PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 2

Podobne dokumenty
PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 5

PL B1. AKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA IM. STANIS AWA STASZICA, Kraków, PL BUP 26/07

PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 5

DZIA 3. CZENIE SIÊ ATOMÓW

DZIA 4. POWIETRZE I INNE GAZY

POMIAR STRUMIENIA PRZEP YWU METOD ZWÊ KOW - KRYZA.

3.2 Warunki meteorologiczne

VRRK. Regulatory przep³ywu CAV

Zastosowanie materiałów perowskitowych wykonanych metodą reakcji w fazie stałej do wytwarzania membran separujących tlen z powietrza

N O W O Œ Æ Obudowa kana³owa do filtrów absolutnych H13

Wersje zarówno przelotowe jak i k¹towe. Zabezpiecza przed przep³ywem czynnika do miejsc o najni szej temperaturze.

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH DLA MECHANIKÓW

CZUJNIKI TEMPERATURY Dane techniczne

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Proste struktury krystaliczne

SPAWANIE KATALOG PRZEMYS OWY. Iskra VARJENJE

Doœwiadczalne wyznaczenie wielkoœci (objêtoœci) kropli ró nych substancji, przy u yciu ró - nych zakraplaczy.

Zawory specjalne Seria 900

CHP z ogniwem paliwowym Przegląd rynku

+ + Struktura cia³a sta³ego. Kryszta³y jonowe. Kryszta³y atomowe. struktura krystaliczna. struktura amorficzna

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

System wizyjny do wyznaczania rozp³ywnoœci lutów

JEDNOKOMOROWE OGNIWA PALIWOWE

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Janusz Kazimierz Krochmal* MO LIWOŒCI OCENY ZAILENIA OŒRODKÓW PIASZCZYSTO-ILASTYCH NA PODSTAWIE POMIARU K TA FAZOWEGO**

Projekt Studenckiego Koła Naukowego CREO BUDOWA GENERATORA WODORU

Seria 64 - odporne farby naszkliwne na porcelanê, Bone China i Vitreous China

SPAWANIE KATALOG PRO ESIONALNY. Iskra VARJENJE

Zagro enia fizyczne. Zagro enia termiczne. wysoka temperatura ogieñ zimno

ZAPYTANIE OFERTOWE (zamówienie publiczne dotyczące kwoty poniżej euro)

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

Lekcja 173, 174. Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe.

Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale"

TAH. T³umiki akustyczne. w wykonaniu higienicznym

PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 4

Zawór skoœny Typ 3353

ADUNEK RODZAJ ZAGRO ENIA OCHRONA OSOBISTA PODSTAWOWE CZYNNOήI KIEROWCY DODATKOWE I SPECJALNE CZYNNOήI KIEROWCY PO AR PIERWSZA POMOC INFORMACJE

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

Regulatory ciœnienia bezpoœredniego dzia³ania serii 44

i elektromagnetyczne ISO 5599/1 Seria

Rys Mo liwe postacie funkcji w metodzie regula falsi

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

S³awomir Wysocki*, Marta Wysocka*, Danuta Bielewicz*

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n) Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL

gdy wielomian p(x) jest podzielny bez reszty przez trójmian kwadratowy x rx q. W takim przypadku (5.10)

wêgiel drewno

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

Drukarki 3D firmy Z Corporation Z Corporation

PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 3

TYP D [mm] B [mm] H [mm] L [mm] C [mm] A [mm] G Typ filtra GWO-160-III-1/2 GWO-200-III-1/2 GWO-250-III-3/4 GWO-315-III-3/4 GWO-400-III-3/4

Uzdatniacz wody. Instrukcja obsługi , ,

PRACE. Instytutu Ceramiki i Materia³ów Budowlanych. Nr 6. Scientific Works of Institute of Ceramics and Construction Materials ISSN

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1

SYMULACJA STOCHASTYCZNA W ZASTOSOWANIU DO IDENTYFIKACJI FUNKCJI GÊSTOŒCI PRAWDOPODOBIEÑSTWA WYDOBYCIA

INSTRUKCJA SERWISOWA. Wprowadzenie nowego filtra paliwa PN w silnikach ROTAX typ 912 is oraz 912 is Sport OPCJONALNY

INSTRUKCJA OBSŁUGI WD2250A. WATOMIERZ 0.3W-2250W firmy MCP

PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 2

TYP D [mm] B [mm] H [mm] L [mm] C [mm] A [mm] G Typ filtra GWO-160-III-1/2 GWO-200-III-1/2 GWO-250-III-3/4 GWO-315-III-3/4 GWO-400-III-3/4

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kwaśniewski

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W PILE INSTYTUT POLITECHNICZNY. Zakład Budowy i Eksploatacji Maszyn PRACOWNIA TERMODYNAMIKI TECHNICZNEJ INSTRUKCJA

ANALOGOWE UKŁADY SCALONE

Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH

Zawory elektromagnetyczne typu PKVD 12 20

1. Wstêp. 2. Metodyka i zakres badañ WP YW DODATKÓW MODYFIKUJ CYCH NA PODSTAWOWE W AŒCIWOŒCI ZAWIESIN Z POPIO ÓW LOTNYCH Z ELEKTROWNI X

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 7 grudnia 2007 r.

Technologie kodowania i oznaczania opakowań leków w gotowych. Koło o ISPE AMG 2007

TAP TAPS. T³umiki akustyczne. do prostok¹tnych przewodów wentylacyjnych

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Zasilacz hydrauliczny typ UHKZ

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

Właściwości materii - powtórzenie

Szczegółowy opis zamówienia

Seria 240 i 250 Zawory regulacyjne z si³ownikami pneumatycznymi z zespo³em gniazdo/grzyb AC-1 lub AC-2

Elektronicznie sterowany zawór ciœnienia parowania, typu KVQ

Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I.

Metrologia cieplna i przepływowa

1. Wstêp Charakterystyka linii napowietrznych... 20

LABORATORIUM PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH

Komunikat 16 z dnia dotyczący aktualnej sytuacji agrotechnicznej

Dokumenty regulujące kwestie prawne związane z awansem zawodowym. ustawa z dnia 15 lipca 2004 r.

ZMIANA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA I OGŁOSZENIA O ZAMÓWIENIU

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KIELCE. z dnia r.

INDATA SOFTWARE S.A. Niniejszy Aneks nr 6 do Prospektu został sporządzony na podstawie art. 51 Ustawy o Ofercie Publicznej.

PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE. Kraków, listopad 2010 r


ZAPYTANIE OFERTOWE. Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT

Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NACZYNIE WZBIORCZE INSTRUKCJA OBSŁUGI INSTRUKCJA INSTALOWANIA

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata

Transkrypt:

PRACE Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych Scientific Works of Institute of Glass, Ceramics Refractory and Construction Materials Nr 2 ISSN 1899-3230 Rok I Warszawa Opole 2008

MARCIN OSUCHOWSKI * TADEUSZ JAKUBIUK ** Otrzymywanie ceramicznych elektrolitów sta³ych do ogniw paliwowych Ogniwa paliwowe, w przeciwieñstwie do tradycyjnych metod, wytwarzaj¹ elektrycznoœæ bez spalania paliwa i utleniacza. Pozwala to na unikniêcie emisji szkodliwych zwi¹zków, m.in. tlenków azotu, wêglowodorów oraz tlenków wêgla (powoduj¹cych powstawanie dziury ozonowej). Ceramiczne ogniwa paliwowe, w których jako elektrolit sta³y stosuje siê roztwór sta³y tlenku cyrkonu (IV) z tlenkiem itru (ZrO + 8%Y O! ), pracuj¹ w temperaturze 1000 C. Jednak wysokie temperatury pracy ograniczaj¹ ich funkcjonalnoœci, podnosz¹ koszty wytwarzania, a tak e ograniczaj¹ miniaturyzacjê. Obni enie temperatury pracy tych urz¹dzeñ do 600 750 C jest celem strategicznym tej technologii. W niniejszym artykule opisano badania nad innym typem elektrolitu sta³ego. Jako substancjê bazow¹ u yto TiO. Ró norodne dodatki zastosowane do TiO mog¹ zmieniaæ w szerokim zakresie przewodnictwo tego zwi¹zku, a co najwa niejsze mog¹ wp³ywaæ na zale noœæ temperaturow¹ tego pó³przewodnika. Mo liwoœæ kontroli przebiegu krzywej przewodnoœciowo-temperaturowej mo e byæ kluczem do obni enia temperatur pracy SOP. 1. Wprowadzenie Ogniwo paliwowe jest urz¹dzeniem zamieniaj¹cym energiê chemiczn¹ paliwa oraz utleniacza na energiê elektryczn¹ [1]. Wynalazek ten, bardzo d³ugo niedoceniany, rozpocz¹³ erê swej œwietnoœci dopiero w latach szeœædziesi¹tych XX wieku. Do najwiêkszego zainteresowania tym nowym, alternatywnym Ÿród³em energii przyczyni³ siê zaistnia³y w latach siedemdziesi¹tych kryzys paliwowy. Obawy przed jego powtórzeniem spowodowa³y wzmo one badania i eksperymenty w zakresie ogniw paliwowych. Wszystkie rodzaje ogniw paliwowych, w przeciwieñstwie do tradycyjnych metod, wytwarzaj¹ elektrycznoœæ bez spalania paliwa i utleniacza. Pozwala to na unikniêcie emisji szkodliwych zwi¹zków, * Dr in., Instytut Szk³a, Ceramiki, Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych w Warszawie. ** Mgr in., Instytut Szk³a, Ceramiki, Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych w Warszawie.

24 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK m.in. tlenków azotu, wêglowodorów oraz tlenków wêgla (powoduj¹cych powstawanie dziury ozonowej) [2]. W œwietle przytaczanych opinii ogniwa paliwowe jawi¹ siê jako przyjazne œrodowisku alternatywne Ÿród³a pozyskiwania energii elektrycznej. Podczas sta³ego dop³ywu paliwa i utleniacza s¹ one w stanie pracowaæ niemal e bez przerwy, a jedyne dostrzegalne ograniczenie stanowi odpornoœæ anody na uszkodzenia powsta³e w czasie d³ugotrwa³ego u ytkowania. Si³¹ napêdow¹ tych urz¹dzeñ jest niestabilnoœæ tlenu i wodoru we wzajemnej obecnoœci oraz ich naturalna d¹ noœæ do tworzenia w reakcji redoks wody, która posiada ni sz¹ energiê swobodn¹ ni substraty. Powsta³a ró nica energetyczna, wymuszaj¹ca utlenianie i redukcjê po przeciwnych stronach elektrolitu, jest przetwarzana na energiê elektryczn¹ [3]. Najwiêkszy potencja³ zastosowañ ogniw paliwowych w przemyœle energetycznym tkwi w tlenkowych ogniwach paliwowych ze wzglêdu na mo liwoœæ ³¹czenia pojedynczych ogniw w zestawy i nadawania im ró norodnych kszta³tów (rurowe, monolityczne), co daje najwiêksz¹ spoœród innych ogniw mo liw¹ do uzyskania moc. Poza tym wysoka temperatura gazów resztkowych pozwala na wykorzystanie ich w turbinie gazowej sprzê onej z elektrogeneratorem, co podnosi ca³kowit¹ sprawnoœæ uk³adu nawet do 80%. Ponadto tlenkowe ogniwa paliwowe s¹ ³atwe w budowie, tanie w eksploatacji i odporne na zniszczenia podczas pracy. Elektrolitem w SOP jest zestalony, nieporowaty tlenek metalu, zazwyczaj ZrO 2, stabilizowany w iloœci do 10% objêtoœciowych dodatkiem Y 2 O 3. Przewodnictwo jonowe w elektrolicie zapewnione jest dziêki jego odpowiedniej budowie, umo- liwiaj¹cej przep³yw tylko jonów tlenu (O 2- ). Elektrody w ogniwach tego typu s¹ zazwyczaj zbudowane z kompozytów niklowo-cyrkonowych lub kobaltowo- -cyrkonowych (Ni-ZrO 2 lub Co-ZrO 2 ) [4]. Ceramiczne ogniwa paliwowe, w których jako elektrolit sta³y stosuje siê roztwór sta³y tlenku cyrkonu (IV) z tlenkiem itru (ZrO2 + 8%Y2O3), pracuj¹ w temperaturze 1000 C. Jednak wysokie temperatury pracy ograniczaj¹ ich funkcjonalnoœæ, podnosz¹ koszty wytwarzania, a tak e ograniczaj¹ miniaturyzacjê. Obni enie temperatury pracy tych urz¹dzeñ do 600 750 C jest celem strategicznym tej technologii w œwiecie. Jako sk³adnik bazowy mo liwe jest zastosowanie TiO2 [3]. Ró norodne dodatki zastosowane do mog¹ zmieniaæ w szerokim zakresie przewodnictwo tego zwi¹zku, a co najwa niejsze mog¹ wp³ywaæ na zale noœæ temperaturow¹ tego pó³przewodnika. Mo liwoœæ kontroli przebiegu krzywej przewodnoœciowo-temperaturowej mo e byæ kluczem do obni enia temperatur pracy SOP. Jako dodatki zwiêkszaj¹ce przewodnoœæ polecane s¹ nastêpuj¹ce zwi¹zki: Al 2 O 3, ZnO, MgO, CaO [5 7]. Stê enie tych dodatków w osno-

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 25 wie tlenku tytanu nie powinno przekraczaæ 10% objêtoœciowych, poniewa dodatek ten ma jedynie za zadanie zaktywowaæ pod wzglêdem elektrycznym, czyli spowodowaæ jedynie reakcje wymiany jonowej pomiêdzy nim a tlenkiem tytanu. Zbyt wysokie stê enie dodatków aktywuj¹cych, takich jak: Al 2 O 3, ZnO, MgO, CaO mog³oby spowodowaæ reakcjê w fazie sta³ej i powstanie takich zwi¹zków jak: MgTiO 3 CaTiO 3, ZnTiO 3 lub Al 2 (TiO 3 ) 3. Obni enie temperatury pracy ceramicznych ogniw paliwowych spowoduje zwiêkszenie ich sprawnoœci przetwarzania energii chemicznej przemiany wodoru i tlenu w wodê na energiê elektryczn¹. Ni sza temperatura pracy ogniwa zmniejszy emisje tlenków azotu, które powstaj¹ w wysokiej temperaturze ceramicznego ogniwa paliwowego [6 7]. 2. Cel pracy Celem niniejszej pracy by³a synteza ceramicznych zwi¹zków tlenkowych do zastosowania w ogniwach paliwowych jako sta³ego elektrolitu. Otrzymany elektrolit powinien charakteryzowaæ siê wysokim przewodnictwem jonowym. Praca obejmuje badania wstêpne i dotyczy wybranej grupy materia³ów opartych na tlenku tytanu. 3. Eksperyment 3.1. Stosowane dodatki do tlenku tytanu Jako dodatki podwy szaj¹ce przewodnictwo w materiale macierzystym (w tym przypadku o strukturze rutylu) wybrano nastêpuj¹ce zwi¹zki: tlenek glinu (Al 2 O 3 ), tlenek cynku (ZnO) oraz tlenek wapnia (CaO). Zamiast tlenku wapnia do masy ceramicznej dodawano CaCO 3. Wszystkie prowadzone syntezy w niniejszych eksperymentach by³y prowadzone w temperaturach wy szych ni temperatura rozk³adu CaCO 3 (powy ej 900 C). Dodatki by³y stosowane w stê eniach: 1, 3, 5, 7% objêtoœciowych. W przypadku wêglanu wapnia jego stê enie by³o przeliczane na czysty tlenek wapnia. Dodatek wymienionych zwi¹zków do tlenku tytanu powoduje zaburzenie jego struktury krystalicznej oraz wymianê jonow¹ pomiêdzy jonami macierzystymi a jonami domieszki. W przypadku ró nych wartoœciowoœci, pomiêdzy jonami domieszki (Al 3+, Zn 2+, Ca 2+ ) a jonami substancji macierzystej Ti 4+ (w tym przypadku ) wymiana jonowa spowoduje wytworzenie punktowego ³adunku elektrycznego w materiale osnowy, a tak e wytworzenie siê wakancji tlenowych. Wytworzenie wakancji oraz pojawienie siê punktowych zagêszczeñ ³adunku elektrycznego skutkuje podwy szeniem przewodnictwa substancji domieszkowanej nawet o wiele rzêdów wielkoœci [4]. Wszystkie dodatki domieszek dodawane do osnowy by³y o czystoœci odczynnikowej, czyli zawieraj¹cej powy ej 99,5% substancji w³aœciwej.

26 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK 3.2. Mielenie sk³adników Na podstawie doniesieñ literaturowych i doœwiadczeñ w³asnych przyjêto, e optymalne uziarnienie materia³u osnowy powinno byæ na poziomie d 50 = 1,3 ± 0,1 µm. W celu rozdrobnienia mielono surowce w m³ynku wibracyjnym przy nastêpuj¹cym za³adunku: 18 kg cylpeps; 2 kg surowca; 1,5 dm 3 wody. Mielenie prowadzono a do momentu uzyskania w³aœciwej œrednicy zastêpczej proszków (1,3 ± 0,1 µm). Analiza dyspersji rozmiaru cz¹stek poszczególnych surowców by³a wykonywana po mieleniu. Analizy wykonywano przy u yciu urz¹dzenia laserowego mastersizer Microplus. Po mieleniu surowców domieszkowano na mokro tlenek tytanu wed³ug receptury zamieszczonej w tab. 1. Ujednorodnianie prowadzono w m³ynku planetarnym przez 25 min. Tak sporz¹dzono po 100 g ka dego zestawu. 3.3. Przygotowanie mas tytanowych do formowania Aby uzyskaæ okreœlone w³aœciwoœci reologiczne i poœlizgowe masy, do jej formowania dodawano plastyfikatory w postaci: wodnego roztworu alkoholu poliwinylowego (PVA) o stê eniu 10%; wodnego roztworu polikolu (POL) o stê eniu 70%. Po domieszkowaniu do zestawu dodawano plastyfikatory wed³ug receptury zamieszczonej w tab. 1. Nastêpnie masê homogenizowano rêcznie, suszono i granulowano przez sito 1 mm. Zgranulowany materia³ sezonowano przez 24 godziny. Badaniom poddano trzy rodzaje mas tytanowych: cynkow¹, wapniow¹ i glinow¹. T a b e l a 1 Zestawy surowcowe mas tytanowych Nazwa próbki Sk³adnik g³ówny masy Dodatek do masy Roztwór plastyfikatora [g] Al 2 O 3 [g] ZnO[g] CaCO 3 [g] * PVA [g] POL [g] 1 2 3 4 5 6 7 + 1% Al 2 O 3 99 1 - - 10,0 1,5 + 3% Al 2 O 3 97 3 - - 10,0 1,5 + 5% Al 2 O 3 95 5 - - 10,0 1,5 + 7% Al 2 O 3 93 7 - - 10,0 1,5 + 1% ZnO 99-1 - 10,0 1,5

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 27 1 2 3 4 5 6 7 + 3% ZnO 97-3 - 10,0 1,5 + 5% ZnO 95-5 - 10,0 1,5 + 7% ZnO 93-7 - 10,0 1,5 + 1% CaCO 3 99 - - 1,78 10,0 1,5 + 3% CaCO 3 97 - - 5,36 10,0 1,5 + 5% CaCO 3 95 - - 8,93 10,0 1,5 + 7% CaCO 3 93 - - 12,5 10,0 1,5 * Wartoœci te odpowiadaj¹ stê eniu 1, 3, 5, 7% w przeliczeniu na CaO. cd. tab. 1 3.4. Przygotowanie próbek do badañ Próbki do badañ wykonano przez zaprasowanie jednoosiowo pastylek o wymiarach 14,8 x 5 mm, przy u yciu prasy model PYTE 3,15 z maksymaln¹ si³¹ nacisku stempla 20 kn. W przeliczeniu na geometriê formy do pastylek maksymalne ciœnienie prasuj¹ce pastylki wynosi³o 116 MPa. Do badañ wyprasowano po 20 pastylek ka dego zestawu. Po wyformowaniu próbki suszono w suszarce laboratoryjnej w temperaturze 105 ± 5 C w ci¹gu 12 godzin do wilgotnoœci poni ej 1%. Nastêpnie próbki poddawano wypalaniu wstêpnemu w temperaturze 1150 C w celu usuniêcia substancji organicznych przed przyst¹pieniem do w³aœciwego spiekania w wysokotemperaturowym piecu, który nie posiada odci¹gu gazów odlotowych. W³aœciwe wypalanie przeprowadzono w piecu laboratoryjnym Narbotherm w temperaturach: 1270, 1320 oraz 1370 C. Tempo wzrostu temperatury wynosi³o 120 /h, przetrzymanie izotermiczne 1,5h. Tempo studzenia do temperatury 40 C wynosi³o 200 C/h. 4. W³aœciwoœci fizyczne wypalonych tworzyw tytanowych 4.1. Skurczliwoœæ ca³kowita W celu wyznaczenia skurczliwoœci masy tytanowej zmierzono œrednice otrzymanych pastylek przed i po wypaleniu. Skurczliwoœæ obliczano wed³ug wzoru: Sw = (L 1 /L o ) 100%, (1) gdzie: L o œrednica pastylek przed wypaleniem, L 1 œrednica pastylek po wypaleniu. Obliczono skurczliwoœæ liniow¹ ca³kowit¹ próbek z dodatkiem ró nych domieszek w, a otrzymane wyniki przedstawiono graficznie (ryc. 1 3).

28 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK 14 13 12 11 skurczliwoœæ [%] 10 9 8 7 6 5 tlenek tytanu + 1% tlenku glinu tlenek tytanu + 3% tlenku glinu tlenek tytanu + 5% tlenku glinu tlenek tytanu + 7% tlenku glinu 4 Ryc. 1. Wykres zale noœci skurczliwoœci [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem glinu od temperatury wypalania 19 17 skurczliwoœæ [%] 15 13 11 9 7 tlenek tytanu + 1% tlenku cynku tlenek tytanu + 3% tlenku cynku tlenek tytanu + 5% tlenku cynku tlenek tytanu + 7% tlenku cynku 5 Ryc. 2. Wykres zale noœci skurczliwoœci [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem cynku od temperatury wypalania

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 29 13 12 skurczliwoœæ [%] 11 10 9 tlenek tytanu + 1% tlenku wapnia tlenek tytanu + 3% tlenku wapnia tlenek tytanu + 5% tlenku wapnia tlenek tytanu + 7% tlenku wapnia 8 Ryc. 3. Wykres zale noœci skurczliwoœci [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem wapnia od temperatury wypalania Na podstawie analizy wyników ze skurczliwoœci próbek tytanowych z dodatkami mo na stwierdziæ, e najwiêkszy gradient wzrostu skurczliwoœci próbek wystêpuje do temperatury 1320 C. 4.2. Nasi¹kliwoœæ wodna, porowatoœæ otwarta Nasi¹kliwoœæ wodn¹ oznaczono metod¹ przez gotowanie wed³ug BN EN ISO 10545-3:1999 Oznaczanie nasi¹kliwoœci wodnej, porowatoœci otwartej, gêstoœci wzglêdnej pozornej oraz gêstoœci ca³kowitej. Wyniki œrednie z trzech pomiarów obliczono wed³ug zale noœci: E = (m 2 m 1 )/m 1 100 %, (2) gdzie: E nasi¹kliwoœæ [%], m masa próbki nawil onej, m masa próbki suchej. Wed³ug tej samej metody wykonano oznaczenie porowatoœci otwartej. Dla obliczenia wyników zastosowano zale noœæ: P = (m 2 m 1 )/(m 2 m 3 ) 100%, (3) gdzie: P porowatoœæ otwarta [%], m masa próbki wysuszonej [g], m masa próbki nasyconej ciecz¹ [g], m! masa próbki nasyconej ciecz¹, zwa onej w cieczy [g].

30 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK Wyniki œrednie z trzech pomiarów dla nasi¹kliwoœci wodnej przedstawiono w formie graficznej na ryc.4 6, natomiast wyniki oznaczenia porowatoœci otwartej na rycinach 7 9. 3 nasi¹kliwoœæ wodna [%] 2 1 tlenek tytanu +1% tlenku glinu tlenek tytanu + 3% tlenku glinu tlenek tytanu + 5% tlenku glinu tlenek tytanu + 7% tlenku glinu 0 Ryc. 4. Wykres zale noœci nasi¹kliwoœci wodnej [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem glinu od temperatury wypalania 3 nasi¹kliwoœæ wodna [%] 2 1 tlenek tytanu + 1% tlenku cynku tlenek tytanu + 3% tlenku cynku tlenek tytanu + 5% tlenku cynku tlenek tytanu + 7% tlenku cynku 0 Ryc. 5. Wykres zale noœci nasi¹kliwoœci wodnej [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem cynku od temperatury wypalania

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 31 4 nasi¹kliwoœæ wodna [%] 3 2 tlenek tytanu + 1% tlenku wapnia tlenek tytanu + 3% tlenku wapnia tlenek tytanu + 5% tlenku wapnia tlenek tytanu + 7% tlenku wapnia 1 Ryc. 6. Wykres zale noœci nasi¹kliwoœci wodnej [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem wapnia od temperatury wypalania Dla wszystkich próbek obserwujemy spadek nasi¹kliwoœci wraz ze wzrostem temperatury ich wypalania. W wiêkszoœci przypadków przy pocz¹tkowym wzroœcie temperatury obserwujemy bardzo szybki spadek nasi¹kliwoœci do temperatury 1320 C. Dalszy wzrost temperatury nie wywo³uje gwa³townych zmian nasi¹kliwoœci wodnej wypalanych próbek (ryc. 4 6). 6 porowatoœæ otwarta [%] 5 4 tlenek tytanu + 1% tlenku glinu tlenek tytanu + 3% tlenku glinu tlenek tytanu + 5% tlenku glinu tlenek tytanu + 7% tlenku glinu 3 Ryc. 7. Wykres zale noœci porowatoœci otwartej [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem cynku od temperatury wypalania

32 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK 8 porowatoœæ otwarta [%] 7 6 5 4 3 2 1 tlenek tytanu + 1% tlenku cynku tlenek tytanu + 3% tlenku cynku tlenek tytanu + 5% tlenku cynku tlenek tytanu + 7% tlenku cynku 0 Ryc. 8. Wykres zale noœci porowatoœci otwartej [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem glinu od temperatury wypalania porowatoœæ otwarta [%] 10 9 8 7 6 tlenek tytanu + 1% tlenku wapnia tlenek tytanu + 3% tlenku wapnia tlenek tytanu + 5% tlenku wapnia tlenek tytanu + 7% tlenku wapnia 5 Ryc. 9. Wykres zale noœci porowatoœci otwartej [%] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem wapnia od temperatury wypalania Wyniki badañ porowatoœci otwartej koreluj¹ z badaniami nasi¹kliwoœci wodnej. Do temperatury 1320 C widoczny jest gwa³towny spadek tej wielkoœci i powy- ej tej temperatury obserwowany spadek jest znikomy (ryc. 7 9).

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 33 4.3. Gêstoœæ pozorna Gêstoœæ pozorn¹ oznaczono metod¹ hydrostatyczn¹ zgodnie z PN-EN 993-1: 1998 Oznaczanie gêstoœci pozornej. Gêstoœæ pozorn¹ ñ p [g/cm 3 ] obliczano wed³ug zale noœci (4): ñ p = m 1 ñ c /(m 2 m 3 ), (4) gdzie: m masa próbki wysuszonej [g]. m masa próbki nasyconej ciecz¹ [g]. m! masa próbki nasyconej ciecz¹, zwa onej w cieczy [g]. ñ F gêstoœæ cieczy stosowanej do nasycania i hydrostatycznego wa enia [g/cm! ]. Wartoœci gêstoœci pozornej dla poszczególnych próbek przedstawiono graficznie na wykresach (ryc. 10 12). 5,00 3 gêstoœæ pozorna [g/cm ] 4,00 3,00 2,00 tlenek tytanu + 1% tlenku glinu tlenek tytanu + 3% tlenku glinu tlenek tytanu + 5% tlenku glinu tlenek tytanu + 7% tlenku glinu Ryc. 10. Wykres zale noœci gêstoœci pozornej [g/cm! ] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem glinu od temperatury wypalania

34 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK 5,00 3 gêstoœæ pozorna [g/cm ] 4,00 3,00 2,00 tlenek tytanu + 1% tlenku wapnia tlenek tytanu + 3% tlenku wapnia tlenek tytanu + 5% tlenku wapnia tlenek tytanu + 7% tlenku wapnia Ryc. 11. Wykres zale noœci gêstoœci pozornej [g/cm! ] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem cynku od temperatury wypalania 5,00 3 gêstoœæ pozorna [g/cm ] 4,00 3,00 tlenek tytanu + 1% tlenku cynku tlenek tytanu + 3% tlenku cynku tlenek tytanu + 5% tlenku cynku tlenek tytanu + 7% tlenku cynku 2,00 Ryc. 12. Wykres zale noœci gêstoœci pozornej [g/cm! ] próbek tytanowych domieszkowanych tlenkiem wapnia od temperatury wypalania Na podstawie badañ otrzymanych spieków mo na stwierdziæ, e najwiêkszy gradient zmian gêstoœci wystêpuje w zakresie 1270 1320 C. Dalszy wzrost temperatury nie wywo³uje silnego wzrostu gêstoœci. A zatem uzasadnio-

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 35 ne jest prowadzenie procesu wypalania jedynie powy ej temperatury 1320 C, w zakresie 1320 1370 C. Najbardziej uzasadniona bêdzie temperatura ze œrodka tego przedzia³u, a wiêc 1340 1350 C. 5. Badania w³aœciwoœci elektrycznych otrzymanych próbek 5.1. Przygotowanie próbek Do pomiarów elektrycznych by³y u yte próbki w kszta³cie pastylek. Na powierzchniê próbek na³o ono srebrn¹ pastê, która pe³ni rolê kontaktów elektrycznych pomiêdzy próbk¹ a koñcówkami analizatora impedancji. Próbkê z past¹ wypalono w temperaturze 800 C, w celu usuniêcia ze srebrnej pasty substancji organicznych oraz konsolidacji jej na powierzchni badanej próbki. 5.2. Pomiary impedancyjne Pomiary elektryczne zosta³y wykonane w Instytucie Mechaniki Precyzyjnej metod¹ impedancyjn¹ w zakresie czêstotliwoœci od 100 khz do 1 mhz, przy u yciu analizatora impedancji solartron KRT-80-343. Celem badañ impedancyjnych by³o zbadanie wartoœci przewodnictwa jonowego otrzymanych próbek. Badanym materia³em s¹ tlenki, a zatem zbadane przewodnictwo bêdzie odzwierciedla³o przewodnoœæ (szybkoœæ dyfuzji) jonów tlenkowych (O 2- ) obecnych w materiale. W celu ustalenia, przy jakim stê eniu dodatku mamy najwy sze wartoœci przewodnictwa, przebadano wszystkie próbki z dodatkiem tlenku wapnia, a zatem by³y to próbki o stê eniach: 1, 3, 5, 7%. Badania impedancyjne wykaza³y, e najlepsze przewodnictwo mia³y próbki z piêcioprocentowym dodatkiem (ryc. 13). Dla lepszego zobrazowania zale noœci przewodnoœci od stê enia, wartoœci przewodnoœci zosta³y zlogarytmowane i tak przedstawione w postaci graficznej. Badania impedancyjne umo liwi³y uzyskanie wartoœci rezystancji dla ka dej próbki, na podstawie których obliczono przewodnictwo próbki, stosuj¹c zale noœæ (5). l σ = π r R, (5) w którym: przewodnoœæ próbki [s/cm], [Ù -1 cm -1 ], l gruboœæ próbki [cm], r promieñ próbki [cm], R rezystancja próbki Ù].

36 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK -2 log [ przewodnoœæ] log [s/cm] -3-4 -5-6 -7-8 0 1 2 3 4 5 6 7 8 stê enie objêtoœciowe domieszki[%] Ryc. 13. Zale noœæ przewodnoœci otrzymanych próbek z tlenkiem wapnia od stê enia substancji stabilizuj¹cej -2,60 log [ przewodnoœæ] log [s/cm] -2,70-2,80-2,90-3,00-3,10-3,20 ZnO Al O! CaO rodzaj zastosowanej domieszki Ryc. 14. Zale noœæ wartoœci przewodnictwa dla temperatury 298,15K od zastosowanego dodatku w iloœci 5% wagowych W zwi¹zku z najwy sz¹ wartoœci¹ przewodnoœci elektrycznej dla próbek z piêcioprocentowym dodatkiem stabilizuj¹cym przebadano próbki o takim stê eniu z wszystkimi rodzajami domieszek. Najwy sz¹ wartoœæ przewodnictwa mia³a próbka z dodatkiem tlenku cynku (ryc.14). Wartoœæ przewodnictwa dla próbki z tlenkiem cynku by³a równa 2,0 10-3 s/cm. Podana wartoœæ przewodnictwa by³a zmierzona dla temperatury 298,15K. W³aœciwa temperatura pracy dla ceramicznego ogniwa paliwowego mieœci siê w granicach 1073,15 1273,15K, a zatem przewodnoœæ nale y zmierzyæ w temperaturze z tego zakresu. Wiadomo, e przewodnictwo ceramiki ma charakter pó³przewodnikowy, a zatem przewodnictwo roœnie wraz ze wzrostem temperatury. W tej sytuacji korzystne jest zbadanie przewodnictwa elektrycznego spieku dla najni szej temperatury z podanego zakresu, czyli 1073K. Pomiar impedancyjny

OTRZYMYWANIE CERAMICZNYCH ELEKTROLITÓW STA YCH DO OGNIW PALIWOWYCH 37 w tak wysokiej temperaturze jest bardzo k³opotliwy. Wartoœæ przewodnictwa mo na wyznaczyæ dla tej temperatury, ale jest to zwi¹zane z obliczeniem energii aktywacji dla danego zwi¹zku pó³przewodnikowego. W celu wyznaczenia energii aktywacji zmierzono przewodnictwo w temperaturze 373,15K i przy pomocy zale noœci (6) wyznaczono energie aktywacji dla tej próbki. (ln σ ln σ ) T T E A = K B, (6) T T w którym: przewodnoœæ próbki w temperaturze (373,15 K) [s/cm], s 0 przewodnoœæ próbki w temperaturze (298,15 K) [s/cm], E ) energia aktywacji [ev], T 0 temperatura 298,15 [K], T 1 temperatura 373,15 [K], K * sta³a Boltzmana (8,617343 10 ev/k) [ev/k]. -5 Wartoœæ przewodnictwa elektrycznego dla temperatury 373,15K wynosi³a 2,62 10-3 s/cm, natomiast wyznaczona energia aktywacji dla tej próbki wynosi³a 3,39 10-2 ev/k. Znaj¹c energiê aktywacji dla spieku, przy pomocy zale noœci (7), mo na obliczyæ przewodnoœæ dla temperatury 1073,15K: E A σ( T ) = σ exp( ), (7) TK w którym: σ (T) przewodnoœæ próbki w temperaturze (T) [K]. B Obliczona wartoœæ przewodnictwa próbki dla temperatury 1073,15K wynosi³a 5,21 10-3 S/cm. 6. Podsumowanie i wnioski Na podstawie przeprowadzonych badañ stwierdzono, e zwi¹zki takie jak ZnO, Al 2 O 3 oraz CaO generuj¹ noœniki ³adunku w tlenku tytanu. Najwy sze wartoœci przewodnoœci elektrycznej uzyskano dla piêcioprocentowego stê enia dodatku. Domieszk¹, która wywo³ywa³a najwy szy wzrost przewodnoœci elektrycznej, jest ZnO. Zbadano wybrane w³aœciwoœci fizyczne otrzymanych spieków. Na podstawie tych badañ stwierdzono, e do temperatury 1320 C nastêpuje szybka zmiana wszystkich parametrów fizycznych, natomiast powy ej tej temperatury widoczne jest plateau. Jako najbardziej w³aœciw¹ temperaturê do wypalania elektrolitu sta³ego ( + domieszka) wybrano œrodek obserwowanego zakresu plateau, czyli przedzia³ temperatur 134 1350 C. Podobne wartoœci przewodnoœci elektrycznej uzyskuje siê dla spieków: Ce 0,8 Gd 0,18 Sm 0,02 O 2 s¹ to wartoœci 6 9 10-3 s/cm.

38 MARCIN OSUCHOWSKI, TADEUSZ JAKUBIUK Literatura [1] C h m i e l n i a k T., Ogniwa paliwowe w uk³adach energetycznych ma³ej mocy, 2003. [2] L u c c h e s e P., V a r o q u a u x A., High Temperature Sofc Cells State of the art and prospects, CLEFS CEA, 44, 2000 2001. [3] L i u J., M a d s e n B. D., J i Z., B a r n e t t S., A Fuel Flexible Ceramic Based Anode forsofcs, Electrochemical and Solid-State Letters 2002, No 5 (6). [4] H u i S., P e t r i c A., Evaluation of yttrium-doped SrTiO3 as an anode for solid oxide fuel cells, J.Europ.Cer.Soc. 2002, No 22, s. 1673 1681. [5] S u z u k i T., J a s i ñ s k i P., P e t r o v s k y V., A n d e r s o n H. U., The Optical Properties and Band Gap Energy of Nanocrystalline La 0.4 Sr 0.6 TiO 3 Thin Films, J.Am.Ceram. Soc. 2005, No 88 (5), s. 1186 1189. [6] F a g g D. P., K h a r t o n V. V., K o v a l e v s k y A. V., V i s k u p A. P., N a u m o v i c h E. N., F r a d e J. R., The stability and mixed conductivity in La and Fe doped SrTiO3 in the search for potential SOFC anode materials, J.Europ.Cer.Soc. 2001, No 21, s. 1831 1835. [7] T a o S., I r v i n e J. T. S., Synthesis and Characterization of (La 0.75 Sr 0.25 )Cr 0.5 Mn 0.5 O 3-ä a Redox Stable, Efficient Perovskite Anode for SOFCs, Journal of The Electrochemical Society 2004, No 151 (2), s. A252 A259. [8] D u d e k M., B o g u s z W., R a Ÿ n i a k A., T r y b a l s k a B., Z y c h., Otrzymywanie i w³aœciwoœci ceramicznych elektrolitów tlenkowych w uk³adzie CeO 2 -Sm 2 O 3 -R 2 O 3 (R = La,Gd), Materia³y Ceramiczne 2007, nr 3, s. 88 94. MARCIN OSUCHOWSKI TADEUSZ JAKUBIUK OBTAINING SOLID CERAMIC ELEKTROLYTES FOR FUEL CELLS The fuel cell makes electric field without burn fuel and oxidizer. This reason we have no emissions of harmful gases e.g. nitrogen oxides, hydrocarbons and carbon oxide(this gases to contribute hole in ozone layer). Ceramic fuel cell working in very high temperature to order 1000 C because them are built from solid electrolyte such as zirconium dioxide with 8% admixture diyttrium trioxide. The high temperature working limited their function, rise built cost them and minimize. Reduce temperature work of ceramic fuel cell to order (600 750 C) is the main target of this technology. In this paper are written research different solid electrolyte such as titanium dioxide. We can change conductivity of titanium dioxide by using different admixtures. Admixtures can changing conductivity of titanium dioxide in wide range and they have influence on curve conductivity vs. temperature titanium dioxide. If we could change curve conductivity vs. temperature titanium dioxide it will be way to fall work temperature of Solid Oxide Fuel Cell.