ROZDZIAŁ 26 INFRASTRUKTURA JAKO PRZEDMIOT INTERWENCJI PAŃSTWA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU BUDOWY AUTOSTRAD W POLSCE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ROZDZIAŁ 26 INFRASTRUKTURA JAKO PRZEDMIOT INTERWENCJI PAŃSTWA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU BUDOWY AUTOSTRAD W POLSCE"

Transkrypt

1 Marek Ratajczak ROZDZIAŁ 26 INFRASTRUKTURA JAKO PRZEDMIOT INTERWENCJI PAŃSTWA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU BUDOWY AUTOSTRAD W POLSCE Uwagi wstępne Podstawowym celem prezentowanego opracowania, jest wskazanie argumentów przemawiających zarówno za, jak i przeciw angażowaniu się państwa w działania związane z rozwojem infrastruktury, jak i świadczenie usług związanych z jej wykorzystaniem. Infrastruktura jest przy tym identyfikowana z obiektami punktowymi i liniowymi z zakresu transportu, w tym także przesyłkowego oraz łączności. Taka interpretacja infrastruktury odwołuje się do najczęstszej wykładni jej zakresu rzeczowego stosowanej w dokumentach Unii Europejskiej. Poza obszarem analizy zawartej w opracowaniu pozostanie więc wszystko to, co wiąże się z tak zwaną infrastrukturą społeczną, której najistotniejsze elementy to ochrona zdrowia, opieka społeczna, edukacja, nauka i kultura. Zasadność analizy odnoszącej się do problemów rozwoju infrastruktury i związanej z tym roli państwa wynika z dwu podstawowych przesłanek. Pierwsza i najbardziej ogólna, to powszechnie akceptowana istotna rola infrastruktury jako czynnika wzrostu i rozwoju (Domańska, 2006, s ). Co prawda, we współczesnej literaturze spojrzenie na infrastrukturę i konsekwencje jej rozwoju jest znacznie ostrożniejsze niż w latach sześćdziesiątych, a nawet siedemdziesiątych dwudziestego wieku, kiedy to przynajmniej część ekonomistów skłonna była przypisywać jej rolę głównego uwarunkowania i czynnika wzrostu, ale równocześnie panuje zgodność poglądów, co do tego, że infrastruktura jest jednym z warunków koniecznych tego, co określa się mianem trwałego, czy też zrównoważonego wzrostu. Druga przesłanka, to tocząca się w literaturze od ponad trzydziestu lat dyskusja na temat tego, czy i na ile rozwój infrastruktury powinien wiązać się z aktywnością państwa. Tradycyjnie bowiem, zwłaszcza w Europie po drugiej wojnie światowej, infrastruktura była postrzegana jako naturalny element sektora publicznego, a państwu przypisywano zarówno rolę podmiotu odpowiedzialnego za planowanie rozwoju infrastruktury i jego finansowanie, jak i właściciela obiektów infrastrukturalnych. Co więcej, podkreślanie szczególnej roli państwa w zakresie infrastruktury wiązało się także z rozciąganiem tej idei na podmioty świadczące usługi związane z wykorzystaniem infrastruktury, a więc na przykład firmy transportowe, czy w zakresie telekomunikacji. Konsekwencją tego było tworzenie narodowych monopoli infrastrukturalnych takich, jak Polskie Koleje Państwowe i ich odpowiedniki w wielu innych krajach. W latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku wraz z tym, co niekiedy określane jest mianem rewolucji neoliberalnej, a której symbolem stały się thatcheryzm w Wielkiej Brytanii i reaganomika w USA, zaczęto także znacznie bardziej sceptycznie odnosić się do idei swego rodzaju naturalnego monopolu państwa w obszarze infrastruktury (Ratajczak, 1999, s ). Konsekwencją tego stały się działania związane z prywatyzacją i deregulacją w obszarze infrastruktury oraz coraz szersze odwoływanie się do idei partnerstwa publiczno-prywatnego.

2 282 Marek Ratajczak Przyczyny aktywności państwa w sferze infrastruktury W literaturze wskazuje się na kilka podstawowych przyczyn tradycyjnie istotnej roli państwa w sferze infrastruktury, przy czym generalnie zjawiska te wiążą się z pojęciem zawodności rynku (ang. market failures). Podstawowe - istotne z punktu widzenia dyskusji o roli państwa w infrastrukturze - źródła zawodności rynku to: 1) efekty zewnętrzne (Rosik, 2007, s.83-97), 2) dobra publiczne i związana z tym kwestia tzw. pasażera na gapę (ang. free rider)(bobińska, 2003, s ), 3) monopol naturalny. Wystąpienie jednego z wyżej wymienionych zjawisk, bądź ich kombinacji powoduje, że: 1) w ogóle nie jest możliwe zastosowanie rozwiązania opartego na regułach konkurencji, 2) teoretycznie jest możliwe rozwiązanie oparte na zasadach konkurencji ale w praktyce rozwiązanie to jest nie osiągalne, 3) istnieje w teorii i jest w praktyce osiągalne rozwiązanie uwzględniające konkurencję ale nie byłoby to rozwiązanie efektywne(thompson, 1988, s. 41). Obok argumentów na rzecz aktywności państwa w sferze infrastruktury związanych z kwestią tzw. niepowodzeń czy też zawodności rynku w literaturze wymieniane są też różnego rodzaju przyczyny praktyczne, które spowodowały, że infrastruktura stała się domeną sektora publicznego. Po pierwsze, podkreślane są względy natury technicznej. Zwłaszcza w przypadku obiektów sieciowych, korzyści dla użytkowników są ściśle związane z zasięgiem sieci i liczebnością korzystających z danej usługi. To z kolei wymaga na ogół uniwersalizacji rozwiązań technicznych, której zapewnienie identyfikowano z działaniami państwa. Drugi praktyczny powód szczególnej roli państwa w sferze infrastruktury to strategiczne i militarne znaczenie obiektów i usług infrastrukturalnych. Nie ulega wątpliwości, że obiekty i usługi infrastrukturalne odgrywają istotną rolę z punktu widzenia potencjału militarno-obronnego. Dlatego też poszczególne kraje bardzo szybko zaczęły traktować infrastrukturę jako ten obszar gospodarki, którego rozwój, podobnie zresztą jak cała sfera obrony narodowej, musi podlegać państwu. Kolejny powód, dla którego w praktyce gospodarek rynkowych państwo zaczęło odgrywać istotną rolę w sferze infrastruktury to trudności w uzyskaniu, w przypadku infrastruktury, zbilansowania przychodów i kosztów.1 W efekcie nawet przedsięwzięcia podejmowane w ramach inicjatyw sektora prywatnego często musiały być wspierane czy wręcz przejmowane przez sektor publiczny. Włączanie się państwa w sferę infrastruktury związane było także z występowaniem przejawów tzw. rujnującej konkurencji. Poszczególni oferenci usług infrastrukturalnych, przy pomocy często ewidentnie szkodliwych dla interesów konsumentów metod, próbowali umacniać swoją pozycję na rynku a zarazem eliminować konkurentów. Ze względu na dużą rolę efektów skali i kosztów stałych w sferze infrastruktury występuje na ogół sytuacja wyraźnego uprzywilejowania firm już istniejących w stosunku do konkurentów próbujących pokonać bariery wejścia. Prywatyzacja i deregulacja w sferze infrastruktury Od połowy lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku, nasiliła się krytyka modelu gospodarki rynkowej zakładającego potrzebę istotnej niekiedy interwencji państwa. W sferze teorii ekonomii wiązało się to z odchodzeniem od dominujących wcześniej koncepcji mniej 1 Zwracał już na to uwagę Adam Smith pisząc, że... obowiązkiem panującego lub państwa jest ustanowienie i utrzymanie tych instytucji i urządzeń użyteczności publicznej, które choćby nawet były w najwyższym stopniu korzystne dla całego społeczeństwa, to są przecież tego rodzaju, że zysk, jaki by przyniosły, nie mógłby nigdy pokryć wydatków poniesionych przez jednostki lub niewielkie grupy ludzi..., A.Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, t.ii, PWN, Warszawa 1954., s.441.

3 Infrastruktura jako przedmiot interwencji państwa na przykładzie programu budowy autostrad 283 lub bardziej otwarcie nawiązujących do spuścizny Johna Maynarda Keynesa i powrotem do analiz odwołujących się zwłaszcza do tradycji neoklasycznej. To właśnie ekonomiści odnoszący się co najmniej z rezerwą, jeśli nie wręcz niechętnie do kojarzonej z J.M.Keynesem i keynesizmem idei aktywnej obecności państwa w gospodarce zdominowali teorię ekonomii i współtworzą to, co określane jest współcześnie mianem ekonomii głównego nurtu. 2 Zmiany w teorii ekonomi, ale także i praktyce ekonomicznej wielu państw przyczyniły się do tego, że coraz częstsze stały się opinie wskazujące na to, że także w sferze infrastruktury konieczne jest dokonanie poważnych zmian. Istota tych zmian sprowadzona może być do zawartego w tytule tego fragmentu hasła prywatyzacji i deregulacji. Pod pojęciem prywatyzacji, zwanej też niekiedy denacjonalizacją, rozumieć należy zmiany w sferze stosunków własności mające na celu zastąpienie zbiorowego i anonimowego właściciela, jakim jest państwo, innym właścicielem, w wypadku którego możliwa byłaby egzekucja prawa własności obejmujących prawo do: 1) użytkowania posiadanego zasobu, 2) uzyskiwania z niego dochodu, 3) zmiany formy i/lub istoty zasobu. Funkcjonowanie praw własności oznacza także występowanie zagrożenia podmiotu własności sankcjami ekonomicznymi do wyeliminowania z rynku włącznie. Z kolei deregulacja polega na ograniczaniu, czy wręcz eliminowaniu narzędzi administracyjnych stosowanych przez państwo przede wszystkim w celu decydowania o dostępie do różnych rodzajów aktywności gospodarczej. Deregulacja prowadzić powinna do wzrostu samodzielności podmiotów gospodarczych, a zarazem do zwiększania zakresu stosowania mikroekonomicznego rachunku wyboru. Argumenty mające uzasadniać potrzebę deregulacji i prywatyzacji infrastrukturalnych ogniw gospodarki można podzielić na trzy grupy. Pierwsza i często najbardziej eksponowana, to różnorodne aspekty niedoskonałości państwa jako podmiotu decyzji alokacyjnych i regulacyjnych. Druga grupa to niedostatki, zdaniem niektórych wręcz immanentne, instytucji publicznych w stosunku do instytucji prywatnych. Wreszcie trzecia grupa uzasadnień prywatyzacji i deregulacji w zakresie infrastrukturalnych składników gospodarki wiąże się z krytyką pewnych tradycyjnych koncepcji teoretycznych takich, jak idea monopolu naturalnego. Wśród koncepcji tłumaczących działanie mechanizmów regulacji, a zarazem wskazujących na zawodność państwa należy zwrócić uwagę na teorię wyboru publicznego, ekonomiczną teorię regulacji, tzw. teorię zawładnięcia oraz teorię biurokracji. To, co łączy wszystkie wymienione koncepcje to, przekonanie o tym, że państwo w swym działaniu jest odległe i to niekiedy dość znacznie od idealnej wizji zgodnie, z którą państwo podejmuje decyzje w interesie większości, przy poszanowaniu praw mniejszości nie kierując się żadnymi partykularnymi interesami jednostki, czy grupy społecznej lub ekonomicznej. Łączy również wymienione koncepcje przekonanie o niedoskonałości współczesnej demokracji, w której lepiej zorganizowana, czy po prostu aktywniejsza mniejszość może skutecznie realizować swoje interesy w skrajnym wypadku wręcz wbrew interesom większości. Na dodatek widzialna ręka państwa, w przeciwieństwie do niewidzialnej reki kojarzonej z rynkiem, wymaga działań podejmowanych przez konkretnych, reprezentujących państwo ludzi, ze wszystkimi ich zaletami ale także i słabościami. W efekcie widzialna ręka państwa jest podatna na próby sterowania jej działaniami w interesie konkretnych podmiotów, w skrajnym wypadku wręcz przy wykorzystaniu środków łamiących prawo. Wielką słabością widzialnej reki państwa jest też immanentna niemożność oddzielenia polityki i argumentów wynikających z kalkulacji w katego- 2 Należy jednak zauważyć, że brak jest jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji ekonomii głównego nurtu i że czasem włącza się do niej także część kontynuatorów tradycji keynesowskiej z grona tzw. neokeynesistów. Tyle tylko, że neo-keynesiści są na ogół uważani za najmniej ortodoksyjnych przedstawicieli współczesnego keynesizmu, a nawet zdaniem części tzw. post-keynesistów, odeszli od pierwotnych idei J.M.Keynesa na tyle daleko, że w ogóle można poddać w wątpliwość zasadność włączania neo-keynesistów do grona rzeczywistych następców i kontynuatorów J.M. Keynesa.

4 284 Marek Ratajczak riach maksymalizacji prawdopodobieństwa sukcesu wyborczego od analiz w kategoriach czysto, czy chociaż przede wszystkim ekonomicznych. Niestety widzialna ręka państwa ma skłonność do składania raz po raz ofiar ekonomicznych na ołtarzu polityki. Inne argumenty wskazujące na zawodność państwa, to takie kwestie, jak częsta dysproporcja ponoszonych nakładów i uzyskiwanych efektów (góra rodząca mysz), tendencja do faworyzowania niektórych przedsięwzięć np. takich, które w oczach wyborców mogą kojarzyć się z dynamizmem i nowoczesnością (np. szybkie pociągi, autostrady) w stosunku do inwestycji mniej spektakularnych (np. modernizacja już istniejących dróg), ewidentne niekiedy nadużywanie argumentów o interesie publicznym dla realizacji przedsięwzięć istotnych dla szczególnie aktywnej czy ważnej grupy wyborców, wyolbrzymianie trudności związanych z rachunkiem ekonomicznym przedsięwzięć infrastrukturalnych dla ukrycia popełnionych błędów, opóźnienia w podejmowaniu decyzji oraz często ich tylko częściowa realizacja, kierowanie się kryteriami politycznymi a nie merytorycznymi w obsadzie kadrowej instytucji regulowanych przez państwo 3. Druga grupa argumentów na rzecz prywatyzacji i deregulacji w sferze infrastruktury wiąże się z krytyką firm objętych państwową regulacją. Szczególną rolę w tej krytyce odgrywa koncepcja tzw. nieefektywności X sformułowana przez Harveya Leibensteina (Leibenstein, 1988, s.57-87). Tradycyjnie w ekonomii problem efektywności rozpatrywany jest w kategoriach tzw. efektywności alokacyjnej. Jednakże zdaniem Leibensteina, znacznie poważniejszym problemem niż efektywność alokacyjna jest efektywność, którą, jak sam przyznaje, z braku lepszego pomysłu, nazwał efektywnością X. Idea efektywności X wiąże się z odrzuceniem założenia, że każda firma kupuje i wykorzystuje wszystkie swoje nakłady efektywnie. W przypadku, gdy tak się nie dzieje oznacza to, że w firmie występuje nieefektywność X. Problem nieefektywności X nie jest charakterystyczny tylko dla jakiegoś jednego rodzaju podmiotów np. tylko instytucji publicznych. Jednakże to właśnie w odniesieniu do instytucji regulowanych przez państwo kwestia ta jest szczególnie rozpatrywana. Wiąże się to z uznaniem, że przynajmniej z trzech powodów instytucje powiązane z państwem są bardziej narażone na występowanie nieefektywności X niż typowe prywatne podmioty. Te trzy powody to: 1) niższa niż w firmach nie powiązanych z państwem indywidualna efektywność związana z motywacją (dotyczy to zwłaszcza menedżerów), 2) niższa niż w firmach nie powiązanych z państwem wewnątrzzakładowa efektywność motywacyjna, 3) wynikająca z często dominującej pozycji na rynku niska zewnętrzna efektywność motywacyjna (Leibenstein 1988, s. 81). Z funkcjonowaniem firm podlegających państwowej regulacji kojarzona jest też kwestia tzw. nieefektywności Y sprowadzającej się do ograniczonej innowacyjności i nie wprowadzania bądź ograniczonego wprowadzania nowych produktów. W efekcie konsumenci korzystają z oferty gorszej i uboższej niż mogłaby ona być gdyby firma była poddana presji konkurencyjnej (Besley, 1992, s. 44) Trzecia grupa argumentów przemawiających na rzecz odejścia od szczególnej roli państwa w polityce infrastrukturalnej wiąże się z krytyką pewnych tradycyjnych koncepcji teoretycznych, a zwłaszcza idei monopolu naturalnego. Niektórzy ekonomiści są wręcz skłonni twierdzić, iż koncepcja monopolu naturalnego jest przykładem idei, która była traktowana jako tak oczywista i bezdyskusyjna, że nikt czy też prawie nikt nie podejmował próby zweryfikowania tego czy i na ile w rzeczywistości zjawisko monopolu naturalnego występuje (Szablewski, 1992, s. 413). Obecnie dominuje pogląd, iż monopol naturalny jest czymś rzad- 3 Problemom makroekonomicznej oceny efektywności inwestycji infrastrukturalnych poświecona jest książka T. Kamińskiej, Makroekonomiczna ocena efektywności inwestycji infrastrukturalnych na przykładzie transportu, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1999.

5 Infrastruktura jako przedmiot interwencji państwa na przykładzie programu budowy autostrad 285 kim, a nawet tylko okresowym i że tak naprawdę ma on swoje bardzo konkretne przede wszystkim techniczne przyczyny. Natomiast to, co rzeczywiście może stanowić pewien problem, to występująca niekiedy ograniczona kwestionowalność, czy też sporność rynku. Aby rynek był idealnie kwestionowalnym muszą być spełnione trzy podstawowe warunki: a) nie mogą występować bariery wejścia na dany rynek, b) nie mogą występować bariery wyjścia, związane zwłaszcza z analizowanym wcześniej pojęciem kosztów utopionych, c) wchodzący na rynek muszą dysponować tymi samymi technologiami, co firmy już na rynku funkcjonujące. Wszystkie przedstawione argumenty na rzecz ograniczania roli państwa w sferze infrastrukturalnych składników gospodarki (choć oczywiście dotyczące nie tylko tego obszaru ekonomiki) prowadzą do wniosku, że nawet tzw. słaba niewidzialna ręka rynku, a więc taka, która nie w pełni odpowiada idei wolnego rynku, jest lepsza od często tylko pozornie silnej i sprawiedliwej widzialnej ręki państwa. Akceptując generalnie wszystkie zaprezentowane powyżej zarzuty można jednak postawić pytanie, czy oznacza to zarazem zasadność wniosku o możliwości i celowości wycofania się państwa z aktywnej roli w sferze infrastruktury i usług świadczonych w oparciu o jej wykorzystanie? W odpowiedzi na to pytanie należy stwierdzić, iż w swej istocie przedstawiona powyżej krytyka raczej prowadzi do konkluzji, iż pewne tradycyjne rozwiązania powinny być zmodyfikowane niż do tezy, że w ogóle możliwe jest w pełni oparcie funkcjonowania infrastruktury na zasadach typowo rynkowych. Partnerstwo państwa i sektora prywatnego w rozwoju infrastruktury Postulaty prywatyzacji i deregulacji dotyczą przede wszystkim instytucji, które świadczą różnego rodzaju usługi przy wykorzystaniu infrastruktury będąc, lub nie, jej właścicielem. W odniesieniu do samej infrastruktury panuje raczej przekonanie, iż możliwości prywatyzacji już istniejących obiektów, czy też tworzenie nowych składników wyłącznie, czy głównie w oparciu o środki prywatne, są raczej ograniczone. Nie jest to oczywiście równoznaczne ze stwierdzeniem, że w ogóle sektor prywatny nie może funkcjonować jako właściciel, czy kreator infrastruktury. Jednakże włączanie się sektora prywatnego do rozwoju infrastruktury wiąże się z relatywnie wysokim, w stosunku do innych przedsięwzięć, ryzykiem. Dlatego też trudno byłoby zakładać, że sektor prywatny może odgrywać rolę głównego czy wręcz jedynego animatora rozwoju infrastruktury. Nie jest jednak również zasadne twierdzenie, że jedynym inwestorem ponoszącym nakłady na rozwój infrastruktury powinno być państwo. Albowiem zarówno ze względu na ograniczenia budżetowe, jak i ogólnie słuszną ideę subsydiarności, zgodnie z którą państwo powinno zajmować się tylko tym, czego inne podmioty nie są w stanie zrobić, nie jest ani możliwe ani właściwe traktowanie inwestycji infrastrukturalnych jako wyłącznej domeny sektora publicznego. W latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku, wraz z wspominana juz ideą swoistego powrotu do tradycyjnego spojrzenia na gospodarkę rynkową, w ramach którego państwo jest raczej postrzegane jako instytucja zakłócająca działanie rynku niż mogąca działanie to w istotny sposób pozytywnie korygować, wzrosło także zainteresowanie różnymi formami współdziałania sektora publicznego i sektora prywatnego. Współdziałanie to zaczęto określać mianem partnerstwa publiczno-prywatnego. Tyle tylko, że na gruncie nauk ekonomicznych nie ma jednej powszechnie akceptowanej definicji tej kooperacji. Najogólniej chodzi o różne formy łączenia aktywności podmiotów z obu sektorów po to, by uzyskać pewne efekty synergiczne pozwalające podmiotowi prywatnemu na realizację jego celów związanych z mikroekonomicznym rachunkiem ekonomicznym, a podmiotowi publicznemu wywiązywanie się z

6 286 Marek Ratajczak zadań mierzonych nierzadko przede wszystkim w kategoriach korzyści społecznych, a nie czysto ekonomicznych. Niestety praktyka wielu przedsięwzięć realizowanych w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego dowodzi, że współdziałanie tak zasadniczo odmiennych podmiotów nie jest ani łatwe ani pozbawione ryzyka 4. Z punktu widzenia partnera prywatnego inwestycje infrastrukturalne wiążą się, obok typowego dla wszystkich przedsięwzięć realizowanych w danej gospodarce, ryzyka systemowego, z charakterystycznym dla nich ryzykiem specyficznym, które ma swoje źródło między innymi w cechach infrastruktury takich, jak: znaczna kapitałochłonność i wysokie nakłady progowe niezbędne dla rozpoczęcia inwestycji, ograniczone możliwości etapowania przedsięwzięć, często długi okres dojrzewania obejmujący okres przygotowań do podjęcia inwestycji i okres jej realizacji, długi okres zwrotu poniesionych nakładów, znaczna specyficzność aktywów, nieodwracalność ponoszonych nakładów (koszty utopione), duży udział wśród następstw rozwoju infrastruktury tzw. efektów zewnętrznych trudnych do internalizacji a w konsekwencji problemy z prowadzeniem rachunku efektywności przedsięwzięć infrastrukturalnych, istotne znaczenie efektów sieciowych. Także dla państwa udział w przedsięwzięciach opartych na partnerstwie publiczno prywatnym wiąże się z ryzykiem. Ryzyko to można podzielić na ryzyko suwerenności, ryzyko budżetowe i ryzyko oportunizmu. Ryzyko suwerenności ma swoje źródło w tym, że państwo podejmując zobowiązania wobec konkretnego podmiotu gospodarczego może doprowadzić do nadmiernego, a nawet wręcz szkodliwego z punktu widzenia interesów gospodarki jako całości, ograniczenia możliwości swoich działań. Ryzyko budżetowe wiąże się przede wszystkim z możliwymi konsekwencjami udzielania przez państwo gwarancji finansowych dla przedsięwzięć realizowanych ze środków prywatnych. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo, że państwo będzie musiało przejąć na siebie uregulowanie części zobowiązań wynikających z tytułu udzielonych gwarancji. Ryzyko budżetowe wiąże się także z stosowaną niekiedy zasadą bierz lub płać oznaczającą zobowiązanie się państwa do zapewnienia pewnego minimum przychodów (ze środków budżetowych) w sytuacji, gdy popyt rzeczywisty okazałby się niższy od pierwotnie zakładanego. Szczególnie wiele uwagi w analizach dotyczących podziału ryzyka inwestycji infrastrukturalnych pomiędzy sektor prywatny a państwo poświęca się ryzyku oportunizmu. Oportunizm może przy tym mieć charakter oportunizmu ex ante i oportunizmu ex post. W przypadku procedur przetargowych oportunizm ex ante polega często na przedstawianiu własnych możliwości jako większych niż są one w rzeczywistości. Może to prowadzić do tego, że np. koncesja na budowę autostrady przyznawana jest podmiotowi nie w pełni przygotowanemu do wywiązania się z podjętych zobowiązań. Oportunizm ex post czyli ryzyko moralne wiąże się z sytuacją, gdy jeden z uczestników gry ekonomicznej może świadomie starać się obciążać swoich partnerów negatywnymi konsekwencjami własnych działań. W przypadku przedsięwzięć infrastrukturalnych zakładających partnerstwo państwa i sektora prywatnego ryzyko moralne dla państwa może wiązać się z sytuacją, gdy zabezpieczony dzięki różnym gwarancjom państwa (gwarancje kredytowe, gwarancje minimum zakupów) prywatny inwestor może przestać wykazywać należytą troskę o osiągnięcie mikroekonomicznej efektywności. Idea partnerstwa sektora prywatnego i państwa w rozwoju infrastruktury nie wyklucza oczywiście przedsięwzięć w całości realizowanych ze środków niepublicznych. Jednakże inwestycje o takim charakterze mogą dotyczyć głównie rozwoju infrastruktury o lokalnym 4 Szerzej na temat zalet i wad partnerstwa publiczno-prywatnego w infrastrukturze pisze m.in. K. Brzozowska, w: Partnerstwo publiczno-prywatne. Przesłanki, możliwości, bariery, CeDeWu.PL, Warszawa 2006, s.24.

7 Infrastruktura jako przedmiot interwencji państwa na przykładzie programu budowy autostrad 287 znaczeniu i raczej obiektów punktowych niż liniowych. Natomiast, zwłaszcza w przypadku obiektów liniowych, a na dodatek o istotnej wadze dla całej gospodarki ani nie jest na ogół możliwe ani nie jest pożądane całkowite wycofywanie się państwa z aktywnej roli w rozwoju infrastruktury. Program budowy autostrad w Polsce Celowość bliższej prezentacji programu budowy autostrad w Polsce wynika z kilku powodów. Po pierwsze, jest to chyba najbardziej znany z dużych ogólnopolskich sektorowych programów rozwoju infrastruktury. Po drugie, to stan infrastruktury drogowej jest uważany za najbardziej odstający od oczekiwań i potrzeb. Po trzecie, to właśnie budowa autostrad miała być przykładem szerokiego odwołania się do wykorzystania kapitału prywatnego oraz idei partnerstwa publiczno - prywatnego. W celu lepszego zobrazowania problemów jakie towarzyszą realizacji programu budowy autostrad w Polsce poniżej, w skrótowej formie, zaprezentowano kalendarium najważniejszych wydarzeń z tym związanych /1993: Pierwszy zarys programu, cel to około 2000 km autostrad do roku 2007(!), realizacja miała być początkowo oparta na środkach budżetowych, a następnie krok po kroku mieli być włączani prywatni koncesjonariusze. Dla realizacji programu powołano specjalną instytucję Autostrady Polskie S.A jednoosobową spółkę Skarbu Państwa /1994: Nowa wersja programu, cel to około 2600 km nie później niż do 2010 roku. W programie przewidziano dominację systemu BOT (buduj, operuj, transferuj) oraz zupełnie nierealistycznie około dziewięćdziesięcioprocentowy udział kapitału prywatnego. Likwidacja Autostrady Polskie S.A., na to miejsce powołano Agencję Budowy i Eksploatacji Autostrad utworzoną w oparciu o Ustawę o płatnych autostradach z 27 października : Przyznanie pierwszych 2 koncesji prywatnym inwestorom, którzy następnie mieli stać się operatorami płatnych autostrad : Kolejna wersja programu, cel to około 1700 km autostrad nie później niż do roku Radykalne zmniejszenie zakładanego udziału kapitału prywatnego do około 15%. Likwidacja Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad jako odrębnej instytucji i jej połączenie z Generalną Dyrekcją Dróg Publicznych. Nowa instytucja otrzymuje nazwę: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad : Rozporządzenie Rady Ministrów z 15 maja 2004 ustalające docelową sieć autostrad i dróg ekspresowych (około 2000 km autostrad i około 7200 km dróg ekspresowych). Pierwsza rezygnacja z przyznanej koncesji na budowę autostrady (Autostrada Wielkopolska S.A. na autostradę A2 na odcinku z Konina do Strykowa) : porozumienie pomiędzy stroną publiczną, a prywatnymi operatorami w sprawie korzystania z płatnych autostrad przez ciężarówki z wykupioną winietą bez konieczności ponoszenia dodatkowych opłat. Utracone w wyniku tego porozumienia wpływy, bezpośrednie do kasy operatorów są rekompensowane ze środków budżetowych Krajowego Funduszu Drogowego. Po wyborach parlamentarnych deklaracje przedstawicieli nowego rządu sugerujące możliwość odstąpienia od budowy autostrad w oparciu o system koncesyjny, a nawet wycofania się z umów wcześniej zawartych : Raport Najwyższej Izby Kontroli o ochronie interesów Skarbu Państwa w porozumieniach z koncesjonariuszami na budowę i eksploatację autostrad A2 i A4. Konkluzje raportu sprowadzają się do stwierdzenia, że zawierane porozumienia znacznie lepiej chroniły interes prywatnych koncesjonariuszy niż Skarbu Państwa : przyjęcie przez Parlament, a następnie podpisanie przez Prezydenta RP

8 288 Marek Ratajczak Ustawy o spółkach drogowych specjalnego przeznaczenia. Spółki te, o charakterze spółek akcyjnych i tworzone w imieniu Skarbu Państwa przez ministra właściwego do spraw transportu, mają służyć przygotowaniu lub realizacji przedsięwzięć w zakresie budowy, przebudowy, remontu, utrzymania, ochrony i zarządzania drogami krajowymi. Faktyczne odejście od systemu koncesyjnego. Także w styczniu 2007 r. Minister Transportu wydał decyzję stwierdzającą wygaśnięcie decyzji z dnia 25 sierpnia 1997 r., którą udzielono spółce Gdańsk Transport Company S.A. - koncesji na budowę i eksploatację autostrady płatnej A-1 na odcinku Gdańsk (węzeł Pruszcz Gdański) - Toruń (węzeł Czerniewice). Zgodnie z nową regulacją inwestorem na odcinku Gdańsk Nowe Marzy ma być spółka GTC S.A., natomiast inwestorem na odcinku Nowe Marzy Toruń - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad; GTC S.A. rozpoczęła procedurę odwoławczą od decyzji ministra GTC S.A. otrzymała decyzję o odrzuceniu odwołania i wniosła sprawę do sądu administracyjnego. W dniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Transportu o wygaśnięciu koncesji na budowę i eksploatację autostrady płatnej A1 na odcinku Gdańsk-Toruń. Dokonując oceny realizacji programu budowy autostrad w Polsce w dziesiątą rocznicę przyznania pierwszych koncesji na budowę płatnych autostrad, a zarazem piętnastą rocznicę powstania zarysów pierwszej wersji programu należy stwierdzić, że przedstawionemu powyżej bogactwu działań w sferze programowej i regulacyjnej towarzyszyły mierne wyniki w sferze realnej. W całym okresie lat wybudowano zaledwie trochę ponad 400 km autostrad. W tym miejscu warto wspomnieć, że eksperci zachodni od początku byli dość sceptyczni, jeśli chodzi o realizację programu budowy autostrad w Polsce w oparciu o zakładany na początku bardzo duży udział sektora prywatnego, a istotnym argumentem na rzecz zachowania ostrożności w tym zakresie było między innymi to, że koszt budowy 1 km autostrady w Polsce w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku szacowano przeciętnie na około 70% średnich kosztów w piętnastce unijnej, podczas gdy siła nabywcza przeciętnego użytkownika polskich dróg niewiele przekraczała w tym samym okresie 40% średniej dla tych samych krajów. Program budowy autostrad w Polsce może stanowić dobrą ilustrację problemów związanych z odwołaniem się do partnerstwa publiczno prywatnego w rozwoju infrastruktury, zwłaszcza w warunkach gospodarki, którą trudno uznać za dojrzałą, czy też ustabilizowaną gospodarkę rynkową. Należy jednak podkreślić, że problemy te nie są tylko udziałem naszego kraju i że nie można tego traktować jako argumentu na rzecz generalnej niecelowości korzystania z partnerstwa publiczno prywatnego w rozwoju infrastruktury. Jest to raczej powód do zastanowienia się nad dwiema kwestiami. Po pierwsze, czy w przypadku konkretnego przedsięwzięcia lepiej odwołać się do partnerstwa publiczno prywatnego, czy też wybrać inną drogę realizacji i po drugie, jak udoskonalić mechanizmy zabezpieczające obu partnerów przed swego rodzaju rozczarowaniem wynikającym z uzyskanych efektów. Zakończenie W Polsce, podobnie jak w pozostałych krajach funkcjonujących przed 1990 rokiem w ramach gospodarki centralnie zarządzanej, występuje nadal luka infrastrukturalna. Kwestia jej niwelacji nabrała szczególnego znaczenia po przystąpieniu naszego kraju do Unii Europejskiej. Należy bowiem założyć, że rozwój międzynarodowych stosunków gospodarczych, a szerzej rozwój całej polskiej gospodarki w coraz większym stopniu będzie związany z wykorzystaniem różnych form współpracy wewnątrz unijnej. Infrastruktura stanowi jedno z głównych uwarunkowań rozwoju tej współpracy. Polityka rozwoju infrastruktury realizowana w Polsce po 1990 roku jest niestety przy-

9 Infrastruktura jako przedmiot interwencji państwa na przykładzie programu budowy autostrad 289 kładem rozchodzenia się deklaracji i treści poświęconych temu zagadnieniu kolejnych dokumentów rządowych z uzyskiwanymi w praktyce efektami. W szczególności dotyczy to transportu, w zakresie którego rola państwa jako instytucji inicjującej i realizującej, czy też współrealizującej inwestycje infrastrukturalne jest i zapewne pozostanie zdecydowanie większa niż w obszarze łączności. Najdobitniejszą ilustracją zawodności państwa jako nie tyle podmiotu inwestycji infrastrukturalnych, co raczej podmiotu decyzyjnego i regulacyjnego w tym zakresie jest program budowy autostrad. Program budowy autostrad w Polsce to także bardzo dobra ilustracja tego, że w przypadku wielu pytań i problemów związanych z rozwojem infrastruktury nie ma jedynych słusznych i na dodatek prostych odpowiedzi. Natomiast to, co jest szczególnie ważne, to konsekwencja w realizacji i nie tylko deklaratywne traktowanie infrastruktury może nie jako klucza do rozwoju, jak to stwierdzono w tytule jednego z programów rządowych 5, ale jako jednego z najistotniejszych uwarunkowań rozwoju, zwłaszcza rozpatrywanego w kategoriach wzrostu trwałego, czy też zrównoważonego. Ważne jest też zrozumienie, że rozwój infrastruktury to typowe działanie długookresowe. Dlatego tak ważne jest aby starać się unikać zbyt częstych i związanych z konsekwencjami, naturalnych w systemie demokratycznym ruchów na scenie politycznej, radykalnych zmian planów i programów dotyczących rozwoju infrastruktury w zakresie wszystkich trzech wskazanych w artykule głównych problemów związanych z rolą państwa jako podmiotu polityki infrastrukturalnej. W wypadku programu budowy autostrad w Polsce początkowo mieliśmy do czynienia z czymś, co trudno określić inaczej niż naiwnością i brakiem realizmu w ocenie szansy zaangażowania kapitału prywatnego, który miał być głównym źródłem finansowania budowy autostrad. Po piętnastu latach swoiste wahadło wychyliło się w stronę drugiego bieguna, którego wyrazem są wypowiedzi części polityków sugerujące generalną niechęć do włączania sektora prywatnego do budowy i eksploatacji znaczących obiektów infrastrukturalnych. Między tymi biegunami mieści się idea realizmu i nie przyjmowania a priori założeń dyskwalifikujących lub faworyzujących jakiekolwiek rozwiązanie w zakresie rozwoju infrastruktury. Realizm ten jest już obecny w badaniach naukowych i publikacjach poświęconych rozwojowi infrastruktury. Dobrze by było, aby był to także dominujący sposób podejścia do przedsięwzięć służących rozwojowi infrastruktury ze strony decydentów politycznych. BIBLIOGRAFIA: 1. Besley M.E. (1992) Privatisation, regulation and deregulation, Routledge, London 2. Bobińska K. (2003), Zdefiniowanie pojęcia usługi użyteczności publicznej w: Użyteczność publiczna w sektorach infrastruktury gospodarczej, red. K. Bobińska, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 3. Brzozowska K. (2006), Partnerstwo publiczno-prywatne. Przesłanki, możliwości, bariery, CeDeWu.PL, Warszawa 4. Domańska A. (2006), Wpływ infrastruktury transportu drogowego na rozwój regionalny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 5. Kamińska T. (1999), Makroekonomiczna ocena efektywności inwestycji infrastrukturalnych na przykładzie transportu, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 6. Leibenstein H. (1988), Poza schematem homo oeconomicus, PWN, Warszawa,. 7. Ratajczak M. (1999), Infrastruktura w gospodarce rynkowej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 5 Infrastruktura klucz do rozwoju, Ministerstwo Infrastruktury, Warszawa 2002

10 290 Marek Ratajczak 8. Ratajczak M.(2006), Zadania państwa w rozwoju infrastruktury w Polsce, w: Wyzwania wobec polityki gospodarczej red. J. Tarajkowski, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 9. Rosik P. (2007), Przestrzenne efekty zewnętrzne inwestycji infrastrukturalnych. Przypadek Galicji, Gospodarka Narodowa, nr Smith A. (1954), Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, t.ii, PWN, Warszawa 11. Szablewski A. T (1993)., Teoretyczne przesłanki deregulacji infrastruktury, Ekonomista, nr Thompson D. (1988), Introducing Competition, Opportunities and Constraints, w: Privatisation in the UK red. V.V.Ramadhan, Routledge, London

Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich, styczeń 2014 r.

Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich, styczeń 2014 r. Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich, styczeń 2014 r. Definicja PPP: wspólna realizacja przedsięwzięcia oparta na podziale zadań i ryzyk pomiędzy podmiotem publicznym i partnerem prywatnym; przedmiotem

Bardziej szczegółowo

PROJECT FINANCE POLAND

PROJECT FINANCE POLAND PROJECT FINANCE POLAND rekomenduje najnowszą publikację Mariana Moszoro Partnerstwo publiczno-prywatne w monopolach naturalnych w sferze użyteczności publicznej. O książce Autor przedstawia aktualną tematykę

Bardziej szczegółowo

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących poprawie efektywności energetycznej Marek Zaborowski i Arkadiusz Węglarz KAPE S.A. Czym jest ESCO ESCO energy service company,

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Jeszcze raz o wpływie transakcji partnerstwa publiczno-prywatnego na państwowy dług publiczny

Jeszcze raz o wpływie transakcji partnerstwa publiczno-prywatnego na państwowy dług publiczny Jeszcze raz o wpływie transakcji partnerstwa publiczno-prywatnego na państwowy dług publiczny dr Mateusz Grabiec adwokat w kancelarii Baker & McKenzie Baker & McKenzie Krzyżowski i Wspólnicy spółka komandytowa

Bardziej szczegółowo

Screening i ranking technologii

Screening i ranking technologii Screening i ranking technologii Maciej Psarski Uniwersytet Łódzki Centrum Transferu Technologii Screening i ranking Selekcja idei, technologii, opcji, możliwości, rynków, Na wczesnych etapach rozwoju przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Dr Irena Herbst. Warszawa, 15 styczeń 2009

Dr Irena Herbst. Warszawa, 15 styczeń 2009 Rola władz publicznych we wspieraniu innowacyjności Jakie inwestycje mogą być realizowane z PPP Dr Irena Herbst Warszawa, 15 styczeń 2009 PPP jest odpowiedzią rynku na: potrzebę radykalnego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

ROLA DORADCY. Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego

ROLA DORADCY. Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego ROLA DORADCY Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego Agenda Wprowadzenie Doradca Techniczny Doradca Finansowo-Ekonomiczny Doradca Prawny Podsumowanie 3P Partnerstwo Publiczno-Prywatne

Bardziej szczegółowo

Działania Ministerstwa Infrastruktury i Rozwoju w obszarze ppp

Działania Ministerstwa Infrastruktury i Rozwoju w obszarze ppp Działania Ministerstwa Infrastruktury i Rozwoju w obszarze ppp Robert Kałuża Dyrektor Departamentu Wsparcia Projektów Partnerstwa Publiczno-Prywatnego Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 23

Bardziej szczegółowo

Jakie są dalsze kroki dla polskich dróg w modelu PPP. Warszawa, kwiecień 2013 r.

Jakie są dalsze kroki dla polskich dróg w modelu PPP. Warszawa, kwiecień 2013 r. Jakie są dalsze kroki dla polskich dróg w modelu PPP Warszawa, kwiecień 2013 r. Podstawowym założeniem dla budowy autostrad niefinansowanych bezpośrednio ze środków KFD w najbliższym czasie w Polsce jest

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Rekompensata w publicznym transporcie zbiorowym

Rekompensata w publicznym transporcie zbiorowym Rekompensata w publicznym transporcie zbiorowym Kwalifikacja prawna świadczenia określanego w umowach o świadczenie usług publicznych jako rekompensata nastręcza sporo problemów w praktyce stosowania prawa

Bardziej szczegółowo

Przekazuję przyjęte przez Radę Ministrów stanowisko wobec poselskiego projektu ustawy:

Przekazuję przyjęte przez Radę Ministrów stanowisko wobec poselskiego projektu ustawy: Warszawa, 6 sierpnia 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA 140 130(4)/08 Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

Zanim przystąpimy do projektu

Zanim przystąpimy do projektu Zanim przystąpimy do projektu Analiza prawna możliwości realizacji inwestycji w formule PPP Możliwości i bariery projektów PPP, wybór trybu postępowania O czym będzie mowa 1. Co to jest PPP; Definicja,

Bardziej szczegółowo

Finansowanie projektów w PPP

Finansowanie projektów w PPP Finansowanie projektów w PPP Plan Prezentacji Przepływy finansowe w transakcji PPP Kryteria zastosowania róŝnych rodzajów finansowania kredyty obligacje leasing Wykorzystanie funduszy UE przy realizacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe Przedmowa... V Wykaz skrótów... XIII Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa... 1 31. Uwagi wstępne... 2 I. Przesłanki, zakres i kryteria wyodrębnienia sektora państwowego w gospodarce...

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Kierując się dobrem ogółu jakim jest zagwarantowanie równego dla wszystkich obywateli prawa do ochrony zdrowia stanowiącego zarazem sprawę o szczególnym znaczeniu dla Państwa jako

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO PUBLICZNO- PRYWATNE JAKO METODA REALIZACJI ZADAŃ PUBLICZNYCH

PARTNERSTWO PUBLICZNO- PRYWATNE JAKO METODA REALIZACJI ZADAŃ PUBLICZNYCH PARTNERSTWO PUBLICZNO- PRYWATNE JAKO METODA REALIZACJI ZADAŃ PUBLICZNYCH (public-private partnerships) Szymon Jurski Plan prezentacji: Definicja Kiedy wybrać formułę PPP? Cykl życia PPP Partnerstwo publiczno-prywatne

Bardziej szczegółowo

Kolizje infrastruktury energetycznej z drogową

Kolizje infrastruktury energetycznej z drogową Kolizje infrastruktury energetycznej z drogową Autor: Przemysław Kałek - Kancelaria Chadbourne & Parke ("Energia Elektryczna" - nr 10/2014) Inwestycje drogowe prowadzone są często przez obszary, gdzie

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do zarządzania projektami

Wprowadzenie do zarządzania projektami Wprowadzenie do zarządzania projektami Project Management dr Marek Wąsowicz Katedra Projektowania Systemów Zarządzania, UE Wrocław Wrocław, 23 października 2012 r. Zawartość modułu (4h): wskazanie możliwości

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Plan prezentacji System finansowy a sfera realna Rozwój w ujęciu krajowym,

Bardziej szczegółowo

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Wrocław, 22.09.2010 CZYNNIKI MAKROEKONOMICZNE Tekst [24 pkt.] [RGB 0; 0;

Bardziej szczegółowo

Załącznik 13 Minimalny wzór opisu produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego wraz z instrukcją

Załącznik 13 Minimalny wzór opisu produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego wraz z instrukcją Załącznik 13 Minimalny wzór opisu produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego wraz z instrukcją Opis produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego (maksymalnie 6 stron) Temat innowacyjny.

Bardziej szczegółowo

Projektowanie systemów informatycznych

Projektowanie systemów informatycznych Projektowanie systemów informatycznych Zarządzanie projektem Autor Roman Simiński Kontakt roman.siminski@us.edu.pl www.us.edu.pl/~siminski Główne procesy w realizacji projektu informatycznego (ang. feasibility

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory... 7 Źródła prawa... 7 Inne skróty... 9

Spis treści. Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory... 7 Źródła prawa... 7 Inne skróty... 9 Spis treści Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory.......................................... 7 Źródła prawa........................................................ 7 Inne skróty..........................................................

Bardziej szczegółowo

AGATA PISZKO. Kontrola zarządcza w szkołach i placówkach oświatowych

AGATA PISZKO. Kontrola zarządcza w szkołach i placówkach oświatowych AGATA PISZKO Kontrola zarządcza w szkołach i placówkach oświatowych Spis treści Kontrola zarządcza w szkołach i placówkach oświatowych 1. Geneza kontroli zarządczej... 3 2. Istota kontroli zarządczej...

Bardziej szczegółowo

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym FINANSE PRZEDSIĘBIORSTW Marek 2011 Agenda - Zarządzanie kapitałem obrotowym Znaczenie kapitału obrotowego dla firmy Cykl gotówkowy Kapitał obrotowy brutto i netto.

Bardziej szczegółowo

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Katarzyna Duda Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia 2012 Dotacje na innowacje Spis treści: Czego oczekuje inwestor i jakich pomysłów szuka Biznesplan jak

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Wsparcie Ministra Środowiska w zakresie realizacji polityki ochrony środowiska

Wsparcie Ministra Środowiska w zakresie realizacji polityki ochrony środowiska PROGRAM PRIORYTETOWY Tytuł programu: Wsparcie Ministra Środowiska w zakresie realizacji polityki ochrony środowiska Część 1) Ekspertyzy, opracowania, realizacja zobowiązań międzynarodowych Cel programu

Bardziej szczegółowo

Umowa o PPP 8. Polska

Umowa o PPP 8. Polska Umowa o PPP 8 Polska Wrocław, 9 grudnia 2010 Tytuł prezentacji: Umowa o partnerstwie publiczno-prywatnym I Prelegent: Witold Grzybowski 2 Zawartość prezentacji: Umowa - aspekty. Charakter umowy o ppp Struktura

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii zarządzania 2 CZYM JEST DECYDOWANIE? 1 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Andrzej Czyżewski, UEP Dr Sebastian Stępień, UEP. Wspólna Polityka Rolna racją stanu Polski

Prof. dr hab. Andrzej Czyżewski, UEP Dr Sebastian Stępień, UEP. Wspólna Polityka Rolna racją stanu Polski Prof. dr hab. Andrzej Czyżewski, UEP Dr Sebastian Stępień, UEP Wspólna Polityka Rolna racją stanu Polski 1 Celem opracowania jest wskazanie znaczenia Wspólnej Polityki Rolnej dla rozwoju polskiego sektora

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 13 STRATEGIE... 15

Spis treści WSTĘP... 13 STRATEGIE... 15 WSTĘP... 13 STRATEGIE... 15 ROZDZIAŁ 1 PROJEKTOWANIE INNOWACYJNYCH MODELI BIZNESU A WARTOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTWA... 17 Marek Jabłoński Wstęp... 17 1. Projektowanie organizacji zarys teoretyczny... 18 2. Motywy

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne podejście do finansowania inwestycji. PPP w Nowej Perspektywie Finansowej Funduszy Europejskich 2014-2020 Racibórz, 20 kwietnia 2012 r.

Innowacyjne podejście do finansowania inwestycji. PPP w Nowej Perspektywie Finansowej Funduszy Europejskich 2014-2020 Racibórz, 20 kwietnia 2012 r. Innowacyjne podejście do finansowania inwestycji Założenia projektu: Przebudowa oraz budowa drogi o na odcinku około 9 km od węzła Drogi Krajowej DK-94 do terenu inwestycyjnego TUCZNAWA, stanowiącego obszar

Bardziej szczegółowo

M INISTER Warszawa, dnia maja2013r. PRACY I PO LITY K I SPO Ł E C Z N E J

M INISTER Warszawa, dnia maja2013r. PRACY I PO LITY K I SPO Ł E C Z N E J M INISTER Warszawa, dnia maja2013r. PRACY I PO LITY K I SPO Ł E C Z N E J DRP-VIII-02100-3-33^ -IS/12 Pani Elżbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego W odpowiedzi na pismo z dnia 8 maja 2013 r.

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów

Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów wybranych spółek z udziałem Skarbu Państwa Minister Skarbu

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

LIST OTWARTY STOWARZYSZENIA INTERWENCJI PRAWNEJ i HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZŁOWIEKA. w sprawie projektowanego art. 407 nowej ustawy o cudzoziemcach

LIST OTWARTY STOWARZYSZENIA INTERWENCJI PRAWNEJ i HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZŁOWIEKA. w sprawie projektowanego art. 407 nowej ustawy o cudzoziemcach LIST OTWARTY STOWARZYSZENIA INTERWENCJI PRAWNEJ i HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZŁOWIEKA w sprawie projektowanego art. 407 nowej ustawy o cudzoziemcach Stowarzyszenie Interwencji Prawnej (dalej: Stowarzyszenie)

Bardziej szczegółowo

Działania Ministerstwa Rozwoju Regionalnego w zakresie PPP

Działania Ministerstwa Rozwoju Regionalnego w zakresie PPP Działania Ministerstwa Rozwoju Regionalnego w zakresie PPP Michał Piwowarczyk Zastępca Dyrektora Departamentu Wsparcia Projektów Partnerstwa Publiczno-Prywatnego Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Łódź,

Bardziej szczegółowo

Zamierzenia UKE w ramach Międzyresortowego Zespołu Polska Cyfrowa w zakresie rozwoju dostępu do usług szerokopasmowych. Warszawa, 12 Maja 2009

Zamierzenia UKE w ramach Międzyresortowego Zespołu Polska Cyfrowa w zakresie rozwoju dostępu do usług szerokopasmowych. Warszawa, 12 Maja 2009 Zamierzenia UKE w ramach Międzyresortowego Zespołu Polska Cyfrowa w zakresie rozwoju dostępu do usług szerokopasmowych Warszawa, 12 Maja 2009 Główny cel Prezesa UKE na lata 2008 2010 Wzrost dostępności

Bardziej szczegółowo

Wykład II Zagadnienia prawne systemu finansów JST

Wykład II Zagadnienia prawne systemu finansów JST Podstawy prawne finansów lokalnych Wykład II Zagadnienia prawne systemu finansów JST Dr Izabella Ewa Cech Materiały wewnętrzne PWSZ Głogów Wstęp - zakres wykładu - Pojęcie i kształt systemu finansowoprawnego

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Kompetencje i zadania członków spółki akcyjnej

Kompetencje i zadania członków spółki akcyjnej MARIOLA PELCZAR Kompetencje i zadania członków spółki akcyjnej I. Ogólna charakterystyka spółki akcyjnej Istnieją różne formy prowadzenia działalności gospodarczej. Jedną z takich form, moim zdaniem najciekawszą,

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2

FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2 FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2 Wstęp Książka przedstawia wybrane kluczowe zagadnienia dotyczące finansowych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa w obecnych, złożonych warunkach gospodarczych. Są to problemy

Bardziej szczegółowo

Partnerstwo publiczno-prywatne i inne formy współpracy administracji z biznesem. 14 maja 2009r.

Partnerstwo publiczno-prywatne i inne formy współpracy administracji z biznesem. 14 maja 2009r. Partnerstwo publiczno-prywatne i inne formy współpracy administracji z biznesem 14 maja 2009r. H. Seisler sp.k. Alternatywne modele transakcji Partnerstwo publiczno-prywatne Koncesja na roboty budowlane

Bardziej szczegółowo

PPP w Polsce. dr Irena Herbst Warszawa, czerwiec 2013

PPP w Polsce. dr Irena Herbst Warszawa, czerwiec 2013 PPP w Polsce dr Irena Herbst Warszawa, czerwiec 2013 PPP 1997 PPP 2007 Źródło: PPPs in Developing Economies: Overcoming Obstacles to Private Sector Participation, DEPFA BANK 2007 W całym okresie - 205(176)

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Wsparcie projektów hybrydowych w perspektywie budżetowej 2014-2020

Wsparcie projektów hybrydowych w perspektywie budżetowej 2014-2020 Kujawsko-Pomorskie Forum Drogowe Innowacyjne metody utrzymania dróg: finansowanie i technologie Wsparcie projektów hybrydowych w perspektywie budżetowej 2014-2020 Robert Kałuża Dyrektor Departamentu Wsparcia

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia... 2006 r. o zmianie ustawy o Funduszu Kolejowym oraz ustawy o finansowaniu infrastruktury transportu lądowego.

U S T A W A. z dnia... 2006 r. o zmianie ustawy o Funduszu Kolejowym oraz ustawy o finansowaniu infrastruktury transportu lądowego. P r o j e k t U S T A W A z dnia... 2006 r. o zmianie ustawy o Funduszu Kolejowym oraz ustawy o finansowaniu infrastruktury transportu lądowego Art. 1. W ustawie z dnia 16 grudnia 2005 r. o Funduszu Kolejowym

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Współpraca przedsiębiorstw Od Kooperacji do kooperencji Wojciech Pitura Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 26.03.2015 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

WADIUM Janusz Dolecki

WADIUM Janusz Dolecki Kryteria wyboru ofert w przetargach drogowych planowane zmiany w Prawie Zamówień Publicznych Polski Kongres Drogowy Warszawa 25.11.2010 WADIUM Janusz Dolecki Projekty szczegółowych zmian w ustawie Prawo

Bardziej szczegółowo

WPŁYWKIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE WPŁYW KIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPY KAPITAŁOWEJ STX AUTOSTRADY 1

WPŁYWKIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE WPŁYW KIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPY KAPITAŁOWEJ STX AUTOSTRADY 1 WPŁYWKIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPYKAPITAŁOWEJSTX AUTOSTRADY Data dokumentu: 12 maja 2010 WPŁYW KIMSF 12 NA SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIA FINANSOWE GRUPY KAPITAŁOWEJ STX AUTOSTRADY

Bardziej szczegółowo

Zarys koncepcji restrukturyzacji segmentu rynku kolejowych przewozów osób o zasięgu regionalnym oraz spółki Przewozy Regionalne sp. z 0.0.

Zarys koncepcji restrukturyzacji segmentu rynku kolejowych przewozów osób o zasięgu regionalnym oraz spółki Przewozy Regionalne sp. z 0.0. MINISTERSTWO INFRASTRUKTURY I ROZWOJU ZBIGNIEW KLEPACKI PODSEKRETARZ STANU DO SPRAW KOLEJNICTWA Zarys koncepcji restrukturyzacji segmentu rynku kolejowych przewozów osób o zasięgu regionalnym oraz spółki

Bardziej szczegółowo

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce referat na konferencję pt OPOLSKA KONFERENCJA MONITOROWANIA I EWALUACJI POLITYK PUBLICZNYCH doświadczenia przeszłości

Bardziej szczegółowo

Prawo interwencji (ang. step in right) w projektach ppp w Polsce wprowadzenie, proponowane zmiany prawne

Prawo interwencji (ang. step in right) w projektach ppp w Polsce wprowadzenie, proponowane zmiany prawne Grupa Robocza Platformy PPP przy Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju Prawo interwencji (ang. step in right) w projektach ppp w Polsce wprowadzenie, proponowane zmiany prawne Marcin Jędrasik Naczelnik

Bardziej szczegółowo

Znowelizowana Karta Zasad Działania Organizacji Pozarządowych

Znowelizowana Karta Zasad Działania Organizacji Pozarządowych Znowelizowana Karta Zasad Działania Organizacji Pozarządowych Dobro wspólne Misja organizacji pozarządowej powinna byd podstawowym wyznacznikiem podejmowanych przez nią działao. Organizacje w swoich działaniach

Bardziej szczegółowo

Europejska regulacja finansowania usług w ogólnym interesie gospodarczym a obiektywna koncepcja pomocy państwa. Spójność czy dysonans?

Europejska regulacja finansowania usług w ogólnym interesie gospodarczym a obiektywna koncepcja pomocy państwa. Spójność czy dysonans? Europejska regulacja finansowania usług w ogólnym interesie gospodarczym a obiektywna koncepcja pomocy państwa. Spójność czy dysonans? Łukasz Grzejdziak Katedra Prawa Gospodarczego Publicznego Wydziału

Bardziej szczegółowo

Część IV. System realizacji Strategii.

Część IV. System realizacji Strategii. Część IV. System realizacji Strategii. Strategia jest dokumentem ponadkadencyjnym, określającym cele, kierunki i priorytety działań na kilka lat oraz wymagającym ciągłej pracy nad wprowadzaniem zmian i

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 Odpowiada na pytania: Jaka część projektów IT kończy się w Polsce sukcesem? Jak wiele projektów sponsorowanych jest przez instytucje publiczne? Czy kończą się

Bardziej szczegółowo

DYLEMATY WOKÓŁ ZAPEWNIANIA ŚRODKÓW NA FINANSOWANIE INFRASTRUKTURY TRANSPORTOWEJ

DYLEMATY WOKÓŁ ZAPEWNIANIA ŚRODKÓW NA FINANSOWANIE INFRASTRUKTURY TRANSPORTOWEJ DYLEMATY WOKÓŁ ZAPEWNIANIA ŚRODKÓW NA FINANSOWANIE INFRASTRUKTURY TRANSPORTOWEJ Monika Bak, Uniwersytet Gdański II Europejski Kongres Finansowy Sopot, 23-25 maja 2012 r. Struktura prezentacji: Czy państwo

Bardziej szczegółowo

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy 1. Wstęp Niniejszy raport został opracowany celem przedstawienia potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy w całej Polsce

Bardziej szczegółowo

TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI. Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy

TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI. Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy 1 Wykład metodyczny Platforma internetowa osią projektu

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Alternatywne formy finansowania inwestycji. Obligacje przychodowe

Alternatywne formy finansowania inwestycji. Obligacje przychodowe Alternatywne formy finansowania inwestycji Obligacje przychodowe Inwestycje w sektorze usług użyteczności publicznej Duża jednostkowa skala nakładów inwestycyjnych Długi okres użytkowania Opłaty za korzystania

Bardziej szczegółowo

Forum Inwestycyjne Polska-Hiszpania, listopad 2008. Projekty Public-Private Private Partnership (PPP) w budownictwie drogowym w Polsce "

Forum Inwestycyjne Polska-Hiszpania, listopad 2008. Projekty Public-Private Private Partnership (PPP) w budownictwie drogowym w Polsce Forum Inwestycyjne Polska-Hiszpania, listopad 2008 Projekty Public-Private Private Partnership (PPP) w budownictwie drogowym w Polsce " budownictwie drogowym w Polsce Autostrada A-2A Pierwsze trzy koncesje

Bardziej szczegółowo

W grupie kapitałowej Energomontaż-Południe S.A. wyodrębniono cztery segmenty branżowe: Budownictwo, Produkcja, Handel, Działalność pomocnicza

W grupie kapitałowej Energomontaż-Południe S.A. wyodrębniono cztery segmenty branżowe: Budownictwo, Produkcja, Handel, Działalność pomocnicza Rodzaje segmentów działalności ze wskazaniem produktów (usług) i towarów w ramach każdego wykazywanego segmentu branżowego lub składu każdego wykazywanego segmentu geograficznego oraz wskazanie, który

Bardziej szczegółowo

Przegląd PPP w Polsce

Przegląd PPP w Polsce Przegląd PPP w Polsce Dr. Christian Schnell Katowice, 22 września 2009 Biura Alicante Beijing Berlin Bruxelles Cambridge Dubai Düsseldorf Frankfurt Hamburg London München Neuss Paris Shanghai Poznań Wrocław

Bardziej szczegółowo

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 Czego dotyczyła uwaga? Treść uwagi Kto zgłosił? Komentarz 7.2.2, nowe kryterium jako nr 4 7.2.2, nowe kryterium

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (druk nr 688).

- o zmianie ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (druk nr 688). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-157(7)/12 Warszawa, 30 listopada 2012 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowna Pani Marszałek Przekazuję

Bardziej szczegółowo

Kiedy umowa najmu samochodu może zostać uznana na gruncie prawa podatkowego za umowę leasingu?

Kiedy umowa najmu samochodu może zostać uznana na gruncie prawa podatkowego za umowę leasingu? Kiedy umowa najmu samochodu może zostać uznana na gruncie prawa podatkowego za umowę leasingu? Do kosztów uzyskania przychodów można zaliczyć wydatki związane z eksploatacją samochodu osobowego nie będącego

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej

Podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej Stanowisko UKNF w sprawie dobrych praktyk w zakresie walutowych transakcji pochodnych - podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej Zgromadzony w toku czynności nadzorczych

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A.

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A. SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ 4FUN MEDIA SPÓŁKA AKCYJNA Z OCENY SYTUACJI SPÓŁKI W ROKU 2014 WRAZ Z OCENĄ SYSTEMU KONTROLI WEWNĘTRZNEJ I SYSTEMU ZARZĄDZANIA ISTOTNYM RYZYKIEM Zgodnie z częścią III, punkt

Bardziej szczegółowo

Spółki Celowe i Partnerstwo Publiczno-Prywatne

Spółki Celowe i Partnerstwo Publiczno-Prywatne Spółki Celowe i Partnerstwo Publiczno-Prywatne Zespół Prawa Samorządowego Zapewniamy pomoc prawną przy realizacji każdego przedsięwzięcia należącego do zadań samorządu terytorialnego oraz doradzamy przy

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

WYROK. z dnia 8 stycznia 2014 r. Przewodniczący: Anna Packo

WYROK. z dnia 8 stycznia 2014 r. Przewodniczący: Anna Packo Sygn. akt: KIO 2963/13 WYROK z dnia 8 stycznia 2014 r. Krajowa Izba Odwoławcza w składzie: Przewodniczący: Anna Packo Protokolant: Magdalena Cwyl po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2014 r.,

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Zarządzanie ryzykiem dr Grzegorz Głód Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 14.10.2013 r. Kto chce mieć absolutną pewność przed podjęciem decyzji nigdy decyzji nie podejmie 1

Bardziej szczegółowo

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Dr Marek Wigier Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa Kraków, 25 października 2013 roku Definicja

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl t en m l ragek.p f wy kart o rm.bez a D ww w Recenzenci Prof. zw. dr hab. Ewa Kucharska-Stasiak Prof. zw. dr hab. Halina Henzel Opracowanie graficzne i typograficzne Jacek Tarasiewicz Redaktor Jadwiga

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana ustawa jest aktem normatywnym, który ma stworzyć warunki umożliwiające organizację finałowego turnieju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej UEFA Euro 2012 (UEFA Euro 2012).

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

O czym będziemy. się uczyć

O czym będziemy. się uczyć 1-1 O czym będziemy się uczyć Rachunkowość zarządcza spełnia dwie role: dostarcza informacji do podejmowania decyzji i kontroli Projektowanie i wykorzystywanie rachunku kosztów Rola specjalisty z zakresu

Bardziej szczegółowo

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Ochrona konkurencji na rynkach nowych technologii Kraków, dnia 13 września 2010 Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Krzysztof Kuik DG ds. Konkurencji, Komisja

Bardziej szczegółowo

Czy możliwe jest przeniesienie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej (zrid) na inny podmiot?

Czy możliwe jest przeniesienie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej (zrid) na inny podmiot? Czy możliwe jest przeniesienie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej (zrid) na inny podmiot? WARUNKI KORZYSTANIA Z PUBLIKACJI: Niniejsze opracowanie zostało przygotowane przez Ministerstwo Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Główne nurty ekonomii politycznej

Główne nurty ekonomii politycznej Główne nurty ekonomii politycznej Jerzy Wilkin WNE UW Ekonomia polityczna jako nauka i jako sztuka J. S. Mill (Principles of Political Economy - 1848): ekonomia polityczna jest zarówno nauką, jak i sztuką:

Bardziej szczegółowo

Urząd Miejski w Kaliszu

Urząd Miejski w Kaliszu Urząd Miejski w Kaliszu Jak skutecznie korzystać z możliwości współpracy wdrożenie Modelu współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych w Kaliszu Barbara Bocheńska Biuro Obsługi Inwestora

Bardziej szczegółowo