POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ"

Transkrypt

1 POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ Patrycja Grzeszczak Reakcja cienkiej warstwy palladu na proces tworzenia i rozkładu wodorku obserwacje w rozdzielczości nanometrycznej metodą mikroskopii sił atomowych (AFM) Praca doktorska wykonana pod kierunkiem doc. dr hab. inż. Roberta Nowakowskiego w Zakładzie Dynamiki Chemicznej Instytutu Chemii Fizycznej PAN w Warszawie Warszawa, 2007

2 Pragnę złożyć serdeczne podziękowania Panu Doc. dr hab. inż. Robertowi Nowakowskiemu i Panu Prof. dr hab. Ryszardowi Dusiowi za cenne wskazówki merytoryczne, opiekę dydaktyczną, stworzenie życzliwej atmosfery i wszechstronną pomoc okazaną w trakcie realizacji tej pracy. Dziękuję, również Panom Doktorom: Andrzejowi Kosińskiemu i Januszowi Sobczakowi z Zakładu VI ICHF za pomoc w badaniach XPS. Panu Witoldowi Borowskiemu dziękuję za pomoc polegającą na mistrzowskim wykonaniu wielu prac szklarskich niezbędnych do realizacji tej pracy. Panu Dariuszowi Cieślakowi wyrażam podziękowania za współpracę i pomoc podczas wykonywania eksperymentów. Wszystkim koleżankom, kolegom i współpracownikom z Zakładu Dynamiki Chemicznej dziękuję za życzliwość, pomoc, motywację podczas badań opisanych w tej rozprawie.

3 Mojej Siostrze

4 1. Wstęp Cel pracy Podstawy termodynamiczne tworzenia wodorku palladu Omówienie procesów zachodzących w reaktorze Metody badawcze zastosowane w pracy Mikroskopia Sił Atomowych (AFM) Opis procedury i aparatury badawczej Preparatyka cienkich warstw metali (Pd, Pt) Obserwacje wideo AFM Budowa reaktora AFM Obserwacja rezultatów oddziaływania atomowego wodoru z grafitem Wyniki badań i dyskusja Charakterystyka powierzchni cienkich warstw palladu i platyny Reakcja cienkiej warstwy palladu na tworzenie wodorku Warstwa palladu na szkle, SiO 2, MgO Warstwa palladu na atomowo gładkiej powierzchni miki Wpływ wody na obraz AFM powierzchni warstwy metalu Warstwa platyny na szkle Warstwa palladu na szkle.72

5 7.4. Reakcja warstwy palladu na tworzenie wodorku w obecności węgla Warstwa palladu na graficie Warstwa palladu po preadsorpcji etylenu Mechanizmy zanieczyszczania warstw palladu węglem w obu badanych układach Warstwa palladu na graficie Warstwa palladu po preadsorpcji etylenu Oddziaływanie atomowego wodoru z powierzchnią grafitu Identyfikacja węgla na powierzchni warstwy palladu po preadsorpcji etylenu Podsumowanie Literatura

6 Wstęp 3 1. Wstęp Historia wodorków metali rozpoczęła się od odkrycia wodorku palladu przez Grahama w 1866r [1]. Badacz ten w trakcie pomiarów przepuszczalności wodoru przez przesłony palladowe zauważył istotny ubytek ciśnienia wodoru wynikający z dużej zdolności palladu do absorbowania tego gazu. Odkrycie szybko spotkało się z dużym zainteresowaniem z powodu, wtedy nieporównywalnej do innych zbadanych metali i ich stopów, rozpuszczalności wodoru w palladzie w szerokim zakresie temperatur i ciśnień. Jedno z pierwszych, ważnych zastosowań w aspekcie tych badań dotyczyło użycia metalu w formie dyfuzyjnej przegrody do oczyszczania gazów wykorzystując selektywną przepuszczalność. Tematyka wodorków bardzo intensywnie rozwija się nadal, czego dowodem są odkrycia wodorków wielu metali i ich stopów. Warto podkreślić, iż w tej historii istotne znaczenie mają wyniki polskich badaczy, w tym z Instytutu Chemii Fizycznej PAN. Możemy mówić o szkole prof. M. Śmiałowskiego. Przykładem o przełomowym znaczeniu jest odkrycie wodorku niklu przez prof. B. Baranowskiego w 1959r [2-5]. Istotne znaczenie mają też aktualnie prowadzone prace prof. R. Dusia, w szczególności dotyczące zachowania się wodoru na powierzchniach metali prowadzącego do stanu umożliwiającego jego absorpcję [6-9], oraz profesorów S. M. Filipka [10-12] i M. Tkacza [13-15] dotyczące tworzenia w warunkach wysokich ciśnień wodorków o nowym składzie, w tym wodorków innych metali lub ich stopów. Aktualnie tematyka wodorkowa nabiera szczególnego znaczenia między innymi w związku z bliskim w przyszłości zastosowaniem wodoru jako powszechnego nośnika energii. Wodorki metali coraz częściej brane są pod uwagę i wykorzystywane jako chemiczna metoda umożliwiająca efektywne i bezpieczne magazynowanie wodoru dla wielu aplikacji. Szybko rozwijająca się wiedza na

7 Wstęp 4 temat wodorków dostarcza również nowych interesujących zjawisk, np.: zmiany właściwości optycznych i elektronowych niektórych metali (np.: ziem rzadkich) wywoływanej tworzeniem trójwodorków (zjawisko odwracalnych zwierciadeł metalicznych) [16-17]. Obserwacje tych zjawisk otwierają potencjalne możliwości nowych zastosowań wodorków w wielu różnych gałęziach przemysłu. Jest zatem oczywiste, iż literatura dotycząca wodorków metali jest przeogromna i stanowi przedmiot szeregu monografii i prac przeglądowych [18-24]. We wstępie literaturowym tej dysertacji doktorskiej postanowiłam zatem ograniczyć się do tematyki pracy i przedstawienia prac dotyczących zastosowania obserwacji optycznych i innych metod mikroskopowych do badań zachowania się wodoru na powierzchniach metali i reakcji samych metali na proces tworzenia w nich wodorków. Historia pokazuje, że obserwacje optyczne efektów związanych z generacją wodorków palladu były bardzo ważne i stosowane już od samego odkrycia tego związku. Wynikało to z faktu, iż tworzenie wodorku w metalu powoduje generację wewnętrznych naprężeń, które w konsekwencji mogą powodować optycznie obserwowalną deformację materiału lub wręcz jego rozdrobnienie na proszek. Proces ten wstrzymywał praktyczne użycie płytek palladowych do efektywnego oczyszczania wodoru pomimo dobrych parametrów selektywnej przenikalności wodoru przez pallad. Na początku dwudziestego wieku Loessner [25] oraz Krause i Kahlenberg [26] opisali na podstawie obserwacji optycznych silny efekt deformacji płytek palladowych pod wpływem cyklicznie prowadzonej generacji i rozkładu wodorku. Płytka palladu po kilkudziesięciu cyklach ulegała deformacji przyjmując nieregularny kształt, istotnie zmniejszając szerokość i długość na korzyść zwiększenia jej grubości. Obserwacje optyczne prowadzone były również później przez innych badaczy w odniesieniu do czystego palladu i jego stopów z innymi metalami, np.: Smitha i Dergea [27], Van Loefa [28], Eisnera [29]. Na szczególną uwagę zasługują rezultaty pierwszych obserwacji efektu w odniesieniu do dużych kryształów palladu.

8 Wstęp 5 Sugeno i Kawabe [30] oraz Tiedema i wsp. [31, 32] obserwowali zmiany makroskopowe na powierzchniach (100) i (111) kryształu palladu towarzyszące tworzeniu wodorku. W przypadku powierzchni (100) zauważono powstawanie w trakcie nasycenia metalu wodorem mniej lub bardziej regularnych równoległych linii. Autorzy wnioskowali, iż obserwowany efekt jest rezultatem generacji mechanicznych naprężeń wzdłuż płaszczyzn (111) i przecięcia tych płaszczyzn z obserwowaną ścianą (100). Bezpośrednie obserwacje efektu na ścianie (111) pokazały formowanie się w wodorze makroskopowych obiektów o trójkątnym kształcie [32]. Autorzy stwierdzili, iż powyższe zmiany powierzchniowe są również, a często nawet lepiej, widoczne po desorpcji wodoru w wyniku grzania kryształu. Zmiany wiązano z deformacją materiału w wyniku całkowitego przejścia wodorku palladu do fazy β. Podsumowując prace dotyczące optycznych obserwacji należy stwierdzić, iż pokazały one jakościowo silny efekt deformacji palladu w wyniku generacji wodorku. Z badań tych jednak trudno było analizować mechanizm tego procesu. W zależności od warunków eksperymentu obserwowano różne zjawiska powierzchniowe, trudne do zdefiniowania na tym poziomie obserwacji, np. otwartym było pytanie czy widziane obiekty na powierzchniach były wybrzuszeniami, czy zagłębieniami, obserwowano również pękanie materiału. Niewątpliwie pozytywną konsekwencją tych badań dla celów praktycznych była optymalizacja materiału w celu zminimalizowania deformacji pod wpływem generacji wodorków. Pierwsze poszukiwania dotyczyły zastosowania jako przegród dyfuzyjnych zamiast czystego palladu jego stopów z innymi metalami. Początkowo wierzono, iż stopy palladu będą wykazywały słabsze zdolności przenoszenia wodoru. Pierwsze badania stopów z miedzią, złotem, niklem, żelazem, platyną i rutenem potwierdzały te przypuszczenia. Jednakże, Hunter [33], a później inni: Connor [34], Darling [35], opublikowali serie prac dotyczących przenikalności wodoru w stopie palladu ze srebrem. Wykazano, iż dla pewnych kompozycji stopu szybkość przenoszenia wodoru istotnie wzrasta przy równoczesnym znacznym zwiększeniu odporności płytek przed

9 Wstęp 6 deformacją w porównaniu do przegród z czystego palladu. Na Rys.1.1 przedstawiono zdjęcia płytek o tej samej początkowej geometrii z czystego palladu i stopu pallad-srebro (75/25) po 30 cyklach generacji i rozkładu wodorku (realizowanych przez oziębianie i grzanie płytek w wodorze pod ciśnieniem atmosferycznym) [33]. Różnica w stopniu deformacji jest ewidentna. Dziś dysponujemy również szeregiem przykładów, kiedy stopy metali o umiejętnie zoptymalizowanym składzie wykazują bardzo dużą rozpuszczalność wodoru, często osiągając większą gęstość wodoru w formie wodorku w stopie od gęstości czystego wodoru w stanie ciekłym [36]. Rys.1.1. Porównanie deformacji płytek z: palladu (z lewej) i stopu pallad-srebro (75/25, z prawej) wywołanej 30 cyklami generacji i rozkładu wodorku (realizowanych przez oziębianie i grzanie płytek w atmosferze wodoru). Początkowy rozmiar płytek był ten sam. Reprodukcja z pracy Huntera [33].

10 Wstęp 7 Skonstruowanie skaningowego mikroskopu tunelowego STM [37,38] oraz później mikroskopu sił atomowych AFM [39] umożliwiło duży postęp w obserwacjach zjawisk powierzchniowych, również w badaniu układu pallad-wodór i reakcji metalu na proces generacji wodorków. Istotnym atutem tych wysokorozdzielczych technik mikroskopowych, osiągających rozdzielczość atomową, jest możliwość prowadzenia obserwacji w warunkach in situ w szerokim zakresie ciśnień od warunków ultrawysokiej próżni do ciśnienia atmosferycznego. Metody te pokonały więc ograniczenie znane w literaturze anglosaskiej pod nazwą pressure gap. W przypadku technik mikroskopowych znane wcześniej metody wysokorozdzielcze, jak mikroskopia elektronowa, są ograniczone do warunków ultrawysokiej próżni. Możliwość prowadzenia obserwacji w szerokim zakresie ciśnień jest niezwykle istotna również w badaniu wodorków ze względu na konieczność przekroczenia ciśnienia równowagowego wodoru, warunkującego generację wodorku, oraz fakt, iż celem aplikacyjnym badań jest poznanie i optymalizacja układów w warunkach bliskich zastosowaniu (a więc w większości przypadków pod ciśnieniem atmosferycznym). Omówienie prac wykorzystujących techniki STM/AFM rozpocznę od serii publikacji Mitsui i wsp. z grupy prof. M. Salmerona z Berkeley [40-42]. Prace te nie dotyczą badań wodorków, gdyż prowadzone są w warunkach UHV na powierzchniach monokryształów pod niskim ciśnieniem wodoru (w czasie ekspozycji wodoru na poziomie 10-5 Pa). Pierwsza z prac dotyczy obserwacji STM wspólnej adsorpcji i wzajemnego oddziaływania tlenu i wodoru na powierzchni monokryształu palladu (111). Wodór w opublikowanych obrazach STM nie był widoczny z wystarczającą rozdzielczością, ale pośrednio poprzez zmianę kontrastu zdjęć. Badania umożliwiły obserwację indukowanych wodorem zmian strukturalnych w obrębie wysp adsorbowanego tlenu. Autorzy zauważyli również, iż obecność wodoru na powierzchni powoduje istotny wzrost dyfuzji izolowanych atomów tlenu. Wyniki kolejnych prac zasługują na szczególną uwagę ze względu na obserwacje z

11 Wstęp 8 nieporównywalną wcześniej dokładnością i precyzją zachowania się wodoru (adsorpcji, dyfuzji i porządkowania) na powierzchni Pd(111). Do badań wykorzystano skonstruowany w zespole układ STM zapewniający dużą stabilność pracy [43]. W jednej z cytowanych prac [41] dotyczących samoorganizacji wodoru opisano trzy struktury adsorbatu wodorowego formowane w niskiej temperaturze (37-90K) w zależności od stopnia pokrycia powierzchni w zakresie do pełnej monowarstwy. W przypadku najmniejszych pokryć izolowane atomy wodoru widoczne są w obrazie STM jako ciemne obszary, depresje o głębokości ok. 15pm (1pm = m). Obraz zaadsorbowanego wodoru w postaci depresji powierzchni jest zgodny ze wcześniejszymi obserwacjami atomów tlenu na powierzchniach wielu metali. Obserwacja ta świadczy, iż w tej sytuacji w mechanizmie tworzenia obrazu STM dominuje czynnik elektronowy nad topografią. Odwrotny kontrast jest rezultatem istotnej redukcji prawdopodobieństwa tunelowania w obszarach przykrytych atomami wodoru lub tlenu w porównaniu do czystej powierzchni metalu. Wyspy wodoru przybierały różne struktury w zależności od pokrycia: 3x 3-1H dla pokryć poniżej 1/3ML, zaobserwowano transformację i współistnienie dwóch struktur, poprzedniej z bardziej upakowaną 3x 3-2H dla pokryć w zakresie 1/3-2/3ML, oraz strukturę 1x1 w zakresie 2/3-1ML. Analiza obrazów w rozdzielczości atomowej adsorbatu wodorowego i powierzchni monokryształu podłoża umożliwiła lokalizację wodoru w wolnych miejscach fcc. Jedna z najbardziej znanych prac omawianej grupy badawczej została opublikowana w renomowanym piśmie Nature i dotyczyła obserwacji struktury miejsc aktywnych dysocjacyjnej adsorpcji wodoru na Pd(111) [44]. Przedstawione w pracy obserwacje adsorpcji wodoru i dynamiki wakansów wodorowych na powierzchni należą do grupy rezultatów STM posiadających najwyższą ocenę (Rys.1.2). Obserwacje doprowadziły do nieoczekiwanego wniosku, iż dysocjacyjna adsorpcja cząsteczki wodoru wymaga nie dwóch ale układu trzech wolnych miejsc fcc o specjalnej konfiguracji. Wniosek jest sprzeczny z klasyczną teorią Langmuira i wywołał dyskusje i analizy

12 Wstęp 9 teoretyczne [45]. Na tym przykładzie wyniki STM pokazały, że definicja miejsca aktywnego nie jest trywialna, może być bardziej złożona i uwzględniać większe konfiguracje niż wynika z prostych modeli teoretycznych. Adsorpcja wodoru i ewentualnie występujące indukowane adsorpcją rekonstrukcje podłoża były badane również na innych metalach np.: Gd(0001) [46], Ir(100) [47,48]. Rys Obrazy STM atomów wodoru na powierzchni Pd (111), pokrycie: (a) ~0,17ML (b) ~1ML. Obszary pokryte wodorem wykazują na zdjęciach depresję (są ciemniejsze); (ce) sekwencja zdjęć tego samego obszaru pokazująca dynamikę wakansów na powierzchni. Jasne obszary o kształcie trójkątnym są rezultatem sprzężenia dwóch wakansów i jednego atomu wodoru zmieniającego swoją pozycje w obrębie sprzężenia (schemat f). Rozmiary zdjęć: (a) 6,2x5 nm 2, (b) 6,4x5,2 nm 2, (c-e) 2x1,5 nm 2. Reprodukcja z pracy Mitsui i wsp. [44]. Obserwacja STM/AFM zmian powierzchniowych towarzyszących tworzeniu wodorków metali jest przedmiotem stosunkowo niedużej ilości prac. Jedną z trudności prowadzenia tych badań jest fakt, iż oczekiwane zmiany na powierzchniach mogą mieć duże rozmiary, trudne do kontrolowania i rejestracji w początkowym stadium umożliwiającym dyskusję i

13 Wstęp 10 analizę występujących mechanizmów. Dobrym przykładem tych badań są prace Baloocha i wsp. dotyczące obserwacji adsorpcji wodoru na uranie i tworzenia wodorków uranu [49,50]. Kontrola oddziaływania wodoru z uranem ma istotne znaczenie w przemyśle materiałów nuklearnych. W pierwszej z cytowanych prac autorzy użyli mikroskopu AFM pracującego w modzie bezkontaktowym do obserwacji powierzchni lekko utlenionego uranu w temperaturze pokojowej podczas reakcji z wodorem pod ciśnieniem 6,7 Pa [49]. Obserwacje pokazały, iż zmiany powierzchniowe towarzyszące tworzeniu wodorku są preferencyjnie lokalizowane na granicach ziaren metalu sugerując, iż tam inicjowany jest proces. Autorzy tłumaczą ten fakt dłuższym czasem przebywania wodoru w tych miejscach w wyniku silniejszego wiązania do powierzchni (większej liczby koordynacyjnej) lub preferencyjnej dyfuzji wodoru po granicy ziaren. Tematem drugiej z cytowanych prac było oddziaływanie wodoru z uranem w obecności katalizatora platynowego [50]. Przedmiotem obserwacji STM były duże klastry uranu na powierzchni HOPG częściowo pokryte małymi klastrami platyny. Zmiany powierzchniowe towarzyszące oddziaływaniu z wodorem pokazały w bardzo przekonujący sposób, iż wodór znacznie intensywniej reaguje z uranem w okolicy platyny. W pierwszym etapie eksperymentu autorzy obserwowali powiększanie się klastrów platyny. Efekt ten tłumaczono wynikiem rozszerzania się podłoża uranowego na skutek generacji wodorku w tych miejscach. Następnie, wielokrotne skanowanie powierzchni pokazało, iż obszary pokryte platyną ulegały odrywaniu się po wpływem próbnika STM pozostawiając ślad w postaci dziury w warstwie uranu. Zdaniem autorów ta interesująca obserwacja potwierdziła, iż wodorek UH 3 tworzył się głównie w obszarach pokrytych platyną i był łatwo odrywany przez skanującą sondę w wyniku dużo słabszego oddziaływania wodorku z powierzchnią HOPG w porównaniu do czystego uranu. Wymieniając piśmiennictwo, w którym stosowano metody optyczne do obserwacji wodorków metali należy zwrócić uwagę na publikacje dotyczące przełączalnych luster

14 Wstęp 11 metalicznych. Zjawisko to zostało odkryte przez Huibertsa i wsp. w trakcie badań wodorku itru i opisane w renomowanym czasopiśmie Nature w 1996r [16]. Zauważono, iż zwiększając ilość wodoru w warstwie itru w obszarze przejścia dwuwodorku (YH 2 ) w trójwodorek (YH 3 ) obserwujemy istotną zmianę własności optycznych z warstwy o powierzchni metalicznej, nie przepuszczającej światła, na warstwę całkowicie transparentną. Transformacja ta jest bardzo interesująca, towarzyszy jej reorganizacja wodorku ze struktury kubicznej (YH 2 ) w heksagonalną (YH 3 ) i istotna zmiana właściwości elektronowych z materiału o charakterze metalu w półprzewodnik. Zmiany są odwracalne i zależą wyłącznie od ilości wodoru w metalu (stechiometrii wodorku itru). Zjawisko zostało również potwierdzone w odniesieniu do metali ziem rzadkich. Przełączalne zwierciadła metaliczne mogą być stosowane w szerokiej gamie przyrządów: mikroczujników wodoru działających na zasadzie optycznej, przełączalnych absorberów promieniowania elektromagnetycznego w zakresie widzialnym, wyświetlaczy itp. W większości tych zastosowań metal użyty jest w postaci cienkich warstw. Oczywistym jest, iż opisywane zjawisko wzbudza duże zainteresowanie badaczy [51-53]. Metoda przełączalnych luster metalicznych jest np.: silnym, praktycznym narzędziem w rękach badaczy umożliwiającym obserwacje metodą optyczną migracji wodoru w metalach. W przełomowej pracy opublikowanej również w Nature [54] autorzy po raz pierwszy opisali wyniki obserwacji metodą optyczną migracji wodoru w warstwie itru. Wodór wprowadzany był do itru w sposób punktowy przez naparowany na powierzchnię warstwy pojedynczy klaster palladu. Pallad zabezpieczał mały obszar pokrytej powierzchni itru przed utlenieniem, był również generatorem i przenośnikiem do warstwy atomowego wodoru. Reszta powierzchni itru została utleniona i nie brała udziału w absorbcji wodoru do wnętrza warstwy. W rezultacie wprowadzenie wodoru nad tak przygotowaną warstwę powodowało adsorpcję wodoru na powierzchni, jego wnikanie z miejsc przykrytych palladem do warstwy itru i migrację w warstwie. Autorzy śledząc w warunkach in situ

15 Wstęp 12 rozprzestrzenianie się w czasie obszarów przezroczystych odpowiadających generacji trójwodorku itru obserwowali efekt optyczny związany bezpośrednio z migracją wodoru w metalu. Rys Obserwacja migracji wodoru w warstwie itru wykorzystująca zjawisko przełączalnych zwierciadeł metalicznych. Cienka warstwa itru pokryta ostała lokalnie warstwą palladu spełniającą rolę elektrod do których przyłączono pole elektryczne. Pozostałą powierzchnię itru utleniono. Wodór z fazy gazowej przedostaje się do warstwy jedynie poprzez elektrody. Tam, gdzie tworzony jest trójwodorek itru warstwa staje się przezroczysta. Trzy paski w dolnej części rysunku pokazują obserwowane obszary przezroczyste w zależności od wielkości przyłożonego pola elektrycznego (zerowe na górze, największe na dole) Obserwacja w polu elektrycznym ewidentnie pokazuje, iż wodór w itrze wykazuje właściwości jonu ujemnego migrując do elektrody dodatniej. Reprodukcja z pracy Broedera i wsp. [54]. Opisana w pracy metoda zastosowania zaadsorbowanego palladu na warstwie innego metalu jako działającego lokalnie przenośnika atomowego wodoru do tej warstwy jest szeroko stosowana w układach przełączalnych zwierciadeł optycznych. W tej samej pracy

16 Wstęp 13 opisano inny bardzo istotny eksperyment (Rys. 1.3). W analogicznym układzie warstwy itru pokrytej tym razem dwoma rozseparowanymi paskami palladu (elektrodami) wprowadzono pole elektryczne. Zauważono, iż efekt optyczny towarzyszący migracji wodoru nie jest jednakowy w sąsiedztwie obu elektrod. Obszar przezroczysty, a zatem stężenie wodoru, są dużo większe w okolicy elektrody ujemnej sugerując, iż wodór w itrze preferencyjnie przemieszcza się od elektrody ujemnej do dodatniej. Obserwacja ewidentnie pokazuje, iż wodór w itrze ma postać anionu, a nie jak np. w przypadku palladu kationu. W kolejnych pracach opisano rezultaty bardziej złożonych eksperymentów dotyczących np.: obserwacji zaburzeń w migracji wodoru w itrze traffic jam indukowanych sztucznie poprzez nieciągłości przyłożonego pola elektrycznego [55], lub ciekawego wykorzystania zjawiska przełączalnych zwierciadeł umożliwiającego pośrednio obserwacje migracji wodoru w metalach nie wykazujących tej właściwości [56]. Opisywane powyżej zastosowanie badawcze zjawiska przełączalnych zwierciadeł jest aktualnie coraz bardziej popularne i nazywane w literaturze metodą optyczną badania dyfuzji wodoru w metalach [57,58]. Własne rezultaty badawcze opisane w dysertacji doktorskiej zostały opublikowane w dwóch artykułach [59,60]. W pierwszej z cytowanych prac przedstawiono wyniki obserwacji mikroskopowej AFM zmian powierzchniowych występujących podczas reakcji wodoru z czystą warstwą palladu naparowaną na szkło. Obserwacje zjawiska deformacji warstwy w rezultacie generacji naprężeń i ich relaksacji w metalu w trakcie tworzenia wodorku były prowadzone z wysoką rozdzielczością i dostarczyły licznych nowych informacji. Powyższe badania prowadzone były w reaktorze pod ciśnieniem atmosferycznych, a więc w warunkach bliskich praktycznego zastosowania takich układów. W drugiej pracy [60] przedstawiono interesujące zjawisko świadczące o zmianie kierunku relaksacji naprężeń generowanych w trakcie tworzenia wodorku pod wpływem kontaktu i zanieczyszczenia warstwy metalu węglem lub związkami węgla. Warto

17 Wstęp 14 zaznaczyć, iż obserwacja reakcji czystej warstwy palladu opisana w pierwszej pracy rozpoczęła badania mikroskopowe opisywanego zjawiska również w innych aspektach i kierunkach. Nowakowski, Duś [61] opisali reakcję warstwy palladu naparowanej na atomowo gładkim podłożu miki. Powyższe wyniki dostarczyły istotnych informacji wynikających z braku czynnika przypadkowości w reakcji warstwy związanego z idealnie gładką powierzchnią podłoża (bez przypadkowo rozmieszczonych, licznych defektów obecnych na powierzchniach ciał amorficznych). Umożliwiło to zaproponowanie mechanizmu tego procesu. Wiedząc o silnym efekcie zmiany topografii powierzchni towarzyszącym tworzeniu wodorku Duś i wsp. rozdzielili całkowitą zmianę pracy wyjścia elektronów rejestrowaną podczas tworzenia wodorku na dwie składowe: chemiczną, będącą rezultatem reakcji chemicznej i topograficzną, będącą wynikiem równocześnie przebiegającej zmiany topografii powierzchni [6, 62]. Wykonanie tej pracy było możliwe poprzez korelacje rezultatów otrzymywanych metodą kondensatora statycznego (dostarczającej informacji o zmianie pracy wyjścia elektronów) i mikroskopii AFM (topografii powierzchni). Zjawisko deformacji warstwy palladu podczas generacji wodorku zostało już praktycznie wykorzystane przez Nikitina, Pundta i wsp. do wyznaczenia energii adhezji warstwy metalu do różnych podłoży [63-65]. Idea tej metody polega na optycznej obserwacji powierzchni warstwy metalu podczas nasycania wodorem i wyznaczeniu ciśnienia gazu w momencie rejestracji pierwszych deformacji. Z wartości tego ciśnienia możliwym jest oszacowanie krytycznego mechanicznego naprężenia w warstwie, a z niego energii adhezji warstwy metalu do podłoża. Stosując opisaną metodę w jednej z ostatnich prac Nikitin i wsp. porównali energie adhezji warstwy palladu do czystego poliwęglanu i poliwęglanu po preadsorpcji tlenku chromu [65]. Wyniki pokazały, iż warstwa tlenku chromu zmniejsza energię adhezji warstwy palladu do tego podłoża z 0,23 J/m 2 (oszacowaną dla czystego poliwęglanu) do 0,12 J/m 2.

18 Cel pracy Cel pracy Celem podjętych badań była obserwacja i charakterystyka z możliwie dużą dokładnością reakcji cienkich warstw palladu na proces tworzenia wodorku palladu. Zastosowano mikroskop sił atomowych (AFM) sprzężony z zamkniętym reaktorem umożliwiającym obserwacje wideo/afm w warunkach in situ powierzchni metalu w trakcie oddziaływania z przepływającymi nad powierzchnią gazami. Celem prac była obserwacja reakcji warstwy przebiegającej pod ciśnieniem atmosferycznym, w temperaturze pokojowej, a więc w warunkach zbliżonych do większości aplikacji. Reakcja mechaniczna warstw metali na proces tworzenia wodorków jest zjawiskiem istotnym w aspekcie badań teoretycznych i potencjalnych zastosowań wodorków. Jak wynika z przeglądu literatury zjawisko to było intensywnie badane dostępnymi metodami optycznymi od momentu odkrycia wodorku palladu. Generowane naprężenia w wyniku reakcji wodoru z palladem mogą powodować deformacje materiału, co istotnie ograniczało zastosowanie przegród palladowych w pierwszym zastosowaniu przy oczyszczaniu wodoru. Współczesne techniki mikroskopii AFM posiadają możliwość prowadzenia obserwacji powierzchni pod różnym ciśnieniem gazów z dużo większą dokładnością od metod optycznych. Użycie tej metody jest zatem zasadne i może dostarczyć dokładniejszych obserwacji i informacji dotyczących opisywanego zjawiska. Z punktu widzenia badań podstawowych istnieje szereg ważnych argumentów przemawiających za atrakcyjnością podjętej tematyki badań. Obserwacje reakcji warstwy metalu na proces tworzenia wodorku z dużo większą dokładnością, zbliżającą się do rozmiarów nanometrycznych, wydają się być najlepszą drogą przybliżającą nas do wyodrębnienia i charakterystyki miejsc aktywnych na powierzchni metalu w tej reakcji.

19 Cel pracy 16 Istnieje również drugi istotny argument. Generowane w metalu naprężenia mogą powodować mechaniczną deformację warstwy, ale również mogą być istotnym czynnikiem wpływającym na inne właściwości materiału, takie jak: elektryczne, optyczne, elektronowe. Dotychczasowe publikacje wskazują, iż przy generacji wodorków metali mamy do czynienia z wpływem naprężeń na wszystkie wymienione właściwości. W celu zrozumienia roli naprężeń na zmianę tych właściwości konieczne jest w pierwszym etapie poznanie mechanizmów relaksacji naprężeń i mechanicznej reakcji warstwy. Za tematyką badań przemawia też szereg argumentów praktycznych związanych z aktualnymi i potencjalnymi zastosowaniami wodorków metali. W najbardziej powszechnym zastosowaniu w układach umożliwiających magazynowanie wodoru metodą chemiczną w metalach ważnym jest odwracalność generacji i rozkładu wodorku. Istotnym czynnikiem wpływającym na tą odwracalność i żywotność układów są towarzyszące procesom naprężenia. Warto podkreślić, iż wraz z rozwojem wiedzy wodorki metali coraz częściej będą używane we współczesnej technologii, jako substancje aktywne w sensorach i detektorach o wymiarach mikro i nanometrycznych. We wszystkich tych zastosowaniach substancja aktywna występuje w postaci cienkich warstw. Poznanie i opisanie zachowania się warstw podczas przebiegających procesów staje się więc kluczowe w optymalizacji, a nawet często warunkuje praktyczne użycie materiału i metody.

20 Podstawy termodynamiczne tworzenia PdH x Podstawy termodynamiczne tworzenia wodorku palladu Pierwsze prace dotyczące badań termodynamicznych, pomiaru izoterm ciśnienia równowagowego wodoru nad wodorkiem w funkcji jego składu, podjęli wkrótce po odkryciu Grahama, bo w 1874 roku, Troost i Hautefeuille [66]. Prace te zapoczątkowały bardzo intensywne badania wodorku palladu, które z biegiem czasu rozszerzono na wodorki innych metali [67-69]. Na Rys.3.1 przedstawiono serie izoterm funkcji ciśnienia równowagowego wodoru nad wodorkiem palladu w zależności od składu wodorku (mierzonego jako średnia ilość atomów wodoru przypadających na atom palladu) [70]. Rys Izotermy ciśnienia równowagowego wodoru nad wodorkiem palladu w zależności od składu wodorku n - stosunku ilości atomów wodoru do atomów palladu. Reprodukcja z Friske i Wicke [70].

21 Podstawy termodynamiczne tworzenia PdH x 18 Pomiary wykonano poniżej temperatury krytycznej w zakresie temperatur o C i ciśnień wodoru poniżej 1, Pa (180 atm). Linią niebieską zaznaczono izotermę odpowiadającą temperaturze pokojowej. Jak widać z wykresu ciśnienie równowagowe wodoru nad wodorkiem PdH x (dla x w zakresie od 0,2 do 0,6) jest w temperaturze pokojowej około dwa rzędy wielkości niższe od ciśnienia atmosferycznego i wynosi ~1kPa. Należy zaznaczyć, iż ciśnienie to silnie maleje wraz z temperaturą osiągając np. dla temperatury 78 K dużo niższą wartość ~10-4 Pa. Już w pierwszych pracach opisujących funkcje izoterm widziano analogie zmian ciśnienia wodoru od składu wodorku do zachowania się gazu doskonałego zmian objętości gazu od ciśnienia. Podobnie jak w przypadku gazu, Hoitsema [71] interpretował otrzymane zależności koniecznością występowania dwóch roztworów wodoru w metalu - dwóch faz α i β. Zgodnie z analogią fazy te charakteryzują się odmienną strukturą i są wzajemnie nierozpuszczalne. Autor podzielił przebieg izotermy w zależności od zakresu zawartości wodoru w wodorku na trzy części. Odmienne przebiegi izoterm w każdej części interpretował w następujący sposób: - w zakresie najmniejszych stężeń wodoru w metalu (zakres 0<n<0,1 w temp. 20 o C) obserwujemy ciągły wzrost ciśnienia równowagowego wraz z zawartością wodoru w wodorku. Wodorek w tym zakresie (faza α) możemy interpretować jako roztwór wodoru w oryginalnej strukturze (sieci krystalicznej) palladu; - osiągając maksymalną rozpuszczalność wodoru w fazie α n(α max ) przechodzimy do drugiego obszaru izotermy w którym ciśnienie równowagowe jest niezależne od ilości wodoru w metalu (0,1<n<0,6 w temp. 20 o C). Od tego stężenia wodorek zaczyna nukleować tworząc w metalu nową fazę wodorkową (faza β). Stałość ciśnienia w tym zakresie stężeń wodoru jest więc wynikiem współistnienia dwóch

7. Wyniki badań i dyskusja

7. Wyniki badań i dyskusja Wyniki badań i dyskusja 50 7. Wyniki badań i dyskusja 7.1. Charakterystyka powierzchni cienkich warstw palladu i platyny Na Rys. 7.1 przedstawiono przykładowe zdjęcia AFM powierzchni cienkich warstw palladu

Bardziej szczegółowo

AFM. Mikroskopia sił atomowych

AFM. Mikroskopia sił atomowych AFM Mikroskopia sił atomowych Siły van der Waalsa F(r) V ( r) = c 1 r 1 12 c 2 r 1 6 Siły van der Waalsa Mod kontaktowy Tryby pracy AFM związane z zależnością oddziaływania próbka ostrze od odległości

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp teoretyczny. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) 1.

I. Wstęp teoretyczny. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) 1. Ćwiczenie: Mikroskopia sił atomowych (AFM) Prowadzący: Michał Sarna (sarna@novel.ftj.agh.edu.pl) I. Wstęp teoretyczny 1. Wprowadzenie Mikroskop sił atomowych AFM (ang. Atomic Force Microscope) jest jednym

Bardziej szczegółowo

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania Pole elektryczne Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunek punktowy Ładunek punktowy (q) jest to wyidealizowany model, który zastępuje rzeczywiste naelektryzowane

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

Przejścia optyczne w strukturach niskowymiarowych

Przejścia optyczne w strukturach niskowymiarowych Współczynnik absorpcji w układzie dwuwymiarowym można opisać wyrażeniem: E E gdzie i oraz f są energiami stanu początkowego i końcowego elektronu, zapełnienie tych stanów opisane jest funkcją rozkładu

Bardziej szczegółowo

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Szkło optyczne i fotoniczne, A. Szwedowski, R. Romaniuk, WNT, 2009 POLIKRYSZTAŁY - ciała stałe o drobnoziarnistej strukturze, które są złożone z wielkiej liczby

Bardziej szczegółowo

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA Termodynamika - opisuje zmiany energii towarzyszące przemianom chemicznym; dział fizyki zajmujący się zjawiskami cieplnymi. Termochemia - dział chemii zajmujący się efektami

Bardziej szczegółowo

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr Katarzyny Pogody zatytułowanej Rola sił mechanicznych generowanych przez macierz zewnątrzkomórkową w rozwoju

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr Katarzyny Pogody zatytułowanej Rola sił mechanicznych generowanych przez macierz zewnątrzkomórkową w rozwoju dr hab. Robert A. Nowakowski, prof. nadzw. PAN Instytut Chemii Fizycznej PAN Zakład Elektrochemii i Fizykochemii Powierzchni Grupa Badawcza Mikroskopii i Spektroskopii STM/AFM Warszawa 01-224 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Grafen perspektywy zastosowań

Grafen perspektywy zastosowań Grafen perspektywy zastosowań Paweł Szroeder 3 czerwca 2014 Spis treści 1 Wprowadzenie 1 2 Właściwości grafenu 2 3 Perspektywy zastosowań 2 3.1 Procesory... 2 3.2 Analogoweelementy... 3 3.3 Czujniki...

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya. LABOATOIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.. Wprowadzenie Proces rozpadu drobin związków chemicznych

Bardziej szczegółowo

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Przez ostatnie lata, rynek fotowoltaiki rozwijał się, wraz ze sprzedażą niemal zupełnie zdominowaną przez produkty

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Krystalografii specjalizacja: Fizykochemia związków nieorganicznych

Laboratorium z Krystalografii specjalizacja: Fizykochemia związków nieorganicznych Uniwersytet Śląski - Instytut Chemii Zakład Krystalografii ul. Bankowa 14, pok. 133, 40-006 Katowice tel. 0323591197, e-mail: izajen@wp.pl opracowanie: dr Izabela Jendrzejewska Laboratorium z Krystalografii

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Prawo zachowania energii: ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Ogólny zasób energii jest niezmienny. Jeżeli zwiększa się zasób energii wybranego układu, to wyłącznie kosztem

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Rozmycie pasma spektralnego

Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Z doświadczenia wiemy, że absorpcja lub emisja promieniowania przez badaną substancję występuje nie tylko przy częstości rezonansowej, tj. częstości

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin 1. Zapisz konfigurację elektronową dla atomu helu (dwa elektrony) i wyjaśnij, dlaczego cząsteczka wodoru jest stabilna, a cząsteczka

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 009 FIZYKA I ASTRONOMIA POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Zadanie 1.1 Narysowanie toru ruchu ciała w rzucie ukośnym. Narysowanie wektora siły działającej na ciało w

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie GMR w dyskach twardych HDD i pamięci MRAM

Zastosowanie GMR w dyskach twardych HDD i pamięci MRAM Część 3 Zastosowanie GMR w dyskach twardych HDD i pamięci MRAM wiadomości wstępne krótka historia dysków od czasu odkrycia GMR rozwój głowic MR i GMR odczyt danych, ogólna budowa głowicy budowa i działanie

Bardziej szczegółowo

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski 1 1 Wstęp Materiały półprzewodnikowe, otrzymywane obecnie w warunkach laboratoryjnych, charakteryzują się niezwykle wysoką czystością.

Bardziej szczegółowo

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1.

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Popularność kolektorów próżniowych w Polsce jest na tle Europy zjawiskiem dość wyjątkowym w zasadzie wiele przemawia za wyborem kolektora

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne ZADANIE D2 Nazwa zadania: Światełko na tafli wody Mając do dyspozycji fotodiodę, źródło prądu stałego (4,5V bateryjkę), przewody, mikroamperomierz oraz

Bardziej szczegółowo

Zwój nad przewodzącą płytą METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH

Zwój nad przewodzącą płytą METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH (2) (3) (10) (11) Modelowanie i symulacje obiektów w polu elektromagnetycznym 1 Rozwiązania równań (10-11) mają ogólną postać: (12) (13) Modelowanie i symulacje obiektów w

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

Czym się różni ciecz od ciała stałego?

Czym się różni ciecz od ciała stałego? Szkła Czym się różni ciecz od ciała stałego? gęstość Czy szkło to ciecz czy ciało stałe? Szkło powstaje w procesie chłodzenia cieczy. Czy szkło to ciecz przechłodzona? kryształ szkło ciecz przechłodzona

Bardziej szczegółowo

Budowa stopów. (układy równowagi fazowej)

Budowa stopów. (układy równowagi fazowej) Budowa stopów (układy równowagi fazowej) Równowaga termodynamiczna Stopy metali są trwałe w stanie równowagi termodynamicznej. Równowaga jest osiągnięta, gdy energia swobodna układu uzyska minimum lub

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej 1. Jak wpłynie 50% dodatek MeOH do wody na retencję kwasu propionowego w układzie faz odwróconych? 2. Jaka jest kolejność retencji kwasów mrówkowego, octowego

Bardziej szczegółowo

Mikroskopia skaningowa tunelowa i siłowa

Mikroskopia skaningowa tunelowa i siłowa Zakład Fizyki Magnetyków Uniwersytet w Białymstoku Instytut Fizyki Doświadczalnej Lipowa 41, 15-424 Białystok Tel: (85) 7457228 http://physics.uwb.edu.pl/zfmag Mikroskopia skaningowa tunelowa i siłowa

Bardziej szczegółowo

DOTYCZY: Sygn. akt SZ-222-20/12/6/6/2012

DOTYCZY: Sygn. akt SZ-222-20/12/6/6/2012 Warszawa dn. 2012-08-03 SZ-222-20/12/6/6/2012/ Szanowni Państwo, DOTYCZY: Sygn. akt SZ-222-20/12/6/6/2012 Przetargu nieograniczonego, którego przedmiotem jest " sprzedaż, szkolenie, dostawę, montaż i uruchomienie

Bardziej szczegółowo

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl Źródło: LI OLIMPIADA FIZYCZNA (1/2). Stopień III, zadanie doświadczalne - D Nazwa zadania: Działy: Słowa kluczowe: Komitet Główny Olimpiady Fizycznej; Andrzej Wysmołek, kierownik ds. zadań dośw. plik;

Bardziej szczegółowo

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000 SZKOŁA GŁÓWNA SŁUŻBY POŻARNICZEJ KATEDRA TECHNIKI POŻARNICZEJ ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW WIROWYCH Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO Warszawa 000 Wersja 1.0 www.labenergetyki.prv.pl

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne. 45 min. test na podstawie wykładu Zaliczenie ćwiczeń na podstawie prezentacji Punkty: test: 60 %, prezentacja: 40 %.

Informacje ogólne. 45 min. test na podstawie wykładu Zaliczenie ćwiczeń na podstawie prezentacji Punkty: test: 60 %, prezentacja: 40 %. Informacje ogólne Wykład 28 h Ćwiczenia 14 Charakter seminaryjny zespołu dwuosobowe ~20 min. prezentacje Lista tematów na stronie Materiały do wykładu na stronie: http://urbaniak.fizyka.pw.edu.pl Zaliczenie:

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi

Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi Pracownia: Utylizacja odpadów i ścieków dla MSOŚ Instrukcja ćwiczenia nr 17 Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Zakład Dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

Podstawy chemii. dr hab. Wacław Makowski. Wykład 1: Wprowadzenie

Podstawy chemii. dr hab. Wacław Makowski. Wykład 1: Wprowadzenie Podstawy chemii dr hab. Wacław Makowski Wykład 1: Wprowadzenie Wspomnienia ze szkoły Elementarz (powtórka z gimnazjum) Układ okresowy Dalsze wtajemniczenia (liceum) Program zajęć Podręczniki Wydział Chemii

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁOZNAWSTWO Wydział Mechaniczny, Mechatronika, sem. I. dr inż. Hanna Smoleńska

MATERIAŁOZNAWSTWO Wydział Mechaniczny, Mechatronika, sem. I. dr inż. Hanna Smoleńska MATERIAŁOZNAWSTWO Wydział Mechaniczny, Mechatronika, sem. I dr inż. Hanna Smoleńska UKŁADY RÓWNOWAGI FAZOWEJ Równowaga termodynamiczna pojęcie stosowane w termodynamice. Oznacza stan, w którym makroskopowe

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan Spis zagadnień Fizyczne podstawy zjawiska NMR Parametry widma NMR Procesy relaksacji jądrowej Metody obrazowania Fizyczne podstawy NMR Proton, neutron,

Bardziej szczegółowo

Atomy w zewnętrznym polu magnetycznym i elektrycznym

Atomy w zewnętrznym polu magnetycznym i elektrycznym Atomy w zewnętrznym polu magnetycznym i elektrycznym 1. Kwantowanie przestrzenne momentów magnetycznych i rezonans spinowy 2. Efekt Zeemana (normalny i anomalny) oraz zjawisko Paschena-Backa 3. Efekt Starka

Bardziej szczegółowo

Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki Katedra Urządzeń Elektrycznych i Techniki Wysokich Napięć. Dr hab.

Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki Katedra Urządzeń Elektrycznych i Techniki Wysokich Napięć. Dr hab. Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki Katedra Urządzeń Elektrycznych i Techniki Wysokich Napięć Dr hab. Paweł Żukowski Materiały magnetyczne Właściwości podstawowych materiałów magnetycznych

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne.

RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne. RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne. Zadania pomiarowe w pracach badawczo-rozwojowych Głównym przedmiotem zainteresowań farmacji i kosmetyki w tym zakresie są

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne zostały sporządzone z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2)

LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2) LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2) Posiadane uprawnienia: ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO NR AB 120 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji Wydanie nr 5 z 18 lipca 2007

Bardziej szczegółowo

CHEMIA 1. INSTYTUT MEDICUS Kurs przygotowawczy na studia medyczne kierunek lekarski, stomatologia, farmacja, analityka medyczna ATOM.

CHEMIA 1. INSTYTUT MEDICUS Kurs przygotowawczy na studia medyczne kierunek lekarski, stomatologia, farmacja, analityka medyczna ATOM. INSTYTUT MEDICUS Kurs przygotowawczy na studia medyczne kierunek lekarski, stomatologia, farmacja, analityka medyczna tel. 0501 38 39 55 www.medicus.edu.pl CHEMIA 1 ATOM Budowa atomu - jądro, zawierające

Bardziej szczegółowo

17. 17. Modele materiałów

17. 17. Modele materiałów 7. MODELE MATERIAŁÓW 7. 7. Modele materiałów 7.. Wprowadzenie Podstawowym modelem w mechanice jest model ośrodka ciągłego. Przyjmuje się, że materia wypełnia przestrzeń w sposób ciągły. Możliwe jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym

Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym Ćwiczenie E6 Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym E6.1. Cel ćwiczenia Na zamkniętą pętlę przewodnika z prądem, umieszczoną w jednorodnym polu magnetycznym, działa skręcający moment

Bardziej szczegółowo

teoretyczne podstawy działania

teoretyczne podstawy działania Techniki Niskotemperaturowe w medycynie Seminarium Termoelektryczne urządzenia chłodnicze - teoretyczne podstawy działania Edyta Kamińska IMM II st. Sem I 1 Spis treści Termoelektryczność... 3 Zjawisko

Bardziej szczegółowo

Pytania do egzaminu inżynierskiego, PWSZ Głogów, Przeróbka Plastyczna

Pytania do egzaminu inżynierskiego, PWSZ Głogów, Przeróbka Plastyczna Pytania do egzaminu inżynierskiego, PWSZ Głogów, Przeróbka Plastyczna 1. Badania własności materiałów i próby technologiczne 2. Stany naprężenia, kierunki, składowe stanu naprężenia 3. Porównywanie stanów

Bardziej szczegółowo

Badanie pętli histerezy magnetycznej ferromagnetyków, przy użyciu oscyloskopu (E1)

Badanie pętli histerezy magnetycznej ferromagnetyków, przy użyciu oscyloskopu (E1) Badanie pętli histerezy magnetycznej ferromagnetyków, przy użyciu oscyloskopu (E1) 1. Wymagane zagadnienia - klasyfikacja rodzajów magnetyzmu - własności magnetyczne ciał stałych, wpływ temperatury - atomistyczna

Bardziej szczegółowo

M2 Mikroskopia sił atomowych: badanie nanostruktur.

M2 Mikroskopia sił atomowych: badanie nanostruktur. M2 Mikroskopia sił atomowych: badanie nanostruktur. Celem ćwiczenia jest poznanie mikroskopii sił atomowych i zbadanie otrzymanych próbek. Wymagane zagadnienia Podstawy fizyczne mikroskopii sił atomowych:

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

Właściwości magnetyczne materii. dr inż. Romuald Kędzierski

Właściwości magnetyczne materii. dr inż. Romuald Kędzierski Właściwości magnetyczne materii dr inż. Romuald Kędzierski Kryteria podziału materii ze względu na jej właściwości magnetyczne - względna przenikalność magnetyczna - podatność magnetyczna Wielkości niemianowane!

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Badania własności optycznych grafenu

Badania własności optycznych grafenu Badania własności optycznych grafenu Mateusz Klepuszewski 1, Aleksander Płocharski 1, Teresa Kulka 2, Katarzyna Gołasa 3 1 III Liceum Ogólnokształcące im. Unii Europejskiej, Berlinga 5, 07-410 Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

Badanie rozkładu pola magnetycznego przewodników z prądem

Badanie rozkładu pola magnetycznego przewodników z prądem Ćwiczenie E7 Badanie rozkładu pola magnetycznego przewodników z prądem E7.1. Cel ćwiczenia Prąd elektryczny płynący przez przewodnik wytwarza wokół niego pole magnetyczne. Ćwiczenie polega na pomiarze

Bardziej szczegółowo

Klasyczny efekt Halla

Klasyczny efekt Halla Klasyczny efekt Halla Rysunek pochodzi z artykułu pt. W dwuwymiarowym świecie elektronów, autor: Tadeusz Figielski, Wiedza i Życie, nr 4, 1999 r. Pełny tekst artykułu dostępny na stronie http://archiwum.wiz.pl/1999/99044800.asp

Bardziej szczegółowo

Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK

Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK Budowa diody Dioda zbudowana jest z dwóch warstw półprzewodników: półprzewodnika typu n (nośnikami prądu elektrycznego są elektrony) i półprzewodnika

Bardziej szczegółowo

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 dr inż. ALEKSANDER LISOWIEC dr hab. inż. ANDRZEJ NOWAKOWSKI Instytut Tele- i Radiotechniczny Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 W artykule przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Jak mierzyć i jak liczyć efekty cieplne reakcji?

Jak mierzyć i jak liczyć efekty cieplne reakcji? Jak mierzyć i jak liczyć efekty cieplne reakcji? Energia Zdolność do wykonywania pracy lub do produkowania ciepła Praca objętościowa praca siła odległość 06_73 P F A W F h N m J P F A Area A ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Promotor: prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ratajski. Jarosław Rochowicz. Wydział Mechaniczny Politechnika Koszalińska

Promotor: prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ratajski. Jarosław Rochowicz. Wydział Mechaniczny Politechnika Koszalińska Promotor: prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ratajski Jarosław Rochowicz Wydział Mechaniczny Politechnika Koszalińska Praca magisterska Wpływ napięcia podłoża na właściwości mechaniczne powłok CrCN nanoszonych

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ ELWOM 25. Mikrostruktura kompozytu W-Cu25: ciemne obszary miedzi na tle jasnego szkieletu wolframowego; pow. 250x.

MATERIAŁ ELWOM 25. Mikrostruktura kompozytu W-Cu25: ciemne obszary miedzi na tle jasnego szkieletu wolframowego; pow. 250x. MATERIAŁ ELWOM 25.! ELWOM 25 jest dwufazowym materiałem kompozytowym wolfram-miedź, przeznaczonym do obróbki elektroerozyjnej węglików spiekanych. Kompozyt ten jest wykonany z drobnoziarnistego proszku

Bardziej szczegółowo

Potencjał pola elektrycznego

Potencjał pola elektrycznego Potencjał pola elektrycznego Pole elektryczne jest polem zachowawczym, czyli praca wykonana przy przesunięciu ładunku pomiędzy dwoma punktami nie zależy od tego po jakiej drodze przesuwamy ładunek. Spróbujemy

Bardziej szczegółowo

Wykresy statystyczne w PyroSim, jako narzędzie do prezentacji i weryfikacji symulacji scenariuszy pożarowych

Wykresy statystyczne w PyroSim, jako narzędzie do prezentacji i weryfikacji symulacji scenariuszy pożarowych Wykresy statystyczne w PyroSim, jako narzędzie do prezentacji i weryfikacji symulacji scenariuszy pożarowych 1. Wstęp: Program PyroSim posiada wiele narzędzi służących do prezentacji i weryfikacji wyników

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05)

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) 1. Informacje ogólne koordynator modułu/wariantu rok akademicki 2014/2015

Bardziej szczegółowo

Podstawy krystalochemii pierwiastki

Podstawy krystalochemii pierwiastki Uniwersytet Śląski Instytut Chemii Zakład Krystalografii Laboratorium z Krystalografii Podstawy krystalochemii pierwiastki Cel ćwiczenia: określenie pełnej charakterystyki wybranych struktur pierwiastków

Bardziej szczegółowo

Jacek Ulański Łódź, 11. 11. 2015 Katedra Fizyki Molekularnej Politechnika Łódzka 90-924 Łódź ul. Żeromskiego 116

Jacek Ulański Łódź, 11. 11. 2015 Katedra Fizyki Molekularnej Politechnika Łódzka 90-924 Łódź ul. Żeromskiego 116 Jacek Ulański Łódź, 11. 11. 2015 Katedra Fizyki Molekularnej Politechnika Łódzka 90-924 Łódź ul. Żeromskiego 116 Recenzja pracy doktorskiej mgr. Arkadiusza Frąckowiaka p.t. Lokalizacja ładunku w przewodnikach

Bardziej szczegółowo

Recenzja. (podstawa opracowania: pismo Dziekana WIPiTM: R-WIPiTM-249/2014 z dnia 15 maja 2014 r.)

Recenzja. (podstawa opracowania: pismo Dziekana WIPiTM: R-WIPiTM-249/2014 z dnia 15 maja 2014 r.) Prof. dr hab. Mieczysław Jurczyk Politechnika Poznańska Wydział Budowy Maszyn i Zarządzania Instytut Inżynierii Materiałowej Poznań, 2014-06-02 Recenzja rozprawy doktorskiej p. mgr inż. Sebastiana Garusa

Bardziej szczegółowo

DRUGA ZASADA TERMODYNAMIKI

DRUGA ZASADA TERMODYNAMIKI DRUGA ZASADA TERMODYNAMIKI Procesy odwracalne i nieodwracalne termodynamicznie, samorzutne i niesamorzutne Proces nazywamy termodynamicznie odwracalnym, jeśli bez spowodowania zmian w otoczeniu możliwy

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA. Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami

WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA. Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami Zasada zerowa Kiedy obiekt gorący znajduje się w kontakcie cieplnym z obiektem zimnym następuje

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska BIOMATERIAŁY Metody pasywacji powierzchni biomateriałów Dr inż. Agnieszka Ossowska Gdańsk 2010 Korozja -Zagadnienia Podstawowe Korozja to proces niszczenia materiałów, wywołany poprzez czynniki środowiskowe,

Bardziej szczegółowo

Metody symulacji w nanotechnologii

Metody symulacji w nanotechnologii Metody symulacji w nanotechnologii Jan Iwaniszewski A. Formalizm operatorowy Załóżmy, że nasz układ kwantowy posiada dyskretny zbiór funkcji własnych ϕ k, k =,,.... Tworzą one bazę w całej przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl 1 Program przedmiotu Wprowadzenie definicja, cel i zastosowania mechatroniki Urządzenie mechatroniczne - przykłady

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

PIEZOELEKTRYKI I PIROELEKTRYKI. Krajewski Krzysztof

PIEZOELEKTRYKI I PIROELEKTRYKI. Krajewski Krzysztof PIEZOELEKTRYKI I PIROELEKTRYKI Krajewski Krzysztof Zjawisko piezoelektryczne Zjawisko zachodzące w niektórych materiałach krystalicznych, polegające na powstawaniu ładunku elektrycznego na powierzchniach

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Q t lub precyzyjniej w postaci różniczkowej. dq dt Jednostką natężenia prądu jest amper oznaczany przez A.

Q t lub precyzyjniej w postaci różniczkowej. dq dt Jednostką natężenia prądu jest amper oznaczany przez A. Prąd elektryczny Dotychczas zajmowaliśmy się zjawiskami związanymi z ładunkami spoczywającymi. Obecnie zajmiemy się zjawiskami zachodzącymi podczas uporządkowanego ruchu ładunków, który często nazywamy

Bardziej szczegółowo