymi z nim innymi zaburzeniami. 2. Charakterystyka bioelektryczna dzieci z powinna stanowiæ podstawê dla opracowania indywidualnego protoko³u terapii neurofeedback. 3. Neuroterapia biofeedback wyraÿnie poprawia aktywnoœæ korow¹ mózgu dzieci z i z innymi towarzysz¹cymi zaburzeniami. 4. Neuroterapia korzystnie zmienia organizacjê przestrzenn¹ zapisu EEG u dzieci z a tak e z i towarzysz¹cymi zaburzeniami. 5. Terapia biofeedback jest szczególnie przydatna w reorganizacji zapisu EEG u dzieci z i dysleksj¹. 6. Dwie spoœród czterech badanych grup, z dysleksj¹ i zaburzeniami by³y zbyt ma³o liczne dla wypowiedzenia ostatecznych stwierdzeñ. Piœmiennictwo 1. Barry R.J., Clarke A.R., McCarthy R., Selikowitz M.: EEG coherence in children with attention-deficit/hyperactivity disorder and comorbid oppositional defiant disorder. Clin. Neurophysiol. 2007, 118, Becker K., Holtmann M.: Role of electroencephalography in attention-deficit hyperactivity disorder. Expert Rev. Neurother. 2006, 5, Butnik S.M.: Neurofeedback in adolescents and adults with attention deficit hyperactivity disorder. J. Clin. Psychol. 2005, 61, Clarke A.R., Barry R.J., McCarthy R. et al.: Effects of stimulant medications on children with attentiondeficit/hyperactivity disorder and excessive beta activity in their EEG. Clin. Neurophysiol. 2003, 114, Clarke A.R., Barry R.J., McCarthy R. et al.: Effects of stimulant medications on the EEG of girls with attention-deficit/hyperactivity disorder. Clin. Neurophysiol. 2007, 118, Clarke A.R., Barry R.J., Dupuy F.E. et al.: Behavioural differences between EEG-defined subgroups of children with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Clin. Neurophysiol. 2011, Jan. 17, Epub ahead of print. 7. Clarke A.R., Barry R.J., Dupuy F.E. et al.: Childhood EEG as a predictor of adult attention-deficit/ hyperactivity disorder. Clin. Neurophysiol. 2011, 122, Doehnert M., Brandeis D., Straub M. et al.: Slow cortical potential neurofeedback in attention deficit hyperactivity disorder: is there neurophysiological evidence for specific effects? J. Neural Transm. 2008, 115, Fallahpour K., Clarke S.D., Goldbegr E.: Alterations in theta activity associated with novelty and reutinization processing in. Clin. Neurophysiol. 2010, 121, Fonseca L.C., Tedrus G.M., Moraes C. et al.: Epileptiform abnormalities and quantitative EEG in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Arq. Neuropsiquiatr. 2008, 66, Friel P.N.: EEG biofeedback in the treatment of attention deficit hyperactivity disorder. Altern. Med. Rev. 2007, 12, Gevensleben H., Holl B., Albrecht B. et al.: Is neurofeedback an efficacious treatment for? A randomised controlled clinical trial. J. Child Psychol. Psychiatry 2009, 50, Gevensleben H., Holl B., Albrecht B. et al.: Distinct EEG effects related to neurofeedback training in children with : a randomized controlled trial. Int. J. Psychophysiol. 2009, 74, Gevensleben H., Holl B., Albrecht B. et al.: Neurofeedback training in children with : 6- month follow-up of a randomised controlledtrial. Eur. Child Adolesc. Psychiatry 2010, 19, Gevensleben H., Moll G.H., Heinrich H.: Neurofeedback training in children with : behavioral and neurophysiological effects. Z. Kinder Jugendpsychiatr. Psychother. 2010, 38, Gughes J.R., DeLeo A.J., Melyn M.A.: The electroencephalogram in attention deficit-hyperactivity disorders: emphasis on epileptiform discharges. Epilepsy Beh. 2000, 4, Heinrich H., Gevensleben H., Strehl U.: Annotation: neurofeedback-train your brain to train behaviour. J. Child Psychol. Psychiatry 2007, 48, Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 / 11 A. Kubik i wsp.

6 18. Hermens D.F., Soel E.X., Clarke S.D. et al.: Resting EEG theta activity predicts cognitive performance in attention-deficit hyperactivity disorder. Pediatr. Neurol. 2005, 32, Holtmann M., Stadler C.: Electroencephalographic biofeedback for the treatment of attention-deficit hyperactivity disorder in childhood and adolescence. Expert Rev. Neurother. 2006, 6, Kaciñski M. (red.): Neuropediatria. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa Kubik A., Bogotko-Szarszewska M., Tutaj M., Laski S.: Charakterystyka elektroencefalograficzna dzieci z kwalifikowanych do terapii neuro-feedback. Przegl. Lek. 2010, 67, Leins U., Goth G., Hinterberger T. et al.: Neurofeedback for children with : a comparison of SCP and theta/beta protocols. Appl. Psychophysiol. Biofeedback 2007, 32, Leins U., Hinterberger T., Kaller S. et al.: Neurofeedback for children qith : a comparison of SCP-and theta/beta-protocols. Prax. Kinderpsychol. Kinderpsychiatr. 2006, 55, Leiser S.C., Dunlop J., Bowlby M.R., Devilbiss D.M.: Aligning strategies for using EEG as a surrogate biomarker: A review of preclinical and clinical research. Biochem. Pharmacol. 2010, 81, Logemann H.N., Lansbergen M.M., Van Os T.W. et al.: The effectiveness of EEG-feedback on attention, impulsivity and EEG: a sham feedback controlled study. Neurosci. Lett. 2010, 479, Loo S.K., Barkley R.A.: Clinical utility of EEG in attention deficit hyperactivity disorder. Appl. Neuropsychol. 2005, 12, Magee C.A., Clarke A.R., Barry R.J. et al.: Examining the diagnostic utility of EEG power measures in children with attention deficit /hyperactivity disorder. Clin. Neurophysiol. 2005, 116, Monastra V.J., Lynn S., Linden M. et al.: Electroencephalographic biofeedback in the treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder. Appl. Psychophysiol. Biofeedback 2005, 30, Riccio C.A., French C.L.: The status of empirical support for treatments of attention deficits. Clin. Neuropsychol. 2004, 18, Rossiter T.: The effectiveness of neurofeedback and stimulant drugs in treating AD/HD: part II. Replication. Appl. Psychophysiol. Biofeedback 2004, 29, Silvestri R., Gagliano A., Calarese T. et al.: Ictal and interictal EEG abnormalities in children recorded over night by video-polysomnography. Epilepsy Res. 2007, 75, Strehl U., Leins U., Goth G. et al.: Self-regulation of slow cortical potentials: a new treatment for children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Pediatrics 2006, 118, Weber E., Koberl A., Frank S., Doppelmayr M.: Predicting succesfull learning of SMR neurofeedback in healthy participants: methodological considerations. Appl. Psychophysiol. Biofeedback 2011, 36, 37. Przegl¹d Lekarski 2011 / 68 /

Ocena wpływu metody Biofeedback na obraz EEG oraz funkcje poznawcze u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym

Ocena wpływu metody Biofeedback na obraz EEG oraz funkcje poznawcze u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym CHILD NEUROLOGY NEUROLOGIA DZIECIĘCA Vol. 14/2005 Nr 28 PRACA ORYGINALNA/ORIGINAL ARTICLE Ocena wpływu metody Biofeedback na obraz EEG oraz funkcje poznawcze u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym The

Bardziej szczegółowo

III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE

III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE 1. GOSPODARSTWA DOMOWE I RODZINY W województwie łódzkim w maju 2002 r. w skład gospodarstw domowych wchodziło 2587,9 tys. osób. Stanowiły one 99,0%

Bardziej szczegółowo

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Stanis³aw Nowak, Barbara B³aszczyk, Wojciech Nowak, El bieta Nowak, Przemys³aw Nowak, S³awomir Szmato³a

Stanis³aw Nowak, Barbara B³aszczyk, Wojciech Nowak, El bieta Nowak, Przemys³aw Nowak, S³awomir Szmato³a Studia Medyczne Akademii Œwiêtokrzyskiej tom 3 Kielce 2006 Stanis³aw Nowak, Barbara B³aszczyk, Wojciech Nowak, El bieta Nowak, Przemys³aw Nowak, S³awomir Szmato³a Zak³ad Profilaktyki Chorób Uk³adu Nerwowego

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Michał Czerwiński Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Fizyki Biomedycznej Koło Fizyki Biomedycznej Sygnał EEG Sygnał EEG, w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007 KATARZYNA KOTARSKA ALICJA DROHOMIRECKA CHARAKTERYSTYKA RODOWISKA RODZINNEGO DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

Bardziej szczegółowo

Evaluation of upper limb function in women after mastectomy with secondary lymphedema

Evaluation of upper limb function in women after mastectomy with secondary lymphedema IV Ogólnopolska Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Polskiego Towarzystwa Pielęgniarstwa Aniologicznego Bydgoszcz, 21-22 maj 2014 r. Ocena sprawności funkcjonalnej kończyny górnej u kobiet z wtórnym obrzękiem

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak 1 Wyniki badań ankietowych nt.,,bezpieczeństwa uczniów w szkole przeprowadzone wśród pierwszoklasistów Zespołu Szkól Technicznych w Mielcu w roku szkolnym 2007/2008 Celem ankiety było zdiagnozowanie stanu

Bardziej szczegółowo

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013 2 CZWARTEK 10.10.2013 18.00-20.30 Sala A - Sala im. Józefa Pi³sudskiego, poziom 2 Powitanie Uczestników XVIII Ordynatorskich Zakopiañskich Dni Kardiologicznych - kilka s³ów o Podyplomowej Szkole Kardiologicznej

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 1 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki). Str 01 Czym zajmuje się program Care4Today? Program Care4Today został stworzony

Bardziej szczegółowo

Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07

Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07 Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07 2 Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowo-wytwórczej) Podatek przemysłowy (lokalny podatek

Bardziej szczegółowo

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Piotr WODARSKI, Marek Andrzej BIENIEK Zabrze Zabrze Katedra Streszczenie: Wykorzystanie nowoczesnych systemów Technologii Wirtualnej kaski 3D, w wybranych

Bardziej szczegółowo

Fetal Alcohol Syndrome

Fetal Alcohol Syndrome Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Fetal Alcohol Syndrome Debra Evensen Cechy charakterystyczne i objawy Program FAStryga Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Oddzia³ Œl¹ski Ul. Ho³dunowska 39

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Nowy program terapeutyczny w RZS i MIZS na czym polega zmiana.

Nowy program terapeutyczny w RZS i MIZS na czym polega zmiana. Nowy program terapeutyczny w RZS i MIZS na czym polega zmiana. Brygida Kwiatkowska Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher Programy lekowe dla

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 21 Przedmowa sekretarza Naczelnej Rady Aptekarskiej przedstawiciela NRA w EuroPharm Forum................

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 1

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 1 Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 1 Spis treœci Przedmowa (Jason W.. Brown own own).................................. 13 Wprowadzenie....................................................

Bardziej szczegółowo

warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz

warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz } Pacjent w badaniu klinicznym a NFZ } Kalkulacja kosztów } Współpraca z zespołem badawczym jak tworzyć

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Grażyna Szypuła, Magdalena Rusin Bielski Szkolny Ośrodek Gimnastyki Korekcyjno-Kompensacyjnej im. R. Liszki w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG Alicja Kędzia Katedra i Zakład Anatomii Prawidłowej Akademii Medycznej we Wrocławiu Wojciech Derkowski Poradnia Neurologiczna i Pracownia EEG w Kluczborku Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy

Bardziej szczegółowo

WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC. Tomasz Rokicki

WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC. Tomasz Rokicki 46 ROCZNIKI NAUK ROLNICZYCH, T. ROKICKI SERIA G, T. 94, z. 1, 2007 WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC Tomasz Rokicki Katedra Ekonomiki i Organizacji

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007 KATARZYNA KOTARSKA ALICJA DROHOMIRECKA OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA WYKSZTA CENIA RODZICÓW DZIECKA PRZEDSZKOLNEGO

Bardziej szczegółowo

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl Niepubliczna Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna INFORMATOR ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl 1.HISTORIA PORADNI. Poradnia

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji Ida Kurcz Psychologia języka i komunikacji Spis treœci PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO............................... 9 ROZDZIA I. PSYCHOLOGIA JÊZYKA A PSYCHOLINGWISTYKA I SOCJOLINGWISTYKA. UWAGI WSTÊPNE..................

Bardziej szczegółowo

forum dyskusyjne discussion forum

forum dyskusyjne discussion forum forum dyskusyjne discussion forum Halina Flisiak-Antonijczuk 1, Sylwia Adamowska 2, Sylwia Chładzińska-Kiejna 2, Roman Kalinowski 1, Tomasz Adamowski 2 Pediatr Med Rodz 2014, 10 (1), p. 91 96 Received:

Bardziej szczegółowo

6.2. Ćwiczenia umysłowe. 2.1. Ćwiczenia ogólne

6.2. Ćwiczenia umysłowe. 2.1. Ćwiczenia ogólne 6.2. Ćwiczenia umysłowe 2.1. Ćwiczenia ogólne 2.1.1 Wprowadzenie Jako opiekun musisz dbać o swoje samopoczucie mentalne oraz fizyczne, abyś mógł dać najwięcej z siebie pacjentowi. Musisz monitorować leki

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

Normy wskaÿnika wagowo-wzrostowego populacji dzieci i m³odzie y Ziemi Lubuskiej

Normy wskaÿnika wagowo-wzrostowego populacji dzieci i m³odzie y Ziemi Lubuskiej PRACE NAUKOWE Akademii im. Jana D³ugosza w Czêstochowie Seria: KULTURA FIZYCZNA z. VII, 2007 Ryszard Asienkiewicz, Józef Tatarczuk, Artur Wandycz Normy wskaÿnika wagowo-wzrostowego populacji dzieci i m³odzie

Bardziej szczegółowo

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych Rehabilitacja Rehabilitacja to kompleksowe post powanie, które ma na celu przywrócenie pe nej lub mo liwej do osi gni cia sprawno ci zycznej i psychicznej, zdolno ci do pracy i zarobkowania oraz zdolno

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA TESTOWANIA USŁUG NA PLATFORMIE ELA-ENT

INSTRUKCJA TESTOWANIA USŁUG NA PLATFORMIE ELA-ENT Załącznik nr 1 Siedlce-Warszawa, dn. 16.06.2009 r. Opracowanie: Marek Faderewski (marekf@ipipan.waw.pl) Dariusz Mikułowski (darek@ii3.ap.siedlce.pl) INSTRUKCJA TESTOWANIA USŁUG NA PLATFORMIE ELA-ENT Przed

Bardziej szczegółowo

probiotyk o unikalnym składzie

probiotyk o unikalnym składzie ~s~qoy[jg probiotyk o unikalnym składzie ecovag, kapsułki dopochwowe, twarde. Skład jednej kapsułki Lactobacillus gasseri DSM 14869 nie mniej niż 10 8 CFU Lactobacillus rhamnosus DSM 14870 nie mniej niż

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

Wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności

Wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Miejscowość:...dnia..r. DO POWIATOWEGO ZESPOŁU DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W GOSTYNINIE Wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Nr sprawy:... Dane osoby zainteresowanej: Imię

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

S p e c j a l istyczne szkolenie

S p e c j a l istyczne szkolenie ZAPROSZENIE NA SZKOLENIE: S p e c j a l istyczne szkolenie d l a t e r a peutów EEG B i o f e e d b a c k TERMIN Dzień I : 16 maja 2016 r., w godzinach 14:30 18:30 Dzień II : 17 maja 2016 r., w godzinach

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

Program edukacyjny dotyczący alergicznego nieżytu nosa

Program edukacyjny dotyczący alergicznego nieżytu nosa Tekst: dr n. med. Mikołaj Dąbrowski, Klinika Chirurgii Kręgosłupa, Ortopedii Onkologicznej i Traumatologii, Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. Wiktora Degi Uniwersytetu Medycznego im. Karola

Bardziej szczegółowo

efektywności psychoterapii u pacjentów cierpiących z powodu zaburzeń nerwicowych i zaburzeń osobowości.

efektywności psychoterapii u pacjentów cierpiących z powodu zaburzeń nerwicowych i zaburzeń osobowości. STRESZCZENIE Zmiany w funkcjonowaniu osobowości w wyniku psychoterapii grupowej z elementami psychoterapii indywidualnej u osób z zaburzeniami nerwicowymi i zaburzeniami osobowości. Przegląd badań nad

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

ZGONY NIEMOWLĄT W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM W 1991 R.

ZGONY NIEMOWLĄT W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM W 1991 R. » WOJEWÓDZKI URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH ZGONY NIEMOWLĄT W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM W 1991 R. MARZEC. 1992 Opracowała mgr Małgorzata WIOUCH Celem opracowania jest przedstawienie poziomu timieralności

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Poziom postaw twórczych analiza wybranych przypadków metod Biofeedback

Poziom postaw twórczych analiza wybranych przypadków metod Biofeedback Henryk NOGA Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, Polska Poziom postaw twórczych analiza wybranych przypadków metod Biofeedback Wst p Przeprowadzone badania miały na celu ukazanie, czy i ewentualnie

Bardziej szczegółowo

SUMMIT INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY. 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko

SUMMIT INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY. 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY SUMMIT 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko GŁÓWNE TEMATY Znieczulenie ogólne anestezja wziewna. Intensywna terapia zastosowanie levosimendanu. Levobupivacaina zastosowanie w ortopedii

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wydaje:

Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wydaje: Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wydaje: orzeczenia o niepełnosprawności dla osób, które nie ukończyły 16 roku życia, orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dla osób, które ukończyły

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina

Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina Załącznik Nr 1 Do zarządzenia Nr 92/2012 Prezydenta Miasta Konina z dnia 18.10.2012 r. Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina Jednostką dominującą jest Miasto Konin (Gmina Miejska

Bardziej szczegółowo

Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS

Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS Autor: Bożena Wiktorowska Ze względu na to, że podwładny uległ wypadkowi przy pracy, za okres niezdolności do pracy spowodowanej tym wypadkiem nie zachowuje

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Akty prawne Konstytucja Rzeczpospolitej Kodeksy Ustawy Rozporządzenia O DOBRĄ JAKOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Biofeedback biologiczne sprzężenie zwrotne

Biofeedback biologiczne sprzężenie zwrotne Biofeedback biologiczne sprzężenie zwrotne Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej* )* Wykład w części przygotowany na podstawie materiałów studentów przedmiotu Aparatura Medyczna: Jacka Galanciaka

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Plan prezentacji. Choroby rzadkie i ultrarzadkie. Specyfika cen leków sierocych i technologii stosowanych w chorobach rzadkich

Plan prezentacji. Choroby rzadkie i ultrarzadkie. Specyfika cen leków sierocych i technologii stosowanych w chorobach rzadkich Tomasz Laczewski 1 z 7 i technologii stosowanych w chorobach rzadkich Rados aw Rud /Tomasz Laczewski Autorzy rozdzia u: Jakub Adamski, Joanna Lis, Kamila Wendykowska Plan prezentacji 1. Choroby rzadkie

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO Nr ćwiczenia: 101 Prowadzący: Data 21.10.2009 Sprawozdanie z laboratorium Imię i nazwisko: Wydział: Joanna Skotarczyk Informatyki i Zarządzania Semestr: III Grupa: I5.1 Nr lab.: 1 Przygotowanie: Wykonanie:

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 14 Strona 2 z 14 Strona 3 z 14 Strona 4 z 14 Strona 5 z 14 Strona 6 z 14 Uwagi ogólne Egzamin praktyczny w zawodzie technik dróg i mostów kolejowych zdawały wyłącznie osoby w wieku wskazującym

Bardziej szczegółowo

Czasu nie ma nigdy chyba że się go wykorzysta. Zarządzanie czasem i priorytetami. Metody: Cele szkolenia: Wybrane zagadnienia: Uczestnicy nauczą się:

Czasu nie ma nigdy chyba że się go wykorzysta. Zarządzanie czasem i priorytetami. Metody: Cele szkolenia: Wybrane zagadnienia: Uczestnicy nauczą się: 1 Czasu nie ma nigdy chyba że się go wykorzysta. ~ P. Rosegger Zarządzanie czasem i priorytetami > > Nauka ergonomicznego wykorzystania czasu > > Planowanie pracy w odniesieniu do ustalonych celów > >

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy.

Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy. Oddział Neurologii oraz Oddział Udarowy Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy. W skład Oddziału Udarowego

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP Warszawa, dnia 04 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP W związku z interpelacją nr 34158 posła Jana Warzechy i posła

Bardziej szczegółowo

Instrument oceny 360 stopni zgodny z naukową metodologią, to jest możliwe! Analiza przypadku

Instrument oceny 360 stopni zgodny z naukową metodologią, to jest możliwe! Analiza przypadku Instrument oceny 360 stopni zgodny z naukową metodologią, to jest możliwe! Analiza przypadku dr Victor Wekselberg, Senior Konsultant Mirosława Achinger, Prezes Mispol SA Plan wystąpienia 1. Czym jest kwestionariusz

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku,

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku, PROTOKÓŁ z kontroli w Warsztatach Terapii Zajęciowej Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Słupsku przeprowadzonej przez Głównego Specjalistę Wydziału Audytu i Kontroli

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie zdrowia i znajomość czynników na nie wpływających przez dzieci w wieku przedszkolnym.

Postrzeganie zdrowia i znajomość czynników na nie wpływających przez dzieci w wieku przedszkolnym. Postrzeganie zdrowia i znajomość czynników na nie wpływających przez dzieci w wieku przedszkolnym. W nowoczesnym podejściu do edukacji zdrowotnej, zwłaszcza dzięki rozwojowi nauk medycznych, w tym higieny,

Bardziej szczegółowo

Zebranie Mieszkańców Budynków, zwane dalej Zebraniem, działa na podstawie: a / statutu Spółdzielni Mieszkaniowej WROCŁAWSKI DOM we Wrocławiu,

Zebranie Mieszkańców Budynków, zwane dalej Zebraniem, działa na podstawie: a / statutu Spółdzielni Mieszkaniowej WROCŁAWSKI DOM we Wrocławiu, R E G U L A M I N Zebrania Mieszkańców oraz kompetencji i uprawnień Samorządu Mieszkańców Budynków Spółdzielni Mieszkaniowej WROCŁAWSKI DOM we Wrocławiu. ROZDZIAŁ I. Postanowienia ogólne. Zebranie Mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim

Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Lublinie 16 maja 2014 r. Sytuacja demograficzna Liczba ludności 2 160 513

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

STUDIA I MONOGRAFIE NR 22. Spis treści

STUDIA I MONOGRAFIE NR 22. Spis treści STUDIA I MONOGRAFIE NR 22 Spis treści I Wprowadzenie II Materia³ i metody badañ 1 Ogólna charakterystyka próby 2 Badania antropometryczne 3 Próby sprawnoœci motorycznej 4 Ocena postawy cia³a 5 Metody opracowania

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach 2015-2020+

Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach 2015-2020+ Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach 2015-2020+ Projekt: wersja β do konsultacji społecznych Opracowanie: Zarząd Dróg i Transportu w Łodzi Ul. Piotrkowska 175 90-447 Łódź Spis treści

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

HTA (Health Technology Assessment)

HTA (Health Technology Assessment) Krzysztof Łanda 1 z 5 HTA (Health Technology Assessment) Ocena leków stosowanych w okre lonych wskazaniach podlega tym samym generalnym regu om, co inne technologie terapeutyczne, jednak specyfika interwencji

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK. 2. Przedstawiciel ustawowy (dla małoletniego Wnioskodawcy), Opiekun Prawny lub Pełnomocnik. Imię, nazwisko...pesel Adres zamieszkania:

WNIOSEK. 2. Przedstawiciel ustawowy (dla małoletniego Wnioskodawcy), Opiekun Prawny lub Pełnomocnik. Imię, nazwisko...pesel Adres zamieszkania: Nr wniosku: DRON.542. WNIOSEK Liczba punktów o dofinansowanie likwidacji barier funkcjonalnych w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej ze środków PFRON /dotyczy osób zamieszkałych na terenie powiatu

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Data publikacji 2016-04-29 Rodzaj zamówienia Tryb zamówienia

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM dr in. Marek GOŒCIAÑSKI, dr in. Bart³omiej DUDZIAK Przemys³owy Instytut Maszyn Rolniczych, Poznañ e-mail: office@pimr.poznan.pl BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII

Bardziej szczegółowo

Politechnika Radomska Wydział Nauczycielski Katedra Wychowania Fizycznego i Zdrowotnego

Politechnika Radomska Wydział Nauczycielski Katedra Wychowania Fizycznego i Zdrowotnego Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Renata Janiszewska Politechnika Radomska Wydział Nauczycielski Katedra Wychowania Fizycznego i Zdrowotnego ASPEKTY JAKOŚCIOWE

Bardziej szczegółowo

I. INFORMACJA O KOMITECIE AUDYTU. Podstawa prawna dzialania Komitetu Audytu

I. INFORMACJA O KOMITECIE AUDYTU. Podstawa prawna dzialania Komitetu Audytu w Przewodniczący Jan Robert Halina Podsekretarz Sprawozdanie z realizacji zadań Komitetu Audytu dla dzialów administracja publiczna, informatyzacja, łączność, wyznania religijne oraz mniejszości narodowej

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

Ocena warunków higieniczno - sanitarnych w placówkach oświatowo - wychowawczych w roku 2010

Ocena warunków higieniczno - sanitarnych w placówkach oświatowo - wychowawczych w roku 2010 Ocena warunków higieniczno - sanitarnych w placówkach oświatowo - wychowawczych w roku 2010 1. Informacje wstępne Pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej (PIS) w ramach nadzoru nad warunkami pobytu

Bardziej szczegółowo