OTWARCIE PRZEWODU DOKTORSKIEGO. Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych przy uŝyciu spektroskopii NMR.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OTWARCIE PRZEWODU DOKTORSKIEGO. Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych przy uŝyciu spektroskopii NMR."

Transkrypt

1 OTWARCIE PRZEWODU DOKTORSKIEGO Proponowany temat pracy doktorskiej: Badania mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych przy uŝyciu spektroskopii NMR Marcin Pasich Opiekun pracy: Prof. UŚ dr hab. inŝ. Marek Matlengiewicz Uniwersytet Śląski Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Instytut Chemii Zakład Chemii i Technologii Środowiska Katowice 2010

2 SPIS TREŚCI: WSTĘP...3 I. Mikrostruktura łańcucha polimerowego.3 1. Regioregularność, czyli izomeria pozycyjna Taktyczność łańcucha polimerowego...4 II. Podstawy statystyki polimerów.6 1. Homopolimery Kopolimery...7 III. Wpływ mikrostruktury na właściwości fizykochemiczne polimeru.9 IV. Badania mikrostruktury kopolimerów za pomocą spektroskopii NMR...9 CEL I ZAKRES PRACY...14 BADANIA WŁASNE 15 I. Metodyka badań Otrzymywanie polimerów Rejestracja widm 13 C NMR polimerów Badania kalorymetryczne homopolimerów 16 II. Przedstawienie wyników badań Otrzymywanie polimerów Widma 13 C NMR polimerów Porównanie zakresu karbonylowego układów metakrylowo akrylowych Rozkład sekwencji homopolimeru poli(akrylanu metylu) Rozkład sekwencji homopolimeru poli(akrylanu n-propylu) Badania kalorymetryczne homopolimerów..32 PODSUMOWANIE I WNIOSKI. 34 LITERATURA CYTOWANA.35 DOROBEK NAUKOWY.37 śyciorys..38 2

3 WSTĘP I. Mikrostruktura łańcucha polimerowego ZróŜnicowanie budowy przestrzennej łańcucha polimerowego, zwane mikrostrukturą, jest jednym z istotnych czynników wpływających na właściwości makroskopowe polimeru. Metody wykorzystywane do wyznaczania mikrostruktury moŝna podzielić na chemiczne i fizyczne. Do metod chemicznych zaliczamy metody degradacyjne, prowadzące do rozrywania długich łańcuchów na fragmenty o mniejszej masie molowej, które następnie poddawane są analizie fizykochemicznej oraz metody chemicznej transformacji w inne polimery, które moŝna następnie zbadać metodami fizycznymi. Do metod fizycznych zaliczamy przede wszystkim metody spektroskopowe: spektrofotometria UV Vis (słuŝy tylko do badania polimerów zawierających ugrupowania chromoforów sprzęŝonych), spektroskopia IR i Ramana, spektroskopia elektronowa wykorzystująca promieniowanie Rentgena oraz spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego. Spośród wymienionych metod określania mikrostruktury tylko spektroskopia NMR pozwala na szczegółowe przeprowadzenie badań strukturalnych polimerów [1]. Z chemicznego punktu widzenia mikrostruktura jest zdefiniowana jako wewnętrzne ułoŝenie róŝnych sekwencji jednostek monomerycznych w łańcuchu polimerowym. Elementami mikrostruktury są: 1. Regioregularność, czyli izomeria pozycyjna Poprzez ten rodzaj izomerii rozumie się róŝnice wynikające z połoŝenia fragmentów jednostki monomerycznej względem poprzedzającego i następującego fragmentu łańcucha. Przyczyną istnienia tego rodzaju izomerii jest asymetryczna budowa monomeru. Gdy w monomerze wyodrębnimy jego początek głowę i koniec ogon : CH CH 2 głowa R ogon to istnieją trzy sposoby łączenia się takich jednostek monomerycznych: a) głowa ogon CH CH 2 CH CH 2 R R 3

4 b) głowa głowa CH 2 CH CH CH 2 R R c) ogon ogon CH CH 2 CH 2 CH R R Połączeń ogon głowa zazwyczaj nie da się odróŝnić od połączeń głowa ogon. W przypadków polimerów akrylowych, ze względu na trzy czynniki: stabilizację rezonansową utworzonych form, efekt steryczny, czyli zawadę przestrzenną oraz polarność, w większości przypadków zdecydowanie przewaŝa przyłączenie głowa ogon i tylko takie połączenia będą uwzględnione w prowadzonych badaniach mikrostruktury polimeru [1 5]. 2. Taktyczność łańcucha polimerowego Polimer, który posiada jednostki stereoizomeryczne rozmieszczone regularnie nazywamy polimerem taktycznym. Pojęcie stereoregularności jest węŝsze od terminu taktyczności, poniewaŝ do tego, aby polimer był taktyczny wystarczy, by w powtarzalnej jednostce konfiguracyjnej była określona konfiguracja względna, co najmniej jednego centrum chiralnego lub prochiralnego, a nie koniecznie wszystkich, jak to jest wymagane w przypadku polimeru stereoregularnego [1]. W przypadku polimerów syntezowanych z monomerów winylowych istnieją co najmniej dwa moŝliwe układy jednostek stereoregularnych: pierwszy, w którym kaŝdy asymetryczny atom węgla ma tę samą konfigurację układ izotaktyczny: H H H H H CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 R R R R R drugi, gdy kolejne, asymetryczne atomy mają przeciwną konfigurację układ syndiotaktyczny: H R H R H CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 R H R H R 4

5 Istnieje równieŝ trzeci rodzaj połączeń monomerów winylowych układ ataktyczny, w którym kolejne asymetryczne atomy węgla mogą mieć dowolną konfigurację [5, 6]: H H R R H CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 C CH 2 R R H H R Aby bardziej szczegółowo przedstawić mikrostrukturę łańcucha moŝna wykorzystać do tego konfiguracją względną. Gdy podstawowa jednostka konfiguracyjna polimeru zawiera tylko jedno centrum prochiralne, to do jej określenia moŝna zastosować następującą nomenklaturę: jeśli dwa sąsiednie centra stereogeniczne mają identyczną konfigurację, czyli podstawniki R w uŝytej projekcji znajdują się po tej samej stronie płaszczyzny, to taki układ dwóch merów (diada) zwany jest mezo (m): H H CH 2 C CH 2 C CH 2 R R gdy dwa sąsiednie centra stereogeniczne mają konfigurację przeciwną, czyli podstawniki R obecne są po przeciwnych stronach płaszczyzny, to wtedy diada nosi miano racemicznej (r) [1, 5]: H R CH 2 C CH 2 C CH 2 R H Polimer idealnie izotaktyczny zawiera, więc tylko diady mezo ( mmmmmmmm ), a polimer doskonale syndiotaktyczny zawiera wyłącznie diady racemiczne ( rrrrrrrrrrr ) [1, 5]. Sekwencje zawierające trzy centra stereoizomeryczne nazywają się triadami i są układami zbudowanymi z dwóch kolejnych stereodiad: mm, mr, rm i rr; w przypadku dłuŝszych sekwencji, na przykład tetrad czy pentad, następuje połączenie odpowiednio trzech i czterech centrów stereoizomerycznych [5]. 5

6 II. Podstawy statystyki polimerów W wyniku przeprowadzonych badań dotyczących kinetyki reakcji i załoŝeń odnoszących się do mechanizmu polimeryzacji, został opracowany schemat rozkładu prawdopodobieństwa występowania sekwencji, poniewaŝ matematyczny opis powstawania łańcucha jest toŝsamy ze statystycznym opisem rozkładu sekwencji juŝ uformowanego łańcucha [5]. 1. Homopolimery Prawdopodobieństwo przyłączenia jednostki konfiguracyjnej racemicznej (r) moŝna wyrazić, jako P(r), a jednostki mezo (m), jako P(m): N( r) P( r) = (1) N( r + m) N( m) P( m) = (2) N( r + m) N(r), N(m) odpowiednio liczby jednostek racemicznych i mezo, N(r + m) całkowita liczba jednostek racemicznych i mezo. W przypadku rozpatrywania segmentów łańcucha składającego się z triad (na przykład rr) lub tetrad (na przykład rmr) prawdopodobieństwo występowania wymienionych sekwencji jest zdefiniowane w podobny sposób: N( rr) P( rr) = N( mm + mr + rm + rr) (3) N( rmr) P( rmr) = N( mmm + mmr + rmm + rrm + mrr + mrm + rmr + rrr) (4) Dla równań (1 4) moŝna napisać warunki normalizacji, dla kaŝdej sekwencji jednostek konfiguracyjnych: P(r) + P(m) = 1 (5) P(rr) + P(mm) + P(rm) + P(mr) = 1 (6) W statystyce Bernoulliego prawdopodobieństwo występowania diady, na przykład mezo, moŝna wyrazić, jako funkcję tylko jednego parametru P(r), gdyŝ: P(m) = 1 P(r) (7) to samo dotyczy prawdopodobieństwa utworzenia diady racemicznej. Prawdopodobieństwo powstania triady rr wynosi P(r) 2 : P(rr) = P(r) 2 = [1 P(m)] 2 (8) 6

7 W związku z tym, Ŝe spektroskopia NMR nie jest w stanie określić kierunku wzrostu łańcucha (tzn. z której strony przyłączały się kolejne mery) lub rozróŝnić jego końców, wprowadza się następujący zapis: P( rm ) + P( mr ) = P( rm ) = P( mr ) (9) Dla triady mr moŝna wtedy zapisać następujące równanie: P( mr ) = 2 P(m) P(r) = 2 P(m) [1-P(m)] = 2 [1-P(r)] P(r) (10) a zatem liczba rozróŝnialnych dłuŝszych sekwencji, w porównaniu do liczby wszystkich moŝliwych połączeń, ulega znacznemu zmniejszeniu. Jeśli prawdopodobieństwo powstania kolejnej diady zaleŝy od rodzaju poprzedniej diady (tzn. przyłączenie kolejnego monomeru o określonej konfiguracji jest uzaleŝnione od konfiguracji końca łańcucha), to naleŝy zastosować prawdopodobieństwo warunkowe, wyraŝone poprzez rozkład Markowa pierwszego rzędu: P( rm) P( r/ m) = (11) 2 P( r) P( mr) P( m/ r) = (12) 2 P( m) P( r / m) odpowiada prawdopodobieństwu występowania jednostki mezo zaraz po jednostce racemicznej, P( m / r) odpowiada prawdopodobieństwu występowania jednostki racemicznej zaraz po jednostce mezo. W analogiczny sposób, jak dla statystyki Bernoulliego, moŝna przedstawić równania na warunki normalizacji dla rozkładu Markowa pierwszego rzędu: P(r/r) + P(r/m) = 1 (13) P(m/m) + P(m/r) = 1 (14) Natomiast prawdopodobieństwo P(r) naleŝy obliczyć z prawdopodobieństwa warunkowego wyraŝonego poniŝszym wzorem [6, 7]: P(r) P(r/m) = P(m) P(m/r) (15) 2. Kopolimery W kopolimerach pojawia się dodatkowo moŝliwość róŝnego ułoŝenia kolejnych komonomerów, co daje sekwencje kompozycyjne. Kolejne komonomery (na przykład A i M) moŝna ułoŝyć na róŝne sposoby: b) regularnie: blokowo AAAAAMMMAAAAAMMMAAAAA 7

8 przemiennie AMAMAMAMAMAMAMAMAM c) nieregularnie: przypadkowo AAMAMMMMAAMAMAMMMA Jeśli konfigurację łańcucha moŝna przedstawić, dla przykładu, następująco: rmmrmrmmr to, gdy połączymy powyŝsze obydwa zapisy otrzymamy sekwencję konfiguracyjno kompozycyjną kopolimeru, która moŝe wyglądać następująco: ArMmMmArMmArMmMmArA W praktyce, w kopolimerach moŝe występować kilka szczególnych przypadków: gdy obydwa komonomery A i M nie dają efektów konfiguracyjnych lub efekty te są zbyt słabe i nie da się ich zaobserwować, to zróŝnicowanie budowy łańcucha sprowadza się do rozkładu komonomerów A i M (tylko sekwencje kompozycyjne); jesli izomeria konfiguracyjna jest obecna tylko w przypadku jednego komonomeru (na przykład A), to sekwencje konfiguracyjne będą występować tylko pomiędzy jednostkami tego samego komonomeru, na przykład: MAmAmAMMMAM gdy w komonomerach A i M znajdują się róŝne podstawniki, czyli obydwie jednostki komonomeryczne wniosą do łańcucha zróŝnicowanie konfiguracyjne, to dla kaŝdej sekwencji kompozycyjnej naleŝy uwzględnić wszystkie moŝliwe sekwencje konfiguracyjne [4, 6, 7]: P(ArM) P(MrA) (16) P(AmAmM) P(MmAmA) (17) P(ArAmB) P(BmArA) (18) P(Mm A) = P(Am M) = P(Am M) + P(MmA) (19) P(Mr AmA) = P(Am ArM) = P(Am ArM) + P(MrAmA) (20) Gdy rodzaj przyłączanego komonomeru nie zaleŝy od rodzaju komonomeru znajdującego się na końcu wzrastającego łańcucha, a konfiguracja nowo powstałej diady zaleŝy od końca łańcucha, to naleŝy połączyć obie statystyki, stosując rozkład Bernoulliego dla sekwencji kompozycyjnych i rozkład Markowa pierwszego rzędu dla sekwencji konfiguracyjnych, gdyŝ zaleŝności te są iloczynem prawdopodobieństwa przyłączenia danego komonomeru i prawdopodobieństwa powstania określonej konfiguracji dwóch ostatnich komonomerów [7]. 8

9 III. Wpływ mikrostruktury na właściwości fizykochemiczne polimeru Właściwości fizykochemiczne polimerów akrylowych i metakrylowych w stanie skondensowanym mogą zmieniać się w szerokim zakresie, co jest zdeterminowane wartością temperatury zeszklenia danego polimeru oraz jego średnią masą molową. Temperatura zeszklenia (T g, ang. glass transition temperature) jest zdefiniowana, jako temperatura przejścia polimeru ze stanu elastycznego (kauczukopodobnego) w stan szklisty. PoniŜej temperatury T g polimery są sztywne, kruche i podobne do szkła, natomiast powyŝej tej wartości miękną, stają się ciągliwe, elastyczne, a w przypadku dalszego ogrzewania zaczynają płynąć. Polimetakrylany i poliakrylany cechuje zaleŝność między długością i stopniem rozgałęzienia bocznej alkilowej reszty estrowej a wartością temperatury zeszklenia, to znaczy polimetakrylany mają wyŝsze wartości T g niŝ poliakrylany. Ze wzrostem długości podstawnika n-alkilowego następuje początkowo obniŝenie się wartości T g w obu grupach polimerów, lecz dalszy wzrost liczby atomów węgla w podstawniku (>12 atomów C) powoduje ponowne podwyŝszenie temperatury zeszklenia; natomiast rozgałęzienie podstawnika alkilowego przyczynia się do wzrostu T g w porównaniu z n-alkilowym łańcuchem o identycznej liczbie atomów węgla [8]. Tabela nr 1. Temperatura zeszklenia wybranych homopolimerów Homopolimer: Temperatura zeszklenia, T g [ C]: poli(akrylan n-propylu) 45 poli(akrylan metylu) 6 poli(metakrylan metylu) izotaktyczny 45 poli(metakrylan metylu) ataktyczny 105 poli(metakrylan metylu) syndiotaktyczny 115 IV. Badania mikrostruktury kopolimerów za pomocą spektroskopii NMR Kopolimery metakrylowo akrylowe to układy, którym od wielu lat poświęca się wiele uwagi i zainteresowania. W tabeli nr 2 przedstawiono listę kopolimerów akrylowych i metakrylowych, które były przedmiotem badań w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych, natomiast bardziej szczegółowy przegląd publikacji obejmujący późniejsze lata zostanie przedstawiony w dalszej części tego rozdziału. 9

10 Tabela nr 2. Przegląd kopolimerów badanych spektroskopią NMR, na podstawie [9]. Układ: NMR: Rozkład Taktyczność: Rok: sekwencji: MAA/MMA 1 H C tak tak nie tak EMA/MMA 13 C tak nie 1988 BMA/MMA 13 C tak nie 1991 EMA/BMA 13 C tak nie 1991 AA/MMA 13 C tak nie 1989 MA/MMA 1 H tak tak 1975 BA/MMA 1 H tak tak 1983 HA/MMA 13 C tak 1989 PhA/MA 1 H tak tak 1982 Jak moŝna zauwaŝyć, są to przede wszystkim kopolimery, gdzie jednym z najczęściej spotykanych komonomerów jest metakrylan metylu. Określenia rozkładu sekwencji dokonywano jedynie na poziomie triad, a taktyczność (konfiguracja) nie zawsze była analizowana. Chmielewski i inni [10] zbadali strukturę kopolimerów styrenu i α-metylostyrenu z akrylanem metylu i metakrylanem metylu. W tym celu uŝyto spektrometru JEOL FX 90Q (częstotliwość dla 13 C NMR 22,5 MHz); próbki homo- i kopolimerów rozpuszczono w CHCl 3. Za pasmo analityczne uznano sygnał węgla grupy karbonylowej. Zarówno procesy homopolimeryzacji, jak i kopolimeryzacji prowadzono rodnikowo, stosując jako inicjator 2,2 -azobis(izobutyronitryl). Na podstawie obserwacji pasma karbonylowego przedstawiono rozkład triad kompozycyjnych. Suchopárek i Spěváček [11] dokonali syntezy poli(akrylanu tert-butylu) dwiema metodami. PtBuA I otrzymano w reakcji polimeryzacji przez przeniesienie grupy uŝywając 1- metoksy-1-(trimetylosiloksano)-2-metylopropanu jako inicjatora; a PtBuA II otrzymano w polimeryzacji anionowej, uŝywając jako inicjatora butylolitu. W ten sposób spodziewano się otrzymać homopolimer I ataktyczny, a homopolimer II izotaktyczny. Pomiarów dokonano na spektrometrach: Varian Unity-500 o częstotliwości 499,98 MHz dla 1 H NMR i 125,7 MHz dla 13 C NMR oraz Bruker AC-300 pracujący przy częstotliwości 300,1 MHz ( 1 H NMR) i 75,5 MHz ( 13 C NMR). Próbki rozpuszczono w C 6 D 6 i CDCl 3. Na podstawie sygnału węgla grupy metinowej przeprowadzono analizę rozkładu triad, natomiast z sygnału węgla grupy metylenowej uzyskano informacje o tetradach. Sygnału karbonylowego nie udało się wykorzystać do określenia mikrostruktury. 10

11 De la Fuente i inni [12] przeprowadzili badania statystycznego kopolimeru metakrylanu metylu z akrylanem butylu, który otrzymano na drodze kontrolowanej polimeryzacji rodnikowej, ATRP, w masie. Do analizy spektroskopowej uŝyto trzech próbek o następujących składach komonomerów: 75:25, 50:50, 25:75; które rozpuszczono w CDCl 3. Pomiarów dokonano na spektrometrze Varian Oxford 300, a analiza sygnału węgla grupy karbonylowej pozwoliła na przedstawienie rozkładu sekwencji na poziomie triad. Kim i Harwood [13] zbadali mikrostrukturę kopolimeru metakrylanu metylu z akrylanem metylu. PMMA, PMA i serię kopolimerów o róŝnym składzie zsyntetyzowano stosując polimeryzację w masie, a jako inicjatora uŝyto AIBN. Do rejestracji widm 13 C NMR wykorzystano spektrometr Varian Unity Plus 600, pracujący przy częstotliwości 150 MHz. Opierając się na sygnale grupy α-metylowej i metinowej przeprowadzono analizę rozkładu sekwencji kompozycyjnych na poziomie triad i częściowo na poziomie pentad. Nie podjęto się wnioskowania na temat mikrostruktury polimeru na podstawie pasma karbonylowego, ze względu na nakładanie się sygnałów grupy C=O, pochodzących zarówno od jednostek metakrylanu metylu jak i akrylanu metylu. Dhal i współpracownicy [14] zajęli się badaniem mikrostruktury kopolimeru metakrylanu glicydylu, GMA, z akrylanem izo-butylu i n-butylu. Widma 13 C NMR wykonano na spektrometrze JEOL JNM-FX100 pracującym przy częstotliwości 25,05 MHz, a jako rozpuszczalnika uŝyto CDCl 3. Na podstawie sygnału rezonansowego węgla karbonylowego i węgla grupy metylowej dokonano analizy sekwencji PGMA na poziomie pentad, natomiast piki z obszaru węgla karbonylowego dla PnBA i PiBA dostarczyły informacji jedynie o diadach, co wskazuje, Ŝe otrzymane w tej pracy homopolimery akrylowe były ataktyczne. W przypadku kopolimerów, na podstawie zakresu karbonylowego, udało się przedstawić rozkład sekwencji na poziomie triad. W roku 2000 ukazała się publikacja Matlengiewicza i współpracowników [15], którzy przeprowadzili analizę sygnału β-ch 2 w kopolimerze metakrylanu metylu i akrylanu etylu. Homopolimery: PMMA, PEA i kopolimer zostały otrzymane w wyniku polimeryzacji rodnikowej z zastosowaniem AIBN, a drugą próbkę PMMA otrzymano anionowo stosując fluorenolit, jako inicjator. Widma 13 C NMR zostały wykonane na spektrometrze Bruker DRX 400 przy częstotliwości 100 MHz, z zastosowaniem techniki DEPT, a jako rozpuszczalnika uŝyto CDCl 3. Na podstawie pasma rezonansowego grupy metylenowej dokonano analizy na poziomie diad i tetrad oraz przypisano wartości inkrementów α i β na podstawie przesunięcia chemicznego. 11

12 Brar i współpracownicy [16] podjęli się wyznaczenia mikrostruktury łańcucha polimerowego dla układu metakrylan metylu akrylan etylu stosując techniki jednoi dwuwymiarowe. Kopolimer MMA/EA otrzymano w polimeryzacji rodnikowej w masie, a jako inicjatora uŝyto AIBN. Widma 1D i 2D NMR zarejestrowano w CDCl 3, na spektrometrze 300 MHz Bruker DPX przy częstotliwości odpowiednio 300,13 MHz i 75,5MHz; równieŝ z uŝyciem techniki DEPT. Wykorzystując sygnał węgla grupy metylowej i grupy CH dokonano analizy na poziomie pentad, natomiast stosując metodę DEPT i technikę dwuwymiarowego przedstawiania widm 13 C NMR, na podstawie pasma rezonansowego grupy metylenowej opisano rozkład tetrad, a dla obszaru węgla karbonylowego udało się określić rozkład triad. Kolejną swoją publikację [17] Matlengiewicz poświęcił wnikliwej analizie kopolimerów akrylowych. Kopolimeryzacji rodnikowej (z uŝyciem AIBN, jako inicjatora) poddano takie układy, jak: metakrylan metylu akrylan etylu (50/50), metakrylan metylu akrylan butylu (40/60), metakrylan nonylu metakrylanu metylu (70/30) i akrylan nonylu akrylan dimetyloaminy (50/50). Widma 13 C NMR zostały wykonane w CDCl 3, przy pomocy spektrometru Bruker AM 400 przy częstotliwości 100 MHz. Obserwowano pasmo rezonansowe grupy karbonylowej oraz z pomocą statystyki Bernoulliego i Markowa pierwszego rzędu przedstawiono rozkład pentad konfiguracyjno kompozycyjnych. Nguyen i współpracownicy [18], przedstawili mikrostrukturę łańcucha kopolimeru metakrylanu metylu z akrylanem etylu. Kopolimer zsyntetyzowano rodnikowo uŝywając, AIBN jako inicjatora. Widma 13 C NMR zostały wykonane w CDCl 3, na spektrometrze Bruker AM 400 przy częstotliwości 100 MHz. Obiektem zainteresowania był zakres karbonylowy widma. Na jego podstawie przypisano triady i pentady, następnie zasymulowano widma PMMA/EA o składach 70/30, 50/50 i 30/70 oraz przypisano wartości inkrementów α na podstawie przesunięć chemicznych. Nguyen wraz ze współpracownikami [19] przedstawiła publikację omawiającą zastosowanie inkrementalnej metody wyznaczania rozkładu sekwencji homopolimerów. W tym celu zsyntezowano poli(metakrylan metylu) dwiema róŝnymi metodami: rodnikowo i anionowo (z uŝyciem fluorenolitu, jako inicjatora). Otrzymano w ten sposób odpowiednio homopolimer syndiotaktyczny i izotaktyczny. Widma 13 C NMR zostały zarejestrowane w CDCl 3, na spektrometrze Bruker DRX 400 przy częstotliwości 100 MHz. Przeanalizowano część widma dotyczącą zakresu karbonylowego, przypisano wartości inkrementów α, α 1, β, β 1 i γ na podstawie przesunięć chemicznych sekwencji konfiguracyjnych w syndiotaktycznym 12

13 i izotaktycznym PMMA oraz dla triad, pentad i heptad porównano ze sobą rozkład Markowa pierwszego i drugiego rzędu. Z kolei Matlengiewicz [20] dokonał dokładnej analizy syndiotaktycznego poli(metakrylanu metylu), który otrzymano na drodze polimeryzacji rodnikowej stosując, jako inicjator AIBN. Widma 13 C NMR zarejestrowano na spektrometrze Bruker AM 400, przy częstotliwości 100 MHz uŝywając, jako rozpuszczalnika CDCl 3. Skupiono się głównie na obszarze węgla grupy karbonylowej i dokonano analizy rozkładu sekwencji na poziomie heptad. Następnie porównano ze sobą statystyki: Bernoulliego i Markowa pierwszego rzędu dla triad, pentad i heptad. W roku 2007 ukazały się dwie publikacje Bujaka i współpracowników przedstawiające charakterystykę mikrostrukturalną homopolimerów akrylanu butylu. W pierwszej z nich [21] omówiono syntezę poli(akrylanu n-butylu), PnBA, z zastosowaniem inicjatora rodnikowego AIBN. Zarejestrowano widma 100 MHz 13 C NMR otrzymanych próbek na spektrometrze Bruker Avance 400, stosując jako rozpuszczalnik deuterowany chloroform i deuterowany benzen. Całkując obszar pod pikami grupy α-ch określono rozkład triad konfiguracyjnych (rr, rm i mm) dla PnBA. Analizę mikrostrukturalną tego homopolimeru przeprowadzono w oparciu o sygnał grupy karbonylowej obejmujący zakres od 174 do 174,7 ppm. Stosując statystykę Bernoulliego i Markowa pierwszego rzędu oraz inkrementalną metodę obliczania przesunięcia chemicznego dokonano wyznaczenia mikrostruktury poli(akrylanu n-butylu) na poziomie pentad konfiguracyjnych. Wykorzystując środowisko Matlab (MatchWorks, Inc.) i dane uzyskane z obliczeń statystycznych przeprowadzono symulację sygnału C=O PnBA stosując szerokość połówkową linii 3 i 5 Hz. Druga publikacja Bujaka [22] została poświęcona poli(akrylanowi tert-butylu). Próbki tego homopolimeru uzyskano dwiema metodami: PtBA I zsyntezowano w polimeryzacji jonowej z uŝyciem n-butylolitu, jako inicjatora, a PtBA II otrzymano rodnikowo (jako inicjatora uŝyto AIBN). 100 MHz widma 13 C NMR otrzymanych próbek zarejestrowano na spektrometrze Bruker Avance 400 stosując trzy róŝne deuterowane rozpuszczalniki: chloroform, benzen i aceton. Następnie zebrano i porównano między sobą sygnały karbonylowe PtBA I i PtBA II w róŝnych rozpuszczalnikach, wybierając do dalszej analizy widma zarejestrowane w CDCl 3 i C 6 D 6. Na podstawie sygnału grupy α-ch obliczono zawartość triad konfiguracyjnych. Wykorzystując analogiczną metodę obliczeń, jak dla PnBA, przedstawiono mikrostrukturę PtBA I i PtBA II na poziomie pentad konfiguracyjnych oraz przeprowadzono symulację sygnału karbonylowego stosując szerokość połówkową linii 1, 5 i 10 Hz. 13

14 CEL I ZAKRES PRACY Celem pracy jest określenie mikrostruktury wybranych kopolimerów metakrylowo akrylowych oraz odpowiednich homopolimerów akrylowych. Jako komonomer metakrylowy wybrano metakrylan metylu, a jako komonomery akrylowe wytypowano akrylan metylu oraz akrylany propylu. Badania mikrostrukturalne polimerów zostaną przeprowadzone przy uŝyciu spektroskopii 13 C NMR z wykorzystaniem sygnału węgli karbonylowych (sekwencje nieparzyste: triady, pentady, itd.) i metylenowych (sekwencje parzyste: diady, tetrady, itd.). Przewidywany zakres prac będzie obejmować syntezę homopolimerów akrylanów metylu i propylu oraz odpowiednich kopolimerów metakrylowo akrylowych o zmiennym udziale molowym komonomerów. W kolejnym etapie prac przewidziano rejestrację widm NMR, wytypowanie sygnałów rezonansowych czułych na mikrostrukturę, a następnie szczegółową analizę sygnału karbonylowego homo- i kopolimerów. Informacje uzyskane z badań mikrostrukturalnych tych polimerów posłuŝą do poszukiwania wpływu rozkładu sekwencji na ich właściwości termochemiczne, badane przy uŝyciu róŝnicowej kalorymetrii skaningowej, DSC. 14

15 BADANIA WŁASNE Biorąc pod uwagę dotychczasowe wyniki badań nad układami metakrylowo akrylowymi podjąłem się charakteryzowania mikrostruktury kopolimerów metakrylanu metylu z akrylanami metylu i propylu. Z danych literaturowych wiadomo, Ŝe Kim i Harwood [13] przeprowadzili charakterystykę mikrostrukturalną poli(metakrylanu metylu-co-akrylanu metylu), PMMA/MA, w oparciu o sygnały grupy α-metylowej i metinowej, jednak sygnał grup karbonylowych nie został przez nich poddany analizie. W związku z powyŝszym postanowiłem uzupełnić badania mikrostruktury kopolimeru PMMA/MA o analizę sygnału grup C=O. W trakcie studiów literaturowych dotyczących mikrostruktury kopolimerów metakrylowo akrylowych nie spotkałem się z charakterystyką homopolimerów akrylanu propylu oraz ich kopolimerów z metakrylanem metylu. Biorąc pod uwagę brak informacji o rozkładzie sekwencji konfiguracyjnych w homopolimerach, jak i sekwencji konfiguracyjno kompozycyjnych w kopolimerach zawierających akrylany propylu uznałem za interesujące zbadanie pełnej mikrostruktury tychŝe polimerów. Jako pierwszy, do badań został wytypowany homopolimer akrylanu n-propylu i jego kopolimer z metakrylanem metylu. W następnej kolejności zaplanowano prace badawcze nad poli(akrylanem izopropylu) oraz poli(metakrylanem metylu-co-akrylanem izopropylu), PMMA/iPrA. I. Metodyka badań 1. Otrzymywanie polimerów Synteza homopolimerów Badane homopolimery: poli(metakrylan metylu), PMMA, poli(akrylan metylu), PMA, oraz poli(akrylan n-propylu), PnPrA, otrzymano na drodze polimeryzacji rodnikowej, spodziewając się uzyskać homopolimery syndiotaktyczny [13, 20]. Synteza kopolimerów poli(metakrylanu metylu-co-akrylanu metylu), PMMA/MA i poli(metakrylanu metylu-co-akrylanu n-propylu), PMMA/nPrA Na podstawie równania kopolimeryzacji: d[m] [M] r 1 [M] + [A] = d[a] [A] r2[a] + [M] 15

16 gdzie: r 1 współczynnik reaktywności komonomeru M (metakrylan metylu, MMA), r 2 współczynnik reaktywności komonomeru A (akrylan: metylu (MA), n-propylu (npra)), [M], [A] odpowiednio stęŝenia molowe komonomerów M i A, d[m] stosunek molowy komonomerów M i A w kopolimerze, d[a] wyznaczonego niezaleŝnie przez Alfreya i Goldfingera, Mayo i Lewisa oraz Walla [1, 6, 23] obliczono ilości reagentów niezbędnych do reakcji kopolimeryzacji. Wykorzystano współczynniki reaktywności zamieszczone w publikacji [13], które dla układu PMMA/MA wynoszą r 1(MMA) = 2,60 i r 2(MA) = 0,27. W przypadku kopolimeryzacji poli(metakrylanu metylu-co-akrylanu n-propylu) zastosowano analogiczne warunki, jak w przypadku kopolimeru PMMA/MA. Wartości współczynników reaktywności dla PMMA/nPrA, zostały wyznaczone metodą Finemana Rossa i wynoszą odpowiednio: r 1(MMA) = 2,08, r 2(nPrA) = 0,49. Analogicznie, jak w przypadku homopolimerów kopolimery metakrylowo akrylowe otrzymano na drodze rodnikowej, a dobierając warunki syntezy skorzystano w publikacji Kima i Harwooda [13]. 2. Rejestracja widm 13 C NMR polimerów Widma 13 C NMR zarejestrowano przy częstotliwości 100 MHz na spektrometrze Bruker Avance 400. Sporządzono próbki homo- i kopolimerów o stęŝeniu około 10% w C 6 D 6 i CDCl 3. Rejestrację skanów (NS) przeprowadzono w temperaturze T = 313 K zarówno dla deuterowanego benzenu, jak i deuterowanego chloroformu stosując odstępy między kolejnymi impulsami wynoszące D1 = 4 s. 3. Badania kalorymetryczne homopolimerów Badania DSC przeprowadzono na kalorymetrze Mettler Toledo DSC 822 e. OdwaŜki homopolimerów umieszczano w aluminiowych naczyńkach, które zamykano mechaniczne. Próbki ogrzewano z szybkością 20,00 C/min, potem temperaturę utrzymywano na stałym poziomie przez trzy minuty, następnie chłodzono ze stałą szybkością 20,00 C/min, aby ponownie stabilizować przez trzy minuty w 65 C; następnie próbka była ponownie poddawana ogrzewaniu. Przedstawione krzywe pochodzą z trzeciego przebiegu grzanie chłodzenie. Badania wykonano zgodnie z normami: PN-EN ISO :2009 Tworzywa sztuczne - RóŜnicowa kalorymetria skaningowa (DSC) - Część 1: Zasady ogólne 16

17 i ISO :1999 Plastics - Differential scanning calorimetry (DSC) - Part 2: Determination of glass transition temperature. 1. Otrzymywanie polimerów II. Przedstawienie wyników badań Na podstawie informacji zawartych w publikacjach [13] i [20] przeprowadzono syntezy trzech homopolimerów: PMMA, PMA i PnPrA oraz otrzymano dwie serie kopolimerów metakrylanu metylu z akrylanem metylu i akrylanem n-propylu. PoniŜsze tabele przedstawiają zaleŝność między stopniem konwersji a rzeczywistym składem otrzymanego polimeru. Na podstawie widm 400 MHz 1 H NMR PMMA/nPrA i w oparciu o publikację [9] wyznaczono rzeczywiste udziały molowe komonomerów w tym kopolimerze (F M udział molowy jednostek MMA w kopolimerze). W przypadku kopolimeru PMMA/MA wykorzystano widma 100 MHz 13 C NMR na podstawie, których obliczono rzeczywisty skład kopolimeru [13]. Tabela nr 3. Homopolimeryzacja monomerów akrylowych i metakrylowych Monomer: Stopień konwersji [%]: metakrylan metylu, MMA 66,3 akrylan metylu, MA 80,7 akrylan n-propylu, npra 57,3 Tabela nr 4. Kopolimeryzacja poli(metakrylanu metylu-co-akrylanu metylu) Teoretyczny stosunek molowy Stopień konwersji MMA do MA w kopolimerze: [%]: Rzeczywisty udział molowy jednostek MMA w kopolimerze, F M : 40/60 56,5 0,33 50/50 62,7 0,41 60/40 23,7 0,48 Tabela nr 5. Kopolimeryzacja poli(metakrylanu metylu-co-akrylanu n-propylu) Teoretyczny stosunek molowy Stopień konwersji MMA do npra w kopolimerze: [%]: Rzeczywisty udział molowy jednostek MMA w kopolimerze, F M : 40/60 79,9 0,13 50/50 38,3 0,30 60/40 29,0 0,45 75/25 47,4 0,67 17

18 2. Widma 13 C NMR polimerów Otrzymane próbki polimerów posłuŝyły do przygotowania ok. 10% roztworów, które następnie poddano badaniom magnetycznego rezonansu jądrowego. Na podstawie uzyskanych widm NMR przypisano sygnały rezonansowe odpowiednim węglom z łańcucha polimerowego i poddano wnikliwej analizie zakres karbonylowy. Widmo 13 C NMR poli(metakrylanu metylu) zarejestrowano przy częstotliwości 100 MHz w deuterowanym benzenie. PMMA uwaŝa się za wzorcowy homopolimer, któremu poświęcono najwięcej uwagi spośród wszystkich polimerów metakrylowych, a jego mikrostruktura została szczegółowo zdefiniowana w dostępnej literaturze. Powodem, dla którego widmo NMR tego homopolimeru zostało umieszczone na wstępie jest fakt, iŝ mikrostruktura poli(metakrylanu metylu) została szczegółowo zdefiniowana. CH 3 C CH 2 C O O CH 3 n α-c C=O C 6 D 6 -OCH 3 β-ch 2 α-ch 3 TMS Chemical Shift (ppm) Rysunek 1. Widmo 100 MHz 13 C NMR poli(metakrylanu metylu) zarejestrowane w C 6 D 6 Na rysunku 1 moŝna zaobserwować kilka grup sygnałów pochodzących od węgli o róŝnej rzędowości, obecnych w charakterystycznych zakresach przesunięć chemicznych. Węgle grup metylowych (α-ch 3 ) dają piki w zakresie 15,6 19,6 ppm, następnie pomiędzy 42,0 a 45,9 ppm występują sygnały węgli czwartorzędowych z łańcucha głównego (α-c). Kolejny, charakterystyczny obszar występowania sygnałów pochodzących od węgli grupy estrowej (-OCH 3 ) mieści się między 49,5 a 51,0 ppm, natomiast w przedziale od 51,9 do 54,4 ppm moŝna zaobserwować węgle grupy metylenowej (β-ch 2 ). W zakresie od 174,5 do 177,5 18

19 ppm są obecne sygnały węgli karbonylowych (C=O). Przypisania sygnałów dokonano na podstawie publikacji [5] i uwzględniono róŝnice w przesunięciach chemicznych związane z uŝytym rozpuszczalnikiem. -OCH 3 α-c β-ch 2 α-ch Chemical Shift (ppm) ppm Rysunek 2. Zakres alifatyczny widma 100 MHz 13 C NMR PMMA zarejestrowanego w C 6 D Chemical Shift (ppm) Rysunek 3. Zakres karbonylowy widma 100 MHz 13 C NMR PMMA zarejestrowanego w C 6 D 6 ppm Kolejnym homopolimerem, badanym w niniejszej pracy był poli(akrylan metylu), PMA. Warunki rejestracji były analogiczne, jak w przypadku poli(metakrylanu metylu). CH CH 2 C O O CH 3 n 19

20 C=O C 6 D 6 -OCH 3 α-ch β-ch 2 TMS ppm 0 Rysunek 3. Widmo 100 MHz 13 C NMR poli(akrylanu metylu) zarejestrowane w C 6 D 6 Na widmie 100 MHz 13 C NMR PMA moŝna wyróŝnić kilka grup sygnałów, analogicznie, jak w przypadku PMMA. Sygnały węgli grup metylenowych (β-ch 2 ) moŝna zaobserwować w granicach 33,3 35,1 ppm, a w przedziale od 39,4 do 41,2 ppm obecne są piki pochodzące od sygnałów węgli α-ch, z łańcucha polimerowego. Charakterystyczny, pojedynczy pik przy 50,17 ppm pochodzi od węgli grup -OCH 3, a odosobniony sygnał w zakresie od 173,0 174,0 ppm naleŝy do węgli grup karbonylowych homopolimeru. Przypisania sygnałów dokonano na podstawie publikacji [13] i odniesiono do wzorca TMS. -OCH 3 α-ch β-ch ppm Chemical Shift (ppm) Rysunek 4. Zakres alifatyczny widma 100 MHz 13 C NMR PMA zarejestrowanego w C 6 D 6 20

UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ MATEMATYKI, FIZYKI I CHEMII INSTYTUT CHEMII ZAKŁAD CHEMII I TECHNOLOGII ŚRODOWISKA PIOTR BUJAK ROZPRAWA DOKTORSKA

UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ MATEMATYKI, FIZYKI I CHEMII INSTYTUT CHEMII ZAKŁAD CHEMII I TECHNOLOGII ŚRODOWISKA PIOTR BUJAK ROZPRAWA DOKTORSKA UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ MATEMATYKI, FIZYKI I CHEMII INSTYTUT CHEMII ZAKŁAD CHEMII I TECHNOLOGII ŚRODOWISKA PIOTR BUJAK ROZPRAWA DOKTORSKA Charakterystyka mikrostrukturalna wybranych kopolimerów akrylowych

Bardziej szczegółowo

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak INADEQUATEID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH 3FENYLOlTIO2,3,4TRIAZOLO5METYUDÓW Wojciech Bocian, Lech Stefaniak Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01224 Warszawa PL9800994 WSTĘP Struktury

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Opis modułu kształcenia Chemia, technologia otrzymywania oraz materiałoznawstwo polimerów i tworzyw sztucznych

Opis modułu kształcenia Chemia, technologia otrzymywania oraz materiałoznawstwo polimerów i tworzyw sztucznych Opis modułu kształcenia Chemia, technologia otrzymywania oraz materiałoznawstwo polimerów i tworzyw sztucznych Nazwa podyplomowych Nazwa obszaru kształcenia, w zakresie którego są prowadzone studia podyplomowe

Bardziej szczegółowo

Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki

Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki Przedmiot: Badania nieniszczące metodami elektromagnetycznymi Numer Temat: Badanie materiałów kompozytowych z ćwiczenia: wykorzystaniem fal elektromagnetycznych

Bardziej szczegółowo

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1)

Analiza Organiczna. Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) Własności fizykochemiczne badanego związku. Zmierzona temperatura topnienia (1) Przykład sprawozdania z analizy w nawiasach (czerwonym kolorem) podano numery odnośników zawierających uwagi dotyczące kolejnych podpunktów sprawozdania Jan Kowalski grupa B dwójka 7(A) analiza Wynik przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni IR II 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni Promieniowanie podczerwone ma naturę elektromagnetyczną i jego absorpcja przez materię podlega tym samym prawom,

Bardziej szczegółowo

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan Spis zagadnień Fizyczne podstawy zjawiska NMR Parametry widma NMR Procesy relaksacji jądrowej Metody obrazowania Fizyczne podstawy NMR Proton, neutron,

Bardziej szczegółowo

Magnetyczny rezonans jądrowy

Magnetyczny rezonans jądrowy Magnetyczny rezonans jądrowy Widmo NMR wykres absorpcji promieniowania magnetycznego od jego częstości Częstość pola wyraża się w częściach na milion (ppm) częstości pola magnetycznego pochłanianego przez

Bardziej szczegółowo

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Slajd 1 Spektrometria mas i sektroskopia w podczerwieni Slajd 2 Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Masa cząsteczkowa Wzór związku Niektóre informacje dotyczące wzoru strukturalnego związku

Bardziej szczegółowo

SpinWorks. Manual dla studentów III roku Chemii, licencjat - Spektrochemia

SpinWorks. Manual dla studentów III roku Chemii, licencjat - Spektrochemia SpinWorks Program SpinWorks służy do procesowania widm NMR jedno- i dwuwymiarowych. Umożliwia również symulację widm NMR. SpinWorks jest programem darmowym. Można go pobrać ze strony: www.columbia.edu/cu/chemistry/groups/nmr/spinworks.html.

Bardziej szczegółowo

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl 3OF_III_D KOOF Szczecin: www.of.szc.pl XXXII OLIMPIADA FIZYCZNA (198/1983). Stopień III, zadanie doświadczalne D Źródło: Nazwa zadania: Działy: Słowa kluczowe: Komitet Główny Olimpiady Fizycznej; Waldemar

Bardziej szczegółowo

Zalecenia projektowe i montaŝowe dotyczące ekranowania. Wykład Podstawy projektowania A.Korcala

Zalecenia projektowe i montaŝowe dotyczące ekranowania. Wykład Podstawy projektowania A.Korcala Zalecenia projektowe i montaŝowe dotyczące ekranowania Wykład Podstawy projektowania A.Korcala Mechanizmy powstawania zakłóceń w układach elektronicznych. Głównymi źródłami zakłóceń są: - obce pola elektryczne

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 11 Wybrane metody fizykochemiczne badania polimerów

Ćwiczenie 11 Wybrane metody fizykochemiczne badania polimerów Zakład Technologii Chemicznej Wydział Chemii Uniwersytetu Warszawskiego Pracownia Nowych ateriałów Ćwiczenie 11 Wybrane metody fizykochemiczne badania polimerów Opracowali: dr Elżbieta egiel, dr hab. inż.

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN NR 1 ROBERT KOPERCZAK, ID studenta : k4342

SPRAWDZIAN NR 1 ROBERT KOPERCZAK, ID studenta : k4342 TECHNIKI ANALITYCZNE W BIZNESIE SPRAWDZIAN NR 1 Autor pracy ROBERT KOPERCZAK, ID studenta : k4342 Kraków, 22 Grudnia 2009 2 Spis treści 1 Zadanie 1... 3 1.1 Szereg rozdzielczy wag kobiałek.... 4 1.2 Histogram

Bardziej szczegółowo

Przyspieszenie separacji faz w zmiennym polu elektrycznym

Przyspieszenie separacji faz w zmiennym polu elektrycznym Przyspieszenie separacji faz w zmiennym polu elektrycznym Niejednorodne układy polimer / ciekły kryształ ze względu na zastosowania techniczne cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem. Polimery są dodawane

Bardziej szczegółowo

Ćw.6. Badanie własności soczewek elektronowych

Ćw.6. Badanie własności soczewek elektronowych Pracownia Molekularne Ciało Stałe Ćw.6. Badanie własności soczewek elektronowych Brygida Mielewska, Tomasz Neumann Zagadnienia do przygotowania: 1. Budowa mikroskopu elektronowego 2. Wytwarzanie wiązki

Bardziej szczegółowo

Kombinacje elementów symetrii. Klasy symetrii.

Kombinacje elementów symetrii. Klasy symetrii. Uniwersytet Śląski Instytut Chemii Zakładu Krystalografii ul. Bankowa 14, pok. 133, 40-006 Katowice tel. 0323591503, e-mail: izajen@wp.pl, opracowanie: dr Izabela Jendrzejewska Laboratorium z Krystalografii

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA PODSTAW SPEKTROSKOPII MOLEKULARNEJ

PRACOWNIA PODSTAW SPEKTROSKOPII MOLEKULARNEJ PRACOWNIA PODSTAW SPEKTROSKOPII MOLEKULARNEJ Kierowniczka pracowni: dr hab. Magdalena Pecul-Kudelska, (pok. 417), e-mail mpecul@chem.uw.edu.pl, tel 0228220211 wew 501; Spis ćwiczeń i osoby prowadzące 1.

Bardziej szczegółowo

RECENZJA. Rozprawy doktorskiej mgr inż. Agnieszki Stępień

RECENZJA. Rozprawy doktorskiej mgr inż. Agnieszki Stępień Warszawa, 15.03.2015 Dr hab. inż. Joanna Ryszkowska, prof. PW Zakład Materiałów Ceramicznych i Polimerowych Wydział Inżynierii Materiałowej Politechniki Warszawskiej RECENZJA Rozprawy doktorskiej mgr inż.

Bardziej szczegółowo

Źródła danych: Wyniki pomiarów. Dane technologiczne

Źródła danych: Wyniki pomiarów. Dane technologiczne Przygotowanie danych dotyczących wielkości emisji do modelowania rozprzestrzenia się zanieczyszczeń w atmosferze przy uŝyciu pakietu oprogramowania Operat-2000 Przystępując do modelowania emisji naleŝy

Bardziej szczegółowo

PL 212143 B1. ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY W SZCZECINIE, Szczecin, PL 20.12.2010 BUP 26/10

PL 212143 B1. ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY W SZCZECINIE, Szczecin, PL 20.12.2010 BUP 26/10 PL 212143 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 212143 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 388271 (22) Data zgłoszenia: 15.06.2009 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie struktury długich łańcuchów RNA za pomocą Jądrowego Rezonansu Magnetycznego. Marta Szachniuk Politechnika Poznańska

Wyznaczanie struktury długich łańcuchów RNA za pomocą Jądrowego Rezonansu Magnetycznego. Marta Szachniuk Politechnika Poznańska Wyznaczanie struktury długich łańcuchów RNA za pomocą Jądrowego Rezonansu Magnetycznego Marta Szachniuk Politechnika Poznańska Plan prezentacji 1. Wprowadzenie do problematyki badań: cel i zasadność projektu.

Bardziej szczegółowo

Piroliza odpadowych poliolefin

Piroliza odpadowych poliolefin Politechnika Śląska Wydział Chemiczny Katedra Chemii, Technologii Nieorganicznej i Paliw Minimalizacja odpadów Technologia chemiczna Dąbrowa Górnicza sem. VI Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Piroliza

Bardziej szczegółowo

ZAAWANSOWANE METODY USTALANIA BUDOWY ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH. Witold Danikiewicz. Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01-224 Warszawa

ZAAWANSOWANE METODY USTALANIA BUDOWY ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH. Witold Danikiewicz. Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01-224 Warszawa ZAAWANSOWANE METODY USTALANIA BUDOWY ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH Witold Danikiewicz Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01-224 Warszawa CZĘŚĆ I PRZEGLĄD METOD SPEKTRALNYCH Program wykładów Wprowadzenie:

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni z Efekt Ramana (1922, CV Raman) I, ν próbka y Chandra Shekhara Venketa Raman x I 0, ν 0 Monochromatyczne promieniowanie o częstości ν 0 ulega rozproszeniu

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016)

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia () 1. Informacje ogólne koordynator modułu prof. dr hab. Henryk Flakus rok akademicki 2013/2014

Bardziej szczegółowo

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 198188 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 370289 (51) Int.Cl. C01B 33/00 (2006.01) C01B 33/18 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE z grantu obliczeniowego za rok 2011

SPRAWOZDANIE z grantu obliczeniowego za rok 2011 Zakład Chemii Nieorganicznej i Strukturalnej Wydział Chemiczny Politechnika Wrocławska SPRAWOZDANIE z grantu obliczeniowego za rok 2011 Teoretyczne badania związków kompleksowych i metaloorganicznych,

Bardziej szczegółowo

FACES IV David H. Olson, Ph.D.

FACES IV David H. Olson, Ph.D. FACES IV ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV David H. Olson, Ph.D. 2010 Life Innovations P.O. Box 190 Minneapolis, MN 55440 www.facesiv.com ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV Główne hipotezy

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Ćwiczenie 1 Zastosowanie statystyki do oceny metod ilościowych Błąd gruby, systematyczny, przypadkowy, dokładność, precyzja, przedział

Bardziej szczegółowo

Modelowanie reakcji chemicznych

Modelowanie reakcji chemicznych Modelowanie reakcji chemicznych Przykładowe ćwiczenia w Excelu i Modellusie 2007 IT for US Projekt jest finansowany przy wsparciu Komisji Europejskiej, nr grantu 119001-CP-1-2004-1-PL-COMENIUS-C21. Materiały

Bardziej szczegółowo

Analiza zdolności procesu

Analiza zdolności procesu Analiza zdolności - przegląd Analiza zdolności procesu Zdolność procesu dla danych alternatywnych Obliczanie DPU, DPM i DPMO. Obliczanie poziomu sigma procesu. Zdolność procesu dla danych liczbowych Obliczanie

Bardziej szczegółowo

A B. Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych B: 1. da dt. A v. v t

A B. Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych B: 1. da dt. A v. v t B: 1 Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych 1. ZałóŜmy, Ŝe zmienna A oznacza stęŝenie substratu, a zmienna B stęŝenie produktu reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. spis treści wygenerowany automatycznie

Spis treści. spis treści wygenerowany automatycznie Spis treści Rozdział 2.Wymagania edytorskie 2 2.1. Wymagania ogólne 2 2.2. Tytuły rozdziałów i podrozdziałów 2 2.3. Rysunki, tabele i wzory 3 2.3.1. Rysunki 3 2.3.2. Tabele 4 2.3.3. Wzory 4 2.4. Odsyłacze

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo

MODUŁ INTERNETOWY dane statystyczne PUP

MODUŁ INTERNETOWY dane statystyczne PUP MODUŁ INTERNETOWY dane statystyczne PUP Chcąc ułatwić publikację danych statystycznych na stronach WWW Urzędów Pracy prezentujemy Państwu moduł internetowej obsługi w/w danych. Moduł ten realizuje następujące

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Chemia sądowa, II stopień. Sylabus modułu: : Moduł przedmiotów specjalizacyjnych A

Kierunek i poziom studiów: Chemia sądowa, II stopień. Sylabus modułu: : Moduł przedmiotów specjalizacyjnych A Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Chemia sądowa, II stopień Sylabus modułu: : Moduł przedmiotów specjalizacyjnych A 004 Nazwa wariantu modułu: Polimery, szkło i ceramika

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

ν 1 = γ B 0 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego h S = I(I+1)

ν 1 = γ B 0 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego h S = I(I+1) h S = I(I+) gdzie: I kwantowa liczba spinowa jądra I = 0, ½,, /,, 5/,... itd gdzie: = γ S γ współczynnik żyromagnetyczny moment magnetyczny brak spinu I = 0 spin sferyczny I = _ spin elipsoidalny I =,,,...

Bardziej szczegółowo

Statystyczne sterowanie procesem

Statystyczne sterowanie procesem Statystyczne sterowanie procesem SPC (ang. Statistical Process Control) Trzy filary SPC: 1. sporządzenie dokładnego diagramu procesu produkcji; 2. pobieranie losowych próbek (w regularnych odstępach czasu

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Kalibracja kamery. Kalibracja kamery

Kalibracja kamery. Kalibracja kamery Cel kalibracji Celem kalibracji jest wyznaczenie parametrów określających zaleŝności między układem podstawowym a układem związanym z kamerą, które występują łącznie z transformacją perspektywy oraz parametrów

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie spektroskopii UV/VIS do określania struktury związków organicznych

Zastosowanie spektroskopii UV/VIS do określania struktury związków organicznych Zwiększenie liczby wysoko wykwalifikowanych absolwentów kierunków ścisłych Uniwersytetu Jagiellońskiego POKL.04.01.02-00-097/09-00 Zastosowanie spektroskopii UV/VIS do określania struktury związków organicznych

Bardziej szczegółowo

Materiały do laboratorium Przygotowanie Nowego Wyrobu dotyczące metody elementów skończonych (MES) Opracowała: dr inŝ.

Materiały do laboratorium Przygotowanie Nowego Wyrobu dotyczące metody elementów skończonych (MES) Opracowała: dr inŝ. Materiały do laboratorium Przygotowanie Nowego Wyrobu dotyczące metody elementów skończonych (MES) Opracowała: dr inŝ. Jolanta Zimmerman 1. Wprowadzenie do metody elementów skończonych Działanie rzeczywistych

Bardziej szczegółowo

CHEMIA MAKROCZĄSTECZEK (POLIMERÓW)

CHEMIA MAKROCZĄSTECZEK (POLIMERÓW) CHEMIA MAKROCZĄSTECZEK (POLIMERÓW) Model makrocząsteczki polietylenu o masie cząsteczkowej 100 000 Rzeczywista długość makrocząsteczki 0.001 mm. Powiększenie: x 10 7 (0.001 mm 10 m) ARCHITEKTURA MAKROCZĄSTECZEK

Bardziej szczegółowo

Interpretacja widm 1 H NMR podstawy i przykłady

Interpretacja widm 1 H NMR podstawy i przykłady INTERPRETACJA WIDM Na ćwiczeniach obowiązuje materiał: zawarty w podręczniku - R. Kocjan Chemia analityczna. Podręcznik dla studentów. Analiza instrumentalna. Tom 2 rozdziały 6.1-6.6 (str. 111 126); 7.1

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Chemia I stopień Sylabus modułu: : Moduł A związany ze specjalnością (0310-CH-S1-025) Nazwa wariantu modułu (opcjonalnie): Analiza leków

Bardziej szczegółowo

WYNIKI BADAŃ zaleŝności energii dyssypacji od amplitudy i prędkości obciąŝania podczas cyklicznego skręcania stopu aluminium PA6.

WYNIKI BADAŃ zaleŝności energii dyssypacji od amplitudy i prędkości obciąŝania podczas cyklicznego skręcania stopu aluminium PA6. WYNIKI BADAŃ zaleŝności energii dyssypacji od amplitudy i prędkości obciąŝania podczas cyklicznego skręcania stopu aluminium PA6. Przedstawione niŝej badania zostały wykonane w Katedrze InŜynierii Materiałowej

Bardziej szczegółowo

Analiza niestabilności powstających w trakcie procesu wytłaczania

Analiza niestabilności powstających w trakcie procesu wytłaczania Analiza niestabilności powstających w trakcie procesu wytłaczania Mateusz Barczewski Stypendysta projektu pt. Wsparcie stypendialne dla doktorantów na kierunkach uznanych za strategiczne z punktu widzenia

Bardziej szczegółowo

ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Szanowny Studencie, ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA bardzo prosimy o anonimową ocenę osiągnięcia kierunkowych efektów kształcenia w trakcie Twoich studiów. Twój głos pozwoli

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. inż. Ewa Andrzejewska POLITECHNIKA POZNAŃSKA INSTYTUT TECHNOLOGII I INŻYNIERII CHEMICZNEJ Zakład Polimerów

Prof. dr hab. inż. Ewa Andrzejewska POLITECHNIKA POZNAŃSKA INSTYTUT TECHNOLOGII I INŻYNIERII CHEMICZNEJ Zakład Polimerów Prof. dr hab. inż. Ewa Andrzejewska POLITECHNIKA POZNAŃSKA INSTYTUT TECHNOLOGII I INŻYNIERII CHEMICZNEJ Zakład Polimerów ul. Berdychowo 4, 60-965 Poznań tel. (61) 665-3637, fax (61) 665-3649 E-mail: Ewa.Andrzejewska@put.poznan.pl

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Twórz z nami nowe materiały o doskonałych właściwościach. Instytut Polimerów

Twórz z nami nowe materiały o doskonałych właściwościach. Instytut Polimerów Twórz z nami nowe materiały o doskonałych właściwościach Instytut Polimerów Polimery? Tworzywa sztuczne? Co oznaczają te pojęcia? Czy wiesz, Ŝe towarzyszą Ci juŝ od chwili narodzin? Obejrzyj zdjęcia poniŝej

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM AKUSTYKI MUZYCZNEJ. Ćw. nr 12. Analiza falkowa dźwięków instrumentów muzycznych. 1. PODSTAWY TEORETYCZNE ANALIZY FALKOWEJ.

LABORATORIUM AKUSTYKI MUZYCZNEJ. Ćw. nr 12. Analiza falkowa dźwięków instrumentów muzycznych. 1. PODSTAWY TEORETYCZNE ANALIZY FALKOWEJ. LABORATORIUM AKUSTYKI MUZYCZNEJ. Ćw. nr 1. Analiza falkowa dźwięków instrumentów muzycznych. 1. PODSTAWY TEORETYCZNE ANALIZY FALKOWEJ. Transformacja falkowa (ang. wavelet falka) przeznaczona jest do analizy

Bardziej szczegółowo

Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania.

Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania. WYśSZA SZKOŁA INśYNIERII DENTYSTYCZNEJ im. prof. Meissnera w Ustroniu Własności mechaniczne i strukturalne wybranych gipsów w mechanizmie wiązania. Promotor: Prof. zw. dr hab. n. tech. MACIEJ HAJDUGA Barbara

Bardziej szczegółowo

WYTRZYMAŁOŚĆ POŁĄCZEŃ KLEJOWYCH WYKONANYCH NA BAZIE KLEJÓW EPOKSYDOWYCH MODYFIKOWANYCH MONTMORYLONITEM

WYTRZYMAŁOŚĆ POŁĄCZEŃ KLEJOWYCH WYKONANYCH NA BAZIE KLEJÓW EPOKSYDOWYCH MODYFIKOWANYCH MONTMORYLONITEM KATARZYNA BIRUK-URBAN WYTRZYMAŁOŚĆ POŁĄCZEŃ KLEJOWYCH WYKONANYCH NA BAZIE KLEJÓW EPOKSYDOWYCH MODYFIKOWANYCH MONTMORYLONITEM 1. WPROWADZENIE W ostatnich latach można zauważyć bardzo szerokie zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Badanie protonowego rezonansu magnetycznego

Badanie protonowego rezonansu magnetycznego adanie protonowego rezonansu magnetycznego Rys. 1 Układ pomiarowy. Wprowadzenie teoretyczne Jedną z podstawowych własności jądra atomowego jest jego moment pędu. Naukowcy w trakcie badań zaobserwowali

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE WEWNĘTRZNYCH GENERATORÓW RC DO TAKTOWANIA MIKROKONTROLERÓW AVR

WYKORZYSTANIE WEWNĘTRZNYCH GENERATORÓW RC DO TAKTOWANIA MIKROKONTROLERÓW AVR kpt. mgr inŝ. Paweł HŁOSTA kpt. mgr inŝ. Dariusz SZABRA Wojskowy Instytut Techniczny Uzbrojenia WYKORZYSTANIE WEWNĘTRZNYCH GENERATORÓW RC DO TAKTOWANIA MIKROKONTROLERÓW AVR W niektórych aplikacjach mikroprocesorowych,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie - I półrocze 2013 r. -

Sprawozdanie z działalności Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie - I półrocze 2013 r. - Miejski Urząd Pracy w Lublinie ul. Niecała 14, 20-080 Lublin www.mup.lublin.pl Sprawozdanie z działalności Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie - I półrocze 2013 r. - Lublin, wrzesień 2013 r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Przygotowanie teoretyczne

Wstęp. Przygotowanie teoretyczne Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie LORATORIUM Teoria Automatów Temat ćwiczenia: Hazardy L.p. Imię i nazwisko Grupa ćwiczeniowa: Poniedziałek 8.00 Ocena Podpis 1. 2. 3. 4. Krzysztof

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o obsłudze pliku z uprawnieniami licencja.txt

Podstawowe informacje o obsłudze pliku z uprawnieniami licencja.txt Podstawowe informacje o obsłudze pliku z uprawnieniami licencja.txt W artykule znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania związane z plikiem licencja.txt : 1. Jak zapisać plik licencja.txt

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Klasa I szkoły ponadgimnazjalnej matematyka

Klasa I szkoły ponadgimnazjalnej matematyka Klasa I szkoły ponadgimnazjalnej matematyka. Informacje ogólne Badanie osiągnięć uczniów I klas odbyło się 7 września 2009 r. Wyniki badań nadesłało 2 szkół. Analizie poddano wyniki 992 uczniów z 4 klas

Bardziej szczegółowo

TEMAT PRACY (TNR, 22 pkt, kapitaliki, pogrub.)

TEMAT PRACY (TNR, 22 pkt, kapitaliki, pogrub.) Wzór strony tytułowej Politechnika Radomska im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu Wydział Materiałoznawstwa, Technologii i Wzornictwa (TNR, 16 pkt, pogrub.) Jan Kowalski (Imię i nazwisko- TNR, 14 pkt, pogrub.)

Bardziej szczegółowo

Formularz opisu przedmiotu (formularz sylabusa) dotyczy studiów I i II stopnia. Chemia i technologia polimerów

Formularz opisu przedmiotu (formularz sylabusa) dotyczy studiów I i II stopnia. Chemia i technologia polimerów Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 11 Rektora UW z dnia 19 lutego 2010 r. w sprawie opisu w Uniwersyteckim Katalogu Przedmiotów zamieszczonym w Uniwersyteckim Systemie Obsługi Studiów (USOS) i zgodnym ze

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia Poziom podstawowy

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Chemia Poziom podstawowy Listopad 03 W niniejszym schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe poprawne odpowiedzi. W tego typu

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA PRZEDMIOTU

KARTA INFORMACYJNA PRZEDMIOTU Uniwersytet Rzeszowski WYDZIAŁ KIERUNEK Matematyczno-Przyrodniczy Fizyka techniczna SPECJALNOŚĆ RODZAJ STUDIÓW stacjonarne, studia pierwszego stopnia KARTA INFORMACYJNA PRZEDMIOTU NAZWA PRZEDMIOTU WG PLANU

Bardziej szczegółowo

BADANIE CIEPLNE LAMINATÓW EPOKSYDOWO-SZKLANYCH STARZONYCH W WODZIE THERMAL RESERACH OF GLASS/EPOXY LAMINATED AGING IN WATER

BADANIE CIEPLNE LAMINATÓW EPOKSYDOWO-SZKLANYCH STARZONYCH W WODZIE THERMAL RESERACH OF GLASS/EPOXY LAMINATED AGING IN WATER Andrzej PUSZ, Łukasz WIERZBICKI, Krzysztof PAWLIK Politechnika Śląska Instytut Materiałów InŜynierskich i Biomedycznych E-mail: lukasz.wierzbicki@polsl.pl BADANIE CIEPLNE LAMINATÓW EPOKSYDOWO-SZKLANYCH

Bardziej szczegółowo

Wymagania edycyjne dla prac dyplomowych realizowanych w Wydziale Techniki Morskiej

Wymagania edycyjne dla prac dyplomowych realizowanych w Wydziale Techniki Morskiej Wymagania edycyjne dla prac dyplomowych realizowanych w Wydziale Techniki Morskiej Układ pracy dyplomowej: 1. Strona tytułowa (wzór strony tytułowej zamieszczony jest na końcu wymagań edycyjnych). 2. Druk

Bardziej szczegółowo

Ćw. 6 Generatory. ( ) n. 1. Cel ćwiczenia. 2. Wymagane informacje. 3. Wprowadzenie teoretyczne PODSTAWY ELEKTRONIKI MSIB

Ćw. 6 Generatory. ( ) n. 1. Cel ćwiczenia. 2. Wymagane informacje. 3. Wprowadzenie teoretyczne PODSTAWY ELEKTRONIKI MSIB Ćw. 6 Generatory. Cel ćwiczenia Tematem ćwiczenia są podstawowe zagadnienia dotyczące generacji napięcia sinusoidalnego. Ćwiczenie składa się z dwóch części. Pierwsza z nich, mająca charakter wprowadzenia,

Bardziej szczegółowo

1. Obwody prądu stałego

1. Obwody prądu stałego Obwody prądu stałego 3 1. Obwody prądu stałego 1.1. Źródła napięcia i źródła prądu. Symbol źródła pokazuje rys. 1.1. Pokazane źródła są źródłami idealnymi bezrezystancyjnymi i charakteryzują się jedynie

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie Excela w obliczeniach inżynierskich.

Zastosowanie Excela w obliczeniach inżynierskich. Zastosowanie Excela w obliczeniach inżynierskich. Część I Różniczkowanie numeryczne. Cel ćwiczenia: Zapoznanie się z ilorazami różnicowymi do obliczania wartości pochodnych. Pochodna jest miarą szybkości

Bardziej szczegółowo

ODPORNOŚĆ STALIWA NA ZUŻYCIE EROZYJNE CZĘŚĆ II. ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ

ODPORNOŚĆ STALIWA NA ZUŻYCIE EROZYJNE CZĘŚĆ II. ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ Szybkobieżne Pojazdy Gąsienicowe (15) nr 1, 2002 Stanisław JURA Roman BOGUCKI ODPORNOŚĆ STALIWA NA ZUŻYCIE EROZYJNE CZĘŚĆ II. ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ Streszczenie: W części I w oparciu o teorię Bittera określono

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com Analiza korelacji i regresji KORELACJA zależność liniowa Obserwujemy parę cech ilościowych (X,Y). Doświadczenie jest tak pomyślane, aby obserwowane pary cech X i Y (tzn i ta para x i i y i dla różnych

Bardziej szczegółowo

ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z FIZYKI DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP OKRĘGOWY

ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z FIZYKI DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP OKRĘGOWY Kuratorium Oświaty w Lublinie ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z FIZYKI DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP OKRĘGOWY KOD UCZNIA Instrukcja dla ucznia 1. Arkusz liczy 12 stron (z brudnopisem) i zawiera

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

1. Czy u podatników, którzy zlikwidowali działalność gospodarczą, dopuszczalna jest kontrola podatkowa?

1. Czy u podatników, którzy zlikwidowali działalność gospodarczą, dopuszczalna jest kontrola podatkowa? 13 czerwca 11 (nr 113) SIEDEM PYTAŃ DO Karoliny Brzozowskiej, konsultanta podatkowego w ECDDP Czy moŝna kontrolować podatnika po zamknięciu firmy 1. Czy u podatników, którzy zlikwidowali działalność gospodarczą,

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 10 Badanie protonowego rezonansu magnetycznego

Ćwiczenie 10 Badanie protonowego rezonansu magnetycznego Laboratorium z Fizyki Materiałów 2010 Ćwiczenie 10 adanie protonowego rezonansu magnetycznego Rys. 1 Układ pomiarowy. 1. Wprowadzenie teoretyczne Jedną z podstawowych własności jądra atomowego jest jego

Bardziej szczegółowo

CENTRALNY OŚRODEK BADAWCZO - ROZWOJOWY OPAKOWAŃ LABORATORIUM BADAŃ MATERIAŁÓW I OPAKOWAŃ JEDNOSTKOWYCH PL-02-942 WARSZAWA, ul. Konstancińska 11 Tel.: (48-22) 842-20-11 Fax: (48-22) 842-23-03 e-mail: kalinowski@cobro.org.pl

Bardziej szczegółowo

Niepewność metody FMEA. Wprowadzenie 2005-12-28

Niepewność metody FMEA. Wprowadzenie 2005-12-28 5-1-8 Niepewność metody FMEA Wprowadzenie Doskonalenie produkcji metodą kolejnych kroków odbywa się na drodze analizowania przyczyn niedociągnięć, znajdowania miejsc powstawania wad, oceny ich skutków,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MORSKA W SZCZECINIE

AKADEMIA MORSKA W SZCZECINIE AKADEMIA MORSKA W SZCZECINIE Instytut InŜynierii Ruchu Morskiego Zakład Urządzeń Nawigacyjnych Ćwiczenie nr 2 Parametry techniczno - eksploatacyjne radarów Szczecin 2009 TEMAT: Parametry techniczno - eksploatacyjne

Bardziej szczegółowo

Przewidywanie struktur białek

Przewidywanie struktur białek Łukasz Ołdziejewski Wydział Chemii UW Przewidywanie struktur białek czyli droga do projektowania indywidualnych leków Sprawozdanie studenckie 2007/2008 1 Indywidualność jednostki KaŜdy człowiek jest indywidualnym

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR)

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR) Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego (NM) Fizyczne podstawy spektroskopii NM W spektroskopii magnetycznego rezonansu jądrowego używane jest promieniowanie elektromagnetyczne o częstościach z

Bardziej szczegółowo

Różnorodny świat izomerów powtórzenie wiadomości przed maturą

Różnorodny świat izomerów powtórzenie wiadomości przed maturą Różnorodny świat izomerów powtórzenie wiadomości przed maturą Maria Kluz Klasa III, profil biologiczno-chemiczny i matematyczno-chemiczny 1 godzina lekcyjna, praca w grupie 16-osobowej. Cele edukacyjne:

Bardziej szczegółowo

Chemia organiczna. Stereochemia. Zakład Chemii Medycznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego

Chemia organiczna. Stereochemia. Zakład Chemii Medycznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego Chemia organiczna Stereochemia Zakład Chemii Medycznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego Chemia organiczna jest nauką, która zajmuje się poszukiwaniem zależności pomiędzy budową cząsteczki a właściwościami

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia Magnetycznego Rezonansu Jądrowego (NMR) (NMR Spectroscopy)

Spektroskopia Magnetycznego Rezonansu Jądrowego (NMR) (NMR Spectroscopy) Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum, Katedra Chemii rganicznej Materiały do seminariów ze spektroskopii Spektroskopia Magnetycznego Rezonansu Jądrowego (NMR) (NMR Spectroscopy) Spektroskopia 1

Bardziej szczegółowo