Małgorzata Anna Jóźwiak*, Marek Jóźwiak** ZASTOSOWANIE MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ W BIOINDYKACJI ŚRODOWISKA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Małgorzata Anna Jóźwiak*, Marek Jóźwiak** ZASTOSOWANIE MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ W BIOINDYKACJI ŚRODOWISKA"

Transkrypt

1 Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 40, 2009 r. Małgorzata Anna Jóźwiak*, Marek Jóźwiak** ZASTOSOWANIE MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ W BIOINDYKACJI ŚRODOWISKA USING ELECTRON MICROSCOPY IN ENVIRONMENTAL BIOINDICATION Słowa kluczowe: Transmisyjny Mikroskop Elektronowy, Skaningowy Mikroskop Elektronowy, bioindykacja, EDX (detektor energii dyspersji promieniowania rentgena). Key words: Transmission Elektron Microscope, Skaning Elektron Microscope, bioindication, EDX (Energy Dispersive X Ray Spectroscopy). In research aiming at evaluation of environmental condition and assessment of the reasons for changes in the environment, precise analytical methods are more and more frequently used. The electron microscopy is one of the tools used there among others. Using a scanning electron microscope with Energy Dispersive X-ray Spectroscopy (EDS) enables to obtain information on quality concerning morphology and elementary composition of a sample as well as information on quantity concerning concentration of particular elements in a sample during one analysis stage. Such researches are carried out in Environmental Protection and Development Section of The Jan Kochanowski University of Humanities and Sciences in Kielce. In bioaccumulators (Hypogymnia physodes (L.) Nyl. lichen) transferred to the city, the rate of accumulation of PAH and heavy metals is determined in relation to anthropopressure and the changes in cellular level are analysed with scanning and transmission electron microscope. The tests that have been performed so far make it possible to conclude that us- * Dr Małgorzata Anna Jóźwiak Samodzielny Zakład Ochrony i Kształtowania Środowiska, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach, ul. Świętokrzyska 15, Kielce; tel.: ; ** Dr hab. prof. Marek Jóźwiak Samodzielny Zakład Ochrony i Kształtowania Środowiska, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach, ul. Świętokrzyska 15, Kielce; tel.: ; 419

2 Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak ing transmission and scanning electron microscope allows to obtain good assessment of micro changes on the surface of thalli of analysed lichen, and inside the thalli in relation to fungus photobiont. The analysis of mutual location of algae and fungus in cross-section of thalli after exposure in the city in relation to control sample revealed a tendency for translocation of algae cells towards the top layer and outside of the thalli surface depending on the concentration of pollutants. The algae cells showed shape changes from round into plank shape, cell wall damages like cracks, numerous fungi and algae haustoria, and destruction of tylacoidal membranes in chloroplasts as well as dispersion of pyrenoglobuli occur inside the cells. 1. WPROWADZENIE Nauka dążąca do uporządkowania i pogłębiania wiedzy opierać się musi na racjonalnej i rzetelnej analizie różnorodnych procesów, zjawisk i doświadczeń. Elementarnym źródłem danych są przede wszystkim obserwacje. Ich wnikliwość jest podstawą wszelkiego poznania. Cechą dobrych obserwacji naukowych prowadzonych na różnorodnych formach życia jest możliwość powtarzalności, przy jednoczesnym zachowaniu dobrej kondycji zdrowotnej badanego organizmu. Inną istotną cechą metody obserwacji jest brak ingerencji obserwatora w przebieg badanego zjawiska lub procesu. Prowadzenie tak rozumianych badań jest możliwe przy użyciu narzędzia, jakim jest mikroskop. Rozwój mikroskopii i jej wykorzystanie w badaniach laboratoryjnych określa dynamikę ewolucji metod analitycznych i jednocześnie wskazuje na postęp w badaniach nauk biologicznych i nauk o Ziemi. Od roku 1590, kiedy bracia A.J. Jansen skonstruowali pierwszy mikroskop, roli tego urządzenia badawczego trudno nie doceniać. Ulepszając go bowiem w niespełna 90 lat później (1680 r.) A. Leeuwenhoeck obserwował życie w kropli wody, a pod koniec XIX w. mikroskop stał się podstawowym narzędziem w badaniach biologicznych, co zaowocowało m.in. odkryciem membran białkowych wewnątrz komórek przez C. Golgiego. Ważnymi datami w rozwoju mikroskopii elektronowej był rok 1904 nagroda Nobla dla E. Abb ego i W. Strutta, za rozwój teorii zdolności rozdzielczej przyrządów optycznych, i rok 1906 odkrycie elektronu przez Sir Josepha J. Thomsona. 2. WYKORZYSTANIE TRANSMISYJNEGO MIKROSKOPU ELEKTRONOWEGO Od II połowy XX w. nieocenioną rolę w poznawaniu tkanek i komórek ze wszystkimi szczegółami ich budowy odgrywa transmisyjny mikroskop elektronowy, który został skonstruowany w 1935 r., przez M. Knolla i E. Ruska. W transmisyjnym mikroskopie elektronowym TEM (Transmission Elektron Microscope) wykorzystuje się pierwotną wiązkę elektronów, która przechodzi przez cienki skrawek 420

3 Zastosowanie mikroskopii elektronowej w bioindykacji środowiska preparatu. Obraz powstaje w wyniku ugięcia, pochłonięcia i odbicia fali elektronów od różnych jego części. Powstałe obrazy są dwuwymiarowe. Możliwości badawcze mikroskopu pozwalają na uzyskiwanie informacji o położeniu atomów i uzyskanie obrazu dyfrakcyjnego, umożliwiającego identyfikację struktur krystalicznych. W mikroskopie wyposażonym w mikroanalizator rentgenowskiej dyspersji energii (EDS) dodatkowo można dokonać analizy chemicznej składników budowy obserwowanego materiału. Badania z wykorzystaniem transmisyjnego mikroskopu elektronowego analitycznego, CM-20 f-my Philips (200 kv), autorzy niniejszego artykułu przeprowadzili w Centrum Analitycznym SGGW w Warszawie. Materiałem badawczym były komórki glonu Trebouxia sp. oraz grzybów klasy Ascomycetes, stanowiące komponenty plechy porostu Hypogymnia physodes. Prowadzone obserwacje miały na celu wykazanie różnic w strukturze badanych komórek i w strukturze ich organelli komórkowych w plechach pozyskanych z obszarów wskaźnikowo czystych i transplantowanych w obszary wysokiej antropopresji skrzyżowania ulic o dużym natężeniu ruchu samochodowego. Hypogymnia physodes jest listkowatym porostem epifitycznym, bioakumulatorem zanieczyszczeń atmosferycznych [Fałtynowicz 1995, Sawicka-Kapusta 2002]. W porostach grzyb i glon, które stanowią plechę, tworzą pod względem fizjologicznym i morfologicznym jednolitą całość (fot. 1 3). Komórki glonów są otoczone ścianą komórkową (fot. 1:10). Odgrywa ona istotną rolę w procesie powstawania haustoriów grzybowo-glonowych (fot. 2:11A, 11B). W miejscu kontaktu ściany komórkowej grzyba ze ścianą komórek glonu (fot. 3:2) może dochodzić do przebicia ściany glonowej (11B) lub też jedynie zetknięcia i oplecenia komórek glonowych przez grzyba (11A). Tak powstałe miejsca styku grzyb glon zapewniają transport i wymianę wody, minerałów i asymilatów między komponentami [Frey, Scheidegger 2002]. W okresach pogarszających się warunków środowiska obszary ściany komórkowej glonu, tworzące haustoria, mogą grubieć i izolować w ten sposób grzyba lub też grzyb może wnikać do wnętrza protoplastu glonowego. Fot. 1. Komórka glonu Trebouxia sp. ze strefy glonowej Hypogymnia physodes (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 1. A cell algal cell from the algal zone of the lichen Hypogymnia physodes (phot. M. A. Jóźwiak) 421

4 Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak Fot. 2. Komórki glonu i grzyba ze strefy glonowej Hypogymnia physodes (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 2. A algal cell and fungal cells in the algal zone of the lichen Hypogymnia physodes (phot. M.A. Jóźwiak) Fot. 3. Komórka grzyba (A) otaczająca glon (B) porostu Hypogymnia physodes (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 3. One mycobiont cell (A) is closely apparssed to the alga (B) in the lichen Hypogymnia physodes (phot. M. A.Jóźwiak) W porostach heteromerycznych o budowie grzbietobrzusznej dorsowentralnej, glony są położone pod warstwą pseudoparenchymatyczną komórek grzybowych kory górnej, które są grubościenne i tworzą zwartą masę (fot. 4, 5 i 6).Przejawem przystosowania glonów do niedoborów światła jest wykształcenie ogromnego, zajmującego większość obszaru komórkowego, chloroplastu (1). W jego wnętrzu znajdują się tylakoidy (3). Błony tylakoidów chloroplastowych (3) tworzą regularnie układające się stosy, ściśle do siebie przylegające, co w istotny sposób zwiększa powierzchnię asymilacji [Armitage, Howe 2007]. Na powierzchni chloroplastu powstają obszarowe pirenoidy (8), w których są gromadzone związki organiczne. Są nimi najczęściej ciała tłuszczowe, ale również węglowodanowe i białkowe, zwane pirenoglobulami (7). Rodzaj pirenoglobuli zależy od warunków ekologicznych, w jakich znajduje się porost. Nie ma absolutnej pewności dotyczącej funkcji pirenoglobuli w porostach. 422

5 Zastosowanie mikroskopii elektronowej w bioindykacji środowiska Służą one prawdopodobnie najczęściej jako centrum przechowywania lipidów, są zapasami energii i wody dla grzyba [Armitage, Howe 2007, za Paveling 1973]. Zostały w nich również znalezione karotenoidy, które prawdopodobnie są przystosowaniem glonu do życia w warunkach niedoboru światła [Jacobs, Ahmadjian 1969]. Przypuszcza się również że pirenoglobule pomagają w powstawaniu tylakoidów chloroplastowych [Brown, Wilson 1968]. Wielkość chloroplastu powoduje, że obszar cytozolu komórkowego jest niewielki i ułożony peryferycznie (4), między zewnętrzną otoczką chloroplastu (5) a warstwą cytoplazmatycznej błony, zwanej plazmalemmą (6). Cytozol charakteryzuje obecność dwóch obszarów: zewnętrznego (12), określanego jako strefa magazynowania, oraz wewnętrznego cytoplazmatycznego (4), w którym lokują się mitochondria (13); obszar ten obfituje również w pęcherzyki przejrzyste, elektronowo jasne (9) i obszary z gęstym elektronowo materiałem (18). Fot. 4. Komórka grzyba z warstwy kory górnej Hypogymnia physodes (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 4. A cell of the fungal from the upper cortex in the lichen Hypogymnia physodes (phot. M.A. Jóźwiak) Fot. 5. Grubościenna komórka grzyba z warstwy kory górnej Hypogymnia physodes (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 5. Multilayered cell wall from the upper cortex in the lichen Hypogymnia physodes (phot. M.A. Jóźwiak) 423

6 Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak Fot. 6. Grubościenne komórki pseudoparenchymatycznej kory górnej Hypogymnia physodes (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 6. Multilayered cell wall from the pseudoparenchyme upper cortex in the lichen Hypogymnia physodes (phot. M.A. Jóźwiak) Dorsowentralna, heteromeryczna plecha Hypogymnia physodes składa się z dwóch różnych pod względem budowy strzępek grzybowych (fot. 4 6): cienkościennych komórek grzyba występujących w warstwie algowej, oraz zbudowanych z grubych warstwowych ścian (2) strzępek warstwy korowej. Warstwowa ściana komórkowa strzępek chroni protoplast (fot. 4:14). Zwarte, ścisłe przyleganie grubościennych komórek jest nie tylko warstwą izolującą wnętrze plechy od środowiska zewnętrznego, ale także stanowi apoplastyczną drogę transportu wody grzyb grzyb oraz grzyb glon [Fray, Scheidegger 2002]. Wydaje się zatem, że grubościenność komórek grzybni chroni plechę, ale jest jednocześnie szerokimi wrotami zakażenia, zważywszy, że wraz z wodą, w postaci rozpuszczonych kationów, przez całą powierzchnię plechy wnikają do jej wnętrza zanieczyszczenia pochodzące z powietrza [Garty 2002, Garty i in. 2004]. Strukturę błony otaczającej obszar cytozolu charakteryzują liczne wpuklenia (fot. 6:16). Obszar cytoplazmatyczny w komórkach grzybowych zajmują zwykle duże mitochondria (fot. 6:15) oraz jądro z jąderkiem (fot. 5:18). Wielu autorów [Armitage, Howe 2007, Jacobs, Ahmadjian 1969] stwierdza w preparatach mikroskopowych komórek grzybowych obecność warstwowo zbudowanych ciałek o strukturze podobnej do warstw układającej się mieliny. Te wielowarstwowe ciała, przypominające mielinę zwierzęcych neuronów, wspominani autorzy stwierdzają w komórkach grzybowych porostu Xanthoria sp. Obraz mikroskopowy grzybów porostu Hypogymnia physodes ujawnia obecność tych ciał także w komórkach grzybowych Hypogymnia physodes (fot. 4:17). 424

7 Zastosowanie mikroskopii elektronowej w bioindykacji środowiska Fot. 7. Szczelina pseudocyfeli na powierzchni Hypogymnia physodes z widocznymi strzępkami grzyba i glonami (pow. 400x) (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 7. Crack on surface the lichen Hypogymnia physodes from fungal and alge. Magnification, x400 (phot. M.A. Jóźwiak) Obserwacje przy użyciu transmisyjnego mikroskopu elektronowego pozwoliły na ocenę tempa powstawania uszkodzeń w komórkach i ich diagnozowanie. Interpretacja tych uszkodzeń, ich wpływu na funkcjonowanie komórek w plechach porostowych to system wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami spowodowanymi zanieczyszczeniami w bezpośrednim przełożeniu na zdrowie i życie ludzi. 3. WYKORZYSTANIE SKANINGOWEGO MIKROSKOPU ELEKTRONOWEGO Skaningowy mikroskop elektronowy (SEM Skaning Elektron Microscope) emituje wiązkę elektronów, która nie przechodząc przez preparat, odbija się od jego powierzchni. Powierzchnia ta, pokryta najczęściej złotem, emituje sygnały, które są rejestrowane za pomocą detektorów, a następnie przetwarzane na obraz próbki lub widmo promieniowania rentgenowskiego. Stosowanie różnych detektorów powoduje, że uzyskane informacje, mogą dotyczyć zarówno próbek materii stałej mineralnej, jak i biologicznej. Pozyskanie materiału z dużych obiektów biologicznych odbywa się przez tworzenie repliki powierzchni, czyli napylanie w warunkach próżni materiałem o niskiej masie cząsteczkowej, łatwo przylegającym, np. węglem, który następnie na zdjęciu nakłada się na siatkę mikroskopową. Wykonanie natomiast cienkich skrawków, po wcześniejszym utrwaleniu materiału, poddaje się kontrastowaniu. Pozyskanie materiału biologicznego z małych obiektów, np. wirusów, można badać po zastosowaniu cieniowania lub barwienia negatywnego. 425

8 Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak Cieniowanie pokrywa badaną próbę wyparowującym metalem ciężkim, pochodzącym z punktowego źródła, podczas gdy barwienie negatywne uwidacznia obrys cząsteczek przez ich zatapianie w materiale gęstym elektronowo. Prędkość skanowania jest dobierana przez operatora, zależy od rozdzielczości obrazu i może wynosić od kilku sekund do kilkudziesięciu minut. Uzyskany obraz oglądanego obiektu widziany jest jako trójwymiarowy. Mikroskop może być dodatkowo wyposażony w EDX (Energy Dispersive X Ray Spectroscopy), który służy do oznaczania składu chemicznego w badanym mikroobszarze. Uzyskana analiza może być analizą punktową, przedstawiać rozkład pierwiastków wzdłuż zadanej linii lub też przyjmować postać mapy rozkładu pierwiastków w analizowanym mikroobszarze. Przedstawione w niniejszym opracowaniu obrazy zostały wykonane na powierzchni i wewnątrz plech Hypogymnia physodes, skaningowym mikroskopem elektronowym FEI QUANTA 200, z mikroanalizatorem typu EDS, w Centrum Analitycznym SGGW. Do badania przygotowano skrawki plechy porostu po ekspozycji na skrzyżowaniu o dużym natężeniu ruchu (3200 pojazdów/godz.), wykazujące zmiany barwne (obszary wybielenia lub zbrązowienia) oraz z plechy kontrolnej (bez zmian barwnych). Analizę chemiczną punktową i obszarową wykonano na powierzchni i wewnątrz plech Hypogymnia physodes. Obserwacje plech eksponowanych w warunkach zanieczyszczonego powietrza wskazują, że na całej powierzchni gromadzą się zanieczyszczenia. Przyjmują one formy kuliste (fot.8) i wielościennych brył różnej wielkości i różnych kształtów (fot. 9 i 10). Fot. 8. Struktura kulista na powierzchnia plechy Hypogymnia physodes eksponowanej na skrzyżowaniu (pow x) (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 8. Structure spherical on tallus surface the lichen Hypogymnia physodes on street crossing transplantation. Magnification, x (phot. M.A. Jóźwiak) 426

9 Zastosowanie mikroskopii elektronowej w bioindykacji środowiska Fot. 9. Struktura sferoidalna na powierzchni plechy Hypogymnia physodes (L.) Nyl. eksponowanej na skrzyżowaniu (pow x) (fot. M.A.Jóźwiak) Phot. 9. Soild figure structure on tallus surface the lichen Hypogymnia physodes on street crossing transplantation. Magnification, x (phot. M.A. Jóźwiak) Fot. 10. Wielościenna bryła ( róża ) z powierzchni plechy Hypogymnia physodes (L.) Nyl. eksponowanej na skrzyżowaniu w I kwartale 2006 r. (pow. 2500x) (fot. M.A. Jóźwiak) Phot. 10. Multilateral clod ( rose ) on tallus surface the lichen Hypogymnia physodes on street crossing transplantation. Magnification, x 2500 (phot. M.A. Jóźwiak) W składzie chemicznym plech stwierdzono Si, Al, Fe i Cu (rys.1) oraz P, Al, Si, Cu i Fe (rys. 2 i 3). W obszarach naturalnych pęknięć plechy (pseudocyfeli) zanieczyszczenia stwierdzono zarówno na strzępkach grzybni, na komórkach glonowych, jak i w przestrzeniach międzykomórkowych. Wnikają one wraz z wilgocią przez naturalne szczeliny plechy (fot. 7). Rolę pseudocyfeli w depozycji i dystrybucji zanieczyszczeń potwierdzają badania eksperymentalne Freya i Scheideggera [2002] z porostem Lobaria pulmonaria. 427

10 Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak Rys. 1. Analiza chemiczna struktury kulistej z powierzchni plechy Hypogymnia physodes Nyl. eksponowanej na skrzyżowaniu Fig. 1. Chemical analysis of spherical structure from tallus surface the lichen Hypogymnia physodes on street crossing transplantation Rys. 2. Analiza chemiczna struktury sferoidalnej z powierzchni plechy Hypogymnia physodes (L.) Nyl. eksponowanej na skrzyżowaniu Fig. 2. Chemical analysis of soild figure structure on tallus surface the lichen Hypogymnia physodes on street crossing transplantation 428

11 Zastosowanie mikroskopii elektronowej w bioindykacji środowiska Z punktu widzenia analiz preparatów biologicznych skaningowy mikroskop elektronowy obarczony jest wadą. Każda przygotowana próba, która zachowuje własności kleiste, płynne lub jest żelem, musi wcześniej podlegać zamrożeniu w ciekłym azocie, liofilizacji i napyleniu złotem lub platyną. Obecnie problemy te rozwiązuje skaningowy mikroskop elektronowy środowiskowy ESEM (Environmental Skaning Electrone Microscope). Skaningowy mikroskop elektronowy środowiskowy jest przeznaczony do badań komórek roślinnych i zwierzęcych, bakterii, żywności, polimerów, włókien naturalnych i syntetycznych oraz leków. Innowacyjność ESEM polega na możliwości oglądu mikroskopowego w obecności pary wodnej, CO 2 lub azotu, w warunkach ciśnienia zbliżonego do ciśnienia atmosferycznego, co zapewnia system próżniowy w ESEM, bez konieczności uprzedniego suszenia i napylania próbek. Rys. 3. Analiza chemiczna wielościennej bryły ( róża ) z powierzchni plechy Hypogymnia physodes (L.) Nyl. eksponowanej na skrzyżowaniu Fig. 3. Chemical analysis of Multilateral clod ( rose ) on tallus surface the lichen Hypogymnia physodes on street crossing transplantation 4. ZAKOŃCZENIE Mikroskopy elektronowe znalazły zastosowanie w różnych dziedzinach nauki i techniki. Zbudowano wiele ich typów, m.in. takie, które pozwalają wizualizować rozkład pola elektrycznego i magnetycznego na powierzchni ciał stałych w obszarach o wymiarach kilku mikrometrów oraz mikroskop jonowy, w którym wiązkę elektronów zastąpiono wiązką jonów. 429

12 Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak W badaniach środowiskowych dzięki mikroskopii elektronowej można badać budowę wewnętrzną elementów składowych komórki roślinnej, zwierzęcej i bakterii, otrzymywać obrazy bakteriofagów i wirusów, dużych molekuł, a nawet obraz ułożenia atomów w sieci krystalicznej. Możliwe jest także badanie pyłów respirabilnych pochodzenia antropogenicznego wraz z zdeponowanymi na ich powierzchni wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi i metalami ciężkimi, co pozwala na coraz dokładniejszą ocenę stopnia zanieczyszczenia środowiska. Wobec tak dużych możliwości wykorzystywania mikroskopów elektronowych bardzo ważne jest opracowanie metod i technik obserwacji. Pozanaukowym, ale nie mniej ważnym powodem wykorzystania mikroskopu elektronowego, jest kształcenie studentów. Posiadanie przez studentów umiejętności wykorzystywania nowoczesnego sprzętu zwiększa ich konkurencyjność na rynku pracy, stanowi również istotny element kształtowania postaw innowacyjnych potrzebnych we współczesnej nauce. PIŚMIENNICTWO Armitage M.H., Howe G.F The ultrastucture of lichen cells supports creation, not macroevolution, CRSQ vol. 44, No 1: Brown R.M., Wilson R. 1968: Electron mikroscopy of lichen Physcia aipolia (Ehrh.). J. of Phytology 4: Fałtynowicz W Wykorzystanie prorostów do oceny zanieczyszczenia powietrza. Centrum Edukacji Ekologicznej Wsi, Krosno: 141. Frey B., Scheidegger Ch Preparative techniques for low temperature scanning electron microscopy of lichens, I. Kranner, R. Beckett, A. Varma (eds.) Protocols in Lichenology culturing, biochemistry, ecophysiology and use in biomonitoring, Springer, Berlin: Garty J Biomonitoring heavy metal pollution with Lichens, W: I. Kranner, R.P. Beckett, A.K. Varma (Eds.) Protocols in Lichenology, Springer, Berlin: Garty J., Levin T., Lehr H., Tomer S., Hochman A Interactive Effects of UV-B Radiation and Chemical Contamination on Physiological Parameters in the Lichen Ramalina lacer, J. Atmos. Chem. 49: Jacobs J.B., Ahmadjian V The ultrastructure of lichens. I. A general survey. Journal of Phycology 5: Sawicka-Kapusta K., Zakrzewska M Zanieczyszczenie powietrza w Świętokrzyskim Parku Narodowym w latach na podstawie biowskaźnika Hypogymnia physodes. Regionalny Monitoring Środowiska Przyrodniczego, 3/02:

MIKROSKOPIA ELEKTRONOWA. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

MIKROSKOPIA ELEKTRONOWA. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego MIKROSKOPIA ELEKTRONOWA Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Tło historyczne Pod koniec XIX wieku stosowanie mikroskopów świetlnych w naukach

Bardziej szczegółowo

Inkluzje Protodikraneurini trib. nov.. (Hemiptera: Cicadellidae) w bursztynie bałtyckim i ich badania w technice SEM

Inkluzje Protodikraneurini trib. nov.. (Hemiptera: Cicadellidae) w bursztynie bałtyckim i ich badania w technice SEM Muzeum i Instytut Zoologii Polska Akademia Nauk Akademia im. Jana DługoszaD ugosza Inkluzje Protodikraneurini trib. nov.. (Hemiptera: Cicadellidae) w bursztynie bałtyckim i ich badania w technice SEM Magdalena

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2)

LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2) LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2) Posiadane uprawnienia: ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO NR AB 120 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji Wydanie nr 5 z 18 lipca 2007

Bardziej szczegółowo

Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego. Ćwiczenie 8 Mikroanalizator rentgenowski EDX w badaniach składu chemicznego ciał stałych

Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego. Ćwiczenie 8 Mikroanalizator rentgenowski EDX w badaniach składu chemicznego ciał stałych Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego Ćwiczenie 8 Mikroanalizator rentgenowski EDX w badaniach składu chemicznego ciał stałych Cel ćwiczenia: Celem ćwiczenia jest wykorzystanie promieniowania

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska 6. SIARKA I METALE CIĘŻKIE W POROSTACH (D1) Podtytuł: "Ocena zanieczyszczeń powietrza na podstawie zawartości siarki i metali ciężkich w porostach w roku 2009 - okazy naturalne" Katarzyna Sawicka-Kapusta,

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Anna Jóźwiak

Małgorzata Anna Jóźwiak Zmiany makroskopowe plech Hypogymnia physodes (L.) Nyl. w warunkach stresu antropogenicznego Małgorzata Anna Jóźwiak Jóźwiak M.A., 2012: Zmiany makroskopowe plech Hypogymnia physodes (L.) Nyl. w warunkach

Bardziej szczegółowo

Skaningowy Mikroskop Elektronowy (SEM) jako narzędzie do oceny morfologii powierzchni materiałów

Skaningowy Mikroskop Elektronowy (SEM) jako narzędzie do oceny morfologii powierzchni materiałów 1 Skaningowy Mikroskop Elektronowy (SEM) jako narzędzie do oceny morfologii powierzchni materiałów Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia są badania morfologiczne powierzchni materiałów oraz analiza chemiczna obszarów

Bardziej szczegółowo

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s)

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s) Twórcy podstaw optyki elektronowej: De Broglie LV. 1924 hipoteza: każde ciało poruszające się ma przyporządkowaną falę a jej długość jest ilorazem stałej Plancka i pędu. Elektrony powinny więc mieć naturę

Bardziej szczegółowo

BADANIA STRUKTURY POŁĄCZEŃ SPAWANYCH PRZY WYKORZYSTANIU TRANSMISYJNEGO MIKROSKOPU ELEKTRONOWEGO (TEM)

BADANIA STRUKTURY POŁĄCZEŃ SPAWANYCH PRZY WYKORZYSTANIU TRANSMISYJNEGO MIKROSKOPU ELEKTRONOWEGO (TEM) 81/21 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 21(2/2) ARCHIVES OF FOUNDARY Year 2006, Volume 6, Nº 21 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 BADANIA STRUKTURY POŁĄCZEŃ SPAWANYCH PRZY WYKORZYSTANIU TRANSMISYJNEGO

Bardziej szczegółowo

http://www.rcin.org.pl

http://www.rcin.org.pl Archeologia Polski, t. XXXVIII : 1993, z. I PL ISSN 0003-8180 MAŁGORZATA WINIARSKA-KABACIŃSKA ANALIZA FUNKCJONALNA OSTRZA KOŚCIANEGO ZBROJONEGO KRZEMIENNYMI WKŁADKAMI Z TŁOKOWA, WOJ. OLSZTYŃSKIE 1 Analizę

Bardziej szczegółowo

Epiderma roślin- źródłem wiedzy o stanie środowiska

Epiderma roślin- źródłem wiedzy o stanie środowiska Epiderma roślin- źródłem wiedzy o stanie środowiska Warsztaty Metodyczne, Wodzisław, 27 III 2008 Jagna Karcz Pracownia Mikroskopii Skaningowej Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytet Śląski Rośliny

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MIKROSKOPII SKANINGOWEJ DO INSPEKCJI UKŁADÓW ELEKTRONICZNYCH WYKONANYCH W TECHNOLOGII SMT

ZASTOSOWANIE MIKROSKOPII SKANINGOWEJ DO INSPEKCJI UKŁADÓW ELEKTRONICZNYCH WYKONANYCH W TECHNOLOGII SMT MECHANIK 7/2013 Mgr inż. Małgorzata BUŻANTOWICZ Muzeum i Instytut Zoologii PAN Mgr inż. Witold BUŻANTOWICZ Wojskowa Akademia Techniczna ZASTOSOWANIE MIKROSKOPII SKANINGOWEJ DO INSPEKCJI UKŁADÓW ELEKTRONICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego

Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego Ćwiczenie 7 Elektronowy mikroskop skaningowy-analogowy w badaniach morfologii powierzchni ciała stałego. Cel ćwiczenia: Celem ćwiczenia jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne metody analizy pierwiastków

Nowoczesne metody analizy pierwiastków Nowoczesne metody analizy pierwiastków Techniki analityczne Chromatograficzne Spektroskopowe Chromatografia jonowa Emisyjne Absorpcyjne Fluoroscencyjne Spektroskopia mas FAES ICP-AES AAS EDAX ICP-MS Prezentowane

Bardziej szczegółowo

Techniki mikroskopowe mikroskopia optyczna i fluorescencyjna, skaningowy mikroskop elektronowy i mikroskop sił atomowych

Techniki mikroskopowe mikroskopia optyczna i fluorescencyjna, skaningowy mikroskop elektronowy i mikroskop sił atomowych Techniki mikroskopowe mikroskopia optyczna i fluorescencyjna, skaningowy mikroskop elektronowy i mikroskop sił atomowych Mariusz Kępczyński, p. 148, kepczyns@chemia.uj.edu.pl Wstęp Plan wykładu mikroskopia

Bardziej szczegółowo

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II TEST Z CYTOLOGII GRUPA II Zad. 1 (4p.) Rysunek przedstawia schemat budowy pewnej struktury komórkowej. a/ podaj jej nazwę i określ funkcję w komórce, b/ nazwij elementy oznaczone cyframi 2 i 5 oraz określ

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie

GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie geologiczne Geologia inżynierska, geofizyka, hydrogeologia,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

Co nas chroni przed UV?

Co nas chroni przed UV? 1 Co nas chroni przed UV? Czas trwania zajęć: 2 x 45 minut (rzeczywisty czas pracy uczniów). Eksperyment wymaga odparowania rozpuszczalnika organicznego. Z tego względu całe doświadczenie zajmuje dwa dni.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Inżynieria Rolnicza 4(102)/2008 WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Michał Cupiał, Anna Szeląg-Sikora

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych symboli i akronimów... 11

Spis treści. Wykaz ważniejszych symboli i akronimów... 11 Spis treści Wykaz ważniejszych symboli i akronimów... 11 WPROWADZENIE... 15 1. PROBLEMY WYSTĘPUJĄCE W PROCESACH SZLIFOWANIA OTWORÓW ŚCIERNICAMI Z MIKROKRYSTALICZNYM KORUNDEM SPIEKANYM I SPOIWEM CERAMICZNYM...

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska, Gabriela Bydłoń, Anna Pizło, Agnieszka Marek

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska, Gabriela Bydłoń, Anna Pizło, Agnieszka Marek ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA NA TERENIE STACJI BAZOWYCH ZMŚP W 2007 ROKU NA PODSTAWIE KONCENTRACJI METALI CIĘŻKICH I SIARKI W PLECHACH POROSTU HYPOGYMNIA PHYSODES Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska,

Bardziej szczegółowo

Adrian Jakowiuk, Bronisław Machaj, Jan Pieńkos, Edward Świstowski

Adrian Jakowiuk, Bronisław Machaj, Jan Pieńkos, Edward Świstowski BEZPRZEWODOWE SIECI MONITORINGU Z RADIOIZOTOPOWYMI CZUJNIKAMI ZAPYLENIA POWIETRZA AMIZ 2004G Adrian Jakowiuk, Bronisław Machaj, Jan Pieńkos, Edward Świstowski Instytut Chemii i Techniki Jądrowej a_jakowiuk@ichtj.waw.pl

Bardziej szczegółowo

Dorota Kunkel. WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej

Dorota Kunkel. WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej Dorota Kunkel Implant wszystkie przyrządy medyczne wykonywane z jednego lub więcej biomateriałów, które mogą być umiejscowione wewnątrz organizmu, jak też częściowo lub całkowicie pod powierzchnią nabłonka

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH

DZIENNIK ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH DZIENNIK ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU ROZWOJOWEGO SZKOŁY w projekcie Dolnośląska szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji Priorytet IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

Rezonanse magnetyczne oraz wybrane techniki pomiarowe fizyki ciała stałego

Rezonanse magnetyczne oraz wybrane techniki pomiarowe fizyki ciała stałego Paweł Szroeder Rezonanse magnetyczne oraz wybrane techniki pomiarowe fizyki ciała stałego Wykład XI Badania powierzchni ciała stałego: elektronowy mikroskop skaningowy (SEM), skaningowy mikroskop tunelowy

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy Sylabus modułu: Techniki mikroskopowe modułu: 1BL_49 1. Informacje ogólne koordynator modułu Prof. dr hab. Ewa

Bardziej szczegółowo

Projekt Uchylamy rąbka tajemnicy mikroświata

Projekt Uchylamy rąbka tajemnicy mikroświata Projekt Uchylamy rąbka tajemnicy mikroświata Zajęcia realizowane metodą przewodniego tekstu Cel główny: Budowa, funkcje i różnorodność komórek organizmów. Treści kształcenia zajęć interdyscyplinarnych:

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

7 3 D. 15. ZADANIE 9. Przekątne są prostopadłe i dzielą się na połowę w punkcie przecięcia w: A. trójkącie B. trapezie C. rombie D.

7 3 D. 15. ZADANIE 9. Przekątne są prostopadłe i dzielą się na połowę w punkcie przecięcia w: A. trójkącie B. trapezie C. rombie D. ZADANIE. Wynikiem działania + 5 : 5 4 jest liczba: A. B. 3 C. D. 3 ZADANIE. Wynikiem działania 3 : 0, + 0, 4 jest liczba: 3 3 A., 4 B. 3 C. 3 ZADANIE 3. Wynikiem działania 3 : 0, jest liczba: 3 5 7 3 D.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Ochrona Środowiska I Protection of Environment Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Małgorzata Kłyś Zespół dydaktyczny dr Anna Chrzan, dr Małgorzata Kłyś Opis kursu (cele

Bardziej szczegółowo

METODY TRANSPLANTACJI POROSTÓW STOSOWANE W BIOMONITORINGU POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO. Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak, Mirosław Szwed

METODY TRANSPLANTACJI POROSTÓW STOSOWANE W BIOMONITORINGU POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO. Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak, Mirosław Szwed METODY TRANSPLANTACJI POROSTÓW STOSOWANE W BIOMONITORINGU POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Małgorzata Anna Jóźwiak, Marek Jóźwiak, Mirosław Szwed Jóźwiak M.A, Jóźwiak M., Szwed M., 2010: Metody transplantacji

Bardziej szczegółowo

Fale materii. gdzie h= 6.6 10-34 J s jest stałą Plancka.

Fale materii. gdzie h= 6.6 10-34 J s jest stałą Plancka. Fale materii 194- Louis de Broglie teoria fal materii, 199- nagroda Nobla Hipoteza de Broglie głosi, że dwoiste korpuskularno falowe zachowanie jest cechą nie tylko promieniowania, lecz również materii.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz wycieczki badawczej, przeprowadzonej w klasie II szkoły ponadgimnazjalnej, z przyrody

Scenariusz wycieczki badawczej, przeprowadzonej w klasie II szkoły ponadgimnazjalnej, z przyrody Scenariusz wycieczki badawczej, przeprowadzonej w klasie II szkoły ponadgimnazjalnej, z przyrody 1. Wątek i TEMAT: B 31 Wyjście (wycieczka) do Pracowni Mikroskopii Skaningowej Nauk Biologicznych i Geologicznych.

Bardziej szczegółowo

PRZYDATNOŚĆ RÓŻNYCH TECHNIK OBRAZOWANIA STRUKTUR BIOLOGICZNYCH WYKORZYSTUJĄCYCH ELEKTRONOWY MIKROSKOP SKANINGOWY *)

PRZYDATNOŚĆ RÓŻNYCH TECHNIK OBRAZOWANIA STRUKTUR BIOLOGICZNYCH WYKORZYSTUJĄCYCH ELEKTRONOWY MIKROSKOP SKANINGOWY *) Grażyna GILEWSKA PRZYDATNOŚĆ RÓŻNYCH TECHNIK OBRAZOWANIA STRUKTUR BIOLOGICZNYCH WYKORZYSTUJĄCYCH ELEKTRONOWY MIKROSKOP SKANINGOWY *) STRESZCZENIE W artykule przedstawiono stosowane metody obrazowania struktur

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Nauka Przyroda Technologie

Nauka Przyroda Technologie Nauka Przyroda Technologie ISSN 1897-7820 http://www.npt.up-poznan.net Dział: Melioracje i Inżynieria Środowiska Copyright Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu 2011 Tom 5 Zeszyt 4 DOMINIKA

Bardziej szczegółowo

Projekt rejestratora obiektów trójwymiarowych na bazie frezarki CNC. The project of the scanner for three-dimensional objects based on the CNC

Projekt rejestratora obiektów trójwymiarowych na bazie frezarki CNC. The project of the scanner for three-dimensional objects based on the CNC Dr inż. Henryk Bąkowski, e-mail: henryk.bakowski@polsl.pl Politechnika Śląska, Wydział Transportu Mateusz Kuś, e-mail: kus.mate@gmail.com Jakub Siuta, e-mail: siuta.jakub@gmail.com Andrzej Kubik, e-mail:

Bardziej szczegółowo

Laboratorium badań materiałowych i technologicznych. dr inż. Tomasz Kurzynowski

Laboratorium badań materiałowych i technologicznych. dr inż. Tomasz Kurzynowski Laboratorium badań materiałowych i technologicznych dr inż. Tomasz Kurzynowski Agenda Oferta badawcza Wyposażenie laboratorium Przykłady realizowanych badań Opracowanie i rozwój nowych materiałów Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Inżynieria Rolnicza 4(129)/2011 OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Katarzyna Szwedziak, Dominika Matuszek Katedra Techniki Rolniczej i Leśnej, Politechnika Opolska Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Plan Prezentacji Cel artykułu Dlaczego działalność przemysłowa wiąże się z ryzykiem?

Bardziej szczegółowo

interferencja, dyspersja, dyfrakcja, okna transmisyjne Interferencja

interferencja, dyspersja, dyfrakcja, okna transmisyjne Interferencja interferencja, dyspersja, dyfrakcja, okna transmisyjne PiOS Interferencja Interferencja to zjawisko nakładania się fal prowadzące do zwiększania lub zmniejszania amplitudy fali wypadkowej. Interferencja

Bardziej szczegółowo

Obraz przyrody w obiektywie mikroskopu elektronowego

Obraz przyrody w obiektywie mikroskopu elektronowego Obraz przyrody w obiektywie mikroskopu elektronowego Wydział Biologii i Ochrony Środowiska, Uniwersytet Śląski Jagna Karcz, Pracownia Mikroskopii Elektronowej Skaningowej www.semlab.us.edu.pl Technologicznie

Bardziej szczegółowo

Porosty zniewolenie czy współpraca?

Porosty zniewolenie czy współpraca? Porosty zniewolenie czy współpraca? 1 Wzorzec geograficzny brodaczka Gdzie? skały Kora drzew chrobotki Stara rękawiczka ziemia 2 Warunek? 3 Forma plechy Listkowata np. Płucnica islandzka 4 Forma plechy

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Schemat budowy elektronowego mikroskopu skaningowego (SEM).

Rys. 1. Schemat budowy elektronowego mikroskopu skaningowego (SEM). Ewa Teper PODSTAWY MIKROSKOPII SKANINGOWEJ Podstawowe zasady działania mikroskopu skaningowego. W mikroskopach skaningowych wiązka elektronów bombarduje próbkę, skanując jej powierzchnię linia po linii.

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Mikroskopia optyczna

KARTA PRZEDMIOTU. Mikroskopia optyczna KARTA PRZEDMIOTU Jednostka: WRE Dyscyplina: Poziom studiów: 3 Semestr: 3 lub 4 Forma studiów: stacjonarne Język wykładowy: polski Nazwa przedmiotu: Mikroskopia optyczna Symbol przedmiotu: MO Liczba pkt

Bardziej szczegółowo

Różnorodność biologiczna porostów

Różnorodność biologiczna porostów Różnorodność biologiczna porostów Paulina Woźnica i Izabella Franiel Charakterystyka i budowa porostów Porosty znane już były w czasach starożytnych. Teofrast w IV wieku p.n.e. po raz pierwszy użył terminu

Bardziej szczegółowo

KONFOKALNY LASEROWY MIKROSKOP SKANINGOWY W BADANIACH TRIBOLOGICZNYCH

KONFOKALNY LASEROWY MIKROSKOP SKANINGOWY W BADANIACH TRIBOLOGICZNYCH 1-2010 T R I B O L O G I A 157 Maciej MATUSZEWSKI *, Michał STYP-REKOWSKI * KONFOKALNY LASEROWY MIKROSKOP SKANINGOWY W BADANIACH TRIBOLOGICZNYCH CONFOCAL LASER SCANNING MICROSCOPE IN TRIBOLOGY INVESTIGATIONS

Bardziej szczegółowo

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna.

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Zanieczyszczenie wód - niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych wody spowodowane wprowadzaniem w nadmiarze

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Badania Materiałów Inżynierskich i Biomedycznych

Laboratorium Badania Materiałów Inżynierskich i Biomedycznych Wydział Mechaniczny Technologiczny Politechnika Śląska Laboratorium Badania Materiałów Inżynierskich i Biomedycznych Instytut Materiałów Inżynierskich i Biomedycznych 1 Projekt MERFLENG... W 2012 roku

Bardziej szczegółowo

Badanie utleniania kwasu mrówkowego na stopach trójskładnikowych Pt-Rh-Pd

Badanie utleniania kwasu mrówkowego na stopach trójskładnikowych Pt-Rh-Pd Badanie utleniania kwasu mrówkowego na stopach trójskładnikowych Pt-Rh-Pd Kamil Wróbel Pracownia Elektrochemicznych Źródeł Energii Kierownik pracy: prof. dr hab. A. Czerwiński Opiekun pracy: dr M. Chotkowski

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 2. PRZEDMIOTY PRZYRODNICZE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GM-P1X, GM-P2, GM-P4, GM-P5, GM-P7, GM-P1L, GM-P1U KWIECIEŃ 2015

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie

Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie Paweł Ramos, Barbara Pilawa, Maciej Adamski STRESZCZENIE Katedra i Zakład Biofizyki Wydziału Farmaceutycznego

Bardziej szczegółowo

Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej. Jerzy Stanikowski

Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej. Jerzy Stanikowski Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej Jerzy Stanikowski Instytut Chemii i Techniki Jadrowej Zakład Chemii i Techniki Radiacyjnej Pracownia Akceleratorów Źródła promieniowania

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 5: Metody mikroskopowe w inżynierii materiałowej. Mikroskopia elektronowa

Ćwiczenie 5: Metody mikroskopowe w inżynierii materiałowej. Mikroskopia elektronowa ćw 5 Ćwiczenie 5: Metody mikroskopowe w inżynierii materiałowej. Mikroskopia elektronowa PRZEDMIOT: NOWOCZESNE TECHNIKI BADAWCZE W INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ Opracowały: cz. teoretyczna: dr hab. Beata Grabowska

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

Komórka - budowa i funkcje

Komórka - budowa i funkcje Komórka - budowa i funkcje Komórka - definicja Komórka to najmniejsza strukturalna i funkcjonalna jednostka organizmów żywych zdolna do przeprowadzania wszystkich podstawowych procesów życiowych (takich

Bardziej szczegółowo

Zbigniew H. ŻUREK BADANIA STANU FERROMAGNETYCZNYCH ELEMENTÓW MASZYN W POLU MAGNETYCZNYM

Zbigniew H. ŻUREK BADANIA STANU FERROMAGNETYCZNYCH ELEMENTÓW MASZYN W POLU MAGNETYCZNYM POLITECHNIKA ŚLĄSKA ZESZYTY NAUKOWE NR 1678 SUB Gottingen 7 217 872 263 2005 A 12193 Zbigniew H. ŻUREK BADANIA STANU FERROMAGNETYCZNYCH ELEMENTÓW MASZYN W POLU MAGNETYCZNYM GLIWICE 2005 SPIS TREŚCI Wykaz

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp teoretyczny. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) 1.

I. Wstęp teoretyczny. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) 1. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) I. Wstęp teoretyczny 1. Wprowadzenie Mikroskop sił atomowych AFM (ang. Atomic Force Microscope) jest jednym

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

Techniki skaningowej mikroskopii elektronowej

Techniki skaningowej mikroskopii elektronowej mgr Ewa Starnawska Techniki skaningowej mikroskopii elektronowej SE morfologia BSE kompozycja i topografia BSEX - dyfrakcja EDX informacja o składzie chemicznym CL - katodoluminescencja Skaningowy mikroskop

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ WYMAGANYCH WARUNKÓW TECHNICZNYCH

FORMULARZ WYMAGANYCH WARUNKÓW TECHNICZNYCH Załącznik Nr 2 WYMAGANIA BEZWZGLĘDNE: FORMULARZ WYMAGANYCH WARUNKÓW TECHNICZNYCH Przedmiotem zamówienia jest dostawa i instalacja fabrycznie nowego skaningowego mikroskopu elektronowego (SEM) ze zintegrowanym

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

Współczesne metody badań instrumentalnych

Współczesne metody badań instrumentalnych Współczesne metody badań instrumentalnych Wykład IX Mikroskopia optyczna i elektronowa Mikroskopia w konserwacji identyfikacja pigmentów, identyfikacja spoiw, badanie składu warstw malarskich, badanie

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ NA SIŁĘ CIĘCIA I SIŁĘ ŚCISKANIA ZIEMNIAKÓW

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ NA SIŁĘ CIĘCIA I SIŁĘ ŚCISKANIA ZIEMNIAKÓW InŜynieria Rolnicza 6/2006 Beata Ślaska-Grzywna Katedra InŜynierii i Maszyn SpoŜywczych Akademia Rolnicza w Lublinie WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ NA SIŁĘ CIĘCIA I SIŁĘ ŚCISKANIA ZIEMNIAKÓW Streszczenie W niniejszej

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PRAC DYPLOMOWYCH dla specjalności/ kierunków dyplomowania do zrealizowania w Katedrze Aparatury i Maszynoznawstwa Chemicznego

OFERTA TEMATÓW PRAC DYPLOMOWYCH dla specjalności/ kierunków dyplomowania do zrealizowania w Katedrze Aparatury i Maszynoznawstwa Chemicznego dla specjalności/ kierunków TECHNOLOGIE OCHRONY Temat pracy Optymalizacja roztworów chemicznych roztwarzających poszczególne warstwy w fotowoltaicznych ogniwach krzemowych mgr inż. Piotr Ostrowski W technologii

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni z Efekt Ramana (1922, CV Raman) I, ν próbka y Chandra Shekhara Venketa Raman x I 0, ν 0 Monochromatyczne promieniowanie o częstości ν 0 ulega rozproszeniu

Bardziej szczegółowo

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana poprzecznie prążkowana serca gładka Tkanka mięśniowa Podstawową własnością

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM dr in. Marek GOŒCIAÑSKI, dr in. Bart³omiej DUDZIAK Przemys³owy Instytut Maszyn Rolniczych, Poznañ e-mail: office@pimr.poznan.pl BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII

Bardziej szczegółowo

Recenzja. (podstawa opracowania: pismo Dziekana WIPiTM: R-WIPiTM-249/2014 z dnia 15 maja 2014 r.)

Recenzja. (podstawa opracowania: pismo Dziekana WIPiTM: R-WIPiTM-249/2014 z dnia 15 maja 2014 r.) Prof. dr hab. Mieczysław Jurczyk Politechnika Poznańska Wydział Budowy Maszyn i Zarządzania Instytut Inżynierii Materiałowej Poznań, 2014-06-02 Recenzja rozprawy doktorskiej p. mgr inż. Sebastiana Garusa

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII KLASA I

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII KLASA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII KLASA I WYMAGANIA PODSTAWOWE. UCZEŃ: WYMAGANIA PONADPODSTAWOWE. UCZEŃ: Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Dział I. BIOLOGIA NAUKA O ŻYCIU

Bardziej szczegółowo

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie.

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. TEMATY I ZAKRES TREŚCI NAUCZANIA Fizyka klasa 3 LO Nr programu: DKOS-4015-89/02 Moduł Dział - Temat L. Zjawisko odbicia i załamania światła 1 Prawo odbicia i

Bardziej szczegółowo

The use of aerial pictures in nature monitoring

The use of aerial pictures in nature monitoring ROCZNIKI BIESZCZADZKIE 18 (2010), str. 403 408 Marcin Czerny Received: 5.05.2010 KRAMEKO sp. z o.o. Reviewed: 30.07.2010 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 108 m.czerny@krameko.com.pl WYKORZYSTANIE ZDJĘĆ LOTNICZYCH

Bardziej szczegółowo

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski 1 1 Wstęp Materiały półprzewodnikowe, otrzymywane obecnie w warunkach laboratoryjnych, charakteryzują się niezwykle wysoką czystością.

Bardziej szczegółowo

BUDOWA ATOMU. Pierwiastki chemiczne

BUDOWA ATOMU. Pierwiastki chemiczne BUDOWA ATOMU Pierwiastki chemiczne p.n.e. Sb Sn n Pb Hg S Ag C Au Fe Cu ()* do XVII w. As (5 r.) P (669 r.) () XVIII w. N Cl Cr Co Y Mn Mo () Ni Pt Te O U H W XIX w. (m.in.) Na Ca Al Si F Cs Ba B Bi I

Bardziej szczegółowo

POMIAR WIELKOŚCI KOMÓREK

POMIAR WIELKOŚCI KOMÓREK POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTRUKCJA Z LABORATORIUM W ZAKŁADZIE BIOFIZYKI Ćwiczenie 4 POMIAR WIELKOŚCI KOMÓREK PRZY UŻYCIU MIKROSKOPU ŚWIETLNEGO I. WSTĘP TEORETYCZNY Do obserwacji bardzo małych obiektów, np.

Bardziej szczegółowo

Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania.

Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania. WYśSZA SZKOŁA INśYNIERII DENTYSTYCZNEJ im. prof. Meissnera w Ustroniu Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania. Promotor: Prof. zw. dr hab. n. tech. MACIEJ HAJDUGA Barbara

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PROCESU REDUKCJI NA WŁAŚCIWOŚCI STRUKTURALNE I MECHANICZNE SZKIEŁ TLENKOWYCH Z GRUPY (Pb,Bi)-(Si,Ge)-O

WPŁYW PROCESU REDUKCJI NA WŁAŚCIWOŚCI STRUKTURALNE I MECHANICZNE SZKIEŁ TLENKOWYCH Z GRUPY (Pb,Bi)-(Si,Ge)-O Beata Bochentyn Technical Issues 2/2015 pp. 3-8 ISSN 2392-3954 WPŁYW PROCESU REDUKCJI NA WŁAŚCIWOŚCI STRUKTURALNE I MECHANICZNE SZKIEŁ TLENKOWYCH Z GRUPY (Pb,Bi)-(Si,Ge)-O INFLUENCE OF REDUCTION PROCESS

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Zanim przystąpisz do wykonywania zadań, przypomnij sobie zasady pracy z mikroskopem.

SCENARIUSZ LEKCJI. Zanim przystąpisz do wykonywania zadań, przypomnij sobie zasady pracy z mikroskopem. SCENARIUSZ LEKCJI TEMAT: Komórka jako podstawowa jednostka budująca żywe organizmy. CEL LEKCJI: Uczeń: prowadzi badanie mikroskopowe. rysuje obraz widziany pod mikroskopem. zna budowę komórki. KLASA: I

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją CZĘŚĆ A CZŁOWIEK Pytania badawcze: Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją Czy obraz świata jaki rejestrujemy naszym okiem jest zgodny z rzeczywistością? Jaki obraz otoczenia

Bardziej szczegółowo

WŁAŚCIWOŚCI KRUSZYW LEKKICH MODYFIKOWANYCH ZUśYTYMI ADSORBENTAMI

WŁAŚCIWOŚCI KRUSZYW LEKKICH MODYFIKOWANYCH ZUśYTYMI ADSORBENTAMI WŁAŚCIWOŚCI KRUSZYW LEKKICH MODYFIKOWANYCH ZUśYTYMI ADSORBENTAMI MAŁGORZATA FRANUS, LIDIA BANDURA KATEDRA GEOTECHNIKI, WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY, POLITECHNIKA LUBELSKA KERAMZYT Kruszywo lekkie,

Bardziej szczegółowo

UMO-2011/01/B/ST7/06234

UMO-2011/01/B/ST7/06234 Załącznik nr 5 do sprawozdania merytorycznego z realizacji projektu badawczego Szybka nieliniowość fotorefrakcyjna w światłowodach półprzewodnikowych do zastosowań w elementach optoelektroniki zintegrowanej

Bardziej szczegółowo

- Potrafi korzystać z poszczególnych źródeł wiedzy. - Podaje funkcje poszczególnych organelli - Wykonuje proste preparaty mikroskopowe

- Potrafi korzystać z poszczególnych źródeł wiedzy. - Podaje funkcje poszczególnych organelli - Wykonuje proste preparaty mikroskopowe Dział programu WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY I BIOLOGIA semestr 1 Lp. Temat Poziom wymagań na ocenę dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry 1. To jest biologia. Uczeń: - Określa przedmiot badań biologii

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA ENERGETYKI I APARATURY PRZEMYSŁOWEJ NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA Katarzyna Mazur Inżynieria Mechaniczno-Medyczna Sem. 9 1. Przypomnienie istotnych

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

Szkolenie przedstawicieli Stacji Bazowych Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego 2008

Szkolenie przedstawicieli Stacji Bazowych Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego 2008 Szkolenie przedstawicieli Stacji Bazowych Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego SPRAWOZDANIE Spotkanie uczestników Szkolenia przedstawicieli Stacji Bazowych rozpoczęło się w dniu 6 października

Bardziej szczegółowo

Rozmycie pasma spektralnego

Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Z doświadczenia wiemy, że absorpcja lub emisja promieniowania przez badaną substancję występuje nie tylko przy częstości rezonansowej, tj. częstości

Bardziej szczegółowo

Milena Oziemczuk. Temperatura

Milena Oziemczuk. Temperatura Milena Oziemczuk Temperatura Informacje ogólne Temperatura jest jedną z podstawowych wielkości fizycznych w termodynamice i określa miarą stopnia nagrzania ciał. Temperaturę można ściśle zdefiniować tylko

Bardziej szczegółowo

Wykład 12 V = 4 km/s E 0 =.08 e V e = = 1 Å

Wykład 12 V = 4 km/s E 0 =.08 e V e  = = 1 Å Wykład 12 Fale materii: elektrony, neutrony, lekkie atomy Neutrony generowane w reaktorze są spowalniane w wyniku zderzeń z moderatorem (grafitem) do V = 4 km/s, co odpowiada energii E=0.08 ev a energia

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo