Obniżamy cholesterol ze smakiem 2013 SCHEMAT I CELE LECZENIA DYSLIPIDEMII. dr inż. D. Gajewska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Obniżamy cholesterol ze smakiem 2013 SCHEMAT I CELE LECZENIA DYSLIPIDEMII. dr inż. D. Gajewska"

Transkrypt

1 SCHEMAT I CELE LECZENIA DYSLIPIDEMII dr inż. D. Gajewska Choroby układu sercowo-naczyniowego (CVD) są główną przyczyną przedwczesnej śmiertelności i życia z niepełnosprawnością (DALYs) w Europie. W większości przypadków spowodowane są miażdżycą ścian tętnic i zakrzepicą. Szacuje się, że koszty ekonomiczne CVD w Unii Europejskiej (bezpośredniej i pośredniej opieki zdrowotnej) stanowią około 192 miliardów euro rocznie. Wśród czynników wpływających na rozwój CVD wymienia się te, na które możemy wpływać styl życia (nieprawidłowe nawyki żywieniowe, palenie tytoniu, brak aktywności fizycznej) oraz te niemodyfikowalne, takie jak wiek i płeć. Szczególną uwagę w leczeniu zaburzeń lipidowych zwraca się na stężenie cholesterolu całkowitego (TC) i lipoprotein o małej gęstości (LDL-C), których normalizacja jest głównym celem leczenia dyslipidemii. W programach dotyczących prewencji i leczenia CVD w praktyce klinicznej zaleca się ocenę całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego (CV), czyli ocenę prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia CV u danej osoby w ciągu określonego czasu, związanego z miażdżycą. Wśród dostępnych systemów oceny ryzyka, najczęściej stosowane są Framingham i SCORE. W uproszczonej ocenie, bardzo dużym lub dużym całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym cechują się osoby: z rozpoznaną CVD; z cukrzycą typu 2 lub cukrzycą typu 1 z mikroalbuminurią oraz osoby z przewlekłą chorobą nerek. Głównym celem leczenia dyslipidemii jest obniżenie stężenia LDL-C. Na podstawie badań epidemiologicznych wykazano, że każde obniżenie LDL-C o 1,0 mmol/l (~40 mg/dl) skutkuje redukcją śmiertelności i chorobowości z powodu CVD o 22%. Docelowe stężenia LDL-C w leczeniu osób o dużym ryzyku wynoszą poniżej 100 mg/dl (< 2,5 mmol/l), a u osób z umiarkowanym ryzykiem poniżej 115 mg/dl (< 3 mmol/l). W grupie pacjentów bardzo dużego ryzyka CV (współistniejąca cukrzyca typu 1 lub typu 2, rozpoznana CVD, przewlekła choroba nerek),celem leczenia jest uzyskanie wartości LDL-C poniżej 70 mg/dl (< 1,8 mmol/l). Do żywieniowych składników przyczyniających się do nasilenia zaburzeń lipidowych zalicza się cukry proste, nasycone kwasy tłuszczowe i kwasy typu trans. Uważa się, że nasycone kwasy tłuszczowe zawarte w żywności najsilniej wpływają na stężenie cholesterolu LDL we krwi. Badania sugerują, że każde zwiększenie energii pochodzącej z tłuszczów nasyconych o 1%, powoduje wzrost stężenia LDL-C we krwi o 0,02 0,04 mmol/l lub 0,8 1,6 mg/dl. Z badań wynika także, że zastąpienie tylko 1% całkowitej energii pochodzącej z nasyconych kwasów tłuszczowych innymi składnikami np. kwasami jednonienasyconi, kwasami z rodziny n6 lub węglowodanami (najlepiej złożonymi), może skutkować zmniejszeniem stężenia cholesterolu LDL we krwi. W leczeniu dyslipidemii ważne miejsce zajmuje zmiana stylu życia, definiowana jako modyfikacja diety i zwiększenie aktywności fizycznej. Zalecana jest we wszystkich schorzeniach związanych z zaburzeniami metabolizmu lipidów. Przy mniej nasilonych zaburzeniach i mniejszym ryzyku chorób układu sercowo-naczyniowego jest to główna metoda leczenia, a przy większym ryzyku jest to terapia wspomagająca leczenie farmakologiczne. Jeśli ryzyko sercowo naczyniowe nie jest wysokie (to powinien ocenić lekarz), to zawsze leczenie zaburzeń lipidowych powinno zaczynać się od zmiany stylu życia, w tym odpowiedniej modyfikacji diety. Do czynników zawartych w produktach spożywczych, które uważa się za zmniejszające ryzyko chorób układu krążenia należą: błonnik pokarmowy, jednonienasycone kwasy tłuszczowe, wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny

2 omega 3, witaminy o silnym działaniu antyoksydacyjnym (witaminy C i E), substancje zwarte w produktach roślinnych (np. sterole i stanole). Interwencje dotyczące stylu życia mające na celu redukcję stężenia cholesterolu ogółem i stężenia LDL-C obejmują: - zmniejszenie podaży tłuszczów nasyconych, - zmniejszenie podaży nienasyconych kwasów tłuszczowych typu trans, - zwiększenie udziału błonnika, zwłaszcza frakcji rozpuszczalnych w wodzie - zmniejszenie spożycia cholesterolu, - wprowadzenie do diety żywności funkcjonalnej wzbogaconej w fitosterole, - redukcję nadmiarów masy ciała, - wprowadzenie do diety produktów zawierających białko sojowe, - zwiększenie aktywności fizycznej Warto pamiętać, że istnieją bardzo duże indywidualne różnice w odpowiedzi organizmu na konsumowane z dietą składniki pokarmowe. Dobrym przykładem takiego efektu jest zawarty w żywności cholesterol, który u poszczególnych osób może w zróżnicowany sposób wpływać na metabolizm lipidów w organizmie. Interwencje dotyczące stylu życia mające na celu redukcję stężenia triglicerydów obejmują: - redukcję nadmiarów masy ciała, - ograniczenie spożycia alkoholu, - zmniejszenie spożycia cukrów prostych (mono- i disacharydów), - zwiększenie aktywności fizycznej, - zmniejszenie spożycia węglowodanów ogółem, - wprowadzenie suplementów zawierających wielonienasycone kwas tłuszczowe n3 - zastąpienie kwasów tłuszczowych nasyconych tłuszczami jedno- lub wielonienasyconymi Interwencje dotyczące stylu życia mające na celu wzrost stężenia HDL-C obejmują: - zmniejszenie spożycia tłuszczów trans, - zwiększenie aktywności fizycznej, - redukcję nadmiarów masy ciała, - ograniczenie spożycia węglowodanów i zastąpienie ich tłuszczami nienasyconymi, - ograniczenie spożycia alkoholu, - wprowadzenie produktów z niskim indeksem glikemicznym i dużą zawartością błonnika, - zaprzestanie palenia tytoniu, - ograniczenie spożycia mono- i disacharydów Piśmiennictwo: 1.Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach Grupa Robocza do spraw postępowania w dyslipidemiach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe (EAS) Kardiologia Polska 2011; 69 (supl. IV). 2. Cooney M.T., Dudina A.L., Graham I.M. Value and limitations of existing scores for the assessment of cardiovascular risk. A review for clinicians. J. Am. Coll. Cardiol. 2009; 54:

3 3. Cooney M.T., Dudina A., d Agostino R. et al. Cardiovascular risk estimation systems in primary prevention. Do they differ? Do they make a difference? Can we see the future? Circulation 2010; 122: Conroy R., Pyorala K., Fitzgerald A.P. at al.. Estimation of ten-year risk of fatal cardiovascular disease in Europe: the SCORE project. Eur. Heart J. 2003; 24: Cholesterol Treatment Trialists (CTT) Collaboration. Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol: a meta-analysis of data from participants in 26 randomized trials. Lancet 2010; 376: Mensink R.P., Zock P.L., Kester A.D.M. et al. Effects of dietary fatty acids and carbohydrates on the ratio of serum total to HDL cholesterol and on serum lipids and apolipoproteins: a meta-analysis of 60 controlled trials. Am. J. Clin. Nutr. 2003; 77:

4 NIEFARMAKOLOGICZNE LECZENIE DYSLIPIDEMII dr inż. D. Gajewska Wśród najczęstszych schorzeń związanych z występowaniem chorób sercowonaczyniowych wymienia się nadciśnienie tętnicze, dyslipidemię, otyłość i cukrzycę. Dodatkowym czynnikiem zwiększającym ryzyko CVD są palenie tytoniu i brak aktywności fizycznej. W leczeniu CVD stosuje się zarówno metody farmakologiczne, jak też metody niefarmakologiczne, opierające się stosowaniu określonych modyfikacji diety. W aktualnych strategiach leczenia dyslipidemii coraz większy nacisk kładzie się na konieczność normalizacji profilu lipidów, redukcję masy ciała, zwiększenie aktywności fizycznej oraz w uzasadnionych przypadkach stosowanie suplementacji. Stosowanie farmakoterapii zaleca się wszystkim pacjentom z grupy wysokiego ryzyka naczyniowego oraz tym, u których inne formy leczenia nie są skuteczne. W pozostałych przypadkach metodą, od której rozpoczyna się leczenie powinna być indywidualnie opracowana dieta, prowadzącą do redukcji masy ciała u osób z nadwagą lub otyłością oraz zmniejszenia ilości tkanki tłuszczowej trzewnej (Tabela 1). Często przekłada się to na zmiany w profilu lipidowym porównywalne do terapii farmakologicznych. Tabela 1.Założenia diety w prewencji i leczeniu chorób układu krążenia Rodzaj zaleceń Zalecana ilość Energia Ilość pozwalająca na utrzymanie stałej masy ciała i BMI <25 kg/m 2 Nasycone kwasy tłuszczowe <10% energii z diety, zastąpienie wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi Kwasy tłuszczowe typu trans Najmniej jak to możliwe z produktów przetworzonych oraz <1% energii z produktów naturalnych Sól kuchenna < 5 g dziennie Błonnik pokarmowy g dziennie z pełnoziarnistych produktów zbożowych, owoców i warzyw Warzywa 200 g dziennie (2 3 porcje) Owoce 200 g dziennie (2 3 porcje) Ryby Przynajmniej 2 razy w tygodniu, przynajmniej raz ryby tłuste Alkohol Ograniczenie do 2 drinków/ dobę dla mężczyzn (20g alkoholu/d) i 1 dla kobiet (10 g alkoholu/d) Źródłu: na podstawie Joint ESC Guidelines Strategie prewencji schorzeń układu krążenia obejmują: zwiększoną podaż wielonienasyconych kwasów tłuszczowych n-3 (z różnych źródeł), zwiększenie spożycia warzyw owoców, orzechów i pełnoziarnistych produktów zbożowych, ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i kwasów typu trans, ograniczenie spożycia soli i alkoholu. Zdaniem wielu ekspertów jednym z najważniejszych elementów prewencji chorób układu krążenia jest zapobieganie wzrostom stężenia frakcji LDL cholesterolu, poprzez odpowiednią modyfikację diety, już w najmłodszym wieku i utrzymanie prozdrowotnych nawyków żywieniowych przez całe życie. Strategie ukierunkowane na obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL przedstawiono w Tabeli 2.

5 Tabela 2. Strategie postępowania dietetycznego mające na celu obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL Zalecenia Znaczenie Siła dowodów wpływu Zmniejszenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych +++ A Zmniejszenie spożycia kwasów tłuszczowych typu trans +++ A Zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego ++ A Zmniejszenie spożycia cholesterolu ++ B Wprowadzenie żywności funkcjonalnej wzbogaconej w +++ A fitosterole Redukcja nadmiernej masy ciała ++ B Wprowadzenie żywności zawierającej białko sojowe + B Regularna aktywność fizyczna + A Źródłu: na podstawie Wytycznych ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach (2011) Mechanizmy działania diety opartej o powyższe zalecenia prowadzą do poprawy profilu lipidowego, zmniejszenia stresu oksydacyjnego, zmniejszenia stanu zapalnego, poprawy funkcji śródbłonka naczyń, zwiększenia wrażliwości na insulinę, regulacji ciśnienia tętniczego i zmniejszenia krzepliwości krwi. Wśród diet stosowanych w leczeniu dyslipidemii najczęściej wymienia się dietę śródziemnomorską, DASH i dietę Portfolio. We współczesnej diecie śródziemnomorskiej, uważanej za zmniejszającą ryzyko chorób układu krążenia, zaleca się zamianę tłuszczów nasyconych i typu trans na tłuszcze nieuwodornione, zwiększenie konsumpcji kwasów tłuszczowych z rodziny n3 z ryb, owoców morza lub źródeł roślinnych, zwiększenie spożycia warzyw i owoców z niskim indeksem glikemicznym oraz orzechów i pełnoziarnistych produktów zbożowych. Dieta Porfolio, ukierunkowana na obniżenie stężenia cholesterolu charakteryzuje się dużym udziałem rozpuszczalnych w wodzie frakcji błonnika pokarmowego oraz obecnością białka sojowego, steroli roślinnych i orzechów, a więc żywności o udokumentowanych właściwościach hipolipemizujących. W skład diety Portfolio, stosowanej w badaniach, wchodziły margaryny i inne produkty wzbogacone w sterole roślinne, dostarczające ok. 1 g steroli/1000 kcal; błonnik rozpuszczalny z owsa, jęczmienia lub psyllium w ilości 10g/1000 kcal; białko sojowe w ilości ok. 50 g/d oraz migdały w ilości 30g (ok. 23 sztuk)/d. Dieta DASH (DietaryApproaches to Stop Hypertension), zalecana w profilaktyce i leczeniu nadciśnienia tętniczego, także bazuje na warzywach i owocach, pełnoziarnistych produktach zbożowych, wysokogatunkowym chudym mięsie i rybach, orzechach i nasionach oraz produktach mlecznych o obniżonej zawartości tłuszczu. Zachęca się konsumentów do ograniczania produktów bogatych w sól, nasycone kwasy tłuszczowej i cukier, zwłaszcza dodany w procesie produkcji (Tabela 3). Prawidłowo zaplanowana dieta DASH powinna dostarczać ok 27% energii z tłuszczu, oraz dużych ilości składników o działaniu hipotensyjnym (wapnia, potasu i magnezu). Dzięki dużej zawartości antyoksydantów (przeciwutleniaczy) dieta DASH wpływa na poprawę potencjału antyoksydacyjnego i w efekcie obniżenie ciśnienia tętniczego.

6 Tabela 3. Liczba porcji poszczególnych produktów wg zaleceń diety DASH (wg The DASH Diet Eating Plan, 2009) Grupy produktów Liczba porcji produktów* /dobę 1600 kcal/d 2000 kcal/d 2600 kcal/d Produkty zbożowe Warzywa Owoce Niskotłuszczowe produkty mleczne Chude mięso, ryby, drób Orzechy, nasiona, rośliny strączkowe 3/tydzień 4 5/tydzień 1 Tłuszcze i oleje Słodycze i cukier 0 5/tydzień 2 Piśmiennictwo: 1. Houston M.C., Fazio S., Chilton F.H.,Wise D.E., Jones K.B., Barringer T.A., Bramlet D.A. Nonpharmacologic Treatment of Dyslipidemia Progress in Cardiovascular Diseases , Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach Grupa Robocza do spraw postępowania w dyslipidemiach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe (EAS) Kardiologia Polska 2011; 69 (supl. IV). 3. European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice (version 2012) The Fifth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice. Joint ESC Guidelines European Heart Journal 1-77, The European Society of Cardiology Willett W.C., Kuller L.H., Mozaffarian D. et al.: The great fat debate: reducing cholesterol. J Am Diet Assoc 2011, 111: Giugliano D., Ceriello A., Esposito K.: The effects of diet on inflammation. J Am Coll Cardiol 2006, 48:

7 EPIDEMIOLOGIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA I OCENA RYZYKA SERCOWO-NACZYNIOWEGO mgr inż. E. Pałkowska Epidemiologia chorób układu krążenia Choroby układu sercowo-naczyniowego są główną przyczyną przedwczesnych zgonów na świecie. Mimo że od lat 90-tych sytuacja zdrowotna uległa poprawie, choroby układu krążenia wciąż stanowią główną przyczynę zgonów w Polsce i są odpowiedzialne za blisko 50% wszystkich zgonów w Polsce. umiwralność [%] choroby układu krążenia nowotwory złośliwe urazy i zatrucia inne Wykres 1 Zgony w Polsce według przyczyny w latach 1990, 1995, 2005 i 2010 (www.stat.gov.pl) Rozpowszechnienie niektórych czynników ryzyka CVD w Polsce Do głównych czynników ryzyka chorób układu krążenia zalicza się m.in. nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, zaburzenia gospodarki węglowodanowej, nadwagę i otyłość, palenie tytoniu, niski poziom aktywności fizycznej, nieprawidłową dietę oraz rodzinne występowanie chorób układu krążenia. Nadciśnienie tętnicze Podwyższone ciśnienie tętnicze jest istotnym czynnikiem choroby niedokrwiennej serca, choroby naczyniowo-mózgowej, choroby tętnic obwodowych oraz niewydolności nerek Tabela 1 Klasyfikacja wartości ciśnienia tętniczego Klasyfikacja Ciśnienie skurczowe Ciśnienie rozkurczowe Ciśnienie optymalne <120 i < 80 Ciśnienie prawidłowe i/lub Ciśnienie wysokie prawidłowe i/lub 85-89

8 Nadciśnienie 1. stopnia i/lub Nadciśnienie 2. stopnia i/lub Nadciśnienie 3. stopnia 180 i/lub 110 Izolowane nadciśnienie skurczowe 140 i < 90 Europejskie wytyczne dotyczące zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce klinicznej na 2012 rok; Kardiologia Polska 2012; 70, supl. I: Według danych z NATPOL (Ogólnopolskie Badanie Rozpowszechnienia Czynników Ryzyka Chorób Układu Krążenia) zakończonego w 2011 roku problem nadciśnienia tętniczego (>140/90mmHg) dotyczy ponad 9,5 miliona dorosłych Polaków, czyli ponad 32% populacji w wieku lat. Szacuje się, że dodatkowo około 3 mln osób nie jest świadoma swojej choroby. U ponad 61% (18mln) dorosłych Polaków zdiagnozowano hipercholesterolemię ( 190mg/dl lub leczenie farmakologiczne hipolipemizujące), z kolei 8mln to zdeklarowani palacze. Według ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia występowaniu chorób układu krążenia można zapobiec w niemal 80%, a chorobom nowotworowym w 40%. Istotne jest zintegrowane działanie podjęte w odpowiednim momencie. Ponieważ poszczególne czynniki ryzyka mogą wchodzić ze sobą w interakcje niezwykle ważnym elementem prewencji chorób układu krążenia jest określanie indywidualnego ryzyka. Karta Ryzyka SCORE to powszechnie przyjęte i proste narzędzie służące do oceny ogólnego ryzyka zgonu z powodu chorób układu krążenia w ciągu następnych 10 lat. System ten opracowano na podstawie wyników prowadzonych w Europie długoletnich badań, w których uczestniczyło ponad 200 tysięcy osób. Jaki jest cel szacowania ryzyka? Ocena ogólnego ryzyka umożliwia wyodrębnienie z populacji ogólnej osób szczególnie zagrożonych, podjęcie właściwych decyzji dotyczących leczenia oraz monitorowanie postępów wprowadzonej terapii. System SCORE pozwala na oszacowanie ryzyka ogólnego na podstawie oceny pięciu czynników ryzyka: wieku, płci, skurczowego ciśnienia tętniczego, stężenia cholesterolu całkowitego oraz palenia papierosów. Dla populacji polskiej przypisane są tablice SCORE dla krajów wysokiego ryzyka. Za próg wysokiego ryzyka ogólnego zgonu z powodu chorób układu krążenia przyjęto wartość 5%. Do jakich wartości należy dążyć by zmniejszyć lub wyeliminować ryzyko rozwoju chorób układu krążenia? 1. ciśnienie tętnicze: <140/90 mmhg 2. stężenie cholesterolu całkowitego: < 190 mg/dl (<5 mmol/l) 3. stężenie cholesterolu frakcji LDL: 115 mg/dl (<3 mmol/l) 4. stężenie cholesterolu frakcji HDL: > 40 mg/dl (>1,0mmol/l) u mężczyzn i > 45 mg/dl (>1,2 mmol/l) u kobiet 5. stężenie triacylogliceroli na czczo <150mg/dl (< 1,7 mmol/l ) 6. BMI < 25kg/m2 7. Obwód tali: <94 cm u mężczyzn i <80 cm u kobiet

9 Eksperci towarzystw kardiologicznych zgodnie wskazują, że kluczem do zachowania zdrowia przez długie lata jest: niestosowanie tytoniu, regularna aktywność fizyczna, tj. minimum 30min, przez większość dni w tygodniu, właściwy sposób odżywiania, kontrolowanie masy ciała, ciśnienie tętnicze <140/90mmHg, stężenie cholesterolu całkowitego w osoczu <190mg/dl, prawidłowa wartość glikemi na czczo <100mg/dl. Piśmiennictwo: 1. Europejskie wytyczne dotyczące zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce kliniczne na 2012 rok; Kardiologia Polska 2012; 70, supl. I: Podolec P, Kopeć G, Pająk A i wsp. Konsensus rady redakcyjnej Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenie dotyczący oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, Forum Profilaktyki, 2006, 2(3), 4. Zdrojewski T. Częstość występowania i świadomość nadciśnienia tętniczego w Polsce i na świecie, Postępy Nauk Medycznych, 2011, (3): Zalecenie kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2013, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. 6. Podstawowe informacje o sytuacji demograficznej Polski w 2011 roku, Główny Urząd Statystyczny, Departament Badań Demograficznych,

10 WPŁYW SKŁADNIKÓW POKARMOWYCH NA GOSPODARKĘ LIPIDOWĄ Mgr inż. E. Pałkowska Zaburzenia gospodarki lipidowej zaliczane są do głównych czynników ryzyka chorób sercowonaczyniowych, stąd też są istotnym elementem profilaktyki oraz celem terapii chorób układu krążenia obejmującej zarówno postępowanie niefarmakologiczne, jak i farmakologiczne. Wyniki licznych badań epidemiologicznych (m.in. Framingham Heart Study (FHS), Lipid Research Clinics Trial (LRCT) wskazują na dodatnią zależność między stężeniem cholesterolu całkowitego i cholesterolu frakcji LDL w osoczu a zapadalnością na choroby układu sercowo naczyniowego. Dowiedziono także, że wzrost stężenia cholesterolu frakcji LDL w osoczu krwi powyżej 100 mg/dl wykazuje istotne działanie aterogenne. W związku z powyższym obniżenie stężenie cholesterolu frakcji LDL jest podstawowym założeniem profilaktyki i leczenia chorób układu krążenia. W poniższej tabeli przedstawiono wpływ poszczególnych modyfikacji zwyczajowego sposobu żywienia na stężenie cholesterolu frakcji LDL w osoczu. Tabela 1 Szacowana redukcja stężenia cholesterolu LDL [%] w efekcie modyfikacji diety (opracowanie na podstawie Składowe diety Modyfikacja Przeciętny spadek stężenia cholesterolu frakcji LDL [%] nasycone kwasy tłuszczowe < 7% energii z diety 8 10 cholesterol pokarmowy < 200 mg/dzień 3-5 redukcja masy ciała Około 5 kg 5-8 błonnik rozpuszczalny 5 10 g/dzień 3-5 stanole/sterole roślinne 2 g/dzień 6 15 Łącznie % Według ekspertów Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej (NCEP-ATP III, National Cholesterol Education Program Adult Treatment Panel III) podstawą leczenia zaburzeń lipidowych jest modyfikacja stylu życia. Zmiany ogólnie zwane TLC (Therapeutic Lifestyle Changes) mające na celu przede wszystkim zmniejszenie ryzyka chorób układu krążenia to: zmniejszenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu, modyfikacje sposobu żywienia prowadzące do obniżenia stężenia cholesterolu frakcji LDL w osoczu, redukcja masy ciała, zwiększenie regularnej aktywności fizycznej Szczegółowe wytyczne stanowiące podstawę zalecanego stylu życia przedstawiono w tabeli 2.

11 Tabela 2 Kluczowe komponenty diety hipocholesterolemicznej (opracowanie na podstawie Składniki diety Zalecenia Składniki diety Zalecenia całkowita podaż energii dobrana tak, by osiągnąć należną masę ciała/zapobiec wzrostowi m.c. stanole/sterole roślinne 2g/dzień tłuszcz % całkowitej podaży energii białko około 15 % całkowitej podaży energii nasycone kwasy tłuszczowe < 7% energii z diety węglowodany*) % całkowitej podaży energii jednonienasycone kwasy tłuszczowe do 20 % całkowitej podaży energii błonnik pokarmowy 20 30g/dzień wielonienasycone kwasy tłuszczowe do 10 % całkowitej podaży energii błonnik rozpuszczalny 10 25g/dzień cholesterol pokarmowy < 200 mg/dzień dodatkowo aktywność fizyczna umiarkowany wysiłek fizyczny wydatkowanie na ćwiczenia co najmniej 200kcal/dzień *) - zaleca się by były to głównie węglowodany złożone, których źródłem są m.in.: zbożowe produkty pełnoziarniste, warzywa i owoce. Poprzez korzystne oddziaływanie na profil lipidowy osocza wielonienasycone kwasy tłuszczowe pełnią istotą rolę w profilaktyce i terapii chorób układu krążenia. Badania obejmujące ponad 11 tys. osób po zawale, prowadzone przez 3,5 roku, dostarczyły dowodów na to, że spożycie 1gkwasów tłuszczowych z rodziny n-3 obniża ryzyko zgonów z powodu schorzeń układu krążenia o 30% i o 45% - ryzyko nagłej śmierci sercowej.

12 Tabela 3 Zalecenia AHA (American Heart Association) dotyczące spożycia kwasów omega-3 (opracowanie na podstawie Kris-Etherton i wsp., 2002) POPULACJA ZALECENIA Osoby bez stwierdzonej choroby serca Konsumpcja różnorodnych gatunków ryb (głównie tłustych z zimnych akwenów), co najmniej 2 razy w tygodniu; do diety należy włączyć oleje i produkty bogate w kwas α-linolenowy, m.in.: olej lniany, rzepakowy, sojowy, siemię lniane i orzechy; Osoby ze zdiagnozowaną chorobą serca Spożycie około 1g EPA i DHA na dzień, których źródłem powinny być tłuste ryby; dopuszcza się suplementację kwasami n-3 po konsultacji z lekarzem; Osoby z hipertriglicerydemią Suplementacja diety preparatami EPA i DHA pod nadzorem lekarza; Piśmiennictwo: 1. Europejskie wytyczne dotyczące zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce kliniczne na 2012 rok; Kardiologia Polska 2012; 70, supl. I: Third report of National Cholesterol Education Program (NCEP) (2002): Detection, Evaluation and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III). Final Report. 3. Diet, nutrition and the prevention of hypertension and cardiovascular disease. Public Health Nutrition, 2004, 7, Kris-Etherton P.M., Harris W.S., Appel L.J. Fish consumption, fish oil, omega-3 fatty acids, and cardiovascular disease. Circulation, 2002, 106:

13 INTERAKCJE STANOLI ROŚLINNYCH Z LEKAMI ORAZ WYBRANYMI WITAMINAMI ROZPUSZCZALNYMI W TŁUSZCZACH Dr farm. P. Paśko Sterole i stanole roślinne, będące elementem naszej codziennej diety, jak i dodatkiem do margaryn, stanowią istotny element żywności funkcjonalnej stosowanej w prewencji i zwalczaniu chorób układu sercowo naczyniowego. Choroby te wynikają m.in. z nieprawidłowych nawyków żywieniowych, siedzącego trybu życia oraz zaburzonej gospodarki lipidowej organizmu. Z powodu coraz częstszego zalecania steroli i stanoli roślinnych przez lekarzy, farmaceutów i dietetyków oraz samodzielnego zakupu takich produktów spożywczych przez pacjentów pod wpływem reklamy warto omówić problem interakcji tych bioaktywnych składników z lekami, szczególnie ze względu na fakt, że grupę docelową stanowią pacjenci ze schorzeniami serca i naczyń, którzy stosują bardzo dużo różnorodnych leków oraz suplementów diety, a te mogą w sposób istotny interferować ze sobą oraz wspomnianymi stanolami. Sterole i stanole roślinne powodują redukcję wchłaniania cholesterolu obecnego w diecie, jednak równocześnie stymuluje syntezę endogennego cholesterolu. Substancje te zastosowane równocześnie z inhibitorami reduktazy hydroksymetyloglutarytlo-koenzymu A (statyny), bardzo często wykorzystywanymi jako leki poprawiające profil lipidowy (cholesterol całkowity, LDL, HDL), mogą wpłynąć korzystnie na powyższy proces. Dzięki połączeniu wpływu żywności funkcjonalnej oraz farmakoterapii w postaci statyn (m.in. simwastatyna, lowastatyna, atorwastatyna, rosuwastatyna) pojawia się efekt korzystny w postaci obniżenia poziomu cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL. W wielu badaniach udowodniono efekt terapii skojarzonej statyn i fitostanoli. Przykładowo Gylling i wsp. przeprowadził badania z użyciem prawastatyny 40 mg/24h oraz estrów sitostanolu (3 g/24h) przez okres 4 tygodni. Grupę stanowili pacjenci z cukrzycą insulinoniezależną, u których po zakończeniu badania zaobserwowano spadek poziomu cholesterolu całkowitego oraz 6% redukcję cholesterolu frakcji LDL. Blair i wsp. zastosował u pacjentów zażywających statyny dłuższą terapię estrami stanoli w dawce 5,1 g/24 h trwającą 8 tygodni i wykazał 7% redukcję poziomu cholesterolu całkowitego i 10% spadek frakcji LDL. Innym dobroczynnym aspektem terapii skojarzonej statyn i stanoli jest możliwość skutecznej modyfikacji dawki leku hipolipemicznego, a za obniżeniem dawki stosowanych statyn idzie zmniejszenie działań niepożądanych wynikających z ich stosowania. Ezetymib, który hamuje wchłanianie cholesterolu oraz steroli roślinnych w jelitach, prowadzi do zmniejszenia ilości cholesterolu transportowanego do wątroby. Nie wpływa on jednak na wchłanianie triglicerydów [MP]. Na poziomie molekularnym celem działania ezetymibu jest białko (Niemann-Pick C1 like 1 (NPC1L1)) transportujące cholesterol w śluzówce jelita do wnętrza komórki. Dzięki hamowaniu tego białka lek ten zmniejsza stężenie cholesterolu we krwi. Postulowano wcześniej, że z racji hamowania wchłaniania steroli roślinnych w jelitach lek ten nie powinien być stosowany w terapii skojarzonej. Jednak Lin i wsp. wykazał, że poza tym mechanizmem istnieją inne szlaki odpowiedzialne za działanie steroli (jak transportery ABCG5/8), na których aktywność nie ma wpływu stosowanie ezetymibu. W swoich badaniach zastosował on ezetymib w dawce 10 mg/24h oraz fitosterole w dawce 2,5 g/24h. Na podstawie otrzymanych wyników Lin i wsp. sugeruje, że stosowanie ezetymibu w połączeniu z fitosterolami może mieć korzystny wpływ na obniżenie poziomu cholesterolu poprzez zahamowanie jego wchłaniania, zwiększenie wydalania wraz z kałem oraz obniżenie stężenia frakcji LDL. A więc terapia sterolami

14 i stanolami roślinnymi wraz z ezetymibem przynosi dodatkowe korzystne efekty u pacjentów z hipercholesterolemią, jednak z racji niewielu badań związanych z interakcjami tego leku oraz fitosterolami należy śledzić piśmiennictwo specjalistyczne związane z tym tematem. Istotne dla pacjentów są szczególnie interakcje z lekami przeciwkrzepliwymi (warfaryna). Badania wykazały, że spożycie estrów stanoli (4,5 g/dobę) podczas 8 tygodniowej terapii nie wpłynęło niekorzystnie na czas protrombinowy. Omawiając interakcje steroli i stanoli roślinnych z wybranymi składnikami diety rozpuszczalnymi w tłuszczach, takimi jak witaminy A, D, E, K, czy karotenoidy (luteina, zeaksantyna) oraz likopen, należy zauważyć, że nie ma niebezpieczeństwa wystąpienia niedoborów witaminy A i D. Istnieją doniesienia o istotnym obniżeniu biodostępności witaminy E podczas stosowania diety bogatej w stanole roślinne, co wynika z interakcji na poziomie wchłaniana lipofilnych przeciwutleniaczy, jednak zmiany te nie przekładały się na efekty kliniczne. W badaniach nad biodostępnością witaminy K obserwowano obniżenie stężenia tej witaminy (maksymalnie do 18%) zależne od dawki stosowanych steroli (0,8 3,2 g/24h) podawanych przez 3,5 tygodnia. Jednak Plat i wsp. wykazał, że 8 tygodniowa terapia stanolami roślinnymi nie wpłynęła negatywnie na zmianę parametrów krzepnięcia, co dodatkowo potwierdza wcześniej opisany brak wpływu stanoli na terapię warfaryną. Dodatkowo zaobserwowano istotne zmiany we wchłanianiu karotenoidów (alfa i beta karoten) oraz likopenu, u osób, które stosowały estry stanoli w dawce 3,8 4,0 g/24h przez 8 tygodni, co może wynikać ze zmniejszenia ilości cholesterolu LDL, który może transportować rozpuszczalne w tłuszczach antyoksydanty. Należy zauważyć, że efekty niedoborów powyżej omawianych substancji nie powinny pojawiać się u osób, które równocześnie przestrzegają zaleceń prawidłowej diety. Na podstawie dotychczasowych badań stwierdzono, że problem interakcji pomiędzy lekami a sterolami i stanolami stosowanymi w ilości 1,5-3 g/24h jest niewielki i obejmuje, w przypadku leków, głównie leki hipolipemizujące oraz rozrzedzające krew. W piśmiennictwie nie wykazano negatywnych interakcji zagrażających pacjentom, zaobserwowano zaś korzystny efekt addytywny (szczególnie w przypadku statyn) na hamowanie rozwoju schorzeń serca i naczyń, co zasługuje na szczególną uwagę i zainteresowanie. Wskazane są dalsze badania związane z bezpieczeństwem farmakoterapii w połączeniu ze sterolami i stanolami roślinnymi, a szczególnie badania nad biodostępnością leków rozpuszczalnych w tłuszczach, jak m.in. leki układu nerwowego. Ograniczenia we wchłanianiu substancji odżywczych nie stanowią zagrożenia, jeśli pacjenci będą równocześnie przestrzegać zaleceń prawidłowej diety i spożywać więcej niż 1 porcję warzyw i owoców na dobę stanowiących źródło karotenoidów oraz likopenu. Piśmiennictwo: 1. Berger A., Jones P.J., Abumweis S.S. Plantsterols: factors affecting their efficacy and safety as functional food ingredients.lipids Health Dis 2004; 3: Blair S.N., Capuzzi D.M., Gottlieb S.O., Nguyen T., Morgan J.M, Cater N.B. Incremental reduction of serum total cholesterol and low-density lipoprotein cholesterol with the addition of plant stanol estercontaining spread to statin therapy. Am J Cardiol 2000; 86: de Jong A., Plat J., Mensink R.P. Metaboliceffects of plantsterols and stanols (Review).J Nutr Biochem 2003; 14 (7): Gylling H., Miettinen T.A. Effects of inhibiting cholesterol absorption and synthesis on cholesterol and lipoprotein metabolism in hypercholesterolemic non-insulin-dependent diabetic men. J Lipid Res 1996; 37:

15 5. Hendriks H.F.N., Weststrate J.A., van Vliet T., Meijer G.W. Spreads enriched with three different levels of vegetable oil sterols and the degree of cholesterol lowering in normocholesetrolemic and mildly hypercholesterolemic subjects. Eur J Clin Nutr 1999; 53: Lin X., Racette S., Lefevre M., Ma L., Spearie C., Steger-May K., Ostlund R.. Combined effects of ezetimibe and phytosterols on cholesterol metabolism. A randomized, controlled feeding study in humans. Circulation. 2011; 124: Medycyna Praktyczna Indeks leków MP wersja on-line 8. Neil H.A., Meijer G.W., Roe L.S. Randomised controlled trial of use by hypercholesterolaemic patients of a vegetable oil sterol-enriched fat spread. Atherosclerosis 2001;156: Nguyen T., Dale L. Plant stanol esters and vitamin K. Mayo Clin Proc 1999; 74: Pikto-Pietkiewicz W., Pasierski T. Ezetymib inhibitor wchłaniania cholesterolu. Kardiol Pol 2006; 64: Plat J., Mensink R.P. Effects of diets enriched with two different plant sterol ester mixtures on plasma ubiquinol-10 and fat-soluble antioxidant concentrations. Metabol 2001; 50: Plat J., Mensink R.P. Vegetable oil based versus wood based stanol ester mixtures: effects on serum lipids and hemostatic factors in non hypercholesteremic subjects. Atheroscler 2000; 148: Simons L.A. Additive effect of plant sterol-ester margarine and cerivastatin in lowering low-density lipoprotein cholesterol in primary hypercholesterolemia. Am J Cardiol 2002; 90: Thompson G. Additive effects of plant sterol and stanol esters to statin therapy. The American Journal of Cardiology 2005; 96:

16 PRZESTRZEGANIE ZALECEŃ DOTYCZĄCYCH ZMIANY STYLU ŻYCIA dr inż. J. Myszkowska-Ryciak Zmiana stylu życia na bardziej prozdrowotny może przynieść wymierne korzyści zarówno w zapobieganiu, jak i leczeniu zaburzeń lipidowych. W przypadku pacjenta z zaburzeniami lipidowymi warto poinformować go o możliwości niefarmakologicznego leczenia poprzez wprowadzenie modyfikacji stylu życia, tj. zmianę nawyków żywieniowych oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Taka decyzja odnośnie terapii powinna być podjęta po konsultacji z lekarzem prowadzącym. Strategia modyfikacji stylu życia będzie miała nie tylko korzystny wpływ na poziom cholesterolu, ale również na inne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych: nadmierną masę ciała czy podwyższony poziom glukozy. W wytycznych ESC/EAS dotyczących postępowania w dyslipidemiach z 2011 roku dokonano podsumowania wpływu określonych zmian stylu życia na stężenie lipidów poszczególnych frakcji według siły dowodów naukowych ich skuteczności oraz bezpieczeństwa. W odniesieniu do redukcji stężenia cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL najbardziej skuteczne okazują się: zmniejszenie spożycia tłuszczów nasyconych oraz tłuszczów typu trans oraz zastosowanie żywności funkcjonalnej wzbogacanej w fitosterole. Z kolei w przypadku hipertriglicerydemii najkorzystniejsze rezultaty uzyskuje się poprzez zmniejszenie masy ciała, ograniczenie spożycia alkoholu oraz zmniejszenie udziału mono i disacharydów w diecie. W celu zwiększenia stężenia cholesterolu frakcji HDL pacjent może odnieść korzyści w przypadku ograniczenia spożycia tłuszczów typu trans oraz zwiększenia aktywności fizycznej. Inne, często wymieniane przy okazji dietoterapii czy dietoprofilaktyki chorób sercowonaczyniowych modyfikacje stylu życia obejmujące stosowanie suplementów kwasów tłuszczowych omega 3, zmniejszenie całkowitej ilości węglowodanów w diecie, ograniczenie spożycia cholesterolu, zwiększenie podaży błonnika pokarmowego czy wprowadzenie białka sojowego do jadłospisów również mogą przynieść korzyści pacjentowi/klientowi, choć ich wpływ na stężenie lipidów jest mniejszy. Dietetyk powinien poświęcić szczególną uwagę edukacji pacjenta odnośnie modyfikacji diety zarówno w prewencji pierwotnej, jak i wtórnej. Według badań WOBASZ racja pokarmowa przeciętnego Polaka charakteryzuje się dość wysoką aterogennością, wynikającą z nadmiernego spożycia tłuszczów ogółem i nasyconych kwasów tłuszczowych oraz niskiej zawartości witamin z grupy B (z wyjątkiem B6) oraz składników mineralnych (wapnia, magnezu). Tzw. prewencyjna dieta powinna być urozmaicona pod względem doboru produktów (zgodnie z zaleceniami Piramidy Żywieniowej dostępnej m.in. na stronie internetowej Instytutu Żywności i Żywienia), zawierać duże ilości warzyw i owoców, pełnoziarniste produkty zbożowe i kasze oraz niskotłuszczowe lub odtłuszczone produkty mleczne. Ryby powinny pojawiać się w jadłospisie co najmniej 2 lub 3 razy w tygodniu (w tym co najmniej raz w tygodniu powinna to być tłusta ryba morska). Szczególnie wskazane są ryby z zimnych akwenów morskich, które zawierają zwykle większą ilość kwasów tłuszczowych z rodziny omega 3. W przypadku osób niespożywających wystarczającej ilości ryb, w diecie nie powinno zabraknąć innych źródeł nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega 3 (głównie kwasu α-linolenowego), takich jak: orzechy, soja i olej z nasion lnu. Jeżeli z różnych powodów (np. alergii pokarmowej) pacjent nie może spożywać ryb, to warto rozważyć suplementację kwasami omega 3. Kolejnym składnikiem diety o charakterze kardioprotekcyjnym są sterole i stanole roślinne. Organizm ludzki nie jest w stanie syntetyzować steroli i stanoli roślinnych, tak więc ich stężenie w surowicy jest wynikiem wchłaniania jelitowego i wydzielania żółci. Średnie

17 spożycie steroli roślinnych w zwyczajowej zachodniej diecie wynosi około g/d, dla stanoli roślinnych jest znacznie niższe; pokarmowym źródłem obutych składników są przede wszystkim oleje roślinne, produkty zbożowe, orzechy, nasiona, owoce i warzywa. Wielkość redukującego wpływu steroli i stanoli roślinnych zależna jest od wielkości ich spożycia, a za optymalną dawkę w dziennej racji pokarmowej najczęściej przyjmuje się 2-3 g. Jest to wielkość praktycznie niemożliwa do uzyskania produktami tradycyjnymi, natomiast taką możliwość daje wykorzystanie produktów funkcjonalnych w diecie. Produkty funkcjonalne wzbogacone w fitosterole roślinne dostępne na rynku polskim to przede wszystkim margaryny, jogurty i napoje mleczne. Kolejnym istotnym elementem prozdrowotnej diety jest ograniczenie spożycia soli kuchennej. W ciągu dnia nie należy przekraczać dawki 5 g soli, co stanowi równowartość jednej łyżeczki. W praktyce oznacza to unikanie dosalania potraw na talerzu, oszczędne stosowanie soli do przygotowywania potraw w domu, jak również unikanie bardzo słonych produktów (np. chipsy, słone orzeszki). Pacjentowi warto doradzić stosowanie niskosodowej/wysokopotasowej soli i/lub zwiększenie ilości przypraw ziołowych. Dietetyk powinien również uczulić pacjenta odnośnie zawartości soli w niektórych powszechnie stosowanych, jako alternatywa dla soli, przyprawach (typu warzywko, maggi). Warto również podkreślić, że bogatym źródłem soli w diecie są przetworzone przemysłowo produkty, tak więc lepszym wyborem zawsze będą warzywa świeże lub mrożone, a nie z puszki. Bardzo istotne w prozdrowotnej diecie jest odpowiednie, tj. dopasowane do potrzeb organizmu, spożycie energii (kalorii). Rolą dietetyka jest odpowiednie zbilansowanie diety, szczególnie u osób z nadwagą czy otyłością. Warto podkreślić, że u osób z nadmierną masą ciała, nawet jej niewielkie obniżenie (5 10%), znacznie poprawia zaburzenia lipidowe i korzystnie wpływa na inne czynniki ryzyka chorób układu krążenia. Badania wskazują, że u osób otyłych zmniejszeniu masy ciała o 10 kg odpowiadało obniżenie stężenia cholesterolu LDL o około 8 mg/dl. Oprócz zbilansowanej diety bardzo ważnym elementem zdrowego stylu życia jest aktywność fizyczna. Aktywność fizyczną przynajmniej 2-3 razy tygodniowo przez więcej niż 30 minut deklaruje prawie połowa Polaków. Jednak tylko niespełna 1/3 robi to codziennie lub przez 4-6 dni w tygodniu. Dietetyk powinien podkreślać rolę regularnych ćwiczeń fizycznych o umiarkowanym stopniu nasilenia w utrzymaniu prawidłowej masy ciała bądź jej zmniejszeniu, zapobieganiu cukrzycy typu 2 i poprawie wskaźników lipidowych. Najlepiej aby pacjent wykonywał je systematycznie, przez co najmniej 30 minut dziennie, a ich intensywność powinna być dostosowana do możliwości organizmu. U osób starszych, otyłych lub z innymi chorobami przewlekłymi rodzaj i czas aktywności fizycznej powinien być skonsultowany z lekarzem. Przy okazji zdrowego stylu życia nie można zapomnieć o paleniu tytoniu, które jest uznaną przyczyną wielu różnych chorób i odpowiada za 50% wszystkich dających się uniknąć zgonów wśród palaczy, z których połowa wynika z chorób sercowo-naczyniowych. Palenie zwiększa ryzyko wszystkich chorób układu sercowo-naczyniowego. Należy pamiętać, że wprowadzenie prozdrowotnego stylu życia przyniesie korzystne efekty w każdym okresie życia nie tylko u osób młodych ale również w wieku starszym. Piśmiennictwo: 1. Jarosz M. (red). Normy żywienia dla populacji polskiej nowelizacja. IŻŻ, Warszawa Waśkiewicz A, Sygnowska E. Jakość żywienia dorosłych mieszkańców Polski w aspekcie ryzyka chorób układu krążenia wyniki badania WOBASZ. Bromat. Chem. Toksykol. XLI, 2008; 3: Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach Grupa Robocza do spraw postępowania w dyslipidemiach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe (EAS) Kardiologia Polska 2011; 69 (supl. IV).

18 4. OstlundJrRE.Phytosterolsinhumannutrition.AnnuRevNutr2002;22: Chan YM, Varady KA, Lin Y, et al. Plasma concentrations of plant sterols: physiology and relationship with coronary heart disease. Nutr Rev 2006;64: Progress and prospective of plant sterol and plant stanol research: Report of the Maastricht meeting. Atherosclerosis 2012; 225:

19 AKTUALNE ZALECENIA ODNOŚNIE SPOŻYCIA MAKRO I MIKROSKŁADNIKÓW W DIETOTERAPII DYSLIPIDEMII dr inż. J. Myszkowska-Ryciak Badania potwierdzają, że zmniejszenie stężenia cholesterolu całkowitego oraz cholesterolu frakcji LDL może zapobiegać chorobom układu sercowo-naczyniowego. Obniżyć cholesterol można nie tylko farmakologicznie. Pierwszym krokiem w prewencji czy leczeniu dyslipidemii może być zmiana stylu życia i co się z tym wiąże - zmiana diety. Jednak w przypadku pacjentów z zaburzeniami lipidowymi decyzję odnośnie formy terapii powinien zawsze podejmować lekarz. W poniższej tabeli przedstawiono aktualne wytyczne odnośnie podaży wybranych składników pokarmowych w dietoterapii dyslipidemii według ESC/EAS (2011) w odniesieniu do zaleceń ogólnych sformułowanych w znowelizowanych normach żywienia dla dorosłej populacji polskiej. Tabela 1 Wytyczne odnośnie podaży wybranych składników pokarmowych w dietoterapii dyslipidemii według ESC/EAS (2011) Składnik diety Dietoterapia dyslipidemii Normy żywienia Energia podaż na poziomie zapewniającym prawidłową masę ciała; w przypadku nadwagi/otyłości redukcja o kcal/dobę podaż na poziomie zapewniającym prawidłową masę ciała ustalana w zależności od wieku, płci, masy ciała i poziomu aktywności fizycznej Białko brak zaleceń 10-15% energii Węglowodany 45-55% energii 50-70% energii Tłuszcze ogółem < 35% energii 20-35% energii Tłuszcze nasycone < 7% energii tak niskie, jak jest to możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość żywieniową Tłuszcze < 10% energii nie ustalono wielonienasycone Tłuszcze typu trans < 1% energii tak niskie, jak jest to możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość żywieniową Cholesterol < 300 mg < 300 mg Sól kuchenna/sód** < 5 g AI mg/d** Sacharoza < 10% energii* cukry 10-20% cukry dodane 10% energii Błonnik pokarmowy g (w tym 5-15 g błonnika rozpuszczalnego) g w indywidualnych przypadkach do uzgodnienia z lekarzem/dietetykiem

20 * większe ograniczenie zalecane dla osób w czasie redukcji masy ciała i/lub wysokim stężeniem triglicerydów. W świetle aktualnych zaleceń ESC/EAS (2011) suplementacja kwasów tłuszczowych n-3 w dawkach farmakologicznych (> 2 3 g/d) przyczynia się do zmniejszenia stężenia triglicerydów. Jednakże dane naukowe wskazują, że większe dawki mogą powodować wzrost cholesterolu frakcji LDL. Tak więc w obecnej chwili brakuje wystarczającej liczby dowodów, aby formułować zalecenia dotyczące optymalnego stosunku kwasów tłuszczowych n-3/n-6. Dowody naukowe wskazują na wpływ fruktozy na wzrost stężenia triglicerydów zależny od jej ilości w diecie. W przypadku spożycia przekraczającego 10% energii diety wpływ ten staje się klinicznie istotny, natomiast przy zwyczajowym spożyciu wynoszącym 15 20% energii dziennej racji pokarmowej, stężenie triglicerydów w osoczu zwiększa się o 30 40%. Istotnym źródłem fruktozy obok napojów i innych produktów słodzonych syropem fruktozowo-glukozowym jest również sacharoza. Podczas planowania diety dla pacjenta z dyslipidemią podaż niewymienionych w przedmiotowym artykule składników powinna być zgodna z aktualnymi rekomendacjami dla zdrowej populacji (normy według IŻŻ, 2012). Piśmiennictwo: 1. Broda G, Rywik S. Wieloośrodkowe ogólnopolskie badanie stanu zdrowia ludności projekt WOBASZ. Zdefiniowanie problemu oraz cele badania. Kardiol. Pol. 2005; 63 (6, supl. 4): S1 S4. 2. Jarosz M. (red). Normy żywienia dla populacji polskiej nowelizacja. IŻŻ, Warszawa Waśkiewicz A, Sygnowska E. Jakość żywienia dorosłych mieszkańców Polski w aspekcie ryzyka chorób układu krążenia wyniki badania WOBASZ. Bromat. Chem. Toksykol. XLI, 2008, 3, str Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach Grupa Robocza do spraw postępowania w dyslipidemiach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe (EAS) Kardiologia Polska 2011; 69 (supl. IV).

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności

prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności Motto: Prawidłowe żywienie jest konieczne nie tylko dlatego, aby zapobiec chorobom, ale

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20]

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20] Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH w zawodzie: Dietetyk 322[20] ETAP PRAKTYCZNY SESJA LETNIA 2012 Łomża, lipiec 2012 r. Strona 1 z 35 1. Treść zadania z załącznikami:

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część II

Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część II Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część II leczenie hipolipemizujące, esc, Łukasz Kołtowski Maciej Bartoszek, Łukasz Kołtowski I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawskiego

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne produkty żywnościowe

Innowacyjne produkty żywnościowe Innowacyjne produkty żywnościowe prof. Krzysztof Krygier Wydział Nauk o Żywności Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Żywność wygodna Żywność minimalnie przetworzona Żywność ekologiczna Żywność

Bardziej szczegółowo

Żywność pierwszym lekiem

Żywność pierwszym lekiem Żywność pierwszym lekiem Krzysztof Krygier Wydział Nauk o Żywności SGGW w Warszawie Rada ds. Diety, Aktywności Fizycznej i Zdrowia przy Ministrze Zdrowia Długość życia Polaków krótsza od średniej UE: mężczyźni

Bardziej szczegółowo

Cholesterol. Co powinieneś wiedzieć. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Cholesterol. Co powinieneś wiedzieć. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Cholesterol Co powinieneś wiedzieć Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Wstęp Cholesterol jest substancją, której organizm potrzebuje do produkcji hormonów, witaminy D oraz przemian tłuszczów w organizmie.

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Nowe wytyczne ESC/PTK w kardiologii Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Przemysław Trzeciak Częstochowa 11.12.2012 Umieralność z powodu chorób ukł. krążenia w latach

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ K.OLESZCZYK J.RYBICKI A.ZIELINSKA-MEUS I.MATYSIAKIEWICZ A.KUŚMIERCZYK-PIELOK K.BUGAJSKA-SYSIAK E.GROCHULSKA STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ XVI Konferencja Jakość w Opiece

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie 1. Jedz

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 240-244 Elżbieta Sygnowska, Anna Waśkiewicz OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie)

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) Dlaczego stara piramida żywieniowa jest zła? Po pierwsze okazuje się, że węglowodany w ilości sugerowanej przez

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia lipidowe. leczenie niefarmakologiczne. Lipid disorders non-pharmacological treatment

Zaburzenia lipidowe. leczenie niefarmakologiczne. Lipid disorders non-pharmacological treatment Zaburzenia lipidowe leczenie niefarmakologiczne Lipid disorders non-pharmacological treatment Katarzyna Świtka 1, lek. med. Angelika Copija 2, lek. med. Julia Janiszewska 3, lek. med. Bartłomiej Kulesza

Bardziej szczegółowo

Talerz Zdrowia - skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania

Talerz Zdrowia - skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania Talerz Zdrowia - skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania Krzysztof Krygier Wydział Nauk o Żywności SGGW w Warszawie Rada ds. Diety, Aktywności Fizycznej i Zdrowia przy Ministrze Zdrowia Długość życia Polaków

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dietetyczne dla pacjenta z cukrzycą

Zalecenia dietetyczne dla pacjenta z cukrzycą Dietetyka lekwpolsce.pl Zalecenia dietetyczne dla pacjenta z cukrzycą według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) 2014 Polish Diabetology Association s 2014 nutrition recommendations for patients

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ, ZDROWIE I PIENIĄDZE. Krzysztof Krygier 50latwtz 21.11.2011

ŻYWNOŚĆ, ZDROWIE I PIENIĄDZE. Krzysztof Krygier 50latwtz 21.11.2011 ŻYWNOŚĆ, ZDROWIE I PIENIĄDZE Krzysztof Krygier 50latwtz 21.11.2011 Motto: Prawidłowe żywienie jest konieczne nie tylko dlatego, aby zapobiec chorobom, ale i dlatego, ażeby umożliwić wyzwolenie wszystkich

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. med. Marianna Janion Konsultant wojewódzki w dziedzinie kardiologii

Prof. dr hab. med. Marianna Janion Konsultant wojewódzki w dziedzinie kardiologii Prof. dr hab. med. Marianna Janion Konsultant wojewódzki w dziedzinie kardiologii Prof. dr hab. med. Marianna Janion Konsultant wojewódzki w dziedzinie kardiologii Wydział Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jana

Bardziej szczegółowo

Żywność, żywienie, zdrowie

Żywność, żywienie, zdrowie Żywność, żywienie, zdrowie est modus in rebus Roman Cichon CM UMK 2013 ŻYWNOŚĆ BEZPIECZNA pod względem higienicznym, UMOŻLIWIAJĄCA dostarczanie potrzebnych składników odżywczych, UMOŻLIWIAJĄCA prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Świadomość naszego zdrowia to oprócz odczuwania dolegliwości, wiedza na temat podstawowych parametrów pozwalających ocenić, czy nasz organizm funkcjonuje prawidłowo. Zapoznaj się z nimi i regularnie kontroluj

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 718 722 Ewa Stefańska, Lucyna Ostrowska, Danuta Czapska, Jan Karczewski OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA Zakład Higieny i Epidemiologii

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Cholesterol. Cholesterol jest przenoszony w krwi przez cząsteczki zwane lipoproteidami. Ich trzy główne rodzaje to:

Cholesterol. Cholesterol jest przenoszony w krwi przez cząsteczki zwane lipoproteidami. Ich trzy główne rodzaje to: Cholesterol Wprowadzenie Cholesterol jest lipidem (tłuszczem). Jest wytwarzany w wątrobie z pokarmów zawierających tłuszcz; organizm potrzebuje go do normalnego funkcjonowania. Cholesterol znajduje się

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Dieta - niedoceniana metoda leczenia nadciśnienia tętniczego

Dieta - niedoceniana metoda leczenia nadciśnienia tętniczego Dieta - niedoceniana metoda leczenia nadciśnienia tętniczego Danuta Gajewska Zakład Dietetyki Wszechnica Żywieniowa SGGW Warszawa 2010 Epidemia? Na całym świecie na nadciśnienie tętnicze choruje ponad

Bardziej szczegółowo

Postępowanie dietetyczne w profilaktyce i leczeniu miażdżycy. Prof. dr hab. med. Władysław Sinkiewicz Klinika Kardiologii, Szpital Uniwersytecki nr 2

Postępowanie dietetyczne w profilaktyce i leczeniu miażdżycy. Prof. dr hab. med. Władysław Sinkiewicz Klinika Kardiologii, Szpital Uniwersytecki nr 2 Postępowanie dietetyczne w profilaktyce i leczeniu miażdżycy Prof. dr hab. med. Władysław Sinkiewicz Klinika Kardiologii, Szpital Uniwersytecki nr 2 W krajach wysoko rozwiniętych choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

Leczenie hipolipemizujące

Leczenie hipolipemizujące Leczenie hipolipemizujące http://www.miasto.zgierz.pl/gim1/serwis/k onkurs2/zdrowie/wplyw/3_dzial_kon.htm Magdalena Zemlak Gastroenterologiczne Koło Naukowe przy Katedrze i Klinice Gastroenterologii i

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia.

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Nieprawidłowe odżywianie w wieku niemowlęcym, przedszkolnym i szkolnym: hamuje rozwój

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Zasada trzecia. Zasada czwarta

Zasada trzecia. Zasada czwarta Zdrowe odżywianie jest podstawą zachowania zdrowego organizmu. Przestrzegając dziesięciu podstawowych zasad właściwego żywienia, wykorzystamy dostępne pożywienie w najbardziej efektywny dla naszego zdrowia

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo