O niezbędności profilaktyki malarii wśród polskich podróżnych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "O niezbędności profilaktyki malarii wśród polskich podróżnych"

Transkrypt

1 Walczak Artykuły A. O poglądowe niezbędności profilaktyki / review malarii papers wśród polskich podróżnych O niezbędności profilaktyki malarii wśród polskich podróżnych About the needs of anti-malarial prophylactics among Polish travelers Alicja Walczak Zakład Higieny i Epidemiologii, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie Malaria przenoszona przez samice komarów Anopheles poddaje się prewencji, diagnostyce i leczeniu, przy wykorzystaniu kombinacji dostępnych metod i narzędzi. Polskie dane statystyczne za ostatnie dwa lata wskazują na roczny wzrost ilości zdiagnozowanych przypadków malarii z 21 do 36 w 2013 r. Również własne obserwacje międzynarodowych podróżnych podczas wyjazdu do Senegalu i Gambii uzasadniają potrzebę zwiększenia uwagi i poważnego traktowania ryzyka malarii przez turystów. Polskim podróżnikom międzykontynentalnym rekomenduje się również uświadomienie potrzeby poszukiwania kompetentnej porady lekarskiej przed planowaną podróżą do rejonów świata o wysokim ryzyku zachorowania na malarię. Słowa kluczowe: malaria, Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, medycyna podróży, choroby tropikalne Probl Hig Epidemiol 2014, 95(1): 1-5 Nadesłano: Zakwalifikowano do druku: Malaria is transmitted by the Anopheles female mosquito, but can be prevented, diagnosed and treated with a combination of available methods and tools. The last two years of Polish health statistics indicate an annual increase of malaria diagnoses from 21 to 36 cases in Also the observations of international travelers during their journeys to Senegal and Gambia are the arguments for more attention and serious consideration of the malaria risk by turists. Polish intercontinental travelers are made aware of the need to seek competent medical consultation before planned travels to the high malaria risk world regions. Key words: malaria, Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, travel medicine, tropical diseases Adres do korespondencji / Address for correspondence Alicja Walczak Zakład Higieny i Epidemiologii, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie ul. Żołnierska 48, Szczecin tel./fax , Wprowadzenie Malaria tropikalna (zimnica) wciąż stanowi największe zagrożenie zdrowia i życia wielu społeczeństw. Według ostatniego raportu WHO w 2012 r. na świecie chorowało z jej powodu 207 mln osób (95% przedział niepewności: mln) i zmarło (95% przedział niepewności: ). Najwięcej przypadków (80%) i zgonów (90%) występowało w krajach Afryki Sub-Saharyjskiej. Przy tym najwięcej zgonów (77%) notuje się u dzieci poniżej 5 r ż. (w 2012 r. z powodu malarii umierało na świecie jedno dziecko niemal co minutę) [1]. Społeczność międzynarodowa od dziesięcioleci finansuje koszty działalności profilaktycznej, które odzwierciedlają globalne efekty, w tym spadek śmiertelności malarii [2, 3]. Obecnie większość krajów europejskich uznaje się za rejony wolne od malarii, pomimo obecności na ich terytoriach żywicieli głównych i przenosicieli pasożyta, którym jest Plasmodium spp. Jednak postępujące zmiany klimatyczne oraz napływ afrykańskich imigrantów grożą reintrodukcją malarii w Europie, szczególnie w jej krajach południowych. W 2011 r. Regionalne Biuro WHO dla Europy zarejestrowało 103 lokalnie nabyte przypadki, w tym 40 w Grecji [4, 5]. Powiększające się z każdym rokiem liczby Polaków udających się na urlop w ramach egzotycznych podróży do strefy tropikalnej i związane z nimi zagrożenia bezpieczeństwa zdrowotnego skłaniają do przedstawienia najnowszych wyników danych epidemiologicznych i rekomendacji profilaktycznych odnoszących się do profilaktyki malarii tropikalnej. Rozpoznanie malarii Malarię u ludzi wywołuje 5 gatunków chorobotwórczych, pasożytniczych zarodźców Plasmodium: P. falciparum, P. vivax, P. ovale, P. malariae oraz P. knowlesi. Dwa spośród nich (P. falciparum i P. vivax) są najgroźniejszymi pierwotniakami dla człowieka,

2 2 Probl Hig Epidemiol 2014, 95(1): 1-5 a malaria wywołana przez zarodźca sierpowatego (P. falciparum) należy do wiodących śmiertelnych chorób tak wśród ludności zamieszkującej endemiczne rejony, jak i u podróżujących do krajów strefy tropikalnej [1]. W tabeli I zestawiono dane porównawcze odnoszące się do malarii wywołanej przez P. falciparum i P. vivax [1]. W Polsce malaria od wielu lat jest chorobą importowaną, na którą rocznie zapada kilkadziesiąt osób. Jednak w ciągu dwu ostatnich lat znacznie zwiększyły się liczby rozpoznanych u nas jej przypadków. W 2013 r. odnotowano ich 36 (0,09/100 tys.), gdy rok wcześniej było ich tylko 21 (0,05/100 tys. ludności) [6]. Obowiązująca w Polsce na rok 2014 definicja przypadku malarii (Plasmodium spp.) wskazuje, iż rozpoznanie jej wymaga potwierdzenia objawów klinicznych obiektywnym badaniem dodatkowym i informuje, że jest nim przypadek potwierdzony u każdej osoby z gorączką lub z gorączką w wywiadzie, spełniający co najmniej jedno z trzech kryteriów laboratoryjnych: 1. wykrycie zarodźców malarii w rozmazach krwi metodą mikroskopii świetlnej, 2. wykrycie kwasu nukleinowego Plasmodium spp. we krwi, 3. wykrycie antygenu Plasmodium spp. [7]. Choroba u podróżnych z Polski może być wywołana przez P. falciparum, powodującego większość, i to nawet ciężkich oraz śmiertelnych przypadków, przede wszystkim wśród ludności zamieszkującej rejony malaryczne. Specjalistyczne leczenie niepowikłanej malarii tropikalnej jest zwykle skuteczne przy wczesnym jej rozpoznaniu i zastosowaniu odpowiednich leków. Zdarzają się jednak komplikacje i powikłane postacie malarii, w tym ze śpiączką mózgową, której śmiertelność wynosi ok. 20% leczonych pacjentów [8]. Należy również przypomnieć, że po 1990r opisano w literaturze światowej przynajmniej 36 przypadków mózgowej postaci powikłań malarii, jako pomalaryczny zespół neurologiczny (PMNS), tj. po leczeniu infekcji wywołanej przez P. falciparum. Dotyczyły one także 12 z 13 osób podróżujących, którzy nie stosowali żadnej chemioprofilaktyki [9]. Wektory przenoszenia malarii Malaria tropikalna szerzy się przez wektory, którymi są zakażone zarodźcem (pierwotniakiem) Plasmodium samice komarów z gatunków Anopheles. Spośród ok. 400 różnych ich gatunków 30 stanowi ważne wektory transmisji tej choroby, a wśród nich te, zainfekowane P. vivax albo P. falciparum. Przy tym pierwszy z nich występuje powszechniej niż P. falciparum, gdyż może się namnażać w niższych temperaturach (tab. I), na większych wysokościach nad poziomem morza i w chłodniejszym klimacie. Ma on również w swoim cyklu rozwojowym stadium przebiegające z obecnością postaci przetrwalnikowych w wątrobie człowieka (hipnozoitów), co dodatkowo zwiększa szanse jego przeżycia w okresie, kiedy komary Anopheles są nieobecne w środowisku bytowania człowieka, by kontynuować transmisję zarodźca w miesiącach zimowych. Stąd na większości obszarów występowania komarów Anopheles (rejony endemicznie występującej malarii) zagrożenie malarią występuje przez cały rok, a tylko w części takich rejonów poziom ryzyka zmienia się w zależności od pory roku, z najwyższym pod koniec pory deszczowej [1, 10]. Wśród podróżujących największe ryzyko zachorowania na malarię obciąża osoby udające się do Afryki i tych krajów, gdzie kumulują się skutki występowania i oddziaływania czynników: Bardzo skuteczny komar (Anopheles gambiae) odpowiedzialny za wysoką transmisję. Dominującym gatunkiem pasożyta jest P. falciparum najbardziej prawdopodobna przyczyna ciężkiej malarii. Lokalne warunki pogodowe często pozwalają na całoroczną transmisję pasożytów. Niedostateczne zasoby i społeczno-ekonomiczna niestabilność przeszkadzają w skutecznym przeciwdziałaniu malarii. W endemicznych regionach świata, poza Afryką Sub-Saharyjską, malaria jest mniej nasiloną przyczyną zgonów, ale o wysokiej zachorowalności, jak to ma miejsce na obszarach wiejskich Ameryki Południowej i Azji [10]. Szczególnie starannie powinni być przygotowani do podróży udający się do zachodniej części Afryki, do Kenii i Tanzanii albo do niektórych krajów Oceanii, m.in. na Papuę-Nową Gwineę oraz Wyspy Salomona. Wyjeżdżający do Afryki Wschodniej są zagrożeni malarią tropikalną o cięższym przebiegu, tak jak turyści udający się do rejonów malarycznych w Ameryce Środkowej oraz Południowej, gdzie występują komary przenoszące P.falciparum (tab. I). Natomiast P. vivax, który może zagrażać turystom w całej Afryce, ma zredukowane ryzyko infestacji, z racji wysokiej częstości braku antygenu Duffy wśród Afrykańczyków. W afrykańskich populacjach, u osób bez antygenu Duffy, krwinki czerwone są bowiem oporne na infekcję P. vivax. Stąd na innych, endemicznych obszarach poza Afryką, infekcje związane z P. vivax są bardziej powszechne, niż te zależne od P. falciparum [1, 3]. Profilaktyka malarii Malaria jest chorobą w pełni poddającą się prewencji i leczeniu, zgodnie z aktualnymi rekomendacjami WHO [1], które obejmują: 1. kontrolę wektora przez wykorzystanie środków zapobiegawczych typu siatki/moskitiery osłono-

3 Walczak A. O niezbędności profilaktyki malarii wśród polskich podróżnych 3 Tabela I. Porównanie malarii spowodowanej P. falciparum i P. vivax [1] Table I. Comparison of P. falciparum vs. P. vivax malaria [1] Cykl życia P. falciparum P. vivax Minimalna temperatura rozwoju w komarze Najniższa temperatura 160C Dla pełnego cyklu rozwoju najniższa temp.150 C, dla przeżycia pasożyta do 100 C w ciągu 2 dni Nieczynne stadium wątrobowe Nie Tak Choroba Ciężka 5% przypadków w postaci ciężkiej; odpowiada Ryzyko ciężkiej choroby ustalone jako niepewne za większość zgonów Nawroty Nie Tak Przebieg bezobjawowy Powszechny Bardzo powszechny Diagnoza Rozmaz krwi, szybki test PCR dla stadium we krwi Rozmaz krwi, szybki test PCR dla stadium we krwi Brak testu dla stadium w wątrobie Leczenie Stadium we krwi Łączone z artemizyną Chloroqinon nadal skuteczny na większości obszarów Gametocyty Wymagana pojedyncza dawka primaquiny, Czułe na leczenie w stadium krwi artemizyny skuteczne do pewnego stopnia Stadium wątrobowe 14 dni primaquina we (insecticide treated nets ITNs), stosowanie w pomieszczeniach mieszkalnych spray-ów (indoor residual spraying IRS), a w niektórych specyficznych rejonach dodatkowo zwalczanie postaci larwalnych komarów, 2. chemoprewencję dla najbardziej zagrożonych populacji, szczególnie kobiet ciężarnych i niemowląt, 3. potwierdzenie diagnozy malarii przez badanie mikroskopowe albo szybkie testy diagnostyczne (rapid diagnostic tests RDTs) w każdym przypadku podejrzenia tej choroby, 4. okresowe leczenie właściwymi lekami antymalarycznymi, zgodnie z wrażliwością gatunkową pasożytów i przy uwzględnieniu ewentualnej ich lekooporności [11, 12]. a. Niefarmakologiczne metody zapobiegania malarii Prewencja ukłuć komarów między zmierzchem a świtem jest pierwszą linią obrony przed malarią. Istnieje wiele sposobów (tab. II), w tym naturalnych substancji odstraszających komary, a niektóre są specyficzne dla danych kultur i regionów świata, tak jak te zawarte w roślinach stref klimatu suchego, m.in. typu Artemisia Annua [13]. U nas popularnym środkiem zapachowym jest olejek goździkowy zawierający eugenol, którego komary nie lubią, tak jak zapachu lawendy, wanilii czy mięty. Owady odstraszają także inne rośliny ozdobne, jak powszechne u nas pelargonie czy geranium. Używane w Polsce świece, kominki i pochodnie przeciwkomarowe często zawierają olejek cytronelowy o zapachu cytrynowym, uzyskiwany z trawy Cymbopogon. Nieprzyjemną dla owadów woń wydzielają również liście orzecha włoskiego i, o czym wiedzą działkowicze, liście pomidora. Tabela II. Środki niefarmakologicznego zapobiegania malarii Table II. Non-pharmacological means of malaria prevention Środek Cecha 1. Moskitiery Przewiewna siatka osłonowa chroniąca miejsce snu lub opieki nad małym dzieckiem 2. Repelenty O składzie i postaci dostosowanej do indywidualnych potrzeb, m.in. zależnych od wieku i specyficznych aktywności danej osoby 3. Insektycydy Rekomendowane w danym rejonie, przy uwzględnieniu oporności komarów 4. Odpowiednia odzież Jasne kolory ubrania z długimi rękawami, jasne skarpetki, obuwie 5. Klimatyzacja Obniżanie temperatury i wilgotności w pomieszczeniach mieszkalnych 6. Własne zachowania Unikanie przebywania w miejscach i czasie największej aktywności owadów, tj. od zmierzchu do świtu Pamiętać jednak należy, że pierwotną ochronę przed ukłuciami komarów przenoszących zarodźca Plasmodium, tj. z gatunków Anopheles stanowi wykorzystanie wielu środków (tab. II), w tym: spanie pod osłoną moskitiery, noszenie odzieży ochronnej oraz staranne stosowanie repelentów (środków odstraszających insekty), aplikowanych od zmierzchu do świtu na skórę lub tkaniny w postaci spray-ów, żeli lub kremów. Ich działanie odstraszające może wynikać zarówno z nieprzyjemnego zapachu, jaki obecności substancji czynnych atakujących odnóża, układ oddechowy lub pokarmowy komarów [13]. Każdy repelent dostępny na rynku europejskim musi posiadać aktualne pozwolenie na obrót i wprowadzanie go do obrotu. Za najskuteczniejsze uważane są preparaty zawierające syntetyczny DEET (dietylotoluamid, N,N-dietyl-meta-toluamid, N,Ndietylo-m-toluamid). Przy ich aplikacji należy jednak zachować rozsądek i myć ręce po rozsmarowaniu na

4 4 Probl Hig Epidemiol 2014, 95(1): 1-5 chronionych powierzchniach skóry, gdyż jak każdy środek chemiczny może być toksyczny, a ten w szczególności dla układu nerwowego człowieka [14]. Środki roślinne mogą się wydawać bezpieczniejszą alternatywą dla syntetyków, jednak w większych stężeniach mogą drażnić skórę i także negatywnie wpływać na rozrodczość i układ nerwowy [13]. b. Farmakologiczne zapobieganie malarii u podróżnych Przy braku szczepionki chroniącej przed malarią tropikalną, w zależności od ryzyka tej choroby w rejonach, do których udają się podróżujący, wymagane może być prewencyjne przyjmowanie leków, tj. zastosowanie chemioprofilaktyki, jeszcze przed rozpoczęciem podróży, jak i po jej zakończeniu. Należy tutaj zwrócić uwagę, iż niektóre grupy podróżników, takie jak małe dzieci, kobiety w ciąży i osoby z obniżoną odpornością są szczególnie zagrożone rozwojem poważnych problemów zdrowotnych związanych z malarią. U kobiet w ciąży malaria zwiększa ryzyko zgonu, poronienia lub przedwczesnego porodu; wzrasta też ryzyko urodzenia dziecka z niską wagą jak i zgonu noworodka. Stąd kobiety w ciąży powinny unikać podróżowania do rejonów, gdzie występuje transmisja malarii wywołana przez P. falciparum, a rodzice mogliby się powstrzymać się przed zabieraniem tam niemowląt i małych dzieci. Kiedy jednak ryzykownej podróży nie można uniknąć, wówczas niezmiernie ważna staje się skuteczna prewencja i odpowiednie przedsięwzięcia antymalaryczne. Szczególnie odnosi się to do sytuacji, gdy planowana jest podróż do miejsc występowania P. vivax [1, 11, 12]. Przed podróżą w takie rejony lub do krajów ogólnie endemicznej malarii rekomenduje się uzyskanie kompetentnej, najlepiej indywidualnej porady lekarskiej. Jej celem jest uzyskanie i wdrożenie jeszcze przed rozpoczęciem podróży odpowiednich zaleceń profilaktycznych. Lekarze zajmujący się medycyną podróży aktualizują swą wiedzę korzystając, m.in. z dostępu do publikacji organizacji międzynarodowych, takich jak Centers for Disease Control (CDC) i World Health Organization (WHO), oraz śledząc krajowe wytyczne, w tym aktualny Program Szczepień Ochronnych, ogłaszany co roku przez Głównego Inspektora Sanitarnego. CDC co dwa lata publikuje Yellow Book obszerny zbiór zaleceń dla podróżnych, gdy WHO podaje skrót takich zaleceń w formie rocznych raportów International Travel and Health. Obie instytucje udostępniają swe strony internetowe, gdzie zamieszczają bieżące informacje zarówno nt. sytuacji epidemiologicznej na świecie, jak i związane z tym rekomendacje dla osób podróżujących. A każdy Polak mający dostęp do sieci internetowej może również samodzielnie poznać zalecenia ośrodków krajowych, do których pomocne linki zestawiono w tabeli III. Tabela III. Zestawienie instytucji i pomocne do nich linki dla poszukujących użytecznych danych z zakresu bezpieczeństwa zdrowotnego w podróży Table III. List of institutions with their website links for people seeking information on travel safety Instytucja Główny Inspektorat Sanitarny Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny Polskie Towarzystwo Medycyny Morskiej, Tropikalnej i Podróży Ministerstwo Spraw Zagranicznych Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (CDC) Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) Pomocny link Optymalną obronę przed malarią zapewnia łączne stosowanie środków ochrony przed komarami i przyjmowanie leków przeciwmalarycznych, które powstrzymują rozwój zarodźców malarii w organizmie człowieka w razie infestacji przez zarażonego komara [1, 11, 12]. W polskich warunkach, odpowiednio wczesne rozpoczęcie przygotowań do zapewnienia właściwego poziomu bezpieczeństwa zdrowotnego w trakcie egzotycznej podróży (minimum 6 tygodni przed datą wyjazdu), zwiększa szanse na dopełnienie licznych wymogów pełnego katalogu przedsięwzięć profilaktycznych, chroniących podróżnego nie tylko przed niepowikłaną malarią, ale o czym również należy wiedzieć, być może przed śmiertelną jej postacią mózgową wywołaną przez P. falciparum [8, 9, 15]. Również przed wieloma innymi chorobami tropikalnymi, których zwiększone ryzyko zależy przede wszystkim od: A. docelowego rejonu podróży, B. czasokresu i C. charakteru pobytu w regionie endemicznie występujących chorób zakaźnych. Przy tym badania dotyczące bezpieczeństwa farmakologicznej profilaktyki malarii wykazały, że do najlepiej tolerowanych przez podróżnych leków z tego zakresu należą: atowakwon z proguanilem (preparat łączony) oraz doksycyklina [16]. Na podstawie własnych doświadczeń i przygotowań do ostatniej swej podróży w 2014 r. po Senegalu i Gambii muszę też podkreślić, że w warunkach polskich o sukcesie profilaktyki, w tym antymalarycznej i pełnego bezpieczeństwa w czasie pobytu w tropiku, w dużym stopniu decyduje termin rozpoczęcia przygotowań do podróży oraz odpowiednio wczesne zgłoszenie się do wyspecjalizowanej poradni lekarskiej z zakresu relatywnie rzadkich w Polsce chorób, bo tropikalnych. Jednocześnie, im planowana podróż jest bardziej egzotyczna lub obciążona obowiązkiem uprzedniego wykonania licznych szczepień ochronnych (wykazywanych przy wjeździe do danego kraju jako zapisy w żółtej Międzynarodowej Książeczce Szczepień (International Certificate of Vaccination or Prophylaxis) tym bardziej zasadne staje się uzyskanie

5 Walczak A. O niezbędności profilaktyki malarii wśród polskich podróżnych 5 specjalistycznych wskazań i zaleceń profilaktycznych. Przy braku w polskim ustawodawstwie szczególnych wymogów prawnych z zakresu medycyny podróży, każdy udający się w podróż do krajów tropikalnych, egzotycznych lub o diametralnie odmiennych zwyczajach żywieniowych, higienicznych i sanitarnych winien samodzielnie zadbać o uzyskanie kompetentnej porady lekarskiej jeszcze przed jej rozpoczęciem [17]. W przypadku koniecznej profilaktyki lub chemoprewencji (jak wobec malarii), szczególnie ważne dla po raz pierwszy wyjeżdżających w tropiki, są wszystkie szczegóły takich zaleceń, w tym odnoszące się zarówno do ewentualnego katalogu dodatkowych szczepień ochronnych, jak również wskazówki dotyczące rodzaju odzieży i obuwia, czy specyficznych repelentów, na które nie są oporne miejscowe insekty [18]. Podsumowanie Na podstawie własnych doświadczeń i obserwacji, m.in. Polaków w Senegalu i Gambii, w tym podróżujących tam nawet z małymi dziećmi lub z osobami w starszym wieku albo poruszającymi się na wózkach inwalidzkich, uznaję za właściwe podkreślenie ważności roztropnego podejmowania decyzji o kierunkach egzotycznych wojaży. Podobnie zasadne wydaje mi się apelowanie o wczesne rozpoczęcie przygotowań do takiego wyjazdu, a przede wszystkim dokładne poznanie i spełnienie wszystkich wymogów oraz zaleceń lekarskich dotyczących bezpieczeństwa zdrowotnego w strefie tropikalnej. Osobom bez aktualnych szczepień, poświadczonych odpowiednimi wpisami do Międzynarodowej Książeczki Szczepień, polecałabym fachową konsultację medyczną, jeszcze przed powzięciem decyzji o skorzystaniu z oferty last minutes biur podróży do krajów strefy tropikalnej. Oby odbywający coraz chętniej dalekie podróże Polacy, w tym do stref całorocznego występowania malarii, byli mądrzejsi przed szkodą! Piśmiennictwo / References 1. WHO: World malaria report Geneva: World Health Organization, Murray CJ, Rosenfeld LC, Lim SS, et al. Global malaria mortality between 1980 and 2010: a systematic analysis. Lancet 2012, 379, Aloso PL., Tanner M. Public health challenges and prospects for malaria control and elimination. Nat Med 2013, 19, Meeting Report. Consultation on Plasmodium vivax transmission risk in Europe. http//www.eced.europa.eu./ en/publications/ publications/mer-malaria-meeting.pdf 5. Transmission risk of malaria in EU. The epidemiology of malaria in Greece and the EU Malaria in Greece epidemiological situation and response. europa.eu/en/publications/publications/mer-malariameeting.pdf 6. INF_13_ 12B.pdf 7. Def_PL2_ 3.pdf (wersja 3, dostęp styczeń 2014). 8. Wroczyńska A. Malaria. malaria/show.html?id= Markley JD, Edmond MB. Post-malaria neurological syndrome: a case report and review of the literature. J Travel Med 2009, 16: html 11. White NJ: Antimalarial drug resistance. J Clin Invest 2004, 113: Cruz LR, Spangenberg T, Lacerda MVG, Wells TNC: Malaria in South America: a drug discovery perspective. Malar J 2013, 12: Fairhurst RM, Nayyar GM, Breman JG, et al. Artemisininresistant malaria: Research challenges, opportunities, and public health implications. Am J Trop Med Hyg 2012, 87(2): Corbel V, Stankiewicz M, Pennetier C, et al. Correction: Evidence for inhibition of cholinesterases in insect and mammalian nervous systems by the insect repellent deet. BMC Biol 2012, 10: 86 doi: / Laman M, Davis TME, Manning L. Confirming Cerebral Malaria Deaths in Resource-Limited Settings. Am J Trop Med Hyg 2014, 90,2: Wroczyńska A. Chemioprofilaktyka malarii. zdrowiewpodrozy.mp.pl/malaria/show.html?id= Haberko J. O potrzebie formalnego wyodrębnienia medycyny podróży. Hygeia Public Health 2013, 48,3: Kabula B, Kisinza W, Tungu P, et al. Co-occurrence and distribution of East (L1014S) and West (L1014F) African knock-down resistance in Anopheles gambiae sensu lato population of Tanzania. Tropical Med Int Health 2014, 19:

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY Na świecie, przykładem chorób przenoszonych przez wektory są: - kleszczowe zapalenie mózgu - borelioza - anaplazmoza granulocytarna - babeszjoza (piroplazmoza) - bartoneloza

Bardziej szczegółowo

informuje CHOROBY WEKTOROWE

informuje CHOROBY WEKTOROWE Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Kamieniu Pomorskim informuje Światowy Dzień Zdrowia obchodzony jest każdego roku 7 kwietnia, aby uczcić rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia w 1948

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII. z dnia 16 lutego 2011 r.

UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII. z dnia 16 lutego 2011 r. UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zatwierdzenia: Programu profilaktyki zakażeń pneumokokowych wśród dzieci zamieszkałych na terenie Gminy Bogoria Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Paul, Karolina Mrówka, Jerzy Stefaniak

Małgorzata Paul, Karolina Mrówka, Jerzy Stefaniak 256 Artykuły Probl oryginalne Hig Epidemiol / 2014, original 95(2): papers 256-267 Wpływ uwarunkowań geograficzno-środowiskowych oraz czynników behawioralnych na występowanie malarii importowanej do Polski

Bardziej szczegółowo

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3 KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA ds. ZDROWIA IKONSUMENTÓW Dyrekcja ds. zdrowia publicznego Wydział zagrożeń dla zdrowia Sekretariat Komitetu Bezpieczeństwa Zdrowia Gorączka krwotoczna Ebola informacja

Bardziej szczegółowo

Uchwala nr. Rada Miasta Katowice. z dnia. w sprawie przyjęcia "Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom".

Uchwala nr. Rada Miasta Katowice. z dnia. w sprawie przyjęcia Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom. PROJEKTUCHWALY Uchwala nr. Rady Miasta Katowice z dnia. BIURO RADY MIASTA KATOWICE Wpl. 2012-09-., 2 BRM...... w sprawie przyjęcia "Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom". przeciwko pneumokokom

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne o grypie

Informacje ogólne o grypie ABY ZMNIEJSZYĆ RYZYKO ZACHOROWANIA NA PTASIĄ GRYPĘ Jako światowy lider w opracowywaniu rozwiązań zapewniających właściwe warunki sanitarne, Ecolab przyjął aktywną postawę mającą na celu ochronę naszych

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Malaria. Jakie są drogi szerzenia choroby?

Malaria. Jakie są drogi szerzenia choroby? Malaria Czym jest malaria? Malaria (zimnica) jest ostrą lub przewlekłą tropikalną chorobą pasożytniczą wywoływaną przez pierwotniaka - zarodźca malarii z rodzaju Plasmodium, przenoszonego przez komary

Bardziej szczegółowo

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Gruźlica jest przewlekłą chorobą zakaźną. W większości przypadków zakażenie zlokalizowane jest w płucach

Bardziej szczegółowo

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków

Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków Witold Zatoński Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie Seminarium edukacyjne pt.: Innowacje w systemie szczepień

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA HIV/AIDS W Polsce i na świecie* www.aids.gov.pl. www.aids.gov.pl

EPIDEMIOLOGIA HIV/AIDS W Polsce i na świecie* www.aids.gov.pl. www.aids.gov.pl EPIDEMIOLOGIA HIV/AIDS W Polsce i na świecie* * Materiał do wykorzystania w ramach kampanii Krajowego Centrum ds. AIDS trwającej od 1 lipca 2008 do 1 grudnia 2009 r. - Wybrane problemy w walce z epidemią

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA HIV/AIDS. NOWOśCI

PROFILAKTYKA HIV/AIDS. NOWOśCI PROFILAKTYKA HIV/AIDS STATYSTYKI LOKALNE DZIAłANIA OZ I PZ PSSE W ROKU 2012 NOWOśCI CIEKAWOSTKI STATYSTYKI HIV i AIDS w Polsce dane od początku epidemii (1985 r.) do 30 czerwca 2012 roku 15 724 zakażonych

Bardziej szczegółowo

Światowa Organizacja Zdrowia. World Health Organizarion. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Światowa Organizacja Zdrowia. World Health Organizarion. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Światowa Organizacja Zdrowia World Health Organizarion Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego WHO Historia WHO powstała 7 Kwietnia 1948 na mocy artykułu

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2016 Kilka słów o historii Każdego roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wybiera temat przewodni Światowego Dnia Zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017

PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017 Załącznik do Uchwały Nr 67/2013 Rady Gminy Zagnańsk z dnia 26 sierpnia 2013 roku PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017 Autor programu:

Bardziej szczegółowo

- Human. - Immunodeficenc. - Virus. (ludzki) (upośledzenie odporności immunologicznej) (wirus)

- Human. - Immunodeficenc. - Virus. (ludzki) (upośledzenie odporności immunologicznej) (wirus) H I V - Human (ludzki) - Immunodeficenc (upośledzenie odporności immunologicznej) - Virus (wirus) Drogi zakaŝenia HIV Kontakt zakaŝonej krwi z krwią lub błoną śluzową osoby niezakaŝonej, np. uŝywanie tej

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

Poniżej, została pokrótce opisana sytuacja epidemiologiczna w zakresie poliomyelitis w krajach, o których mowa w komunikacie WHO.

Poniżej, została pokrótce opisana sytuacja epidemiologiczna w zakresie poliomyelitis w krajach, o których mowa w komunikacie WHO. W związku z aktualną niepokojącą sytuacją epidemiologiczną dotyczącą poliomyelitis w Azji oraz Afryce, pragnę uprzejmie poinformować, że opierając się na zaleceniach zwołanego na tę okoliczność Komitetu

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia krztuśca w województwie śląskim w latach 2010-2014.

Epidemiologia krztuśca w województwie śląskim w latach 2010-2014. Epidemiologia krztuśca w województwie śląskim w latach 2010-2014. Krztusiec (Pertussis) zwany potocznie kokluszem, jest ostrą, zakaźną chorobą dróg oddechowych, która szerzy się droga powietrzno-kropelkową.

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia UCHWAŁA Nr XLVI/300/14 Rady Powiatu Pisz z dnia 30 października 2014r. w sprawie przyjęcia do realizacji w 2014 roku powiatowego programu profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Darmowe badania w kierunku HCV dla Pań w ciąży

Darmowe badania w kierunku HCV dla Pań w ciąży Darmowe badania w kierunku HCV dla Pań w ciąży Szanowna Pani, Do listopada 2014r. kobiety ciężarne mają możliwość bezpłatnego przebadania się w kierunku zakażenia wirusem zapalenia wątroby C (HCV). Stanowią

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku

UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 z dnia 23 stycznia 2015 roku w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców Miasta Józefowa z grupy szczególnego

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Marian Patrzałek NZOZ PROMED Kielce

dr n. med. Marian Patrzałek NZOZ PROMED Kielce Szczepienia dzieci przeciw pneumokokom i ich skutki populacyjne na przykładzie społeczności Kielc dr n. med. Marian Patrzałek NZOZ PROMED Kielce Szczepienia ochronne dla ludności Kielc -szczepienia p/grypie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZDROWOTNY W ZAKRESIE PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSAMI BRODAWCZAKA LUDZKIEGO( HPV )

PROGRAM ZDROWOTNY W ZAKRESIE PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSAMI BRODAWCZAKA LUDZKIEGO( HPV ) Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Miejskiej w Polanicy-Zdroju z dnia 28 lutego 2012 r. Nr XVIII/98/2012 PROGRAM ZDROWOTNY W ZAKRESIE PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSAMI BRODAWCZAKA LUDZKIEGO( HPV ) W GMINIE POLANICA-ZDRÓJ

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

ZAKAŻENIA SZPITALNE. Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok

ZAKAŻENIA SZPITALNE. Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok ZAKAŻENIA SZPITALNE Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok REGULACJE PRAWNE WHO Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

CZYM JEST WSZAWICA? GDY COŚ CI CHODZI PO GŁOWIE...

CZYM JEST WSZAWICA? GDY COŚ CI CHODZI PO GŁOWIE... GDY COŚ CI CHODZI PO GŁOWIE... CZYM JEST WSZAWICA? Wszawica głowowa (łac. pediculosis capitis) jest chorobą wywołaną zarażeniem wszą głowową. Wielkość dorosłego owada nie przekracza 2 4,7 mm. Samice każdego

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE ZESPOŁU W ZWIĄZKU ZE ZDARZENIEM W PRZYCHODNI DOM MED W PRUSZKOWIE REKOMENDACJE

WYTYCZNE ZESPOŁU W ZWIĄZKU ZE ZDARZENIEM W PRZYCHODNI DOM MED W PRUSZKOWIE REKOMENDACJE WYTYCZNE ZESPOŁU W ZWIĄZKU ZE ZDARZENIEM W PRZYCHODNI DOM MED W PRUSZKOWIE REKOMENDACJE Na podstawie analizy dokumentacji wybranych pacjentów szczepionych w NZOZ Przychodni Lekarskiej DOM MED w Pruszkowie

Bardziej szczegółowo

Grypa, grypa ptasia i pandemia grypy Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny

Grypa, grypa ptasia i pandemia grypy Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny Grypa, grypa ptasia i pandemia grypy Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny Opracowali m.in. na podstawie zaleceń National Health Service (Wielka Brytania), Centers for Disease Control and Prevention

Bardziej szczegółowo

Kampania informacyjna Krajowego Centrum ds. AIDS skierowana do środowisk medycznych. 29 listopada 2013 r.

Kampania informacyjna Krajowego Centrum ds. AIDS skierowana do środowisk medycznych. 29 listopada 2013 r. Kampania informacyjna Krajowego Centrum ds. AIDS skierowana do środowisk medycznych 29 listopada 2013 r. Logotyp Test na HIV należy rozważyć w przypadku każdej choroby przebiegającej nietypowo, niepoddającej

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim Renata Cieślik Tarkota; Oddział Epidemiologii WSSE w Katowicach. Przebywanie na terenach zielonych, podczas pracy lub rekreacji może być związane

Bardziej szczegółowo

r Vlp/. 2012-09- '1 2

r Vlp/. 2012-09- '1 2 to PROJEKT UCHWAL y Uchwala nr. Rady Miasta Katowice z dnia. I BIURO RADY MIASTA KATOWICE f;'.:.;~_i r Vlp/. 2012 09 '1 2 BRM w sprawie przyjęcia "Programu profilaktyki zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego

Bardziej szczegółowo

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! POWIEDZ grypie STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ Jedną z najpowszechniej występujących i wciąż niedocenianych chorób jest grypa, choroba, która w sezonie

Bardziej szczegółowo

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski Energetyka węglowa a zdrowie World Health Organization - WHO Światowa Organizacja Zdrowia jest wyspecjalizowaną agendą ONZ powołaną do rozwiązywania problemów międzynarodowych w zakresie zdrowia publicznego.

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A nr XLII/ 291 /2014 RADY GMINY BIERAWA z dnia 27 marca 2014 r.

U C H W A Ł A nr XLII/ 291 /2014 RADY GMINY BIERAWA z dnia 27 marca 2014 r. U C H W A Ł A nr XLII/ 291 /2014 RADY GMINY BIERAWA z dnia 27 marca 2014 r. W sprawie: przyjęcia Programu szczepień profilaktycznych przeciwko wirusowi HPV wywołującego raka szyjki macicy na lata 2014-2016

Bardziej szczegółowo

Bezpiecznie w świat PORADNIK DLA PODRÓŻNIKA. Dr med. Agnieszka Wroczyńska Krajowy Ośrodek Medycyny Tropikalnej w Gdyni

Bezpiecznie w świat PORADNIK DLA PODRÓŻNIKA. Dr med. Agnieszka Wroczyńska Krajowy Ośrodek Medycyny Tropikalnej w Gdyni Bezpiecznie w świat PORADNIK DLA PODRÓŻNIKA Dr med. Agnieszka Wroczyńska Krajowy Ośrodek Medycyny Tropikalnej w Gdyni Gdynia 2012 Jak przygotować się do egzotycznej podróży? Wakacje w tropiku to wspaniałe

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r.

Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu

Bardziej szczegółowo

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie Nowotwory wyzwanie globalne Krzysztof Krzemieniecki Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej Szpital Uniwersytecki w Krakowie 1 Dlaczego onkologia jest tak ważna? Nowotwory zjawisko masowe

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny

Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny 1 Zranienia i zakłucia przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 czerwca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny

Bardziej szczegółowo

Wszawica trudny problem do rozwiązania

Wszawica trudny problem do rozwiązania Wszawica trudny problem do rozwiązania Co to jest wszawica? Wszawica (łac. pediculosis) jest chorobą zakaźną, umieszczoną w wykazie chorób zakaźnych i zakażeń będącym załącznikiem do Ustawy o chorobach

Bardziej szczegółowo

HCV. Rola samorządów w profilaktyce i diagnostyce

HCV. Rola samorządów w profilaktyce i diagnostyce Opis projektu HCV. Rola samorządów i diagnostyce Projekt cyklu debat edukacyjnych z interesariuszami systemu ochrony zdrowia w obszarze profilaktyki wzwc DOBRE PROGRAMY ZDROWOTNE.PL Kraków 2015 HCV. Rola

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień WZW 28 lipca 2015

Światowy Dzień WZW 28 lipca 2015 N A R O D O W Y I N S T Y T U T Z D R O W I A P U B L I C Z N E G O P A Ń S T W O W Y Z A K Ł A D H I G I E N Y 00-791 Warszawa, ul. Chocimska 24 Centrala: (+48 22) 54-21-400, Dyrektor: (+48 22) 849-76-12

Bardziej szczegółowo

JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM

JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM Europejski Kodeks Walki z Rakiem Zawiera 11 zaleceń,, których stosowanie może przyczynić się do: zmniejszenia ryzyka zachorowania na nowotwory

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku

Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku Uchwała Nr 28/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej pn. Zwiększenie dostępności do świadczeń kardiologicznych osobom powyżej 50 roku

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Prof. Karina Jahnz-Różyk Wojskowy Instytut Medyczny

Prof. Karina Jahnz-Różyk Wojskowy Instytut Medyczny Prof. Karina Jahnz-Różyk Wojskowy Instytut Medyczny Przewlekła choroba układu oddechowego przebiegająca z dusznością Około 2 mln chorych w Polsce, ale tylko 1/3 jest zdiagnozowana (400-500 tys) Brak leczenia

Bardziej szczegółowo

Edukacja w cukrzycymiejsce i rola. pielęgniarek w Finlandii

Edukacja w cukrzycymiejsce i rola. pielęgniarek w Finlandii Edukacja w cukrzycymiejsce i rola pielęgniarek w Finlandii Outi Himanen, pielęgniarka, pielęgniarka specjalistka, edukator, menadżer edukacji. Centrum Edukacji/Fińskie Stowarzyszenie Diabetologiczne Zawartość

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSEM BRODAWCZAKA LUDZKIEGO (HPV) Okres realizacji: wrzesień 2012 grudzień 2015

PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSEM BRODAWCZAKA LUDZKIEGO (HPV) Okres realizacji: wrzesień 2012 grudzień 2015 PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSEM BRODAWCZAKA LUDZKIEGO (HPV) Okres realizacji: wrzesień 2012 grudzień 2015 Autor programu: Miasto Kielce, ul. Rynek 1, 25-303 Kielce 1 I. Opis problemu zdrowotnego Rak

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Zdrowie warszawiaków raport z dekady

Zdrowie warszawiaków raport z dekady Zdrowie warszawiaków raport z dekady Warszawa, 21 stycznia 2010 r. Najnowsza edycja raportu o stanie zdrowia mieszkańców dotyczy 10 lat (na podstawie uaktualnionych edycji dla lat 1999-2008). Jest to wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Aspekty prawne w kontekście zagrożenia funkcjonariuszy i pracowników SW ekspozycją na wirusa HIV

Aspekty prawne w kontekście zagrożenia funkcjonariuszy i pracowników SW ekspozycją na wirusa HIV Aspekty prawne w kontekście zagrożenia funkcjonariuszy i pracowników SW ekspozycją na wirusa HIV Zespół Służby Medycyny Pracy i Bezpieczeństwa i Higieny Pracy Centralny Zarząd Służby Więziennej Ustawa

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV. Zakażenia i zachorowania etiologii HCV - epidemiologia i profilaktyka

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV. Zakażenia i zachorowania etiologii HCV - epidemiologia i profilaktyka Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Zakażenia i zachorowania etiologii HCV - epidemiologia i profilaktyka Rozpowszechnienie zakażeń HCV Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że zakażeni HCV stanowią

Bardziej szczegółowo

Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub

Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub Jeżeli chorujesz na wirusowe zapalenie wątroby typu B i jesteś w ciąży, planujesz ciążę, właśnie urodziłaś, albo masz już dzieci, ta ulotka dostarczy

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Wieruszowie

Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Wieruszowie Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Wieruszowie Hcv HCV to wirus zapalenia wątroby typu C EPIDEMIOLOGIA Wg danych Państwowego Zakładu Higieny i Instytutu Hematologii i Transfuzjologii, uznawanych

Bardziej szczegółowo

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny Konferencja naukowa Wychowanie seksualne w szkole cele, metody, problemy. Lublin, 10 marca 2014 r. Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny dr n.med Ewa Baszak-Radomańska Gabinety TERPA ryzykowne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSEM BRODAWCZAKA LUDZKIEGO (HPV) W GMINIE DRZEWICA NA LATA 2013-2016

PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSEM BRODAWCZAKA LUDZKIEGO (HPV) W GMINIE DRZEWICA NA LATA 2013-2016 PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ WIRUSEM BRODAWCZAKA LUDZKIEGO (HPV) W GMINIE DRZEWICA NA LATA 2013-2016 Okres realizacji: wrzesień 2013 czerwiec 2016 Autor programu: Gmina i Miasto Drzewica, ul. Stanisława

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE. z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE. z dnia... 2016 r. Projekt Numer druku... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE z dnia... 2016 r. w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej - Program szczepienia profilaktycznego przeciwko grypie dla osób po

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

SCHORZENIA POCHWY I ICH ZAPOBIEGANIE. Poradnik dla pacjentki o diagnozowaniu i leczeniu chorób pochwy

SCHORZENIA POCHWY I ICH ZAPOBIEGANIE. Poradnik dla pacjentki o diagnozowaniu i leczeniu chorób pochwy SCHORZENIA POCHWY I ICH ZAPOBIEGANIE Poradnik dla pacjentki o diagnozowaniu i leczeniu chorób pochwy Praktycznie każda kobieta odczuwa czasami dolegliwości w obrębie intymnych części ciała. Wpływają one

Bardziej szczegółowo

Analiza sytuacji epidemiologicznej zachorowań na ospę wietrzną na terenie powiatu raciborskiego w latach 2010 2014

Analiza sytuacji epidemiologicznej zachorowań na ospę wietrzną na terenie powiatu raciborskiego w latach 2010 2014 PSSE RACIBÓRZ Analiza sytuacji epidemiologicznej zachorowań na ospę wietrzną na terenie powiatu raciborskiego w latach 21 214 CEL OPRACOWANIA: Celem niniejszego opracowania była ocena sytuacji epidemiologicznej

Bardziej szczegółowo

HPV......co to jest?

HPV......co to jest? HPV......co to jest? HPV- wirus brodawczaka ludzkiego Wirus z rodziny papillomawirusów. Szacuje się, że istnieje od 100 do 200 typów tego wirusa, które wywołują różne choroby. CHOROBY WYWOŁYWANE PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Program zdrowotny w zakresie profilaktyki zakażeń wirusami brodawczaka ludzkiego (HPV) typu 6, 11,16,18 w Gminie Trzebnica na lata 2014-2016

Program zdrowotny w zakresie profilaktyki zakażeń wirusami brodawczaka ludzkiego (HPV) typu 6, 11,16,18 w Gminie Trzebnica na lata 2014-2016 Program zdrowotny w zakresie profilaktyki zakażeń wirusami brodawczaka ludzkiego (HPV) typu 6, 11,16,18 w Gminie Trzebnica na lata 2014-2016 Wstęp Samorząd Gminy wykonuje zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt. 5

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM 2 LICZBA LUDNOŚCI W 2010 ROKU 2010 województwo łódzkie miasto Łódź liczba ludności ogółem 2552000 737098 0 19 r.ż. 504576 (19,7) 117839 (15,9)

Bardziej szczegółowo

Choroby wektorowe. Barbara Stawiarz PSSE Brzesko

Choroby wektorowe. Barbara Stawiarz PSSE Brzesko Choroby wektorowe Barbara Stawiarz PSSE Brzesko Prezentacja opracowana dla potrzeb Światowego Dnia Zdrowia 2014r. Wektor organizm przenoszący pasożyta lub drobnoustrój zakaźny Bez względu na drogę transmisji,

Bardziej szczegółowo

PILOTAŻOWY PROGRAM WYKRYWANIA WIRUSOWEGO ZAKAŻENIA WĄTROBY TYPU C (WZW C) DLA MIESZKAŃCÓW JAROSŁAWIA. Okres realizacji Lipiec - Grudzień 2014 r

PILOTAŻOWY PROGRAM WYKRYWANIA WIRUSOWEGO ZAKAŻENIA WĄTROBY TYPU C (WZW C) DLA MIESZKAŃCÓW JAROSŁAWIA. Okres realizacji Lipiec - Grudzień 2014 r PILOTAŻOWY PROGRAM WYKRYWANIA WIRUSOWEGO ZAKAŻENIA WĄTROBY TYPU C (WZW C) DLA MIESZKAŃCÓW JAROSŁAWIA Okres realizacji Lipiec - Grudzień 2014 r 1. OPIS PROBLEMU ZDROWOTNEGO Problem zdrowotny Problem WZW

Bardziej szczegółowo

Inicjatorką wprowadzenia programu szczepień na terenie gminy Lipie była Wójt, Bożena Wieloch. Działania zmierzające do opracowania programu podjęto

Inicjatorką wprowadzenia programu szczepień na terenie gminy Lipie była Wójt, Bożena Wieloch. Działania zmierzające do opracowania programu podjęto * Inicjatorką wprowadzenia programu szczepień na terenie gminy Lipie była Wójt, Bożena Wieloch. Działania zmierzające do opracowania programu podjęto już na początku ubiegłego roku. Opracowanie dokumentu

Bardziej szczegółowo

Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej

Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej Nie można być mistrzem we wszystkich dyscyplinach. Czas na biogospodarkę Jerzy Samochowiec Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS

Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS 17 maja Warszawa 2015 Międzynarodowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS obchodzony jest w trzecią niedzielę maja od 1984 roku. Inicjatorem obchodów była międzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Meningokoki trzeba myśleć na zapas

Meningokoki trzeba myśleć na zapas Meningokoki trzeba myśleć na zapas prof. dr hab. med. Jacek Wysocki dr n. med. Ilona Małecka Katedra i Zakład Profilaktyki Zdrowotnej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Specjalistyczny

Bardziej szczegółowo

Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi:

Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi: Dane zastane: Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi: Metody i techniki badawcze Badania zakażenia kleszczy B. burgdorferi zbadanych metodą PCR w

Bardziej szczegółowo

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE Dr hab.n.med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM Czy to są probiotyki? Żywe bakterie kiszonki jogurt naturalny kwas chlebowy Mikroorganizmy Organizm

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. www.aotmit.gov.pl

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. www.aotmit.gov.pl Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji www.aotmit.gov.pl Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 209/2015 z dnia 17 grudnia 2015 r. o projekcie programu polityki

Bardziej szczegółowo

Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie. mgr inż. Grzegorz Galiński

Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie. mgr inż. Grzegorz Galiński Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie mgr inż. Grzegorz Galiński Gdzie wyjeżdżamy? 2 Jakie rejony zwiedzamy? Miasta Pojezierza i dorzecza campingi, obozy, biwaki, spływy Góry wycieczki

Bardziej szczegółowo

Kampania edukacyjna Jeden test. Dwa życia. Zrób test na HIV. Dla siebie i swojego dziecka

Kampania edukacyjna Jeden test. Dwa życia. Zrób test na HIV. Dla siebie i swojego dziecka Kampania edukacyjna Jeden test. Dwa życia. Zrób test na HIV. Dla siebie i swojego dziecka Krajowe Centrum ds. AIDS, agenda Ministra Zdrowia, 20 listopada 2014 r. rozpoczyna ogólnopolską kampanię edukacyjną

Bardziej szczegółowo

Szczepienia ochronne u osób podróżujących. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna we Wrocławiu

Szczepienia ochronne u osób podróżujących. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna we Wrocławiu Szczepienia ochronne u osób podróżujących Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna we Wrocławiu 1 Planowanie szczepień przed podróżą Ogólny stan zdrowia - podróż do krajów rozwijających się może być

Bardziej szczegółowo

H I G I E N PRZEWODNIK. farmacji. UNIWERSYTET MEDYCZNY im. KAROLA MARCINKOWSKIEGO w POZNANIU. po seminariach i ćwiczeniach dla studentów V roku

H I G I E N PRZEWODNIK. farmacji. UNIWERSYTET MEDYCZNY im. KAROLA MARCINKOWSKIEGO w POZNANIU. po seminariach i ćwiczeniach dla studentów V roku UNIWERSYTET MEDYCZNY im. KAROLA MARCINKOWSKIEGO w POZNANIU H I G I E N A PRZEWODNIK po seminariach i ćwiczeniach dla studentów V roku farmacji pod redakcją Prof. dr hab. Jerzego T. Marcinkowskiego Poznań,

Bardziej szczegółowo

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią:

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią: Uwaga KLESZCZE!!!!! Kleszcze żyją zazwyczaj w środowisku lekko wilgotnym, obfitym w roślinność: w lasach i na ich skraju, w zagajnikach, zaroślach, na łąkach, pastwiskach i leśnych polanach, na obszarach

Bardziej szczegółowo