UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ MATEMATYKI, FIZYKI I CHEMII INSTYTUT CHEMII ZAKŁAD CHEMII I TECHNOLOGII ŚRODOWISKA PIOTR BUJAK ROZPRAWA DOKTORSKA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ MATEMATYKI, FIZYKI I CHEMII INSTYTUT CHEMII ZAKŁAD CHEMII I TECHNOLOGII ŚRODOWISKA PIOTR BUJAK ROZPRAWA DOKTORSKA"

Transkrypt

1 UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ MATEMATYKI, FIZYKI I CHEMII INSTYTUT CHEMII ZAKŁAD CHEMII I TECHNOLOGII ŚRODOWISKA PIOTR BUJAK ROZPRAWA DOKTORSKA Charakterystyka mikrostrukturalna wybranych kopolimerów akrylowych za pomocą spektroskopii NMR Promotor: dr hab. inż. MAREK MATLENGIEWICZ Katowice 2008

2 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP 1 2. CZĘŚĆ TEORETYCZNA Struktura makrocząsteczki Mikrostruktura łańcucha Regioregularność Stereoizomeria Izomeria geometryczna Mikrostruktura kopolimerów Techniki analityczne stosowane do analizy mikrostrukturalnej polimerów Rentgenografia Spektroskopia w podczerwieni i spektroskopia Ramana Spektrometria masowa Spektroskopia NMR Spektroskopia 1 H NMR Spektroskopia 13 C NMR Rozkład sekwencji konfiguracyjnych w homopolimerach Rozkład sekwencji kompozycyjno-konfiguracyjnych w kopolimerach Analiza mikrostrukturalna homopolimerów i kopolimerów Przykłady zastosowania spektroskopii 13 C NMR do analizy mikrostrukturalnej różnych homopolimerów i kopolimerów Polietylen Polipropylen Polibutadien Polistyren Polimery winylowe Kopolimer styren/butadien Kopolimer styren/metakrylan metylu Zastosowanie spektroskopii 13 C NMR do analizy mikrostrukturalnej homopolimerów i kopolimerów akrylowych 43

3 2.9.1 Zastosowanie spektroskopii 13 C NMR do analizy mikrostrukturalnej poliestrów kwasu metakrylowego Zastosowanie spektroskopii 13 C NMR do analizy mikrostrukturalnej poliestrów kwasu akrylowego Zastosowanie spektroskopii 13 C NMR do analizy mikrostrukturalnej kopolimerów estrów kwasu akrylowego i metakrylowego CEL PRACY CZĘŚĆ BADAWCZA Badania mikrostrukturalne modelowego homopolimeru poli(metakrylanu metylu) Badania mikrostrukturalne poli(akrylanu n-butylu) Badania mikrostrukturalne poli(akrylanu tert-butylu) Badania mikrostrukturalne kopolimeru metakrylanu metylu i akrylanu n-butylu na podstawie obszaru karbonylowego widm 13 C NMR Badania mikrostrukturalne kopolimeru metakrylanu metylu i akrylanu tert-butylu na podstawie obszaru karbonylowego widm 13 C NMR Badania mikrostrukturalne kopolimeru metakrylanu metylu i akrylanu n-butylu na podstawie sygnałów węgli -CH 2 widm 13 C NMR Badania mikrostrukturalne kopolimeru metakrylanu metylu i akrylanu tert-butylu na podstawie sygnałów węgli -CH 2 widm 13 C NMR CZĘŚĆ EKSPERYMENTALNA Otrzymywanie homopolimerów Polimeryzacja rodnikowa Polimeryzacja jonowa Otrzymywanie kopolimerów Rejestracja widm 1 H i 13 C NMR otrzymywanych homopolimerów i kopolimerów Rejestracja widm DEPT otrzymanych kopolimerów Symulacja widm NMR PODSUMOWANIE WYNIKÓW Analiza mikrostrukturalna homopolimerów Analiza mikrostrukturalna kopolimerów 157

4 7. WNIOSKI LITERATURA ANEKS DOROBEK NAUKOWY 188

5 1. WSTĘP W grupie najczęściej otrzymywanych polimerów, obok polietylenu, polipropylenu, polichlorku winylu czy polistyrenu, ważne miejsce zajmują polimery akrylowe, charakteryzujące się szerokim zakresem zastosowań. Opierając się na grupie około 20 monomerów, wykorzystując różnorodne katalizatory oraz technologie prowadzenia procesów polimeryzacji i kopolimeryzacji, można w płynny sposób zmieniać w bardzo szerokim zakresie właściwości otrzymywanych produktów. Dużą grupę praktycznie ważnych kopolimerów akrylowych stanowią kopolimery estrów kwasu akrylowego i metakrylowego. Można tu wyróżnić kopolimery, w których jeden ze składników występuje w dużej przewadze, a drugi jest wprowadzany w celu modyfikacji jego właściwości. Jest tak głównie w przypadku stosowania metakrylanu metylu i modyfikacji takich właściwości poli(metakrylanu metylu) jak twardość, odporność termiczna czy ograniczenie palności z zachowaniem podstawowych zalet, tj. przezroczystości, łatwości formowania, wybarwialności, walorów estetycznych. Przykładem tego typu kopolimerów są produkty kopolimeryzacji metakrylanu metylu ze styrenem lub akrylonitrylem. Różnorodność kopolimerów akrylowych jest znaczna ze względu na łatwą syntezę odpowiednich pochodnych, zawierających rozmaite podstawniki: alifatyczne, aromatyczne, cykliczne, aż do bardzo złożonych, takich jak fragmenty leków, enzymów, katalizatorów, barwników itp. Niektóre właściwości kopolimerów, zwłaszcza wartości temperatury zeszklenia i związane z tym właściwości reologiczne, mogą być oszacowane i zaprogramowane. Ze składników powodujących niską temperaturę zeszklenia, a co za tym idzie właściwości typowe dla elastomerów, takich jak akrylany butylu lub heksylu oraz powodujących wyższą temperaturę zeszklenia, większą twardość i sztywność, takich jak metakrylan metylu lub metakrylany aromatyczne, można otrzymywać kopolimery o pośredniej temperaturze zeszklenia. O właściwościach fizykochemicznych polimerów i kopolimerów decyduje wiele czynników do najważniejszych należy struktura i mikrostruktura oraz masa molowa makrocząsteczek. W ramach tego samego homopolimeru czy kopolimeru możemy obserwować zróżnicowanie budowy łańcucha makrocząsteczki, zwane mikrostrukturą, od której bezpośrednio zależy wiele różnorodnych właściwości fizykochemicznych. Analiza mikrostrukturalna wykorzystująca spektroskopię 13 C NMR umożliwia zarówno określenie budowy jak i przewidywanie właściwości fizykochemicznych, co jest bardzo ważne we wszelkich zastosowaniach. 1

6 2. CZĘŚĆ TEORETYCZNA Związki wielkocząsteczkowe ze względu na pochodzenie można podzielić na dwie podstawowe grupy. Pierwsza z nich grupa naturalnych związków wielkocząsteczkowych obejmuje związki występujące w przyrodzie, np. celuloza, skrobia, kauczuk naturalny. Drugą grupę stanowią syntetyczne związki wielkocząsteczkowe otrzymywane w wyniku polimeryzacji, polikondensacji czy poliaddycji. Makrocząsteczką nazywamy związek chemiczny zbudowany z wielokrotnie powtarzających się jednostek zwanych merami, połączonych ze sobą wiązaniami chemicznymi i występujących w takiej liczbie, że dodanie lub odjęcie kilku tych jednostek nie wywiera znaczącego wpływu na właściwości makrocząsteczki. Powtarzanie się w łańcuchu jednakowego elementu strukturalnego jest charakterystyczną cechą makrocząsteczki regularnej. Makrocząsteczki o budowie nieregularnej nie da się opisać za pomocą jednego elementu strukturalnego. Podobnie jak dla związków niskocząsteczkowych podstawową cechą charakteryzującą polimery jest ich struktura chemiczna. Drugą cechą charakterystyczną polimerów regularnych jest to, że w dowolnej małej ilości, którą operuje się praktycznie w badaniach, obecne są nie makrocząsteczki o jednakowej masie molowej, lecz mieszanina makrocząsteczek o mniej lub bardziej zbliżonych masach molowych. W stosunku do polimerów pojęcie masy molowej traci swój sens w takim znaczeniu, w jakim jest ono stosowane do związków niskocząsteczkowych i musi zostać zastąpione pojęciem średniej masy molowej. Ponadto, aby scharakteryzować polimer należy znać nie tylko średnią masę molową, lecz i stopień polidyspersji, który wskazuje jak dalece masy molowe makrocząsteczek zawartych w badanej próbce odbiegają od wartości średniej. Dodatkowo w obrębie jednego łańcucha polimeru (regularnego) może wystąpić zróżnicowanie mikrostrukturalne polegające na różnorodnym ułożeniu jednostek monomerycznych. Ustalenie struktury jak również mikrostruktury polimeru, w odróżnieniu od związku niskocząsteczkowego, jest praktycznie niemożliwe ze względu na wielkość cząsteczki więc również i w tym przypadku posługujemy się rozkładami statystycznymi. Różnice pomiędzy związkami niskocząsteczkowymi i makrocząsteczkami objawiają się we właściwościach fizykochemicznych. Jedną z najważniejszych cech wyróżniającą polimer jest brak ostrego przejścia pomiędzy stanem stałym i ciekłym. Wprawdzie znane są polimery o budowie krystalicznej, ale i w tym przypadku, pomimo istnienia wyraźnej temperatury topnienia, mięknienie ich występuje znacznie wcześniej. W strukturze chemicznej 2

7 makrocząsteczki, czyli w przestrzennym rozmieszczeniu jej atomów są zakodowane informacje o możliwych sposobach ich oddziaływań, właściwościach i optymalnych sposobach przetwarzania. Głównym celem analizy polimerów jest ustalenie związku między budową chemiczną makrocząsteczki a właściwościami fizykochemicznymi polimeru. Rozmieszczenie jednostek monomerycznych określa się jako strukturę oraz mikrostrukturę polimeru. W zależności od rodzaju polimeru możliwe są do rozpatrzenia różne ułożenia jednostek monomerycznych. 2.1 Struktura makrocząsteczki Makrocząsteczka może przyjmować różne struktury topologiczne (Rysunek 2.1)[1,2], które decydują o kształcie (konformacji) makrocząsteczek oraz ich właściwościach fizycznych. W układach tych można wyróżnić trzy podstawowe struktury: łańcuchową (liniową) (Rysunek 2.1a), rozgałęzioną (Rysunek 2.1b,c,d) i usieciowaną (Rysunek 1.1e,f). a) b) c) d) e) f) Rysunek 2.1 Układy topologiczne makrocząsteczek: a) łańcuch, b) łańcuch z rozgałęzieniami, c) drzewo, d) gwiazda, e) sieć, f) drabinka Układ liniowy, który został najdokładniej przebadany, możemy traktować jako układ podstawowy. Z właściwości makrocząsteczki liniowej można niejednokrotnie wyprowadzić informacje o właściwościach polimerów o innej topologii. Polimery liniowe otrzymuje się 3

8 najczęściej w wyniku polimeryzacji, poliaddycji lub polikondensacji dwufunkcyjnych monomerów. Powstające rozgałęzienia wynikają często z metody polimeryzacji np. polimeryzacja etylenu pod wysokim ciśnieniem daje polietylen z rozgałęzieniami łańcucha, podczas gdy katalityczny proces niskociśnieniowy daje produkt praktycznie liniowy. Monomery o większej funkcyjności dają w wyniku polimeryzacji czy polikondensacji produkty o różnym stopniu rozgałęzienia. Struktury łańcuchowe oraz rozgałęzione posiadające reaktywne fragmenty mogą reagować dalej, prowadząc do produktów usieciowanych. Struktury usieciowane występują zarówno w grupie polimerów naturalnych jak i syntetycznych. 2.2 Mikrostruktura łańcucha W obrębie jednego łańcucha polimeru (regularnego) możliwe jest różnorodne ułożenie tych samych jednostek monomerycznych. Różnice te opisuje mikrostruktura łańcucha, na którą składa się w zależności od rodzaju monomeru: regioregularność, stereoizomeria oraz izomeria geometryczna. Określenie stopnia regularności polimeru pozwala przewidywać właściwości fizykochemiczne otrzymanego produktu. Polimery regularne łatwiej krystalizują i mają zdecydowanie lepsze właściwości mechaniczne, optyczne czy elektryczne Regioregularność Przez regioregularność rozumie się różnice wynikające z usytuowania fragmentów asymetrycznej jednostki monomerycznej względem poprzedzającego i następującego fragmentu łańcucha. Jeżeli w asymetrycznej jednostce monomerycznej wyodrębnimy umownie jej początek (głowa) i koniec (ogon) to możliwe są trzy typy połączeń między dwoma merami: głowa-ogon (połączeń ogon-głowa zazwyczaj nie da się odróżnić od połączeń głowa-ogon), głowa-głowa, ogon-ogon (Rysunek 2.2) [1,2]. 4

9 X X H 2 C CH CH 2 CH a) X X H 2 C CH CH CH 2 b) X X CH CH 2 CH2 CH c) Rysunek 2.2 Typy połączenia monomerów asymetrycznych: a) głowa-ogon, b) głowagłowa, c) ogon-ogon W zależności od rodzaju reagującego monomeru możemy otrzymywać polimery o różnej regioregularności. Dla monomerów akrylowych o ogólnej strukturze CH 2 =C(R)COOR, biorąc pod uwagę trzy czynniki stabilizację rezonansową utworzonych form, efekt steryczny i polarność dominuje przyłączenie głowa-ogon, dlatego inne przyłączenia można zazwyczaj pominąć [3]. W większości polimerów struktury głowa-ogon to % wszystkich struktur [1]. Znaczący udział struktur nieregularnych głowa-głowa obserwuje się w przypadku polimerów zawierających podstawniki fluorowe, w tych przypadkach wymiary i zdolność do stabilizacji rodników są stosunkowo małe, duży efekt indukcyjny atomu fluoru sprawia, że w toku addycji typu głowa-ogon można oczekiwać odpychających oddziaływań elektrostatycznych między atomami mającymi utworzyć wiązanie [1]. W poli(fluorku winylu) zawartość ugrupowań nieregularnych dochodzi do około 10 %, a w poli(fluorku winylidenu) do około 20 % [1]. Izomerię głowa-ogon możemy zaobserwować również dla innych układów. Na przykład wśród badanych obecnie bardzo intensywnie polimerów przewodzących, typu podstawionych politiofenów, takich jak poli(3- heksylotiofen) (Rysunek 2.3, R = heksyl), w zależności od warunków prowadzenia procesu polimeryzacji możliwe jest otrzymanie i zaobserwowanie przy pomocy spektroskopii 1 H 5

10 NMR albo mieszaniny czterech możliwych form albo praktycznie jednego produktu o układzie głowa-ogon-głowa-ogon (Rysunek 2.3a). Ten ostatni polimer o regularnej budowie głowa-ogon-głowa-ogon charakteryzuje się większym przewodnictwem elektrycznym od innych form [4] R R R R S S S S a) b) R S R S R R R R S S S S S S c) R d) R Rysunek 2.3 Struktury regioregularne poli(3-heksylotiofenu) (R = heksyl) a) głowa-ogongłowa-ogon, b) ogon-ogon-głowa-ogon, c) głowa-ogon-głowa-głowa, d) ogon-ogon-głowagłowa Stereoizomeria Stereoizomeria w polimerach i kopolimerach może występować wtedy, gdy w obrębie jednostki monomerycznej znajduje się co najmniej jedno centrum chiralne lub prochiralne. Monomery mogą zawierać centrum chiralności zarówno w łańcuchu bocznym jak i w łańcuchu głównym. Na przykład polimeryzacja (R,S)-3-metylopent-1-enu [5] czy (R,S)-4- metyloheks-1-enu [6] prowadzi do otrzymania łańcuchów polimerów o różnej konfiguracji chiralnych atomów węgla w łańcuchach bocznych. Natomiast występowanie centrum asymetrii w łańcuchu głównym prowadzi do pojęcia prochiralności. Dwa końce łańcucha połączone z centrum asymetrii są w praktyce nierozróżnialne gdyż nie ma fizycznej możliwości aby zamienić ich położenie przez zwykły obrót, jak ma to miejsce w przypadku małych cząsteczek. Centrum prochiralnym jest np. atom węgla w łańcuchu głównym podstawiony czterema podstawnikami, z których dwa są praktyczne takie same, ponieważ wymiana lub przekształcenie jednego z identycznych podstawników prowadzące do 6

11 podstawnika różnego od pozostałych doprowadza do chiralności [1]. Jedną z takich podstawowych grup są związki winylowe, do których należą monomery akrylowe CH 2 =C(R)COOR. Polimeryzacja akrylanów prowadzi do powstawania jednostek monomerycznych zawierających jedno centrum asymetrii. (Rysunek 2.4) R R R n H 2 C C H 2 C C* CH 2 C* O C O C O C OR` OR` OR` Rysunek 2.4 Schemat reakcji polimeryzacji monomerów akrylowych Uporządkowanie kolejności występowania powtarzalnych jednostek konfiguracyjnych w łańcuchu głównym cząsteczki polimeru zwane jest taktycznością; dlatego polimerem taktycznym nazywamy polimer regularny, którego cząsteczki można opisać tylko jednym rodzajem powtarzalnych jednostek konfiguracyjnych o jednakowej sekwencji [7]. Polimerem stereoregularnym nazywamy polimer regularny, którego cząsteczki można opisać tylko jednym rodzajem jednostki stereopowtarzalnej o jednakowej sekwencji [7]. Pojęcie stereoregularności jest węższe od pojęcia taktyczności, ponieważ do tego, aby polimer był taktyczny wystarczy, by w powtarzalnej jednostce konfiguracyjnej była określona konfiguracja względna, co najmniej jednego centrum chiralnego lub prochiralnego a nie koniecznie wszystkich, jak to jest wymagane w przypadku polimeru stereoregularnego [1]. Opis taktyczności, polega na podaniu informacji statystycznej o zawartości różnego rodzaju sekwencji konfiguracyjnych, określanych jako rozkład sekwencji. W opisie konfiguracji centrów chiralnych stosuje się notację bezwzględnej konfiguracji przestrzennej R lub S. W wyniku homopolimeryzacji możemy otrzymać trzy typy konfiguracji łańcucha: a) łańcuch ataktyczny, jeżeli konfiguracja kolejnych asymetrycznych atomów węgla jest przypadkowa np. RRSSRSRRR, b) izotaktyczny o jednakowej konfiguracji kolejnych atomów węgla np. RRRRRRRRR, c) syndiotaktyczny o naprzemiennej konfiguracji kolejnych atomów węgla RSRSRSRSR. (Rysunek 2.5) [8]: 7

12 R R COOR` R COOR' C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 a) łańcuch ataktyczny COOR` COOR` R COOR` R R R R R R C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 b) łańcuch izotaktyczny COOR` COOR` COOR` COOR` COOR` R COOR` R COOR` R C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 COOR` R COOR` R COOR` c) łańcuch syndiotaktyczny Rysunek 2.5 Typy konfiguracyjne łańcuchów homopolimerów akrylowych W celu opisu względnych konfiguracji łańcucha zawierającego jednostkę konfiguracyjną z jednym centrum asymetrii Bovey i in. [9-11] zdefiniowali pojęcie diady, opisujące segment łańcucha polimeru obejmujący dwie kolejne jednostki monomeryczne. Jeżeli asymetryczne atomy węgla tego segmentu mają taką samą konfigurację to diada zwana jest mezo (m), gdy ich konfiguracja jest przeciwna to diada zwana jest racemiczną (r) (Rysunek 2.6). 8

13 R R R COOR' C CH 2 C C CH 2 C COOR' COOR' COOR' R diada m diada r Rysunek 2.6 Konfiguracja diady mezo (m) i racemicznej (r) Dłuższe sekwencje konfiguracyjne mogą więc być opisywane przy pomocy diad m i r. Sekwencje zawierające trzy centra stereoizomeryczne są nazywane triadami i są układami zawierającymi dwie kolejne diady; mamy, więc cztery różne triady mm, mr, rm i rr. (Rysunek 2.7) triada rr R R COOR` R R C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 COOR` COOR` R COOR` COOR` pentada mrrm Rysunek 2.7 Przykłady dłuższych sekwencji konfiguracyjnych W przypadku polimerów akrylowych w jednostkach monomerycznych mamy pojedyncze centra asymetrii, ale mogą oczywiście istnieć polimery zawierające więcej takich centrów. Do opisu mikrostruktury polimeru zawierającego jednostkę konfiguracyjną z dwoma centrami asymetrii posługujemy się konfiguracją względną stosując określenia erytro i treo, przez analogie do nomenklatury cukrów (Rysunek 2.8) [9]. Przykładem takich polimerów mogą być polilaktydy [12], których mery zawierają dwa centra asymetrii. 9

14 H H H B C C C C A B a) b) A H Rysunek 2.8 Konfiguracja a) erytro, b) treo Izomeria geometryczna Pojęcie stereoregularności jak również taktyczności dotyczy nie tylko struktur polimerowych zawierających asymetryczne atomy węgla, ale również izomerii geometrycznej polimerów z wiązaniami podwójnymi (lub układami pierścieniowymi). Stereoizomeria obejmuje izomerię optyczną oraz izomerię geometryczną. Izomeria geometryczna, najczęściej występuje, gdy jednostka monomeryczna zawiera wiązania podwójne (izomeria typu cis i trans) lub pierścienie aromatyczne (izomeria orto, meta, para). W polimeryzacji monomerów o funkcyjności większej niż dwa np. dienów sprzężonych, obecność dwóch podwójnych wiązań powoduje, że powstają dwa różne addukty: 1,2, który prowadzi do otrzymywania produktów rozgałęzionych i 1,4 prowadzący do polimerów liniowych. (Rysunek 2.9) H 2 C CX CH CH 2 H 2 C CX CH 2 CH CH 2 CH CX CH 2 a) H 2 C CX CH CH 2 H 2 C CH CX CH 2 CH 2 CH CX CH 2 b) Rysunek 2.9 Addycja a) 1,2, b) 1,4 Ze względów sterycznych uprzywilejowanym produktem jest addukt 1,4. Polimeryzacja rodnikowa najczęściej stosowanych dienów: butadienu, izoprenu (X = CH 3 ) i chloroprenu (X = Cl) prowadzi do otrzymania produktu, w którym zawartość struktur 1,4 wynosi odpowiednio: 80 %, 90 % i 95 % [1]. Produkt 1,4 występuje w postaci dwóch izomerów geometrycznych cis i trans. (Rysunek 2.10) 10

15 H 2 C CH 2 H 2 C X C C C C H X a) b) H CH 2 Rysunek 2.10 a) addukt 1,4-cis b) addukt 1,4-trans Różne typy tej taktyczności mają specyficzne nazwy. Polimerami cis- lub transtaktycznymi (Rysunek 2.11a) nazywa się polimery z jednym określonym typem izomerii geometrycznej wiązania podwójnego (lub układu pierścieniowego) w łańcuchu polimeru. Polimery di- lub tritaktyczne są to polimery, których podstawowa jednostka konfiguracyjna zawiera w łańcuchu głównym dwa lub trzy centra określonej stereoizometrii (Rysunek 2.11b,c) np. izomerii geometrycznej i izomerii optycznej [1]. H 2 C C C X H 3 C Y Y CH 3 H H 3 C H Y X CH 3 H CH 2 X X a) b) c) X H H Y Rysunek 2.11 Polimery a) transtaktyczne b) ditaktyczne c) tritaktyczne Związki aromatyczne zawierające różne podstawniki, posiadają aktywne pozycje orto, meta lub para. Polikondensacja takich aromatycznych związków może prowadzić do różnych produktów. Na przykład polikondensacja fenolu z formaldehydem może przebiegać wobec katalizatorów kwaśnych lub zasadowych. Przebieg tego procesu uzależniony jest przede wszystkim od rodzaju katalizatora oraz od wzajemnego molowego stosunku reagentów. Fenol jest w tej reakcji związkiem trójfunkcyjnym; posiada on dwie reaktywne pozycje orto i jedną para. Oprócz pochodnej o-monometylowej i p-monometylowej powstają dwie izomeryczne pochodne dimetylowe oraz pochodna trimetylowa. Reakcja polikondensacji takich produktów przejściowych prowadzi do otrzymania wielu polimerów o różnym sposobie rozgałęzienia. Na rysunku 2.12 przedstawiono dwie z wielu możliwych struktur. 11

16 OH OH HO a) + HCHO CH 2 O CH 2 CH 2 OH + HCHO HO CH 2 O CH 2 OH b) CH 2 Rysunek 2.12 Połączenie a) orto-orto-orto-orto, b) orto-para-para-orto 2.3 Mikrostruktura kopolimerów Kopolimerami nazywamy makrocząsteczki, które składają się z więcej niż jednego rodzaju meru. Kopolimer charakteryzuje rodzaj tworzących go merów, ich udział ilościowy, sposób rozmieszczenia merów i struktura topologiczna. Podobnie jak w przypadku polimerów rozróżnia się kopolimery liniowe, rozgałęzione i usieciowane. Kopolimer liniowy podobnie jak homopolimer liniowy można traktować za układ podstawowy. W kopolimerach rozgałęzionych rozróżnia się takie, w których łańcuch główny jest zbudowany z jednego rodzaju merów, a łańcuchy boczne z innego rodzaju merów. Kopolimery usieciowane można podzielić na takie, w których wszystkie fragmenty sieci mają taki sam skład oraz takie, w których jeden monomer tworzy łańcuchy a drugi mostki pomiędzy łańcuchami. Podstawowym problemem mikrostruktury kopolimerów liniowych to sposób rozmieszczenia merów w łańcuchu. Wyróżniamy kopolimery przemienne (...ABABABABAB ), których cząsteczki składają się z powtarzających się na przemian merów, kopolimery statystyczne ( ABBBABAAB ), czyli takie, w których rozkład jednostek monomerycznych jest zgodny z prawami statystyki oraz kopolimery blokowe ( AAAAABBBBAAAAABBBB ). W tej ostatniej grupie wyróżniamy kopolimery dwublokowe, trójblokowe lub segmentowe. W reakcjach kopolimeryzacji dwa monomery (A i B) konkurują ze sobą w addycji do centrów aktywnych. W kopolimeryzacji rodnikowej rozmieszczenie merów w łańcuchu zależy od względnych współczynników reaktywności. Współczynnik reaktywności monomeru określa stosunek stałej szybkości przyłączenia się rodnika do własnego monomeru do stałej szybkości przyłączenia się tego rodnika do drugiego 12

17 monomeru. Jeżeli oba współczynniki reaktywności są mniejsze od jedności to otrzymamy kopolimer statystyczny [1]. W kopolimerach, podobnie jak w polimerach występują również inne różnice mikrostrukturalne np. konfiguracyjne, spowodowane występowaniem asymetrycznych atomów węgla. Rozróżniamy tu dwa przypadki. Jeśli izomeria konfiguracyjna występuje tylko dla jednego komonomeru, to sekwencje konfiguracyjne mogą występować tylko pomiędzy jednostkami tego komonomeru, np. ( ABrBrBAA ). W drugim przypadku (np. kopolimeryzacja akrylanów) gdy oba komonomery wprowadzają do łańcucha zróżnicowanie konfiguracyjne, to dla każdej sekwencji kompozycyjnej należy uwzględnić wszelkie możliwe sekwencje konfiguracyjne. W przypadku polimeryzacji monomerów akrylowych analiza mikrostrukturalna sprowadza się do określenia rozkładu sekwencji konfiguracyjnych dla homopolimerów oraz rozkładu sekwencji konfiguracyjno-kompozycyjnych dla kopolimerów. 2.4 Techniki analityczne stosowane do analizy mikrostrukturalnej polimerów Polimeryzację tego samego monomeru można prowadzić w różnych warunkach np. stosując różne inicjatory, rozpuszczalniki, stężenia itp. W wyniku tych reakcji można otrzymać produkty o różnych właściwościach fizykochemicznych. Różnice te mogą wynikać z różnej struktury jak i mikrostruktury łańcucha polimeru. Dlatego do badań należy zastosować odpowiednie techniki analityczne pozwalające analizować budowę łańcucha polimeru Rentgenografia Historycznie, pierwszą metodą, którą użyto do badań mikrostrukturalnych była rentgenografia. Metodę tę zastosowano do analizy między innymi takich polimerów jak otrzymanego katalitycznie syndiotaktycznego poli(chloreku winylu) [13] czy polipropylenu [14], co pozwoliło powiązać możliwość krystalizowania polimeru z jego strukturą i mikrostrukturą. Rentgenografię wykorzystuje się do analizy mikrostrukturalnej krystalicznych oligomerów. Mieszaninę otrzymanych oligomerów np. metakrylanu metylu [15] rozdziela się przy pomocy wysokociśnieniowej chromatografii cieczowej (HPLC) otrzymując oligomery o różnej konfiguracji, które następnie poddaje się analizie rentgenograficznej. Podstawowym ograniczeniem tej metody jest wymaganie, aby próbka była krystaliczna, a więc metoda jest ograniczona do badań polimerów o bardzo regularnej budowie. 13

18 2.4.2 Spektroskopia w podczerwieni i spektroskopia Ramana Próbki polimerów o budowie mniej regularnej można analizować stosując spektroskopię w podczerwieni, IR, lub spektroskopię Ramana. Metody te można wykorzystać zarówno do analizy próbek polimerów oraz mieszanin polimerów w stanie stałym (proszków, cienkich warstw) jak i ciekłym (roztwory). Spektroskopię w podczerwieni można wykorzystać przede wszystkim do identyfikacji polarnych fragmentów łańcucha, natomiast spektroskopię Ramana do analizy łańcucha głównego [16]. Na przykład, do badań struktury kopolimerów etylenu z propylenem można zastosować zarówno spektroskopię w podczerwieni [17,18] jak i spektroskopię Ramana [19]. Spektroskopię IR można też zastosować do badań ilościowych kopolimerów etylenu z akrylanami [20], badań kinetyki reakcji polimeryzacji etylenu [21] czy kopolimeryzacji metakrylanu metylu ze styrenem [22]. Zjawisko dichroizmu w podczerwieni wykorzystuje się do określania konformacji łańcucha i prowadzono takie badania dla polistyrenu [23] czy izotaktycznego polipropylenu [24]. Spektroskopię Ramana można zastosować do badań strukturalnych uzyskując wyniki ilościowe np. określania zawartości butadienu w kopolimerze butadien-styren [25]; techniką tą można również badać stopień usieciowania kopolimeru np. dimetakrylanu glikolu etylenowego z metakrylanem metylu [26]. Przedstawione przykłady świadczą, że spektroskopię IR oraz Ramana można stosować do badań strukturalnych (konformacyjnych) jak i mikrostrukturalnych polimerów oraz kopolimerów. Podstawową wadą tych technik jest jednak trudność w uzyskaniu wyników ilościowych. Możliwość uzyskania wyników ilościowych wymaga przeprowadzenia wielu pomiarów i przetestowania wielu parametrów rejestracji [27,28], co wydłuża czas badań, dlatego można stwierdzić, że metody te nie są metodami dostatecznie uniwersalnymi, obejmującymi szeroki zakres polimerów Spektrometria masowa Inną techniką, często stosowaną do analizy makrocząsteczek, jest spektrometria masowa (MS), którą zazwyczaj stosuje się łącznie z innymi metodami, najczęściej chromatografią gazową (GC), lub wysokociśnieniową chromatografią cieczową (HPLC). Podstawowym zastosowaniem spektrometrii masowej w chemii polimerów jest określenie mas molowych związków wielkocząsteczkowych z możliwością rozszerzenia na badania strukturalne. W zależności od sposobu jonizacji próbki można zastosować różne techniki. Technika jonizacja określana jako spektrometria masowa jonów wtórnych (SIMS) (ang. Secondary Ion Mass Spectrometry) została zastosowana między innymi do analizy 14

19 poli(tetrafluoroetylenu) [29]. Metodę bombardowania próbki szybkimi atomami (FAB) (ang. Fast Atom Bombardment) wykorzystano do badań poli(glikolu etylenowego) [30]. Najczęściej stosowanymi technikami do badań polimerów jest technika MALDI-TOF MS (ang. Matrix-Assisted Laser Desorption/Ionization Time-of-Flight Mass Spectrometry) czyli spektrometria masowa z desorpcją laserem w obecności matrycy oraz spektrometria masowa z rozpylaniem w polu elektrycznym ESI-MS (ang. Electrospray Ionization Mass Spectrometry). Metoda MALDI-TOF MS [31] polega na użyciu lasera do naświetlania próbki polimeru umieszczonej na matrycy absorbującej światło ultrafioletowe. Metoda ta służy do szybkiego i bardzo dokładnego określenia masy molowej oraz szybkiej identyfikacji polimeru. Jeżeli rodzaj polimeru jest znany, to analiza pozwala na określenie grup początkowych i końcowych w makrocząsteczkach, a także identyfikację ewentualnych produktów ubocznych powstających w trakcie syntezy. Próbkę do analizy przygotowuje się w ten sposób, że miesza się polimer z matrycą. Jako matryce służą związki organiczne, np. 1,8,9-trihydroantracen lub 4-nitroanilina. Roztwór matrycy miesza się z roztworem polimeru w tym samym rozpuszczalniku i jeżeli jest to niezbędne z roztworem zawierającym jony metali, na przykład litu, sodu lub srebra. Mieszaninę suszy się, wprowadza do spektrometru i poddaje działaniu światła lasera. Na widmie obserwuje się piki reprezentujące addukty kationu metalu z makrocząsteczkami lub protonowane makrocząsteczki. Odległość pomiędzy pikami powtarzającymi się w równych odstępach na osi odciętych odpowiada masie molowej meru. Obecność dodatkowych serii pików o innym położeniu, ale również różniących się masą meru, świadczy o istnieniu makrocząsteczek z różnymi grupami początkowymi lub końcowymi lub o różnej liczbie tych grup, co wskazuje na utworzenie rozgałęzień. W ten sposób z położenia piku można ustalić budowę makrocząsteczek [32]. Metodę tę zastosowano między innymi do analizy strukturalnej poli(metakrylanu metylu) [33] oraz innych polimerów metakrylowych [34]. Przy pomocy tej metody analizowano rozkład sekwencji kompozycyjnych kopolimerów tlenku etylenu z tlenkiem propylenu [35]. Zastosowanie techniki ESI-MS ograniczone jest do identyfikacji makrocząsteczek o relatywnie niskich masach molowych, zwykle do 2000, a tylko w specjalnych przypadkach do [36]. Dokładność pomiaru masy, uwzględniająca występowanie izotopów pierwiastków wchodzących w skład makrocząsteczek, pozwala na precyzyjne określenie rodzaju grup początkowych i końcowych. Metoda ESI-MS jest szczególnie przydatna w badaniach mechanizmu inicjowania polimeryzacji jonowej i identyfikacji powstających pierwotnie produktów [36]. Spektrometria masowa pozwala na uzyskanie wielu informacji na temat struktury makrocząsteczki, pozwala na analizę strukturalną wielu polimerów i kopolimerów 15

20 (łańcuch blokowy, przemienny, przypadkowy) dostarczając dane ilościowe. Podstawową wadą spektrometrii masowej jest jednak fakt, że jest to metoda destrukcyjna, która nie analizuje łańcucha jako całości a jedynie jego fragmenty. Nawet tak szeroko stosowana w badaniach polimerów technika MALDI-TOF MS nie pozwala na uzyskanie dostatecznych danych dotyczących mikrostruktury łańcucha Spektroskopia NMR Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego NMR jest obecnie jedną z najlepszych technik analitycznych, jeśli chodzi o badania struktury chemicznej. Pierwsze zastosowania tej metody do badania polimerów sięgają lat 60-tych ubiegłego wieku, gdy Bovey i Thiers [37] zauważyli, że protonowe widma poli(metakrylanu metylu), zawierają informacje o mikrostrukturze łańcucha. Obecnie do badań polimerów wykorzystuje się różne techniki spektroskopii magnetycznego rezonansu jądrowego. Większość badań prowadzi się dla próbek w stanie ciekłym ale możliwe jest też badanie próbek w stanie stałym. Spektroskopię NMR ciała stałego wykorzystuje się do analizy strukturalnej i morfologicznej polimerów i kopolimerów. Metoda ta pozwala określać wiele powiązań między właściwościami fizycznymi (mechanicznymi) polimerów a ich strukturą. Spektroskopia NMR ciała stałego nie jest jednak obecnie techniką o dostatecznej rozdzielczości, aby badać mikrostrukturę łańcucha polimeru. Spektroskopię magnetycznego rezonansu jądrowego, głównie izotopów 1 H i 13 C, dla próbek w stanie ciekłym stosuje się do badań mikrostrukturalnych homopolimerów, a w badaniach kopolimerów przede wszystkim do określenia składu, ale również do badania taktyczności. Spektroskopię 1 H i 13 C NMR można również zastosować do badań kinetyki polimeryzacji, określania masy molowej, temperatury zeszklenia [38]. Dużą grupę metod stanowią dwuwymiarowe techniki NMR, które pozwalają badać defekty łańcucha polimerowego polegające np. na występowaniu połączeń głowa-głowa. Techniki dwuwymiarowe pozwalają uzyskiwać widma polimerów i kopolimerów, na podstawie których np. dzięki zastosowaniu korelacji sygnałów protonów z sygnałami węgla, można analizować nakładające się sygnały występujące na widmach 1 H i 13 C NMR, co wykorzystuje się w analizie mikrostrukturalnej. Widma dwuwymiarowe J-rozdzielcze pozwalają określać konformacje łańcucha polimeru na podstawie wartości stałych sprzężenia. Technik dwuwymiarowych nie można jednak zastosować w przypadkach, gdy nie można wykorzystać korelacji węgiel-wodór, na przykład dla sygnałów węgli karbonylowych; utrudnione jest 16

Badania NMR mikrostruktury kopolimerów akrylanów butylu z metakrylanami metylu i tert-butylu

Badania NMR mikrostruktury kopolimerów akrylanów butylu z metakrylanami metylu i tert-butylu Uniwersytet Śląski Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Instytut Chemii Zakład Chemii Materiałów i Technologii Chemicznej ROZPRAWA DOKTORSKA Maria Siołek Badania NMR mikrostruktury kopolimerów akrylanów

Bardziej szczegółowo

OTWARCIE PRZEWODU DOKTORSKIEGO. Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych przy uŝyciu spektroskopii NMR.

OTWARCIE PRZEWODU DOKTORSKIEGO. Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych przy uŝyciu spektroskopii NMR. OTWARCIE PRZEWODU DOKTORSKIEGO Proponowany temat pracy doktorskiej: Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych przy uŝyciu spektroskopii NMR Marcin Pasich Opiekun pracy: Prof. UŚ dr hab.

Bardziej szczegółowo

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Mol jest to liczebność materii występująca, gdy liczba cząstek (elementów) układu jest równa liczbie atomów zawartych w masie 12 g węgla 12 C (równa liczbie

Bardziej szczegółowo

11.Chemia organiczna. Irena Zubel Wydział Elektroniki Mikrosystemów i Fotoniki Politechnika Wrocławska (na prawach rękopisu)

11.Chemia organiczna. Irena Zubel Wydział Elektroniki Mikrosystemów i Fotoniki Politechnika Wrocławska (na prawach rękopisu) 11.Chemia organiczna. Irena Zubel Wydział Elektroniki Mikrosystemów i Fotoniki Politechnika Wrocławska (na prawach rękopisu) Związki organiczne CHEMIA ORGANICZNA Def. 1. (Gmelin 1848, Kekule 1851 ) chemia

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Makrocząsteczki w roztworze i w stanie skondensowanym.

Wykład 3. Makrocząsteczki w roztworze i w stanie skondensowanym. Wykład 3 Makrocząsteczki w roztworze i w stanie skondensowanym. Roztwory polimerów Zakresy stężeń: a) odległości pomiędzy środkami masy kłębków większe niż średnice kłębków b) odległości

Bardziej szczegółowo

r Uniwersytet Śląski Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Instytut Chemii Zakład Chemii Materiałów i Technologii Chemicznej Marcin Pasich

r Uniwersytet Śląski Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Instytut Chemii Zakład Chemii Materiałów i Technologii Chemicznej Marcin Pasich r Uniwersytet Śląski Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Instytut Chemii Zakład Chemii Materiałów i Technologii Chemicznej Marcin Pasich ROZPRAWA DOKTORSKA Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylanu

Bardziej szczegółowo

Chemia organiczna. Stereochemia. Zakład Chemii Medycznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego

Chemia organiczna. Stereochemia. Zakład Chemii Medycznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego Chemia organiczna Stereochemia Zakład Chemii Medycznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego Chemia organiczna jest nauką, która zajmuje się poszukiwaniem zależności pomiędzy budową cząsteczki a właściwościami

Bardziej szczegółowo

4. Stereoizomeria. izomery. konstytucyjne różne szkielety węglowe, różne grupy funkcyjne różne położenia gr. funkcyjnych

4. Stereoizomeria. izomery. konstytucyjne różne szkielety węglowe, różne grupy funkcyjne różne położenia gr. funkcyjnych 4. Stereoizomeria izomery konstytucyjne różne szkielety węglowe, różne grupy funkcyjne różne położenia gr. funkcyjnych stereoizomery zbudowane z takich samych atomów atomy połączone w takiej samej sekwencji

Bardziej szczegółowo

STABILNOŚĆ TERMICZNA TWORZYW SZTUCZNYCH

STABILNOŚĆ TERMICZNA TWORZYW SZTUCZNYCH KATERA TELGII PLIMERÓW IŻYIERIA PLIMERÓW LABRATRIUM: STABILŚĆ TERMIZA TWRZYW SZTUZY pracował: dr inż. T. Łazarewicz 1 1. WPRWAZEIE TERETYZE Temperatura w której rozpoczyna się rozkład związków stanowi

Bardziej szczegółowo

Mechanizm dehydratacji alkoholi

Mechanizm dehydratacji alkoholi Wykład 5 Mechanizm dehydratacji alkoholi I. Protonowanie II. odszczepienie cząsteczki wody III. odszczepienie protonu Etap 1 Reakcje alkenów Najbardziej reaktywne jest wiązanie podwójne, lub jego sąsiedztwo

Bardziej szczegółowo

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1)

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1) Przykład sprawozdania z analizy w nawiasach (czerwonym kolorem) podano numery odnośników zawierających uwagi dotyczące kolejnych podpunktów sprawozdania Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) analiza Wynik przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I Aby uzyskać ocenę wyższą niż dana ocena, uczeń musi opanować wiadomości i umiejętności dotyczące danej oceny oraz ocen od niej niższych. Dział:

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

Makrocząsteczki. Przykłady makrocząsteczek naturalnych: -Polisacharydy skrobia, celuloza -Białka -Kwasy nukleinowe

Makrocząsteczki. Przykłady makrocząsteczek naturalnych: -Polisacharydy skrobia, celuloza -Białka -Kwasy nukleinowe Makrocząsteczki Przykłady makrocząsteczek naturalnych: -Polisacharydy skrobia, celuloza -Białka -Kwasy nukleinowe Syntetyczne: -Elastomery bardzo duża elastyczność charakterystyczna dla gumy -Włókna długie,

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy Temat: Białka Aminy Pochodne węglowodorów zawierające grupę NH 2 Wzór ogólny amin: R NH 2 Przykład: CH 3 -CH 2 -NH 2 etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

Bardziej szczegółowo

Alkeny. Wzór ogólny alkenów C n H 2n. (Uwaga identyczny wzór ogólny mają cykloakany!!!)

Alkeny. Wzór ogólny alkenów C n H 2n. (Uwaga identyczny wzór ogólny mają cykloakany!!!) Alkeny Wzór ogólny alkenów n 2n (Uwaga identyczny wzór ogólny mają cykloakany!!!) Węglowodory nienasycone, zawierające wiązanie podwójne, hybrydyzacja atomow węgla biorących udział w tworzeniu wiązania

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Szczególnym i bardzo charakterystycznym rodzajem oddziaływań międzycząsteczkowych jest wiązanie wodorowe. Powstaje ono między molekułami,

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA JAKOŚCIOWA NIEZNANEGO ZWIĄZKU ORGANICZNEGO

IDENTYFIKACJA JAKOŚCIOWA NIEZNANEGO ZWIĄZKU ORGANICZNEGO IDENTYFIKACJA JAKOŚCIOWA NIEZNANEGO ZWIĄZKU ORGANICZNEGO Schemat raportu końcowego w ramach ćwiczeń laboratoryjnych z przedmiotu Badanie struktury związków organicznych 1. Symbol kodujący identyfikowaną

Bardziej szczegółowo

CHEMIA MAKROCZĄSTECZEK (POLIMERÓW)

CHEMIA MAKROCZĄSTECZEK (POLIMERÓW) CHEMIA MAKROCZĄSTECZEK (POLIMERÓW) Model makrocząsteczki polietylenu o masie cząsteczkowej 100 000 Rzeczywista długość makrocząsteczki 0.001 mm. Powiększenie: x 10 7 (0.001 mm 10 m) ARCHITEKTURA MAKROCZĄSTECZEK

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3

Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3 Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3 Matryca efektów kształcenia określa relacje między efektami kształcenia zdefiniowanymi dla programu kształcenia (efektami kierunkowymi) i efektami kształcenia

Bardziej szczegółowo

RJC A-B A + B. Slides 1 to 27

RJC A-B A + B. Slides 1 to 27 Reakcje Rodnikowe rodniki substytucja addycja polimeryzacje A-B A + B Slides 1 to 27 Reakcje Organiczne... powstawanie i rozrywanie wiązań kowalencyjnych. Addycja A + B AB Podstawienie AB + C A + BC Eliminacja

Bardziej szczegółowo

Informacja do zadań 1. i 2. Zadanie 1. (2 pkt) Zadanie 2. (2 pkt)

Informacja do zadań 1. i 2. Zadanie 1. (2 pkt) Zadanie 2. (2 pkt) Informacja do zadań 1. i 2. Tworzywa sztuczne znajdują szerokie zastosowanie praktyczne. Do ważnych polimerów zaliczamy polietylen (polieten) i polichlorek winylu (polichloroeten). Zadanie 1. (2 pkt) W

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu. Wiązania chemiczne

Budowa atomu. Wiązania chemiczne strona /6 Budowa atomu. Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu; jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

ALDEHYDY, KETONY. I. Wprowadzenie teoretyczne

ALDEHYDY, KETONY. I. Wprowadzenie teoretyczne ALDEYDY, KETNY I. Wprowadzenie teoretyczne Aldehydy i ketony są produktami utlenienia alkoholi. Aldehydy są produktami utlenienia alkoholi pierwszorzędowych, a ketony produktami utlenienia alkoholi drugorzędowych.

Bardziej szczegółowo

ZAAWANSOWANE METODY USTALANIA BUDOWY ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH. Witold Danikiewicz. Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01-224 Warszawa

ZAAWANSOWANE METODY USTALANIA BUDOWY ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH. Witold Danikiewicz. Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01-224 Warszawa ZAAWANSOWANE METODY USTALANIA BUDOWY ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH Witold Danikiewicz Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01-224 Warszawa CZĘŚĆ I PRZEGLĄD METOD SPEKTRALNYCH Program wykładów Wprowadzenie:

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

dr hab. inż. Józef Haponiuk Katedra Technologii Polimerów Wydział Chemiczny PG

dr hab. inż. Józef Haponiuk Katedra Technologii Polimerów Wydział Chemiczny PG 3. POLIMERY AMORFICZNE dr hab. inż. Józef Haponiuk Katedra Technologii Polimerów Wydział Chemiczny PG Politechnika Gdaoska, 2011 r. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Podczerwień bliska: cm -1 (0,7-2,5 µm) Podczerwień właściwa: cm -1 (2,5-14,3 µm) Podczerwień daleka: cm -1 (14,3-50 µm)

Podczerwień bliska: cm -1 (0,7-2,5 µm) Podczerwień właściwa: cm -1 (2,5-14,3 µm) Podczerwień daleka: cm -1 (14,3-50 µm) SPEKTROSKOPIA W PODCZERWIENI Podczerwień bliska: 14300-4000 cm -1 (0,7-2,5 µm) Podczerwień właściwa: 4000-700 cm -1 (2,5-14,3 µm) Podczerwień daleka: 700-200 cm -1 (14,3-50 µm) WIELKOŚCI CHARAKTERYZUJĄCE

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 00 BYŁA DZISIAJ OKRĘ GOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY Informacje ARKUSZ EGZAMINACYJNY I 1. Przy każdym zadaniu podano

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia Poziom podstawowy

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Chemia Poziom podstawowy Listopad 03 W niniejszym schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe poprawne odpowiedzi. W tego typu

Bardziej szczegółowo

O MATURZE Z CHEMII ANALIZA TRUDNYCH DLA ZDAJĄCYCH PROBLEMÓW

O MATURZE Z CHEMII ANALIZA TRUDNYCH DLA ZDAJĄCYCH PROBLEMÓW O MATURZE Z CHEMII ANALIZA TRUDNYCH DLA ZDAJĄCYCH PROBLEMÓW Jolanta Baldy Wrocław, 2 grudnia 2016 r. Matura 2016 z chemii w liczbach Średni wynik procentowy Województwo dolnośląskie 36% (1981) Województwo

Bardziej szczegółowo

Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP)

Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP) Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP) Inductively Coupled Plasma Ionization Opracowane z wykorzystaniem materiałów dr Katarzyny Pawlak z Wydziału Chemicznego PW Schemat spektrometru ICP MS Rozpylacz

Bardziej szczegółowo

Węglowodory poziom rozszerzony

Węglowodory poziom rozszerzony Węglowodory poziom rozszerzony Zadanie 1. (1 pkt) Źródło: KE 2010 (PR), zad. 21. Narysuj wzór strukturalny lub półstrukturalny (grupowy) węglowodoru, w którego cząsteczce występuje osiem wiązań σ i jedno

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII KOD UCZNIA... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII Termin: 20 marzec 2007 r. godz. 10 00 Czas pracy: 90 minut ETAP III Ilość punktów za rozwiązanie zadań Część I Część II Część III numer zadania numer

Bardziej szczegółowo

Program MC. Obliczyć radialną funkcję korelacji. Zrobić jej wykres. Odczytać z wykresu wartość radialnej funkcji korelacji w punkcie r=

Program MC. Obliczyć radialną funkcję korelacji. Zrobić jej wykres. Odczytać z wykresu wartość radialnej funkcji korelacji w punkcie r= Program MC Napisać program symulujący twarde kule w zespole kanonicznym. Dla N > 100 twardych kul. Gęstość liczbowa 0.1 < N/V < 0.4. Zrobić obliczenia dla 2,3 różnych wartości gęstości. Obliczyć radialną

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który: Kryteria oceniania z chemii dla klasy 3A i 3B Gimnazjum w Borui Kościelnej Rok szkolny: 2015/2016 Semestr: pierwszy Opracowała: mgr Krystyna Milkowska, mgr inż. Malwina Beyga Ocenę niedostateczną otrzymuje

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu Podstawy obliczeń chemicznych podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu prawo zachowania masy mówi, że w reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

ν 1 = γ B 0 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego h S = I(I+1)

ν 1 = γ B 0 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego h S = I(I+1) h S = I(I+) gdzie: I kwantowa liczba spinowa jądra I = 0, ½,, /,, 5/,... itd gdzie: = γ S γ współczynnik żyromagnetyczny moment magnetyczny brak spinu I = 0 spin sferyczny I = _ spin elipsoidalny I =,,,...

Bardziej szczegółowo

Teoria błędów. Wszystkie wartości wielkości fizycznych obarczone są pewnym błędem.

Teoria błędów. Wszystkie wartości wielkości fizycznych obarczone są pewnym błędem. Teoria błędów Wskutek niedoskonałości przyrządów, jak również niedoskonałości organów zmysłów wszystkie pomiary są dokonywane z określonym stopniem dokładności. Nie otrzymujemy prawidłowych wartości mierzonej

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

POŁOŻENIA SYGNAŁÓW PROTONÓW POŁOŻENIA SYGNAŁÓW ATOMÓW WĘGLA

POŁOŻENIA SYGNAŁÓW PROTONÓW POŁOŻENIA SYGNAŁÓW ATOMÓW WĘGLA POŁOŻENIA SYGNAŁÓW PROTONÓW SPEKTROSKOPIA NMR OH, NH alkeny kwasy aromatyczne aldehydy alkiny alkile przy heteroatomach alkile δ ppm 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 POŁOŻENIA SYGNAŁÓW ATOMÓW WĘGLA alkeny alkile

Bardziej szczegółowo

Kinetyka chemiczna jest działem fizykochemii zajmującym się szybkością i mechanizmem reakcji chemicznych w różnych warunkach. a RT.

Kinetyka chemiczna jest działem fizykochemii zajmującym się szybkością i mechanizmem reakcji chemicznych w różnych warunkach. a RT. Ćwiczenie 12, 13. Kinetyka chemiczna. Kinetyka chemiczna jest działem fizykochemii zajmującym się szybkością i mechanizmem reakcji chemicznych w różnych warunkach. Szybkość reakcji chemicznej jest związana

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Magnetyczny rezonans jądrowy

Magnetyczny rezonans jądrowy Magnetyczny rezonans jądrowy Widmo NMR wykres absorpcji promieniowania magnetycznego od jego częstości Częstość pola wyraża się w częściach na milion (ppm) częstości pola magnetycznego pochłanianego przez

Bardziej szczegółowo

Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą.

Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą. Zadanie 1. (2 pkt) Poniżej przedstawiono schemat syntezy pewnego związku. Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą.

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Wymagane wiadomości Podstawy korozji elektrochemicznej, wykresy E-pH. Wprowadzenie Główną przyczyną zniszczeń materiałów metalicznych

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY DOPUSZCZAJĄCĄ DZIAŁ SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY -zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej -nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne używane w pracowni chemicznej -wie, że substancje charakteryzują

Bardziej szczegółowo

LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa. Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach:

LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa. Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach: LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa Zadanie 1 (3 pkt) Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach: H 3 C CH 2 CH 2 CH 2 CH 2 a) b) W tym celu: a) wybierz odpowiedni

Bardziej szczegółowo

Spektrometria mas (1)

Spektrometria mas (1) pracował: Wojciech Augustyniak Spektrometria mas (1) Spektrometr masowy ma źródło jonów, które jonizuje próbkę Jony wędrują w polu elektromagnetycznym do detektora Metody jonizacji: - elektronowa (EI)

Bardziej szczegółowo

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Ćwiczenie 1 Zastosowanie statystyki do oceny metod ilościowych Błąd gruby, systematyczny, przypadkowy, dokładność, precyzja, przedział

Bardziej szczegółowo

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak INADEQUATEID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH 3FENYLOlTIO2,3,4TRIAZOLO5METYUDÓW Wojciech Bocian, Lech Stefaniak Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01224 Warszawa PL9800994 WSTĘP Struktury

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA MATERIAŁÓW

STRUKTURA MATERIAŁÓW STRUKTURA MATERIAŁÓW ELEMENTY STRUKTURY MATERIAŁÓW 1. Wiązania miedzy atomami 2. Układ atomów w przestrzeni 3. Mikrostruktura 4. Makrostruktura 1. WIĄZANIA MIĘDZY ATOMAMI Siły oddziaływania między atomami

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

STEREOCHEMIA ORGANICZNA

STEREOCHEMIA ORGANICZNA STERECEMIA RGANICZNA Sławomir Jarosz Wykład 3 antyperiplanarna synperiplanarna synklinalna antyklinalna Konformacja uprzywilejowana s-trans s-cis s-trans s-cis (C=) = 1674 cm -1 (C=) = 1698 cm -1 (C=C)

Bardziej szczegółowo

Inżynieria Środowiska

Inżynieria Środowiska ROZTWORY BUFOROWE Roztworami buforowymi nazywamy takie roztwory, w których stężenie jonów wodorowych nie ulega większym zmianom ani pod wpływem rozcieńczania wodą, ani pod wpływem dodatku nieznacznych

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII KOD UCZNIA... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII Termin: 12 marzec 2008 r. godz. 10 00 Czas pracy: 90 minut ETAP III Ilość punktów za rozwiązanie zadań Część I Część II Część III Numer zadania 1

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

Wykład 6. Korzystałem z : R. Morrison, R. Boyd: Chemia organiczna (wyd. ang.)

Wykład 6. Korzystałem z : R. Morrison, R. Boyd: Chemia organiczna (wyd. ang.) Wykład 6 Korzystałem z : R. Morrison, R. Boyd: Chemia organiczna (wyd. ang.) Dieny Dieny są alkenami, których cząsteczki zawierają 2 podwójne wiązania C=C. Zasadnicze właściwości dienów są takie jak alkenów.

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1. I. Substancje i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1. I. Substancje i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1 I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] Ocena dostateczna [1 + 2] zalicza chemię do nauk przyrodniczych wyjaśnia, dlaczego chemia

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

Mol, masa molowa, objętość molowa gazu

Mol, masa molowa, objętość molowa gazu Mol, masa molowa, objętość molowa gazu Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Mol Mol jest miarą liczności materii. 1 mol dowolnych indywiduów

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie spektroskopii NMR do określania struktury związków organicznych

Zastosowanie spektroskopii NMR do określania struktury związków organicznych Zastosowanie spektroskopii NMR do określania struktury związków organicznych Atomy zbudowane są z jąder atomowych i powłok elektronowych. Modelowo można stwierdzić, że jądro atomowe jest kulą, w której

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA KARBOKSYLANÓW

CHARAKTERYSTYKA KARBOKSYLANÓW AAKTEYSTYKA KABKSYLANÓW 1. GÓLNA AAKTEYSTYKA KWASÓW KABKSYLWY Spośród związków organicznych, które wykazują znaczną kwasowość najważniejsze są kwasy karboksylowe. Związki te zawierają w cząsteczce grupę

Bardziej szczegółowo

Wykład 9. Membrany jonowymienne i prądowe techniki membranowe (część 1) Opracowała dr Elżbieta Megiel

Wykład 9. Membrany jonowymienne i prądowe techniki membranowe (część 1) Opracowała dr Elżbieta Megiel Wykład 9 Membrany jonowymienne i prądowe techniki membranowe (część 1) Opracowała dr Elżbieta Megiel Membrany jonowymienne Membrany jonowymienne heterogeniczne i homogeniczne. S. Koter, Zastosowanie membran

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum Program nauczania chemii w gimnazjum autorzy: Teresa Kulawik, Maria Litwin Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 3. Otrzymywanie i badanie właściwości chemicznych alkanów, alkenów, alkinów i arenów.

Ćwiczenie 3. Otrzymywanie i badanie właściwości chemicznych alkanów, alkenów, alkinów i arenów. Ćwiczenie 3. Otrzymywanie i badanie właściwości chemicznych alkanów, alkenów, alkinów i arenów. Wprowadzenie teoretyczne Cel ćwiczeń: Poznanie metod otrzymywania oraz badania właściwości węglowodorów alifatycznych

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Spektroskopowe metody identyfikacji związków organicznych

Spektroskopowe metody identyfikacji związków organicznych Spektroskopowe metody identyfikacji związków organicznych Wstęp Spektroskopia jest metodą analityczną zajmującą się analizą widm powstających w wyniku oddziaływania promieniowania elektromagnetycznego

Bardziej szczegółowo

Obliczenia chemiczne

Obliczenia chemiczne strona 1/8 Obliczenia chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Wagowe stosunki stechiometryczne w związkach chemicznych i reakcjach chemicznych masa atomowa

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE NR 5 ANALIZA NMR PRODUKTÓW FERMENTACJI ALKOHOLOWEJ

ĆWICZENIE NR 5 ANALIZA NMR PRODUKTÓW FERMENTACJI ALKOHOLOWEJ ĆWICZENIE NR 5 ANALIZA NMR PRODUKTÓW FERMENTACJI ALKOHOLOWEJ Uwaga: Ze względu na laboratoryjny charakter zajęć oraz kontakt z materiałem biologicznym, studenci zobowiązani są uŝywać fartuchów i rękawiczek

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Kinetyka reakcji chemicznych. Dr Mariola Samsonowicz

Kinetyka reakcji chemicznych. Dr Mariola Samsonowicz Kinetyka reakcji chemicznych Dr Mariola Samsonowicz 1 Czym zajmuje się kinetyka chemiczna? Badaniem szybkości reakcji chemicznych poprzez analizę eksperymentalną i teoretyczną. Zdefiniowanie równania kinetycznego

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu. Izotopy

Budowa atomu. Izotopy Budowa atomu. Izotopy Zadanie. atomu lub jonu Fe 3+ atomowa Z 9 masowa A Liczba protonów elektronów neutronów 64 35 35 36 Konfiguracja elektronowa Zadanie 2. Atom pewnego pierwiastka chemicznego o masie

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Elektrolity polimerowe. 1. Modele transportu jonów 2. Rodzaje elektrolitów polimerowych 3. Zastosowania elektrolitów polimerowych

Elektrolity polimerowe. 1. Modele transportu jonów 2. Rodzaje elektrolitów polimerowych 3. Zastosowania elektrolitów polimerowych Elektrolity polimerowe 1. Modele transportu jonów 2. Rodzaje elektrolitów polimerowych 3. Zastosowania elektrolitów polimerowych Zalety - Giętkie, otrzymywane w postaci folii - Lekkie (wysoka gęstość energii/kg)

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Wpisuje zdający przed rozpoczęciem pracy PESEL ZDAJĄ CEGO Miejsce na nalepkę z kodem szkoły Instrukcja dla zdającego PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Arkusz II (dla poziomu rozszerzonego) Czas pracy 120

Bardziej szczegółowo

Osteoarthritis & Cartilage (1)

Osteoarthritis & Cartilage (1) Osteoarthritis & Cartilage (1) "Badanie porównawcze właściwości fizykochemicznych dostawowych Kwasów Hialuronowych" Odpowiedzialny naukowiec: Dr.Julio Gabriel Prieto Fernandez Uniwersytet León,Hiszpania

Bardziej szczegółowo

ALKENY WĘGLOWODORY NIENASYCONE

ALKENY WĘGLOWODORY NIENASYCONE Alkeny ALKENY WĘGLOWODORY NIENASYCONE WĘGLOWODORY ALIFATYCZNE SKŁĄDAJĄ SIĘ Z ATOMÓW WĘGLA I WODORU ZAWIERAJĄ JEDNO LUB KILKA WIĄZAŃ PODWÓJNYCH WĘGIEL WĘGIEL ATOM WĘGLA WIĄZANIA PODWÓJNEGO W HYBRYDYZACJI

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany NaCoBeZU z chemii dla klasy 1 I. Substancje i ich przemiany 1. Pracownia chemiczna podstawowe szkło i sprzęt laboratoryjny. Przepisy BHP i regulamin pracowni chemicznej zaliczam chemię do nauk przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo