POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ"

Transkrypt

1 POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ Patrycja Grzeszczak Reakcja cienkiej warstwy palladu na proces tworzenia i rozkładu wodorku obserwacje w rozdzielczości nanometrycznej metodą mikroskopii sił atomowych (AFM) Praca doktorska wykonana pod kierunkiem doc. dr hab. inż. Roberta Nowakowskiego w Zakładzie Dynamiki Chemicznej Instytutu Chemii Fizycznej PAN w Warszawie Warszawa, 2007

2 Pragnę złożyć serdeczne podziękowania Panu Doc. dr hab. inż. Robertowi Nowakowskiemu i Panu Prof. dr hab. Ryszardowi Dusiowi za cenne wskazówki merytoryczne, opiekę dydaktyczną, stworzenie życzliwej atmosfery i wszechstronną pomoc okazaną w trakcie realizacji tej pracy. Dziękuję, również Panom Doktorom: Andrzejowi Kosińskiemu i Januszowi Sobczakowi z Zakładu VI ICHF za pomoc w badaniach XPS. Panu Witoldowi Borowskiemu dziękuję za pomoc polegającą na mistrzowskim wykonaniu wielu prac szklarskich niezbędnych do realizacji tej pracy. Panu Dariuszowi Cieślakowi wyrażam podziękowania za współpracę i pomoc podczas wykonywania eksperymentów. Wszystkim koleżankom, kolegom i współpracownikom z Zakładu Dynamiki Chemicznej dziękuję za życzliwość, pomoc, motywację podczas badań opisanych w tej rozprawie.

3 Mojej Siostrze

4 1. Wstęp Cel pracy Podstawy termodynamiczne tworzenia wodorku palladu Omówienie procesów zachodzących w reaktorze Metody badawcze zastosowane w pracy Mikroskopia Sił Atomowych (AFM) Opis procedury i aparatury badawczej Preparatyka cienkich warstw metali (Pd, Pt) Obserwacje wideo AFM Budowa reaktora AFM Obserwacja rezultatów oddziaływania atomowego wodoru z grafitem Wyniki badań i dyskusja Charakterystyka powierzchni cienkich warstw palladu i platyny Reakcja cienkiej warstwy palladu na tworzenie wodorku Warstwa palladu na szkle, SiO 2, MgO Warstwa palladu na atomowo gładkiej powierzchni miki Wpływ wody na obraz AFM powierzchni warstwy metalu Warstwa platyny na szkle Warstwa palladu na szkle.72

5 7.4. Reakcja warstwy palladu na tworzenie wodorku w obecności węgla Warstwa palladu na graficie Warstwa palladu po preadsorpcji etylenu Mechanizmy zanieczyszczania warstw palladu węglem w obu badanych układach Warstwa palladu na graficie Warstwa palladu po preadsorpcji etylenu Oddziaływanie atomowego wodoru z powierzchnią grafitu Identyfikacja węgla na powierzchni warstwy palladu po preadsorpcji etylenu Podsumowanie Literatura

6 Wstęp 3 1. Wstęp Historia wodorków metali rozpoczęła się od odkrycia wodorku palladu przez Grahama w 1866r [1]. Badacz ten w trakcie pomiarów przepuszczalności wodoru przez przesłony palladowe zauważył istotny ubytek ciśnienia wodoru wynikający z dużej zdolności palladu do absorbowania tego gazu. Odkrycie szybko spotkało się z dużym zainteresowaniem z powodu, wtedy nieporównywalnej do innych zbadanych metali i ich stopów, rozpuszczalności wodoru w palladzie w szerokim zakresie temperatur i ciśnień. Jedno z pierwszych, ważnych zastosowań w aspekcie tych badań dotyczyło użycia metalu w formie dyfuzyjnej przegrody do oczyszczania gazów wykorzystując selektywną przepuszczalność. Tematyka wodorków bardzo intensywnie rozwija się nadal, czego dowodem są odkrycia wodorków wielu metali i ich stopów. Warto podkreślić, iż w tej historii istotne znaczenie mają wyniki polskich badaczy, w tym z Instytutu Chemii Fizycznej PAN. Możemy mówić o szkole prof. M. Śmiałowskiego. Przykładem o przełomowym znaczeniu jest odkrycie wodorku niklu przez prof. B. Baranowskiego w 1959r [2-5]. Istotne znaczenie mają też aktualnie prowadzone prace prof. R. Dusia, w szczególności dotyczące zachowania się wodoru na powierzchniach metali prowadzącego do stanu umożliwiającego jego absorpcję [6-9], oraz profesorów S. M. Filipka [10-12] i M. Tkacza [13-15] dotyczące tworzenia w warunkach wysokich ciśnień wodorków o nowym składzie, w tym wodorków innych metali lub ich stopów. Aktualnie tematyka wodorkowa nabiera szczególnego znaczenia między innymi w związku z bliskim w przyszłości zastosowaniem wodoru jako powszechnego nośnika energii. Wodorki metali coraz częściej brane są pod uwagę i wykorzystywane jako chemiczna metoda umożliwiająca efektywne i bezpieczne magazynowanie wodoru dla wielu aplikacji. Szybko rozwijająca się wiedza na

7 Wstęp 4 temat wodorków dostarcza również nowych interesujących zjawisk, np.: zmiany właściwości optycznych i elektronowych niektórych metali (np.: ziem rzadkich) wywoływanej tworzeniem trójwodorków (zjawisko odwracalnych zwierciadeł metalicznych) [16-17]. Obserwacje tych zjawisk otwierają potencjalne możliwości nowych zastosowań wodorków w wielu różnych gałęziach przemysłu. Jest zatem oczywiste, iż literatura dotycząca wodorków metali jest przeogromna i stanowi przedmiot szeregu monografii i prac przeglądowych [18-24]. We wstępie literaturowym tej dysertacji doktorskiej postanowiłam zatem ograniczyć się do tematyki pracy i przedstawienia prac dotyczących zastosowania obserwacji optycznych i innych metod mikroskopowych do badań zachowania się wodoru na powierzchniach metali i reakcji samych metali na proces tworzenia w nich wodorków. Historia pokazuje, że obserwacje optyczne efektów związanych z generacją wodorków palladu były bardzo ważne i stosowane już od samego odkrycia tego związku. Wynikało to z faktu, iż tworzenie wodorku w metalu powoduje generację wewnętrznych naprężeń, które w konsekwencji mogą powodować optycznie obserwowalną deformację materiału lub wręcz jego rozdrobnienie na proszek. Proces ten wstrzymywał praktyczne użycie płytek palladowych do efektywnego oczyszczania wodoru pomimo dobrych parametrów selektywnej przenikalności wodoru przez pallad. Na początku dwudziestego wieku Loessner [25] oraz Krause i Kahlenberg [26] opisali na podstawie obserwacji optycznych silny efekt deformacji płytek palladowych pod wpływem cyklicznie prowadzonej generacji i rozkładu wodorku. Płytka palladu po kilkudziesięciu cyklach ulegała deformacji przyjmując nieregularny kształt, istotnie zmniejszając szerokość i długość na korzyść zwiększenia jej grubości. Obserwacje optyczne prowadzone były również później przez innych badaczy w odniesieniu do czystego palladu i jego stopów z innymi metalami, np.: Smitha i Dergea [27], Van Loefa [28], Eisnera [29]. Na szczególną uwagę zasługują rezultaty pierwszych obserwacji efektu w odniesieniu do dużych kryształów palladu.

8 Wstęp 5 Sugeno i Kawabe [30] oraz Tiedema i wsp. [31, 32] obserwowali zmiany makroskopowe na powierzchniach (100) i (111) kryształu palladu towarzyszące tworzeniu wodorku. W przypadku powierzchni (100) zauważono powstawanie w trakcie nasycenia metalu wodorem mniej lub bardziej regularnych równoległych linii. Autorzy wnioskowali, iż obserwowany efekt jest rezultatem generacji mechanicznych naprężeń wzdłuż płaszczyzn (111) i przecięcia tych płaszczyzn z obserwowaną ścianą (100). Bezpośrednie obserwacje efektu na ścianie (111) pokazały formowanie się w wodorze makroskopowych obiektów o trójkątnym kształcie [32]. Autorzy stwierdzili, iż powyższe zmiany powierzchniowe są również, a często nawet lepiej, widoczne po desorpcji wodoru w wyniku grzania kryształu. Zmiany wiązano z deformacją materiału w wyniku całkowitego przejścia wodorku palladu do fazy β. Podsumowując prace dotyczące optycznych obserwacji należy stwierdzić, iż pokazały one jakościowo silny efekt deformacji palladu w wyniku generacji wodorku. Z badań tych jednak trudno było analizować mechanizm tego procesu. W zależności od warunków eksperymentu obserwowano różne zjawiska powierzchniowe, trudne do zdefiniowania na tym poziomie obserwacji, np. otwartym było pytanie czy widziane obiekty na powierzchniach były wybrzuszeniami, czy zagłębieniami, obserwowano również pękanie materiału. Niewątpliwie pozytywną konsekwencją tych badań dla celów praktycznych była optymalizacja materiału w celu zminimalizowania deformacji pod wpływem generacji wodorków. Pierwsze poszukiwania dotyczyły zastosowania jako przegród dyfuzyjnych zamiast czystego palladu jego stopów z innymi metalami. Początkowo wierzono, iż stopy palladu będą wykazywały słabsze zdolności przenoszenia wodoru. Pierwsze badania stopów z miedzią, złotem, niklem, żelazem, platyną i rutenem potwierdzały te przypuszczenia. Jednakże, Hunter [33], a później inni: Connor [34], Darling [35], opublikowali serie prac dotyczących przenikalności wodoru w stopie palladu ze srebrem. Wykazano, iż dla pewnych kompozycji stopu szybkość przenoszenia wodoru istotnie wzrasta przy równoczesnym znacznym zwiększeniu odporności płytek przed

9 Wstęp 6 deformacją w porównaniu do przegród z czystego palladu. Na Rys.1.1 przedstawiono zdjęcia płytek o tej samej początkowej geometrii z czystego palladu i stopu pallad-srebro (75/25) po 30 cyklach generacji i rozkładu wodorku (realizowanych przez oziębianie i grzanie płytek w wodorze pod ciśnieniem atmosferycznym) [33]. Różnica w stopniu deformacji jest ewidentna. Dziś dysponujemy również szeregiem przykładów, kiedy stopy metali o umiejętnie zoptymalizowanym składzie wykazują bardzo dużą rozpuszczalność wodoru, często osiągając większą gęstość wodoru w formie wodorku w stopie od gęstości czystego wodoru w stanie ciekłym [36]. Rys.1.1. Porównanie deformacji płytek z: palladu (z lewej) i stopu pallad-srebro (75/25, z prawej) wywołanej 30 cyklami generacji i rozkładu wodorku (realizowanych przez oziębianie i grzanie płytek w atmosferze wodoru). Początkowy rozmiar płytek był ten sam. Reprodukcja z pracy Huntera [33].

10 Wstęp 7 Skonstruowanie skaningowego mikroskopu tunelowego STM [37,38] oraz później mikroskopu sił atomowych AFM [39] umożliwiło duży postęp w obserwacjach zjawisk powierzchniowych, również w badaniu układu pallad-wodór i reakcji metalu na proces generacji wodorków. Istotnym atutem tych wysokorozdzielczych technik mikroskopowych, osiągających rozdzielczość atomową, jest możliwość prowadzenia obserwacji w warunkach in situ w szerokim zakresie ciśnień od warunków ultrawysokiej próżni do ciśnienia atmosferycznego. Metody te pokonały więc ograniczenie znane w literaturze anglosaskiej pod nazwą pressure gap. W przypadku technik mikroskopowych znane wcześniej metody wysokorozdzielcze, jak mikroskopia elektronowa, są ograniczone do warunków ultrawysokiej próżni. Możliwość prowadzenia obserwacji w szerokim zakresie ciśnień jest niezwykle istotna również w badaniu wodorków ze względu na konieczność przekroczenia ciśnienia równowagowego wodoru, warunkującego generację wodorku, oraz fakt, iż celem aplikacyjnym badań jest poznanie i optymalizacja układów w warunkach bliskich zastosowaniu (a więc w większości przypadków pod ciśnieniem atmosferycznym). Omówienie prac wykorzystujących techniki STM/AFM rozpocznę od serii publikacji Mitsui i wsp. z grupy prof. M. Salmerona z Berkeley [40-42]. Prace te nie dotyczą badań wodorków, gdyż prowadzone są w warunkach UHV na powierzchniach monokryształów pod niskim ciśnieniem wodoru (w czasie ekspozycji wodoru na poziomie 10-5 Pa). Pierwsza z prac dotyczy obserwacji STM wspólnej adsorpcji i wzajemnego oddziaływania tlenu i wodoru na powierzchni monokryształu palladu (111). Wodór w opublikowanych obrazach STM nie był widoczny z wystarczającą rozdzielczością, ale pośrednio poprzez zmianę kontrastu zdjęć. Badania umożliwiły obserwację indukowanych wodorem zmian strukturalnych w obrębie wysp adsorbowanego tlenu. Autorzy zauważyli również, iż obecność wodoru na powierzchni powoduje istotny wzrost dyfuzji izolowanych atomów tlenu. Wyniki kolejnych prac zasługują na szczególną uwagę ze względu na obserwacje z

11 Wstęp 8 nieporównywalną wcześniej dokładnością i precyzją zachowania się wodoru (adsorpcji, dyfuzji i porządkowania) na powierzchni Pd(111). Do badań wykorzystano skonstruowany w zespole układ STM zapewniający dużą stabilność pracy [43]. W jednej z cytowanych prac [41] dotyczących samoorganizacji wodoru opisano trzy struktury adsorbatu wodorowego formowane w niskiej temperaturze (37-90K) w zależności od stopnia pokrycia powierzchni w zakresie do pełnej monowarstwy. W przypadku najmniejszych pokryć izolowane atomy wodoru widoczne są w obrazie STM jako ciemne obszary, depresje o głębokości ok. 15pm (1pm = m). Obraz zaadsorbowanego wodoru w postaci depresji powierzchni jest zgodny ze wcześniejszymi obserwacjami atomów tlenu na powierzchniach wielu metali. Obserwacja ta świadczy, iż w tej sytuacji w mechanizmie tworzenia obrazu STM dominuje czynnik elektronowy nad topografią. Odwrotny kontrast jest rezultatem istotnej redukcji prawdopodobieństwa tunelowania w obszarach przykrytych atomami wodoru lub tlenu w porównaniu do czystej powierzchni metalu. Wyspy wodoru przybierały różne struktury w zależności od pokrycia: 3x 3-1H dla pokryć poniżej 1/3ML, zaobserwowano transformację i współistnienie dwóch struktur, poprzedniej z bardziej upakowaną 3x 3-2H dla pokryć w zakresie 1/3-2/3ML, oraz strukturę 1x1 w zakresie 2/3-1ML. Analiza obrazów w rozdzielczości atomowej adsorbatu wodorowego i powierzchni monokryształu podłoża umożliwiła lokalizację wodoru w wolnych miejscach fcc. Jedna z najbardziej znanych prac omawianej grupy badawczej została opublikowana w renomowanym piśmie Nature i dotyczyła obserwacji struktury miejsc aktywnych dysocjacyjnej adsorpcji wodoru na Pd(111) [44]. Przedstawione w pracy obserwacje adsorpcji wodoru i dynamiki wakansów wodorowych na powierzchni należą do grupy rezultatów STM posiadających najwyższą ocenę (Rys.1.2). Obserwacje doprowadziły do nieoczekiwanego wniosku, iż dysocjacyjna adsorpcja cząsteczki wodoru wymaga nie dwóch ale układu trzech wolnych miejsc fcc o specjalnej konfiguracji. Wniosek jest sprzeczny z klasyczną teorią Langmuira i wywołał dyskusje i analizy

12 Wstęp 9 teoretyczne [45]. Na tym przykładzie wyniki STM pokazały, że definicja miejsca aktywnego nie jest trywialna, może być bardziej złożona i uwzględniać większe konfiguracje niż wynika z prostych modeli teoretycznych. Adsorpcja wodoru i ewentualnie występujące indukowane adsorpcją rekonstrukcje podłoża były badane również na innych metalach np.: Gd(0001) [46], Ir(100) [47,48]. Rys Obrazy STM atomów wodoru na powierzchni Pd (111), pokrycie: (a) ~0,17ML (b) ~1ML. Obszary pokryte wodorem wykazują na zdjęciach depresję (są ciemniejsze); (ce) sekwencja zdjęć tego samego obszaru pokazująca dynamikę wakansów na powierzchni. Jasne obszary o kształcie trójkątnym są rezultatem sprzężenia dwóch wakansów i jednego atomu wodoru zmieniającego swoją pozycje w obrębie sprzężenia (schemat f). Rozmiary zdjęć: (a) 6,2x5 nm 2, (b) 6,4x5,2 nm 2, (c-e) 2x1,5 nm 2. Reprodukcja z pracy Mitsui i wsp. [44]. Obserwacja STM/AFM zmian powierzchniowych towarzyszących tworzeniu wodorków metali jest przedmiotem stosunkowo niedużej ilości prac. Jedną z trudności prowadzenia tych badań jest fakt, iż oczekiwane zmiany na powierzchniach mogą mieć duże rozmiary, trudne do kontrolowania i rejestracji w początkowym stadium umożliwiającym dyskusję i

13 Wstęp 10 analizę występujących mechanizmów. Dobrym przykładem tych badań są prace Baloocha i wsp. dotyczące obserwacji adsorpcji wodoru na uranie i tworzenia wodorków uranu [49,50]. Kontrola oddziaływania wodoru z uranem ma istotne znaczenie w przemyśle materiałów nuklearnych. W pierwszej z cytowanych prac autorzy użyli mikroskopu AFM pracującego w modzie bezkontaktowym do obserwacji powierzchni lekko utlenionego uranu w temperaturze pokojowej podczas reakcji z wodorem pod ciśnieniem 6,7 Pa [49]. Obserwacje pokazały, iż zmiany powierzchniowe towarzyszące tworzeniu wodorku są preferencyjnie lokalizowane na granicach ziaren metalu sugerując, iż tam inicjowany jest proces. Autorzy tłumaczą ten fakt dłuższym czasem przebywania wodoru w tych miejscach w wyniku silniejszego wiązania do powierzchni (większej liczby koordynacyjnej) lub preferencyjnej dyfuzji wodoru po granicy ziaren. Tematem drugiej z cytowanych prac było oddziaływanie wodoru z uranem w obecności katalizatora platynowego [50]. Przedmiotem obserwacji STM były duże klastry uranu na powierzchni HOPG częściowo pokryte małymi klastrami platyny. Zmiany powierzchniowe towarzyszące oddziaływaniu z wodorem pokazały w bardzo przekonujący sposób, iż wodór znacznie intensywniej reaguje z uranem w okolicy platyny. W pierwszym etapie eksperymentu autorzy obserwowali powiększanie się klastrów platyny. Efekt ten tłumaczono wynikiem rozszerzania się podłoża uranowego na skutek generacji wodorku w tych miejscach. Następnie, wielokrotne skanowanie powierzchni pokazało, iż obszary pokryte platyną ulegały odrywaniu się po wpływem próbnika STM pozostawiając ślad w postaci dziury w warstwie uranu. Zdaniem autorów ta interesująca obserwacja potwierdziła, iż wodorek UH 3 tworzył się głównie w obszarach pokrytych platyną i był łatwo odrywany przez skanującą sondę w wyniku dużo słabszego oddziaływania wodorku z powierzchnią HOPG w porównaniu do czystego uranu. Wymieniając piśmiennictwo, w którym stosowano metody optyczne do obserwacji wodorków metali należy zwrócić uwagę na publikacje dotyczące przełączalnych luster

14 Wstęp 11 metalicznych. Zjawisko to zostało odkryte przez Huibertsa i wsp. w trakcie badań wodorku itru i opisane w renomowanym czasopiśmie Nature w 1996r [16]. Zauważono, iż zwiększając ilość wodoru w warstwie itru w obszarze przejścia dwuwodorku (YH 2 ) w trójwodorek (YH 3 ) obserwujemy istotną zmianę własności optycznych z warstwy o powierzchni metalicznej, nie przepuszczającej światła, na warstwę całkowicie transparentną. Transformacja ta jest bardzo interesująca, towarzyszy jej reorganizacja wodorku ze struktury kubicznej (YH 2 ) w heksagonalną (YH 3 ) i istotna zmiana właściwości elektronowych z materiału o charakterze metalu w półprzewodnik. Zmiany są odwracalne i zależą wyłącznie od ilości wodoru w metalu (stechiometrii wodorku itru). Zjawisko zostało również potwierdzone w odniesieniu do metali ziem rzadkich. Przełączalne zwierciadła metaliczne mogą być stosowane w szerokiej gamie przyrządów: mikroczujników wodoru działających na zasadzie optycznej, przełączalnych absorberów promieniowania elektromagnetycznego w zakresie widzialnym, wyświetlaczy itp. W większości tych zastosowań metal użyty jest w postaci cienkich warstw. Oczywistym jest, iż opisywane zjawisko wzbudza duże zainteresowanie badaczy [51-53]. Metoda przełączalnych luster metalicznych jest np.: silnym, praktycznym narzędziem w rękach badaczy umożliwiającym obserwacje metodą optyczną migracji wodoru w metalach. W przełomowej pracy opublikowanej również w Nature [54] autorzy po raz pierwszy opisali wyniki obserwacji metodą optyczną migracji wodoru w warstwie itru. Wodór wprowadzany był do itru w sposób punktowy przez naparowany na powierzchnię warstwy pojedynczy klaster palladu. Pallad zabezpieczał mały obszar pokrytej powierzchni itru przed utlenieniem, był również generatorem i przenośnikiem do warstwy atomowego wodoru. Reszta powierzchni itru została utleniona i nie brała udziału w absorbcji wodoru do wnętrza warstwy. W rezultacie wprowadzenie wodoru nad tak przygotowaną warstwę powodowało adsorpcję wodoru na powierzchni, jego wnikanie z miejsc przykrytych palladem do warstwy itru i migrację w warstwie. Autorzy śledząc w warunkach in situ

15 Wstęp 12 rozprzestrzenianie się w czasie obszarów przezroczystych odpowiadających generacji trójwodorku itru obserwowali efekt optyczny związany bezpośrednio z migracją wodoru w metalu. Rys Obserwacja migracji wodoru w warstwie itru wykorzystująca zjawisko przełączalnych zwierciadeł metalicznych. Cienka warstwa itru pokryta ostała lokalnie warstwą palladu spełniającą rolę elektrod do których przyłączono pole elektryczne. Pozostałą powierzchnię itru utleniono. Wodór z fazy gazowej przedostaje się do warstwy jedynie poprzez elektrody. Tam, gdzie tworzony jest trójwodorek itru warstwa staje się przezroczysta. Trzy paski w dolnej części rysunku pokazują obserwowane obszary przezroczyste w zależności od wielkości przyłożonego pola elektrycznego (zerowe na górze, największe na dole) Obserwacja w polu elektrycznym ewidentnie pokazuje, iż wodór w itrze wykazuje właściwości jonu ujemnego migrując do elektrody dodatniej. Reprodukcja z pracy Broedera i wsp. [54]. Opisana w pracy metoda zastosowania zaadsorbowanego palladu na warstwie innego metalu jako działającego lokalnie przenośnika atomowego wodoru do tej warstwy jest szeroko stosowana w układach przełączalnych zwierciadeł optycznych. W tej samej pracy

16 Wstęp 13 opisano inny bardzo istotny eksperyment (Rys. 1.3). W analogicznym układzie warstwy itru pokrytej tym razem dwoma rozseparowanymi paskami palladu (elektrodami) wprowadzono pole elektryczne. Zauważono, iż efekt optyczny towarzyszący migracji wodoru nie jest jednakowy w sąsiedztwie obu elektrod. Obszar przezroczysty, a zatem stężenie wodoru, są dużo większe w okolicy elektrody ujemnej sugerując, iż wodór w itrze preferencyjnie przemieszcza się od elektrody ujemnej do dodatniej. Obserwacja ewidentnie pokazuje, iż wodór w itrze ma postać anionu, a nie jak np. w przypadku palladu kationu. W kolejnych pracach opisano rezultaty bardziej złożonych eksperymentów dotyczących np.: obserwacji zaburzeń w migracji wodoru w itrze traffic jam indukowanych sztucznie poprzez nieciągłości przyłożonego pola elektrycznego [55], lub ciekawego wykorzystania zjawiska przełączalnych zwierciadeł umożliwiającego pośrednio obserwacje migracji wodoru w metalach nie wykazujących tej właściwości [56]. Opisywane powyżej zastosowanie badawcze zjawiska przełączalnych zwierciadeł jest aktualnie coraz bardziej popularne i nazywane w literaturze metodą optyczną badania dyfuzji wodoru w metalach [57,58]. Własne rezultaty badawcze opisane w dysertacji doktorskiej zostały opublikowane w dwóch artykułach [59,60]. W pierwszej z cytowanych prac przedstawiono wyniki obserwacji mikroskopowej AFM zmian powierzchniowych występujących podczas reakcji wodoru z czystą warstwą palladu naparowaną na szkło. Obserwacje zjawiska deformacji warstwy w rezultacie generacji naprężeń i ich relaksacji w metalu w trakcie tworzenia wodorku były prowadzone z wysoką rozdzielczością i dostarczyły licznych nowych informacji. Powyższe badania prowadzone były w reaktorze pod ciśnieniem atmosferycznych, a więc w warunkach bliskich praktycznego zastosowania takich układów. W drugiej pracy [60] przedstawiono interesujące zjawisko świadczące o zmianie kierunku relaksacji naprężeń generowanych w trakcie tworzenia wodorku pod wpływem kontaktu i zanieczyszczenia warstwy metalu węglem lub związkami węgla. Warto

17 Wstęp 14 zaznaczyć, iż obserwacja reakcji czystej warstwy palladu opisana w pierwszej pracy rozpoczęła badania mikroskopowe opisywanego zjawiska również w innych aspektach i kierunkach. Nowakowski, Duś [61] opisali reakcję warstwy palladu naparowanej na atomowo gładkim podłożu miki. Powyższe wyniki dostarczyły istotnych informacji wynikających z braku czynnika przypadkowości w reakcji warstwy związanego z idealnie gładką powierzchnią podłoża (bez przypadkowo rozmieszczonych, licznych defektów obecnych na powierzchniach ciał amorficznych). Umożliwiło to zaproponowanie mechanizmu tego procesu. Wiedząc o silnym efekcie zmiany topografii powierzchni towarzyszącym tworzeniu wodorku Duś i wsp. rozdzielili całkowitą zmianę pracy wyjścia elektronów rejestrowaną podczas tworzenia wodorku na dwie składowe: chemiczną, będącą rezultatem reakcji chemicznej i topograficzną, będącą wynikiem równocześnie przebiegającej zmiany topografii powierzchni [6, 62]. Wykonanie tej pracy było możliwe poprzez korelacje rezultatów otrzymywanych metodą kondensatora statycznego (dostarczającej informacji o zmianie pracy wyjścia elektronów) i mikroskopii AFM (topografii powierzchni). Zjawisko deformacji warstwy palladu podczas generacji wodorku zostało już praktycznie wykorzystane przez Nikitina, Pundta i wsp. do wyznaczenia energii adhezji warstwy metalu do różnych podłoży [63-65]. Idea tej metody polega na optycznej obserwacji powierzchni warstwy metalu podczas nasycania wodorem i wyznaczeniu ciśnienia gazu w momencie rejestracji pierwszych deformacji. Z wartości tego ciśnienia możliwym jest oszacowanie krytycznego mechanicznego naprężenia w warstwie, a z niego energii adhezji warstwy metalu do podłoża. Stosując opisaną metodę w jednej z ostatnich prac Nikitin i wsp. porównali energie adhezji warstwy palladu do czystego poliwęglanu i poliwęglanu po preadsorpcji tlenku chromu [65]. Wyniki pokazały, iż warstwa tlenku chromu zmniejsza energię adhezji warstwy palladu do tego podłoża z 0,23 J/m 2 (oszacowaną dla czystego poliwęglanu) do 0,12 J/m 2.

18 Cel pracy Cel pracy Celem podjętych badań była obserwacja i charakterystyka z możliwie dużą dokładnością reakcji cienkich warstw palladu na proces tworzenia wodorku palladu. Zastosowano mikroskop sił atomowych (AFM) sprzężony z zamkniętym reaktorem umożliwiającym obserwacje wideo/afm w warunkach in situ powierzchni metalu w trakcie oddziaływania z przepływającymi nad powierzchnią gazami. Celem prac była obserwacja reakcji warstwy przebiegającej pod ciśnieniem atmosferycznym, w temperaturze pokojowej, a więc w warunkach zbliżonych do większości aplikacji. Reakcja mechaniczna warstw metali na proces tworzenia wodorków jest zjawiskiem istotnym w aspekcie badań teoretycznych i potencjalnych zastosowań wodorków. Jak wynika z przeglądu literatury zjawisko to było intensywnie badane dostępnymi metodami optycznymi od momentu odkrycia wodorku palladu. Generowane naprężenia w wyniku reakcji wodoru z palladem mogą powodować deformacje materiału, co istotnie ograniczało zastosowanie przegród palladowych w pierwszym zastosowaniu przy oczyszczaniu wodoru. Współczesne techniki mikroskopii AFM posiadają możliwość prowadzenia obserwacji powierzchni pod różnym ciśnieniem gazów z dużo większą dokładnością od metod optycznych. Użycie tej metody jest zatem zasadne i może dostarczyć dokładniejszych obserwacji i informacji dotyczących opisywanego zjawiska. Z punktu widzenia badań podstawowych istnieje szereg ważnych argumentów przemawiających za atrakcyjnością podjętej tematyki badań. Obserwacje reakcji warstwy metalu na proces tworzenia wodorku z dużo większą dokładnością, zbliżającą się do rozmiarów nanometrycznych, wydają się być najlepszą drogą przybliżającą nas do wyodrębnienia i charakterystyki miejsc aktywnych na powierzchni metalu w tej reakcji.

19 Cel pracy 16 Istnieje również drugi istotny argument. Generowane w metalu naprężenia mogą powodować mechaniczną deformację warstwy, ale również mogą być istotnym czynnikiem wpływającym na inne właściwości materiału, takie jak: elektryczne, optyczne, elektronowe. Dotychczasowe publikacje wskazują, iż przy generacji wodorków metali mamy do czynienia z wpływem naprężeń na wszystkie wymienione właściwości. W celu zrozumienia roli naprężeń na zmianę tych właściwości konieczne jest w pierwszym etapie poznanie mechanizmów relaksacji naprężeń i mechanicznej reakcji warstwy. Za tematyką badań przemawia też szereg argumentów praktycznych związanych z aktualnymi i potencjalnymi zastosowaniami wodorków metali. W najbardziej powszechnym zastosowaniu w układach umożliwiających magazynowanie wodoru metodą chemiczną w metalach ważnym jest odwracalność generacji i rozkładu wodorku. Istotnym czynnikiem wpływającym na tą odwracalność i żywotność układów są towarzyszące procesom naprężenia. Warto podkreślić, iż wraz z rozwojem wiedzy wodorki metali coraz częściej będą używane we współczesnej technologii, jako substancje aktywne w sensorach i detektorach o wymiarach mikro i nanometrycznych. We wszystkich tych zastosowaniach substancja aktywna występuje w postaci cienkich warstw. Poznanie i opisanie zachowania się warstw podczas przebiegających procesów staje się więc kluczowe w optymalizacji, a nawet często warunkuje praktyczne użycie materiału i metody.

20 Podstawy termodynamiczne tworzenia PdH x Podstawy termodynamiczne tworzenia wodorku palladu Pierwsze prace dotyczące badań termodynamicznych, pomiaru izoterm ciśnienia równowagowego wodoru nad wodorkiem w funkcji jego składu, podjęli wkrótce po odkryciu Grahama, bo w 1874 roku, Troost i Hautefeuille [66]. Prace te zapoczątkowały bardzo intensywne badania wodorku palladu, które z biegiem czasu rozszerzono na wodorki innych metali [67-69]. Na Rys.3.1 przedstawiono serie izoterm funkcji ciśnienia równowagowego wodoru nad wodorkiem palladu w zależności od składu wodorku (mierzonego jako średnia ilość atomów wodoru przypadających na atom palladu) [70]. Rys Izotermy ciśnienia równowagowego wodoru nad wodorkiem palladu w zależności od składu wodorku n - stosunku ilości atomów wodoru do atomów palladu. Reprodukcja z Friske i Wicke [70].

21 Podstawy termodynamiczne tworzenia PdH x 18 Pomiary wykonano poniżej temperatury krytycznej w zakresie temperatur o C i ciśnień wodoru poniżej 1, Pa (180 atm). Linią niebieską zaznaczono izotermę odpowiadającą temperaturze pokojowej. Jak widać z wykresu ciśnienie równowagowe wodoru nad wodorkiem PdH x (dla x w zakresie od 0,2 do 0,6) jest w temperaturze pokojowej około dwa rzędy wielkości niższe od ciśnienia atmosferycznego i wynosi ~1kPa. Należy zaznaczyć, iż ciśnienie to silnie maleje wraz z temperaturą osiągając np. dla temperatury 78 K dużo niższą wartość ~10-4 Pa. Już w pierwszych pracach opisujących funkcje izoterm widziano analogie zmian ciśnienia wodoru od składu wodorku do zachowania się gazu doskonałego zmian objętości gazu od ciśnienia. Podobnie jak w przypadku gazu, Hoitsema [71] interpretował otrzymane zależności koniecznością występowania dwóch roztworów wodoru w metalu - dwóch faz α i β. Zgodnie z analogią fazy te charakteryzują się odmienną strukturą i są wzajemnie nierozpuszczalne. Autor podzielił przebieg izotermy w zależności od zakresu zawartości wodoru w wodorku na trzy części. Odmienne przebiegi izoterm w każdej części interpretował w następujący sposób: - w zakresie najmniejszych stężeń wodoru w metalu (zakres 0<n<0,1 w temp. 20 o C) obserwujemy ciągły wzrost ciśnienia równowagowego wraz z zawartością wodoru w wodorku. Wodorek w tym zakresie (faza α) możemy interpretować jako roztwór wodoru w oryginalnej strukturze (sieci krystalicznej) palladu; - osiągając maksymalną rozpuszczalność wodoru w fazie α n(α max ) przechodzimy do drugiego obszaru izotermy w którym ciśnienie równowagowe jest niezależne od ilości wodoru w metalu (0,1<n<0,6 w temp. 20 o C). Od tego stężenia wodorek zaczyna nukleować tworząc w metalu nową fazę wodorkową (faza β). Stałość ciśnienia w tym zakresie stężeń wodoru jest więc wynikiem współistnienia dwóch

7. Wyniki badań i dyskusja

7. Wyniki badań i dyskusja Wyniki badań i dyskusja 50 7. Wyniki badań i dyskusja 7.1. Charakterystyka powierzchni cienkich warstw palladu i platyny Na Rys. 7.1 przedstawiono przykładowe zdjęcia AFM powierzchni cienkich warstw palladu

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Wymagane wiadomości Podstawy korozji elektrochemicznej, wykresy E-pH. Wprowadzenie Główną przyczyną zniszczeń materiałów metalicznych

Bardziej szczegółowo

Elementy teorii powierzchni metali

Elementy teorii powierzchni metali prof. dr hab. Adam Kiejna Elementy teorii powierzchni metali Wykład 4 v.16 Wiązanie metaliczne Wiązanie metaliczne Zajmujemy się tylko metalami dlatego w zasadzie interesuje nas tylko wiązanie metaliczne.

Bardziej szczegółowo

AFM. Mikroskopia sił atomowych

AFM. Mikroskopia sił atomowych AFM Mikroskopia sił atomowych Siły van der Waalsa F(r) V ( r) = c 1 r 1 12 c 2 r 1 6 Siły van der Waalsa Mod kontaktowy Tryby pracy AFM związane z zależnością oddziaływania próbka ostrze od odległości

Bardziej szczegółowo

SPM Scanning Probe Microscopy Mikroskopia skanującej sondy STM Scanning Tunneling Microscopy Skaningowa mikroskopia tunelowa AFM Atomic Force

SPM Scanning Probe Microscopy Mikroskopia skanującej sondy STM Scanning Tunneling Microscopy Skaningowa mikroskopia tunelowa AFM Atomic Force SPM Scanning Probe Microscopy Mikroskopia skanującej sondy STM Scanning Tunneling Microscopy Skaningowa mikroskopia tunelowa AFM Atomic Force Microscopy Mikroskopia siły atomowej MFM Magnetic Force Microscopy

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

Materiały Reaktorowe. Efekty fizyczne uszkodzeń radiacyjnych c.d.

Materiały Reaktorowe. Efekty fizyczne uszkodzeń radiacyjnych c.d. Materiały Reaktorowe Efekty fizyczne uszkodzeń radiacyjnych c.d. Luki (pory) i pęcherze Powstawanie i formowanie luk zostało zaobserwowane w 1967 r. Podczas formowania luk w materiale następuje jego puchnięcie

Bardziej szczegółowo

Zjawiska powierzchniowe

Zjawiska powierzchniowe Zjawiska powierzchniowe Adsorpcja Model Langmuira Model BET 1 Zjawiska powierzchniowe Adsorpcja Proces gromadzenia się substancji z wnętrza fazy na granicy międzyfazowej; Wynika z tego, że w obszarze powierzchniowym

Bardziej szczegółowo

Wytwarzanie niskowymiarowych struktur półprzewodnikowych

Wytwarzanie niskowymiarowych struktur półprzewodnikowych Większość struktur niskowymiarowych wytwarzanych jest za pomocą technik epitaksjalnych. Najczęściej wykorzystywane metody wzrostu: - epitaksja z wiązki molekularnej (MBE Molecular Beam Epitaxy) - epitaksja

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

I. PROMIENIOWANIE CIEPLNE

I. PROMIENIOWANIE CIEPLNE I. PROMIENIOWANIE CIEPLNE - lata '90 XIX wieku WSTĘP Widmo promieniowania elektromagnetycznego zakres "pokrycia" różnymi rodzajami fal elektromagnetycznych promieniowania zawartego w danej wiązce. rys.i.1.

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

NOWOCZESNE TECHNIKI BADAWCZE W INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ. Beata Grabowska, pok. 84A, Ip

NOWOCZESNE TECHNIKI BADAWCZE W INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ. Beata Grabowska, pok. 84A, Ip NOWOCZESNE TECHNIKI BADAWCZE W INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ Beata Grabowska, pok. 84A, Ip http://home.agh.edu.pl/~graboska/ Mikroskopia Słowo mikroskop wywodzi się z języka greckiego: μικρός - mikros "mały

Bardziej szczegółowo

Odwracalność przemiany chemicznej

Odwracalność przemiany chemicznej Odwracalność przemiany chemicznej Na ogół wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne, tzn. z danych substratów tworzą się produkty, a jednocześnie produkty reakcji ulegają rozkładowi na substraty. Fakt

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp teoretyczny. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) 1.

I. Wstęp teoretyczny. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) 1. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) I. Wstęp teoretyczny 1. Wprowadzenie Mikroskop sił atomowych AFM (ang. Atomic Force Microscope) jest jednym

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania Pole elektryczne Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunek punktowy Ładunek punktowy (q) jest to wyidealizowany model, który zastępuje rzeczywiste naelektryzowane

Bardziej szczegółowo

WYKONUJEMY POMIARY. Ocenę DOSTATECZNĄ otrzymuje uczeń, który :

WYKONUJEMY POMIARY. Ocenę DOSTATECZNĄ otrzymuje uczeń, który : WYKONUJEMY POMIARY Ocenę DOPUSZCZAJĄCĄ otrzymuje uczeń, który : wie, w jakich jednostkach mierzy się masę, długość, czas, temperaturę wie, do pomiaru jakich wielkości służy barometr, menzurka i siłomierz

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Badanie rozkładu pola elektrycznego

Badanie rozkładu pola elektrycznego Ćwiczenie 8 Badanie rozkładu pola elektrycznego 8.1. Zasada ćwiczenia W wannie elektrolitycznej umieszcza się dwie metalowe elektrody, połączone ze źródłem zmiennego napięcia. Kształt przekrojów powierzchni

Bardziej szczegółowo

Wiązania chemiczne. Związek klasyfikacji ciał krystalicznych z charakterem wiązań atomowych. 5 typów wiązań

Wiązania chemiczne. Związek klasyfikacji ciał krystalicznych z charakterem wiązań atomowych. 5 typów wiązań Wiązania chemiczne Związek klasyfikacji ciał krystalicznych z charakterem wiązań atomowych 5 typów wiązań wodorowe A - H - A, jonowe ( np. KCl ) molekularne (pomiędzy atomami gazów szlachetnych i małymi

Bardziej szczegółowo

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Szkło optyczne i fotoniczne, A. Szwedowski, R. Romaniuk, WNT, 2009 POLIKRYSZTAŁY - ciała stałe o drobnoziarnistej strukturze, które są złożone z wielkiej liczby

Bardziej szczegółowo

Przejścia promieniste

Przejścia promieniste Przejście promieniste proces rekombinacji elektronu i dziury (przejście ze stanu o większej energii do stanu o energii mniejszej), w wyniku którego następuje emisja promieniowania. E Długość wyemitowanej

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Wydział Chemii Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Zakład Elektroanalizy i Elektrochemii Łódź, ul.

Uniwersytet Łódzki, Wydział Chemii Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Zakład Elektroanalizy i Elektrochemii Łódź, ul. Uniwersytet Łódzki, Wydział Chemii 91-403 Łódź, ul. Tamka 12 Andrzej Leniart Akademia Ciekawej Chemii 11 czerwiec 2014 r. Z czego zbudowana jest materia? Demokryt z Abdery (ur. ok. 460 p.n.e., zm. ok.

Bardziej szczegółowo

WIĄZANIA. Co sprawia, że ciała stałe istnieją i są stabilne? PRZYCIĄGANIE ODPYCHANIE

WIĄZANIA. Co sprawia, że ciała stałe istnieją i są stabilne? PRZYCIĄGANIE ODPYCHANIE WIĄZANIA Co sprawia, że ciała stałe istnieją i są stabilne? PRZYCIĄGANIE ODPYCHANIE Przyciąganie Wynika z elektrostatycznego oddziaływania między elektronami a dodatnimi jądrami atomowymi. Może to być

Bardziej szczegółowo

OPTYKA. Leszek Błaszkieiwcz

OPTYKA. Leszek Błaszkieiwcz OPTYKA Leszek Błaszkieiwcz Ojcem optyki jest Witelon (1230-1314) Zjawisko odbicia fal promień odbity normalna promień padający Leszek Błaszkieiwcz Rys. Zjawisko załamania fal normalna promień padający

Bardziej szczegółowo

Przejścia optyczne w strukturach niskowymiarowych

Przejścia optyczne w strukturach niskowymiarowych Współczynnik absorpcji w układzie dwuwymiarowym można opisać wyrażeniem: E E gdzie i oraz f są energiami stanu początkowego i końcowego elektronu, zapełnienie tych stanów opisane jest funkcją rozkładu

Bardziej szczegółowo

pętla nastrzykowa gaz nośny

pętla nastrzykowa gaz nośny METODA POPRAWY PRECYZJI ANALIZ CHROMATOGRAFICZNYCH GAZÓW ZIEMNYCH POPRZEZ KONTROLOWANY SPOSÓB WPROWADZANIA PRÓBKI NA ANALIZATOR W WARUNKACH BAROSTATYCZNYCH Pracownia Pomiarów Fizykochemicznych (PFC), Centralne

Bardziej szczegółowo

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA Termodynamika - opisuje zmiany energii towarzyszące przemianom chemicznym; dział fizyki zajmujący się zjawiskami cieplnymi. Termochemia - dział chemii zajmujący się efektami

Bardziej szczegółowo

Ciśnienie definiujemy jako stosunek siły parcia działającej na jednostkę powierzchni do wielkości tej powierzchni.

Ciśnienie definiujemy jako stosunek siły parcia działającej na jednostkę powierzchni do wielkości tej powierzchni. Ciśnienie i gęstość płynów Autorzy: Zbigniew Kąkol, Bartek Wiendlocha Powszechnie przyjęty jest podział materii na ciała stałe i płyny. Pod pojęciem substancji, która może płynąć rozumiemy zarówno ciecze

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Krystalografii specjalizacja: Fizykochemia związków nieorganicznych

Laboratorium z Krystalografii specjalizacja: Fizykochemia związków nieorganicznych Uniwersytet Śląski - Instytut Chemii Zakład Krystalografii ul. Bankowa 14, pok. 133, 40-006 Katowice tel. 0323591197, e-mail: izajen@wp.pl opracowanie: dr Izabela Jendrzejewska Laboratorium z Krystalografii

Bardziej szczegółowo

Materiały katodowe dla ogniw Li-ion wybrane zagadnienia

Materiały katodowe dla ogniw Li-ion wybrane zagadnienia Materiały katodowe dla ogniw Li-ion wybrane zagadnienia Szeroki zakres interkalacji y, a więc duża dopuszczalna zmiana zawartości litu w materiale, która powinna zachodzić przy minimalnych zaburzeniach

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA STOPÓW CHARAKTERYSTYKA FAZ. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

STRUKTURA STOPÓW CHARAKTERYSTYKA FAZ. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego STRUKTURA STOPÓW CHARAKTERYSTYKA FAZ Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Stop tworzywo składające się z metalu stanowiącego osnowę, do którego

Bardziej szczegółowo

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr Katarzyny Pogody zatytułowanej Rola sił mechanicznych generowanych przez macierz zewnątrzkomórkową w rozwoju

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr Katarzyny Pogody zatytułowanej Rola sił mechanicznych generowanych przez macierz zewnątrzkomórkową w rozwoju dr hab. Robert A. Nowakowski, prof. nadzw. PAN Instytut Chemii Fizycznej PAN Zakład Elektrochemii i Fizykochemii Powierzchni Grupa Badawcza Mikroskopii i Spektroskopii STM/AFM Warszawa 01-224 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Akademickie Centrum Czystej Energii. Ogniwo paliwowe

Akademickie Centrum Czystej Energii. Ogniwo paliwowe Ogniwo paliwowe 1. Zagadnienia elektroliza, prawo Faraday a, pierwiastki galwaniczne, ogniwo paliwowe 2. Opis Główną częścią ogniwa paliwowego PEM (Proton Exchange Membrane) jest membrana złożona z katody

Bardziej szczegółowo

DZIAŁ TEMAT NaCoBeZu kryteria sukcesu w języku ucznia

DZIAŁ TEMAT NaCoBeZu kryteria sukcesu w języku ucznia ODDZIAŁYWANIA DZIAŁ TEMAT NaCoBeZu kryteria sukcesu w języku ucznia 1. Organizacja pracy na lekcjach fizyki w klasie I- ej. Zapoznanie z wymaganiami na poszczególne oceny. Fizyka jako nauka przyrodnicza.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya. LABOATOIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.. Wprowadzenie Proces rozpadu drobin związków chemicznych

Bardziej szczegółowo

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Przez ostatnie lata, rynek fotowoltaiki rozwijał się, wraz ze sprzedażą niemal zupełnie zdominowaną przez produkty

Bardziej szczegółowo

Laboratorium techniki światłowodowej. Ćwiczenie 3. Światłowodowy, odbiciowy sensor przesunięcia

Laboratorium techniki światłowodowej. Ćwiczenie 3. Światłowodowy, odbiciowy sensor przesunięcia Laboratorium techniki światłowodowej Ćwiczenie 3. Światłowodowy, odbiciowy sensor przesunięcia Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych, WETI, Politechnika Gdaoska Gdańsk 2006 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I Aby uzyskać ocenę wyższą niż dana ocena, uczeń musi opanować wiadomości i umiejętności dotyczące danej oceny oraz ocen od niej niższych. Dział:

Bardziej szczegółowo

Wykład XIII: Właściwości magnetyczne. JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych

Wykład XIII: Właściwości magnetyczne. JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych Wykład XIII: Właściwości magnetyczne JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych Treść wykładu: Treść wykładu: 1. Wprowadzenie 2. Rodzaje magnetyzmu

Bardziej szczegółowo

Elektrostatyka ŁADUNEK. Ładunek elektryczny. Dr PPotera wyklady fizyka dosw st podypl. n p. Cząstka α

Elektrostatyka ŁADUNEK. Ładunek elektryczny. Dr PPotera wyklady fizyka dosw st podypl. n p. Cząstka α Elektrostatyka ŁADUNEK elektron: -e = -1.610-19 C proton: e = 1.610-19 C neutron: 0 C n p p n Cząstka α Ładunek elektryczny Ładunek jest skwantowany: Jednostką ładunku elektrycznego w układzie SI jest

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

(zwane również sensorami)

(zwane również sensorami) Czujniki (zwane również sensorami) Ryszard J. Barczyński, 2016 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do

Bardziej szczegółowo

POMIAR TEMPERATURY CURIE FERROMAGNETYKÓW

POMIAR TEMPERATURY CURIE FERROMAGNETYKÓW Ćwiczenie 65 POMIAR TEMPERATURY CURIE FERROMAGNETYKÓW 65.1. Wiadomości ogólne Pole magnetyczne można opisać za pomocą wektora indukcji magnetycznej B lub natężenia pola magnetycznego H. W jednorodnym ośrodku

Bardziej szczegółowo

NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli. miedziowo-lantanowym, w którym niektóre atomy lantanu były

NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli. miedziowo-lantanowym, w którym niektóre atomy lantanu były FIZYKA I TECHNIKA NISKICH TEMPERATUR NADPRZEWODNICTWO NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli nadprzewodnictwo w złożonym tlenku La 2 CuO 4 (tlenku miedziowo-lantanowym,

Bardziej szczegółowo

Dielektryki. właściwości makroskopowe. Ryszard J. Barczyński, 2016 Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego

Dielektryki. właściwości makroskopowe. Ryszard J. Barczyński, 2016 Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Dielektryki właściwości makroskopowe Ryszard J. Barczyński, 2016 Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Przewodniki i izolatory Przewodniki i izolatory Pojemność i kondensatory Podatność dielektryczna

Bardziej szczegółowo

Właściwości kryształów

Właściwości kryształów Właściwości kryształów Związek pomiędzy właściwościami, strukturą, defektami struktury i wiązaniami chemicznymi Skład i struktura Skład materiału wpływa na wszystko, ale głównie na: właściwości fizyczne

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

S. Baran - Podstawy fizyki materii skondensowanej Wiązania chemiczne w ciałach stałych. Wiązania chemiczne w ciałach stałych

S. Baran - Podstawy fizyki materii skondensowanej Wiązania chemiczne w ciałach stałych. Wiązania chemiczne w ciałach stałych Wiązania chemiczne w ciałach stałych Wiązania chemiczne w ciałach stałych typ kowalencyjne jonowe metaliczne Van der Waalsa wodorowe siła* silne silne silne pochodzenie uwspólnienie e- (pary e-) przez

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie przenikalności magnetycznej i krzywej histerezy

Wyznaczanie przenikalności magnetycznej i krzywej histerezy Ćwiczenie 13 Wyznaczanie przenikalności magnetycznej i krzywej histerezy 13.1. Zasada ćwiczenia W uzwojeniu, umieszczonym na żelaznym lub stalowym rdzeniu, wywołuje się przepływ prądu o stopniowo zmienianej

Bardziej szczegółowo

Badanie charakterystyki diody

Badanie charakterystyki diody Badanie charakterystyki diody Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest poznanie charakterystyk prądowo napięciowych różnych diod półprzewodnikowych. Wstęp Dioda jest jednym z podstawowych elementów elektronicznych,

Bardziej szczegółowo

Problemy elektrochemii w inżynierii materiałowej

Problemy elektrochemii w inżynierii materiałowej Problemy elektrochemii w inżynierii materiałowej Pamięci naszych Rodziców Autorzy NR 102 Antoni Budniok, Eugeniusz Łągiewka Problemy elektrochemii w inżynierii materiałowej Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład IX. Odkształcenie materiałów właściwości plastyczne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład IX. Odkształcenie materiałów właściwości plastyczne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład IX Odkształcenie materiałów właściwości plastyczne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Odkształcenie plastyczne 2. Parametry makroskopowe 3. Granica plastyczności

Bardziej szczegółowo

Szkła specjalne Przejście szkliste i jego termodynamika Wykład 5. Ryszard J. Barczyński, 2017 Materiały edukacyjne do użytku wewnętrznego

Szkła specjalne Przejście szkliste i jego termodynamika Wykład 5. Ryszard J. Barczyński, 2017 Materiały edukacyjne do użytku wewnętrznego Szkła specjalne Przejście szkliste i jego termodynamika Wykład 5 Ryszard J. Barczyński, 2017 Materiały edukacyjne do użytku wewnętrznego Czy przejście szkliste jest termodynamicznym przejściem fazowym?

Bardziej szczegółowo

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Prawo zachowania energii: ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Ogólny zasób energii jest niezmienny. Jeżeli zwiększa się zasób energii wybranego układu, to wyłącznie kosztem

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

Właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków powtarzają się w pewnym cyklu (zebrane w grupy 2, 8, 8, 18, 18, 32 pierwiastków).

Właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków powtarzają się w pewnym cyklu (zebrane w grupy 2, 8, 8, 18, 18, 32 pierwiastków). Właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków powtarzają się w pewnym cyklu (zebrane w grupy 2, 8, 8, 18, 18, 32 pierwiastków). 1925r. postulat Pauliego: Na jednej orbicie może znajdować się nie więcej

Bardziej szczegółowo

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE LASERY I ICH ZASTOSOWANIE Laboratorium Instrukcja do ćwiczenia nr 3 Temat: Efekt magnetooptyczny 5.1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z metodą modulowania zmiany polaryzacji światła oraz

Bardziej szczegółowo

Zjawisko Halla Referujący: Tomasz Winiarski

Zjawisko Halla Referujący: Tomasz Winiarski Plan referatu Zjawisko Halla Referujący: Tomasz Winiarski 1. Podstawowe definicje ffl wektory: E, B, ffl nośniki ładunku: elektrony i dziury, ffl podział ciał stałych ze względu na własności elektryczne:

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

Cz. I Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu dla klas II LO - Wiązania chemiczne + przykładowe zadania i proponowane rozwiązania

Cz. I Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu dla klas II LO - Wiązania chemiczne + przykładowe zadania i proponowane rozwiązania Cz. I Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu dla klas II LO - Wiązania chemiczne + przykładowe zadania i proponowane rozwiązania I. Elektroujemność pierwiastków i elektronowa teoria wiązań Lewisa-Kossela

Bardziej szczegółowo

Regulacja dwupołożeniowa (dwustawna)

Regulacja dwupołożeniowa (dwustawna) Regulacja dwupołożeniowa (dwustawna) I. Wprowadzenie Regulacja dwustawna (dwupołożeniowa) jest często stosowaną metodą regulacji temperatury w urządzeniach grzejnictwa elektrycznego. Polega ona na cyklicznym

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 009 FIZYKA I ASTRONOMIA POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Zadanie 1.1 Narysowanie toru ruchu ciała w rzucie ukośnym. Narysowanie wektora siły działającej na ciało w

Bardziej szczegółowo

Wykład IX: Odkształcenie materiałów - właściwości plastyczne

Wykład IX: Odkształcenie materiałów - właściwości plastyczne Wykład IX: Odkształcenie materiałów - właściwości plastyczne JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych Treść wykładu: 1. Odkształcenie

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Elektrochemiczne metody skaningowe i ich zastosowanie w in ynierii korozyjnej

Elektrochemiczne metody skaningowe i ich zastosowanie w in ynierii korozyjnej Elektrochemiczne metody skaningowe i ich zastosowanie w in ynierii korozyjnej 1 2 NR 147 Julian Kubisztal Elektrochemiczne metody skaningowe i ich zastosowanie w in ynierii korozyjnej Wydawnictwo Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Symulacja Monte Carlo izotermy adsorpcji w układzie. ciało stałe-gaz

Symulacja Monte Carlo izotermy adsorpcji w układzie. ciało stałe-gaz Ćwiczenie nr 2 Symulacja Monte Carlo izotermy adsorpcji w układzie ciało stałe-gaz I. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest określenie wpływu parametrów takich jak temperatura, energia oddziaływania cząsteczka-powierzchnia

Bardziej szczegółowo

Grafen perspektywy zastosowań

Grafen perspektywy zastosowań Grafen perspektywy zastosowań Paweł Szroeder 3 czerwca 2014 Spis treści 1 Wprowadzenie 1 2 Właściwości grafenu 2 3 Perspektywy zastosowań 2 3.1 Procesory... 2 3.2 Analogoweelementy... 3 3.3 Czujniki...

Bardziej szczegółowo

DOTYCZY: Sygn. akt SZ /12/6/6/2012

DOTYCZY: Sygn. akt SZ /12/6/6/2012 Warszawa dn. 2012-07-26 SZ-222-20/12/6/6/2012/ Szanowni Państwo, DOTYCZY: Sygn. akt SZ-222-20/12/6/6/2012 Przetargu nieograniczonego, którego przedmiotem jest " sprzedaż, szkolenie, dostawę, montaż i uruchomienie

Bardziej szczegółowo

Własności optyczne materii. Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią?

Własności optyczne materii. Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią? Własności optyczne materii Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią? Właściwości optyczne materiału wynikają ze zjawisk: Absorpcji Załamania Odbicia Rozpraszania Własności elektrycznych Refrakcja

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin 1. Zapisz konfigurację elektronową dla atomu helu (dwa elektrony) i wyjaśnij, dlaczego cząsteczka wodoru jest stabilna, a cząsteczka

Bardziej szczegółowo

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany PYTANIA EGZAMINACYJNE Z CHEMII OGÓLNEJ I Podstawowe pojęcia chemiczne 1) Pierwiastkiem nazywamy : a zbiór atomów o tej samej liczbie masowej b + zbiór atomów o tej samej liczbie atomowej c zbiór atomów

Bardziej szczegółowo

Politechnika Politechnika Koszalińska

Politechnika Politechnika Koszalińska Politechnika Politechnika Instytut Mechatroniki, Nanotechnologii i Technik Próżniowych NOWE MATERIAŁY NOWE TECHNOLOGIE W PRZEMYŚLE OKRĘTOWYM I MASZYNOWYM IIM ZUT Szczecin, 28 31 maja 2012, Międzyzdroje

Bardziej szczegółowo

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski 1 1 Wstęp Materiały półprzewodnikowe, otrzymywane obecnie w warunkach laboratoryjnych, charakteryzują się niezwykle wysoką czystością.

Bardziej szczegółowo

Rozmycie pasma spektralnego

Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Z doświadczenia wiemy, że absorpcja lub emisja promieniowania przez badaną substancję występuje nie tylko przy częstości rezonansowej, tj. częstości

Bardziej szczegółowo

PEŁZANIE WYBRANYCH ELEMENTÓW KONSTRUKCYJNYCH

PEŁZANIE WYBRANYCH ELEMENTÓW KONSTRUKCYJNYCH Mechanika i wytrzymałość materiałów - instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego: Wprowadzenie PEŁZANIE WYBRANYCH ELEMENTÓW KONSTRUKCYJNYCH Opracowała: mgr inż. Magdalena Bartkowiak-Jowsa Reologia jest nauką,

Bardziej szczegółowo

Właściwości optyczne. Oddziaływanie światła z materiałem. Widmo światła widzialnego MATERIAŁ

Właściwości optyczne. Oddziaływanie światła z materiałem. Widmo światła widzialnego MATERIAŁ Właściwości optyczne Oddziaływanie światła z materiałem hν MATERIAŁ Transmisja Odbicie Adsorpcja Załamanie Efekt fotoelektryczny Tradycyjnie właściwości optyczne wiążą się z zachowaniem się materiałów

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ROZDRABNIANIA WARSTWOWEGO NA PODSTAWIE EFEKTÓW ROZDRABNIANIA POJEDYNCZYCH ZIAREN

ANALIZA ROZDRABNIANIA WARSTWOWEGO NA PODSTAWIE EFEKTÓW ROZDRABNIANIA POJEDYNCZYCH ZIAREN Akademia Górniczo Hutnicza im. Stanisława Staszica Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Katedra Inżynierii Środowiska i Przeróbki Surowców Rozprawa doktorska ANALIZA ROZDRABNIANIA WARSTWOWEGO NA PODSTAWIE

Bardziej szczegółowo

Marek Lipiński WPŁYW WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNYCH WARSTW I OBSZARÓW PRZYPOWIERZCHNIOWYCH NA PARAMETRY UŻYTKOWE KRZEMOWEGO OGNIWA SŁONECZNEGO

Marek Lipiński WPŁYW WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNYCH WARSTW I OBSZARÓW PRZYPOWIERZCHNIOWYCH NA PARAMETRY UŻYTKOWE KRZEMOWEGO OGNIWA SŁONECZNEGO Marek Lipiński WPŁYW WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNYCH WARSTW I OBSZARÓW PRZYPOWIERZCHNIOWYCH NA PARAMETRY UŻYTKOWE KRZEMOWEGO OGNIWA SŁONECZNEGO Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej im. Aleksandra Krupkowskiego

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM ELEKTRONIKI ĆWICZENIE 4 POLITECHNIKA ŁÓDZKA KATEDRA PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH I OPTOELEKTRONICZNYCH

LABORATORIUM ELEKTRONIKI ĆWICZENIE 4 POLITECHNIKA ŁÓDZKA KATEDRA PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH I OPTOELEKTRONICZNYCH LABORATORIUM ELEKTRONIKI ĆWICZENIE 4 Parametry statyczne tranzystorów polowych złączowych Cel ćwiczenia Podstawowym celem ćwiczenia jest poznanie statycznych charakterystyk tranzystorów polowych złączowych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2: Elektrochemiczny pomiar szybkości korozji metali. Wpływ inhibitorów korozji

Ćwiczenie 2: Elektrochemiczny pomiar szybkości korozji metali. Wpływ inhibitorów korozji Ćwiczenie 2: Elektrochemiczny pomiar szybkości korozji metali. Wpływ inhibitorów korozji Wymagane wiadomości Podstawy korozji elektrochemicznej, podstawy kinetyki procesów elektrodowych, równanie Tafela,

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne ZADANIE D2 Nazwa zadania: Światełko na tafli wody Mając do dyspozycji fotodiodę, źródło prądu stałego (4,5V bateryjkę), przewody, mikroamperomierz oraz

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

Zwój nad przewodzącą płytą METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH

Zwój nad przewodzącą płytą METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH (2) (3) (10) (11) Modelowanie i symulacje obiektów w polu elektromagnetycznym 1 Rozwiązania równań (10-11) mają ogólną postać: (12) (13) Modelowanie i symulacje obiektów w

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia molekularna. Ćwiczenie nr 1. Widma absorpcyjne błękitu tymolowego

Spektroskopia molekularna. Ćwiczenie nr 1. Widma absorpcyjne błękitu tymolowego Spektroskopia molekularna Ćwiczenie nr 1 Widma absorpcyjne błękitu tymolowego Doświadczenie to ma na celu zaznajomienie uczestników ćwiczeń ze sposobem wykonywania pomiarów metodą spektrofotometryczną

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

Badanie powierzchni materiałów z za pomocą skaningowej mikroskopii sił atomowych (AFM)

Badanie powierzchni materiałów z za pomocą skaningowej mikroskopii sił atomowych (AFM) 1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z techniką obrazowania powierzchni za pomocą skaningowego mikroskopu sił atomowych (AFM). Badanie powierzchni materiałów z za pomocą skaningowej mikroskopii

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11)

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 184549 (2 1) Numer zgłoszenia: 317748 (22) Data zgłoszenia: 30.12.1996 (13) B1 (51) IntCl7: H01M 8/00 C

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Szczególnym i bardzo charakterystycznym rodzajem oddziaływań międzycząsteczkowych jest wiązanie wodorowe. Powstaje ono między molekułami,

Bardziej szczegółowo

Budowa stopów. (układy równowagi fazowej)

Budowa stopów. (układy równowagi fazowej) Budowa stopów (układy równowagi fazowej) Równowaga termodynamiczna Stopy metali są trwałe w stanie równowagi termodynamicznej. Równowaga jest osiągnięta, gdy energia swobodna układu uzyska minimum lub

Bardziej szczegółowo

Rodzaje mikroskopów ze skanującą sondą (SPM, Scanning Probe Microscopy)

Rodzaje mikroskopów ze skanującą sondą (SPM, Scanning Probe Microscopy) Spis treści 1 Historia 2 Rodzaje mikroskopów ze skanującą sondą (SPM, Scanning Probe Microscopy) 2.1 Skaningowy mikroskop tunelowy (STM od ang. Scanning Tunneling Microscope) 2.1.1 Uzyskiwanie obrazu metodą

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobkowiak Rzeszów, dnia 16 lutego 2016 r. Wydział Chemiczny Politechniki Rzeszowskiej

Andrzej Sobkowiak Rzeszów, dnia 16 lutego 2016 r. Wydział Chemiczny Politechniki Rzeszowskiej Andrzej Sobkowiak Rzeszów, dnia 16 lutego 2016 r. Wydział Chemiczny Politechniki Rzeszowskiej Recenzja pracy doktorskiej p. mgr Katarzyny Hubkowskiej-Kosińskiej zatytułowanej Elektrochemiczne właściwości

Bardziej szczegółowo