Ogólne zasady komunikacji między pacjentem a lekarzem

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ogólne zasady komunikacji między pacjentem a lekarzem"

Transkrypt

1 Izabela Sangierska 1, Wanda Hors-Sikorska 2 1 Kaedra i Klinika Endokrynologii, Przemiany Maerii i Chorób Wewnęrznych, Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 2 Kaedra i Zakład Medycyny Rodzinnej, Akademia Medyczna im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu między pacjenem a lekarzem STRESZCZENIE W arykule przedsawiono ogólne zasady komunikacji oraz problemy spoykane w relacjach lekarzy z pacjenami. Ponado określono bariery i błędy popełniane we wzajemnych konakach, podkreślono podsawowe zasady przekazywania informacji zaś analizę wpływu cech nadawcy, odbiorcy i koneksu syuacyjnego porakowano jako punk wyjścia do pracy nad poprawą porozumiewania się. Szczególną rolę przypisano umiejęnościom inerpersonalnym lekarzy rodzinnych kszałujących posawy i udział pacjenów w procesie leczenia. słowa kluczowe: komunikacja, lekarz rodzinny, pacjen Porozumienie między lekarzami a pacjenami wpływa na wypełnianie zadań warunkujących rozwiązywanie problemów zdrowonych Adres do korespondencji: mgr. psychologii Izabela Sangierska Kaedra i Klinika Endokrynologii, Przemiany Maerii i Chorób Wewnęrznych, Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu ul. Przybyszewskiego 49 Poznań Copyrigh 2007 Via Medica ISSN Skueczna komunikacja obecnie jes bardziej pożądana niż kiedykolwiek przedem. W czasach wzrasającej złożoności wiedzy, wzrasa porzeba wyjaśniania i łumaczenia pacjenom skuków wprowadzania nowych rozwiązań erapeuycznych. Człowiek zmagający się z chorobą chce, aby lekarz mógł mu wyjaśnić, dlaczego zaleca wykonywanie określonych badań, a innych, o kórych dowiaduje się ze środków masowego przekazu, nie. Dodakowe wyzwanie sanowi niezadowalająca percepcja społeczna spraw związanych ze środowiskiem medycznym, kóra częściowo wynika z nieumiejęności szybkiego i przysępnego upowszechniania ważnych informacji z dziedziny medycyny. Porozumienie między lekarzami a pacjenami wpływa na wypełnianie zadań warunkujących rozwiązywanie problemów zdrowonych. Częso nie zła wola pacjena, lecz niezrozumienie zaleceń lekarskich niweczy całą procedurę erapeuyczną. Niesey, ciągle nie docenia się roli innych, poza farmakologicznymi, środków i narzędzi erapii. Bardzo częso o skueczności działań medycznych decyduje dyscyplina w przesrzeganiu diey, regulacji rybu życia, rezygnacji z nałogu. Jasny przekaz o szczególnym znaczeniu erapii niefarmakologicznej lub umiejęne pozyskanie do współpracy rodziny są bezcennymi i niezasąpionymi narzędziami pracy lekarza. Celem niniejszego arykułu jes przypomnienie ogólnych zasad komunikacji oraz spoykanych w ym zakresie problemów, kórych ciągła akualizacja powinna służyć nie ylko pacjenom, ale akże uławić pracę lekarzom. Słowa nie zawsze są nośnikiem jednoznacznej informacji. Wszyscy doświadczyli- 58

2 Izabela Sangierska, Wanda Hors-Sikorska między pacjenem a lekarzem śmy różnorodnego odbioru ych samych swierdzeń w różnym konekście, ze srony różnych osób i z inną inonacją. Czasem słowa bywają wręcz zbyeczne; wysarczy wymowne spojrzenie, grymas, a już rozumiemy wszysko. Bywa jednak ak, że nic do siebie nie pasuje: słowa przeczą gesom, wyraz oczu budzi mieszane uczucia. Wedy rodzi się niepokój, dezorienacja i nie wiemy, jak zareagować, więc najczęściej wycofujemy się z relacji. Wolimy opuścić syuację nieczyelną, kiedy nie umiemy zinerpreować wysyłanych komunikaów, ponieważ czujemy się zagrożeni. W procesie przekazywania informacji współuczesniczą rzy czynniki: nadawca, czyli osoba, kóra przesyła określoną informację; odbiorca, czyli osoba, do kórej dana informacja jes kierowana, oraz określony kod, czyli sposób przekazu ej informacji obraz, ges, słowo. Muszą eż isnieć 3 ogniwa: akywne słuchanie, słowne przekazywanie informacji i sygnały niewerbalne (gesy, mimika, on, układ ciała, organizacja przesrzeni ip.). Wśród wielu psychologów i lekarzy zajmujących się problemayką komunikacji społecznej na szczególną uwagę zasługuje Eric Berne, kóry inerakcje między ludźmi nazwał ransakcjami i swierdził, że nie wszyskie wśród nich są korzysne. Te ransakcje, kóre sprzyjają porozumieniu i realizacji wspólnych celów, o inerakcje równoległe lub komplemenarne, o znaczy oware, i akie, w kórych wysępuje zgodność inencji nadawcy z inerpreacją odbiorcy (np. Kóra godzina?...ósma ). Mniej korzysne są ransakcje skrzyżowane, gdzie isnieje rozbieżność między inencją nadawcy a inerpreacją odbiorcy (np. lekarz nie odpowiada na zadane pyanie, ponieważ jes zajęy czyaniem karoeki lub nie usłyszał pyania, a pacjen odbiera o jako sygnał wrogości). Najbardziej desrukywne bywają jednak ransakcje z podwójną inencją jedną jawną, a drugą ukryą, zakamuflowaną. Takie ransakcje prowadzą do ak zwanej gry, a sąd już bardzo blisko do manipulacji, konfronacji lub do zerwania konaku. Treść każdej rozmowy sanowi poziom jawny, naomias mowa ciała o przekaz ukryy. Psychologiczny sens ukryej ransakcji jes zawsze zdeerminowany znaczeniem przekazu na poziomie psychologicznym. Prawie wszyscy sosowali kiedyś grę określaną ak, ale..., kórej jawny poziom o goowość udzielenia pomocy, zaś ukryy o odmowa za pomocą wymówki. Gry manipulacyjne prowadzą zarówno pacjenci, kiedy swoje niezadowolenie z opieki lekarza okazują nagłym pogorszeniem się samopoczucia wbrew zasosowanemu leczeniu, jak i personel medyczny czy rodzina wobec pacjenów, kórych należy poinformować o rozpoznaniu ciężkiej choroby. Tę osanią grę manipulacyjną określa się słowami on ego nie zniesie. Jej jawna inencja o ochrona chorego przed niszczącymi emocjami na wiadomość o chorobie, naomias ukrya i ak naprawdę jedyna prawdziwa o uniknięcie konfronacji z jego emocjami w obawie, że nie będzie można im sprosać. Gry manipulacyjne prowadzą w efekcie do osłabiania więzi, udawania, unikania, pogłębiania poczucia zagrożenia i osamonienia. Bywa jednak i ak, że gry manipulacyjne są cennym narzędziem, bardziej przydanym do poprawy nasroju chorego niż owary komunika. Takim pośrednim poprawiaczem samopoczucia może być na przykład wyrażenie zgody na samodzielną wyprawę do łazienki lub zjedzenie zakazanej porawy. Jako najskueczniejszy i sprawdzony sposób porozumiewania się rekomenduje się jednak komunikację owarą, czyelną, prosą, dopasowaną do możliwości nadawcy i odbiorcy. W im większym sopniu nadawca zna odbiorcę przekazu, jego oczekiwania, możliwości poznawcze, koneks syuacyjny, ym rafniej może dobrać słowa i gesy, kóre uławią właściwą inerpreację przekazu. W komunikacji społecznej ważnymi elemenami są akże inencje i aspek relacyjny Jako najskueczniejszy sposób porozumiewania się rekomenduje się komunikację owarą, czyelną, prosą Forum Medycyny Rodzinnej 2007, om 1, nr 1,

3 W większym sopniu ufamy reści przekazu niewerbalnego niż ego wyrażonego słowami Lekarz w swojej pracy nie spoyka się z przypadkiem klinicznym, lecz z żywym człowiekiem przekazu, zakodowany przede wszyskim w komunikaach niewerbalnych. Bywa, że en aspek przeważa, zaburzając konak. Komunikay niewerbalne mają bardzo duże znaczenie. W większym sopniu ufamy reści przekazu niewerbalnego niż ego wyrażonego słowami. Efekywna komunikacja bezpośrednio wpływa na całe nasze życie: rodzinne, zawodowe i owarzyskie. Szuka porozumiewania się jes ważną, lecz wcale nieławą umiejęnością, mimo że renujemy ją od urodzenia, najpierw używając kanałów niewerbalnych, czyli gesów, wzroku, doyku ak zwanej mowy ciała, nasępnie wprowadzając słowa. Choć porozumiewamy się ze sobą przez całe życie, o nieławo o pełne zrozumienie, a ylko akie gwaranuje dobre relacje między ludźmi. Na przykład, gdy podczas zakupów spoykamy nieuprzejmego sprzedawcę, kóry nie odpowiada na nasze pyania i zniecierpliwieniem reaguje na prośbę o demonsrację kolejnego owaru, możemy osro domagać się swoich praw lub po prosu zrezygnować z zakupów w ym sklepie. Dlaego mądrzy przedsiębiorcy w obawie przed uraą klienów i spadkiem dochodów dobierają kadrę pracowniczą, coraz częściej kierując się predyspozycjami osobowościowymi czy umiejęnościami inerpersonalnymi kandydaów. Rolę umiejęności społecznych doceniają akże media, urzędy i sopniowo wszyskie miejsca spokań publicznych, a doradzwo personalne zyskało wysoką rangę zawodową i ważną pozycję w różnych branżach handlowych, produkcyjnych czy urzędniczych. Naomias nie doczekało się ono należyej pozycji w resorach o szczególnym znaczeniu społecznym, akich jak edukacja czy lecznicwo, gdzie umiejęności inerpersonalne, wrażliwość i empaia powinny sanowić wyjściową bazę zarudnienia, obok kwalifikacji meryorycznych. Podsawą przyjęcia na sudia medyczne wciąż jeszcze jes punkacja w esach weryfikujących wiedzę akademicką. A przecież największe zagrożenie nieodwracalnymi szkodami, nadużyciami i obusronnymi obciążeniami doyczy właśnie konaków między lekarzem a pacjenem. Lekarz w swojej pracy nie spoyka się z przypadkiem klinicznym, lecz z żywym człowiekiem, kóry jes przede wszyskim podmioem i o o bardzo złożonej i zróżnicowanej konsrukcji. O ym, jak ważną rolę w procesie leczenia pełnią relacje społeczne, niech świadczy powierdzony w badaniach naukowych efek placebo w samym konakcie z lekarzem. Osoba lekarza sanowi isony elemen erapii, porafi właściwie zmoywować pacjena do walki z chorobą, wyciszyć nadmiernie rozbudowane emocje, przywrócić poczucie konroli nad objawami, zwiększyć poczucie bezpieczeńswa. To wszysko wymaga pewnych kompeencji psychologicznych, akich jak: empaia, akywne słuchanie, prowadzenie rozmowy erapeuycznej, odczyywanie sygnałów niewerbalnych i inne. Dlaego przygoowanie lekarzy do prawidłowego komunikowania się z chorymi czy wręcz ich psychologiczna weryfikacja zawodowa powinny sanowić przedmio zaineresowania szerokich kręgów społecznych. Nieprawdą jes, że w edukacji medycznej całkowicie pomija się ę dziedzinę wiedzy, ponieważ problemayka komunikacji lekarza z pacjenem znalazła już swoje miejsce w programie nauczania, lecz wciąż nie ma ona odpowiedniego znaczenia, a prakyka zawodowa nadal wskazuje na isnienie niedoskonałości. Wyniki badań piloażowych prowadzonych w krajach Unii Europejskiej wykazały bardzo niski poziom poprawności komunikowania się lekarzy z pacjenami, jakby w konakcie z chorymi zanikały nawyki z życia codziennego. Lekarze nie odpowiadali na pyania, nie nawiązywali konaku wzrokowego, demonsrowali pośpiech i zniecierpliwienie, wyrażali się nieprecyzyjnie, ak jak w znanym dowcipie: W gabinecie lekarskim siedzi pacjen. Wchodzi lekarz i w pośpiechu mówi: muszę 60

4 Izabela Sangierska, Wanda Hors-Sikorska między pacjenem a lekarzem załawić ważny elefon, a w ym czasie proszę oddać mocz do jednego ze słoików sojących na półce. Wrócę za 10 minu. Po 20 minuach lekarz wraca, zasaje zdemolowany gabine i spoconego, dyszącego pacjena: Co się sało? pya zdziwiony. Myśli pan, że o ak ławo rafić do słoika sojącego na półce! odpowiada pacjen. Zdenerwowany pacjen, spieszący się lekarz, nieprecyzyjne polecenie i brak informacji zwronej o zrozumieniu przekazu o podsawowe grzechy komunikacji. Co należy zrobić, aby sposób komunikowania się był efekywny, nie niszczył relacji, lecz je umacniał? Po pierwsze, rzeba uświadamiać sobie błędy, jakie się popełnia, po drugie, sosować zasady skuecznej komunikacji, a po rzecie, uwierzyć, że samodoskonalenie w ym zakresie przynosi ewidenne korzyści. Trudno o efekywną komunikację, jeżeli na przykład mówi się zby szybko, niewyraźnie arykułuje wyrazy, sosuje wyrażenia żargonowe lub niejasne określenia, a uwagę koncenruje się na wybranych fakach zamias na całokszałcie wypowiedzi. Poważnym urudnieniem jes eż san psychofizyczny, kóry doraźnie zmienia sposób posrzegania zdarzeń. Isonymi barierami urudniającymi porozumienie są akże: domyślanie się, przygoowywanie odpowiedzi, wybiórcze słuchanie i ocenianie. Zbędne jes eż kryykowanie i obwinianie rozmówcy, przerywanie mu, szufladkowanie i zasypywanie nadmiarem informacji (ab. 1). Aby rozpoznać błędy w komunikacji, waro przypomnieć niekóre zjawiska, kóre urudniają zrozumienie przekazu zawarego w komunikacie. Różnice w inerpreacji ej samej wypowiedzi przez kilka osób wynikają przede wszyskim z faku, że każda osoba posiada własny koneks poznawczy (bagaż doświadczeń), kóry w sposób nieświadomy wpływa na jej sposób myślenia. Napięcie emocjonalne, lęk, niepewność czy inne okoliczności owarzyszące mogą dodakowo zakłócać odbiór przekazu. Najrudniejszym zadaniem bywa na ogół nawiązanie pierwszego konaku, zwłaszcza w syuacji, gdy nasilone emocje dezorganizują procesy poznawcze (uwagę, pamięć, racjonalne myślenie), wywołują napięcie i obniżają konrolę zachowania. Wówczas najlepiej najpierw wyciszyć emocje, udzielić wsparcia i dać wyraz pełnej akcepacji przeżyć pacjena lub odroczyć rozmowę. Ilość informacji powinna być wedy maksymalnie zredukowana, podana w uproszczonej formie i wielokronie powórzona. Niezbędne będzie akże upewnienie się o zrozumieniu przekazu, czyli pozyskanie informacji zwronej. Przydaną echniką poprawiającą relacje z pacjenem jes umiejęność dopasowania się do jego sylu bycia, osobowości, zachowania, czyli porozumiewanie się na ych samych falach, co w skrajnej formie nazywa się echniką kalki (ab. 2). Tabela 1 Techniki usprawniające komunikację Sprzężenia zwrone Zasosowanie wielu kanałów Prose, krókie komunikay Zasada redundancji (wielokrone powarzanie informacji w różnych formach) Ankiey Ograniczona ilość i kolejność ważnych informacji Podkreślanie Werbalizacja (nazywanie uczuć własnych i rozmówcy) Umiejęność akywnego słuchania Forum Medycyny Rodzinnej 2007, om 1, nr 1,

5 Tabela 2 O wiele lepiej zapamięuje się informacje, kóre: są podane na począku lub na końcu efek zapamięywania i efek świeżości są podane w niezwykły sposób mają jakiś związek z zagadnieniami, o kórych już coś wiemy są częso powarzane są przekazywane z enuzjazmem To zdolność do rozumienia uczuć innych i własnych oraz umiejęne z nich korzysanie Decyzję o konynuacji rozmowy najrafniej wyznaczą reakcje odbiorcy, zgodnie z zasadą podążania za pacjenem Decyzję o konynuacji rozmowy najrafniej wyznaczą reakcje odbiorcy, zgodnie z zasadą podążania za pacjenem, za jego emocjami, porzebami, okiem myślenia. W syuacji napięcia najbardziej boimy się milczenia. Wówczas pomocna okazuje się echnika wyczekiwania, werbalizacji, nazywania reakcji pacjena, zadawania pyań ( widzę, że rudno Panu/Pani mówić, czy coś Pana/Panią zaniepokoiło, może chce Pan/ /Pani o coś zapyać? ) czy po prosu owarzyszenia mu. W konakach z pacjenem lekarz wykorzysuje zawsze dwa kanały oddziaływania: czynności insrumenalne, czyli e, kóre ściśle wiążą się z leczeniem, oraz czynności ekspresywne, o znaczy zaspokajające porzeby psychologiczne. W momencie gdy czynności insrumenalne mogą wywołać problemy emocjonalne (np. operacja czy inne zabiegi wywołujące niepokój pacjena), czynności ekspresywne ukierunkowane na san emocjonalny mogą przywrócić zakłóconą równowagę. Nic więc dziwnego, że w oczekiwaniach pacjenów wobec lekarzy funkcje insrumenalne mogą schodzić na dalszy plan. Dowodem niech będą wyniki badań kilkuseosobowej grupy chorych, gdzie w ankiecie zawierającej między innymi pyanie: Jaki powinien być lekarz? na pierwsze miejsce wysunęły się wymagania doyczące funkcji ekspresywnej (ab. 3). Funkcja ekspresywna o nie ylko uwrażliwienie na emocje pacjena, lecz przede wszyskim wyrażanie i odczyywanie własnych emocji. Nie znając bowiem własnych uczuć, nie zrozumiemy, co się dzieje z pacjenem. Częso własny lęk czy rozdrażnienie mylnie przypisuje się innym osobom na zasadzie projekcji. Próbując określić czyjeś uczucia, należy zawsze analizować słowa wraz z całym koneksem wypowiedzi, czyli: onem głosu, konakem wzrokowym, mową ciała. Wszyskie e elemeny określa się mianem ekspresji niewerbalnej. Badania komu- Tabela 3 Cechy relacji lekarz pacjen Inymność (przekraczanie granic, doyk, emay inymne) Charaker perswazji i negocjacji Cel relacji: zdobycie informacji przydanych w diagnozie i leczeniu przekonanie i pozyskanie pacjena do współpracy przekazanie niezbędnych informacji doyczących choroby, leczenia, rokowania i koniecznych badań oraz zabiegów wyworzenie właściwego obrazu choroby ukierunkowanie zachowań, zmian w rybie życia rozwiązanie problemów psychospołecznych Zindywidualizowany charaker (osobowość lekarza, pacjena, rodzaj choroby, miejsce i charaker leczenia) 62

6 Izabela Sangierska, Wanda Hors-Sikorska między pacjenem a lekarzem Tabela 4 Cechy poprawnej komunikacji z pacjenem Wiarygodność, profesjonalizm i życzliwość Indywidualne podejście Przewaga słuchania Zgodności zachowań werbalnych i niewerbalnych Zrozumiałość i prosoa przekazu Symulowanie do przekazu zwronego Poznawanie porzeb pacjena i ich zaspokojenie Sosowanie pyań owarych kóre dają możliwość swobodnej wypowiedzi Zadawanie pyań doyczących problemów psychologicznych, nie ylko somaycznych Zachęcanie do wyjaśniania problemów, kóre pacjen sygnalizuje ylko ogólnikowo Umiejęne posługiwanie się ciszą nikacji inerpersonalnej dowodzą, że poszczególne kanały przekazu informacji mają zróżnicowany wpływ na kszałowanie ogólnej oceny wypowiedzi. O ogólnej ocenie wypowiedzi w 7% decyduje reść wyrażona słowami, w 38% przekaz zawary w onie głosu, a w 55% przekaz zawary w mimice warzy. Komunikacja jes zaburzona, gdy aspek relacyjny dominuje nad reściowym i nie sosuje się podsawowych zasad poprawnej komunikacji. Skueczne porozumiewanie się z ooczeniem zapewni konsekwenne przesrzeganie rzech ważnych reguł: jasności komunikau (prosego, zrozumiałego słownicwa), jego zwięzłości (skracanie wypowiedzi) i empaii (umiejęność wczucia się w rolę rozmówcy, jego nasawienia i oczekiwania co do formy i zawarości wysyłanych komunikaów). O w pełni efekywnej komunikacji można mówić dopiero wówczas, kiedy reść wypowiedzi jes zrozumiana zgodnie z inencjami nadawcy przekazu. Niewłaściwe odczyanie inencji z jednej srony, zawoalowane oczekiwania z drugiej o rudności, kórych wciąż doświadczamy w codziennych konakach. Brak oczekiwanej reakcji na wysłany sygnał słowny czy odmowa komunikowania się również są informacją dla odbiorcy. Nie można się nie komunikować, zaem nie wszyskie komunikay będą odbierane zgodnie z naszymi inencjami i zamierzeniami. Odbiorca będzie oceniać akże o, co nie jes do niego adresowane (ab. 4). Milczenie lekarza zajęego uzupełnianiem karoeki może sanowić dla pyającego pacjena sygnał wrogości czy lekceważenia, a ominięcie jego łóżka w czasie wizyy może wywołać poczucie niepokoju i zagrożenia. Dlaego waro jako sałą zasadę komunikacji przyjąć czyelność działania poprzez wyjaśnianie, na przykład pan wczoraj dowiedział się o wszyskim, więc dzisiaj nic nie muszę już dodać. Sałą endencją powinno być akże nasawienie na odbiór informacji zwronych poprzez właściwe odkodowanie sygnału połączone z obserwacją odbiorcy i ak zwane akywne słuchanie (parafrazowanie wypowiedzi pacjena, zadawanie pyań, powierdzanie zrozumienia i uwagi słowami oraz gesami). Akywne słuchanie służy uzyskaniu wiarygodnych informacji, poznaniu punku widzenia rozmówcy, jego uczuć, emocji i posaw. Wymaga ciągłego śledzenia oku rozumowania respondena, przyjmowania jego punku odniesienia. Jes narzędziem, kóre pozwala zminimalizować rozbieżności między reścią wypowiedzianą przez nadawcę i odebraną przez odbiorcę. Dzięki echnikom akywnego słuchania lekarz porafi właściwie dobrać odpowiedni momen do przekazania informacji o chorobie nowoworo- Forum Medycyny Rodzinnej 2007, om 1, nr 1,

7 Aserywność o przyjazna, łagodna sanowczość, pozbawiona znamion agresji i uległości wej oraz rafnie ocenić zaporzebowanie na zakres ej informacji. Oware pyanie skierowane do pacjena o akualną wiedzę o chorobie pozwoli na zweryfikowanie błędnego myślenia i uławi rudną rozmowę o przyszłości, da akże punk wyjścia do podążania za oczekiwaniami pacjena i goowości do przyjęcia dalszych informacji. Choć sały konak i obserwacja są podsawą oceny sanu emocjonalnego pacjena, o dopiero werbalna deklaracja pacjena powinna sanowić osaeczne podłoże decyzji o ym, co jes niezbędne i możliwe w dalszym posępowaniu. Rozmowa o nieuleczalnej chorobie czy złym rozpoznaniu wymaga uprzedniego przygoowania meryorycznego, dawkowania informacji, a akże odpowiedniego czasu i warunków zapewniających inymność nigdy nie powinna się odbywać na koryarzu. Wymaga akże uporania się z własnymi emocjami oraz pełnej akcepacji reakcji pacjena. Rozmowa aka jes wyjąkowo rudnym obowiązkiem dla lekarza. Dlaego dużą pokusą bywa ucieczka w grę komunikacyjną określaną on ego nie zniesie, kóra umożliwia uniknięcie lub odroczenie rudnej rozmowy pod preeksem roski o samopoczucie pacjena. W rezulacie ochraniane są własne uczucia lekarza i nieporadność, z kórymi można sobie poradzić przez solidne przygoowanie się do zadania. Jeśli jednak zdarzy się, że lekarz nie jes w sanie sprosać konfronacji z pacjenem, lepiej będzie, jeśli powierzy o zadanie rodzinie lub na przykład psychologowi, ponieważ swoimi emocjami mógłby wprowadzić zamę i pogorszyć san psychiczny pacjena. Kiedy zaś emocje lekarza urudniają podjęą już rozmowę, zamias udawania i ich ukrywania zaleca się wyjaśnienie powodu zdenerwowania (echnika werbalizacji), nazwanie swoich uczuć lub odroczenie spokania na inny ermin. W obliczu silnych emocji zawodzi bowiem pełna konrola wypowiedzi, a konrola sygnałów niewerbalnych jes jeszcze rudniejsza. Człowiek zagrożony chorobą aawisycznie reaguje wzmożoną wrażliwością poznawczą. W nasawieniu na obronę przed zagrożeniem, wyczulony odbierze każdy sygnał nadawcy, ławo wychwyci fałsz. Dlaego w konakcie z chorym na nowowór nieprzydane są żadne maski, a nawe najlepiej dobrane słowa, jeśli owarzyszy im pośpiech, umykające spojrzenie i niekonrolowane gesy, kóre dekonspirują niepewność i nieszczerość lekarza, a przez o wzmagają poczucie zagrożenia u chorego i urudniają współpracę. Jako niezbędną i podsawową zasadę komunikacji inerpersonalnej wskazuje się zaem zachowanie spójności między przekazem werbalnym a ekspresją niewerbalną, a o jes możliwe jedynie przy pełnej szczerości. W syuacji gdy pacjen wyraźnie sygnalizuje niechęć do poznania szczegółów lub jes w złym sanie emocjonalnym, należy odroczyć rozmowę lub zaniechać dalszej informacji. Właściwe odczyanie sygnałów niewerbalnych pozwala zareagować adekwanie do syuacji. Lekarz posiadający predyspozycje osobowościowe czy umiejęności nabye w drodze doświadczenia lepiej poradzi sobie z rudnymi zadaniami. Do akich predyspozycji i umiejęności zalicza się empaię i aserywność. Empaia uławia konak poprzez wyobrażeniowe sawianie się na miejscu chorego, kóre nie powinno jednak oznaczać nadmiernego i nieograniczonego angażowania emocjonalnego w jego sprawy, ponieważ grozi o wypaleniem zawodowym (sanami depresyjnymi, oępieniem emocjonalnym, obronną uraą wrażliwości). Umiejęność dysansowania się do spraw, nad kórymi nie ma się konroli, odreagowywanie napięć i regeneracja psychiczna w innych dziedzinach życia o elemeny aserywności, kóra powinna sanowić skueczne anidoum w obronie równowagi psychicznej. Aserywność o przyjazna, łagodna sanowczość, pozbawiona znamion agresji i uległości. Nasawienie na jednoczesną realizację porzeb własnych i odbiorcy chroni przed manipulacją, pozwa- 64

8 Izabela Sangierska, Wanda Hors-Sikorska między pacjenem a lekarzem la na konrolę syuacji i wzajemną ochronę granic psychologicznych. Ludzie różnią się pod względem empayczności i aserywności, jednak obie e cechy można wyrenować, a najlepszym wzmocnieniem moywującym do samodoskonalenia jes doświadczanie ich przydaności w codziennej pracy. Dzięki empaii ławiej można uzyskać wgląd w emocje oraz sposób myślenia pacjena i rafniej zdecydować, czy pełna informacja o chorobie jes wskazana i niezbędna. Zaporzebowanie na aką informację jes różne i zindywidualizowane. Ogólnie przyjmuje się, że kiedy syuacja jes obciążająca emocjonalnie, ale można na nią wpływać, wedy wiedza o zagrożeniu jes wskazana, jeśli nie może sanowić ylko dodakowy balas, pogłębiający dyskomfor psychiczny i wówczas nie zawsze jes konieczna, chyba że przemawiają za nią inne okoliczności życiowe. Głębokiej rozwadze zaleca się prośbę osób bliskich o informację z wyłączeniem chorego. Jedynie dobra znajomość układów rodzinnych i wnikliwość obserwaora zapobiegną u popełnieniu błędu naury eycznej i prawnej. Według Kodeksu Lekarskiego pacjen, jeśli jes nim dorosła osoba, powinien wiedzieć wszysko o swoim sanie zdrowia, gdyż o on podejmuje decyzję doyczącą leczenia. Rodzina dosaje informacje ylko za zgodą pacjena. Gdy pacjen jes niepełnoleni, informacje na ema jego sanu zdrowia orzymują rodzice i oni decydują, co przekazać pacjenowi dziecku. Zakres informowania rodziny zależy przede wszyskim od zgody i porzeby osoby chorej, choć nie zawsze jes o ak oczywise. Czym należy się więc kierować? W akim przypadku przydaną zasadą skuecznej komunikacji ponownie okazuje się podążanie za pacjenem, kóry sam wskaże nam drogę. Cennym narzędziem pracy będzie akże umiejęne sosowanie echniki komunikacji werbalnej. Pyania oware mało dyscyplinują wypowiedzi pacjena, ale dają większą szansę ujawnienia najisoniejszych informacji i uławiają konak. Pyania zamknięe konkreyzują dane i są bardziej przydane przy krępujących emaach. Naomias ankiey neuralizują zakłopoanie, gdy barierą jes wiek lub płeć lekarza. Ważne, aby nie przyłaczać pacjena nadmiarem informacji, mówić o ym, co dla niego przydane i niezbędne, używać krókich zdań. Warunkiem poprawiającym komunikację jes również wspólny słownik w zakresie poruszanego emau, prosoa słów, unikanie profesjonalnego nazewnicwa, żargonu (np. wynik jes negaywny a dla pacjena korzysny), skróów myślowych (np. proszę się rozebrać co właściwie zdjąć?). Arysoeles radził: Myśl, jak mędrzec, lecz mów jak prosy człowiek. Przekazywanie złych informacji o najrudniejszy obowiązek lekarza. Isnieją pewne fundamenalne zasady, kórych należy przesrzegać. Przede wszyskim nie oszukiwać, nie odbierać pacjenowi nadziei (choć niekoniecznie na wyzdrowienie), nie sawiać prognoz co do długości życia. Nadzieja o szansa na okresową poprawę sanu zdrowia, na wypełnienie podjęych zobowiązań, na realizację planów lub przynajmniej na spokojną śmierć w ooczeniu bliskich ip.! Nie należy bać się ciszy nie świadczy ona o braku kompeencji czy ignorancji problemu. Pacjenowi porzebny jes czas na sawienie czoła złej wiadomości, a lekarzowi na akcepację reakcji pacjena! Trudną rozmowę należy przygoować, poświęcić na nią czas i zadbać o inymność miejsca. Przekazywanie niekorzysnych informacji powinno być procesem, kóry czasami rwa długo i ma swoją dynamikę. Dobrze jes zacząć od usalenia sanu już posiadanej wiedzy na ema choroby. Ważne więc będą pyania ypu: Co lekarz powiedział panu wcześniej?. Należy być uwrażliwionym na komunikay wypływające z poziomów werbalnego i niewerbalnego, co pomoże usalić zaporzebowanie pacjena na zakres informacji, aby nie mówić więcej niż pragnie on w danej chwili wiedzieć! Przydaną echniką bywa ak zwany srzał osrze- Myśl, jak mędrzec, lecz mów jak prosy człowiek Forum Medycyny Rodzinnej 2007, om 1, nr 1,

9 gawczy w rodzaju: Niekórzy pacjenci chcieliby wiedzieć więcej o swojej chorobie. Reakcja pacjena zadecyduje o konynuacji rozmowy. Wyjaśniając, waro sosować delikane sformułowania zamias osrych, na przykład nieypowe komórki, zamias rak. Nie można eż uciekać po przekazaniu złej wiadomości. Wskazane jes również zaplanowanie kolejnych spokań, aby zosał zachowany koneks ciągłej opieki. Ważną sprawą jes usalenie, na ile informacja zosała zrozumiana i jakie są oczekiwania pacjena oraz opymisyczne zakończenie rozmowy, na przykład zapewnienie, że pacjen nie zosanie pozosawiony sam sobie, że pojawiający się ból będzie właściwie zwalczany ip. Nie ma sposobu na łagodne przekazanie złej nowiny. Do ludzi nie docierają wiadomości, gdy jes ich zby wiele i podawane są zby szybko. Na pierwsze informacje reagują szokiem. Ważne jes, aby raczej odpowiadać na pyania pacjena, upewniając się zawsze, co one oznaczają, aby uniknąć błędnej odpowiedzi, na przykład Ile czasu o jeszcze porwa, kóre może doyczyć długości życia lub długości leczenia. Rodzinę należy zachęcać do owarej komunikacji i wsparcia emocjonalnego, zniechęcać do kłamswa i udawania, kóre urudniają komunikację. Dobór słownicwa i sposób przekazu powinna wyznaczać akże analiza możliwości emocjonalnych, sensorycznych i poznawczych pacjena. Deficyy słuchu, uwagi, pamięci bezpośredniej lub wzmożony lęk sugerują sosowanie pisemnych form wypowiedzi lub konieczność wielokronych powórzeń. Ograniczenia poznawczo-inelekualne wymagają uproszczeń i wyjąkowej precyzji przekazu, umieszczenia informacji ważnych na począku i na końcu wypowiedzi, wielokronego powarzania i pozyskiwania informacji zwronych o właściwym zrozumieniu. Trzeba pamięać, że inerpreacja i ocena sygnału zawsze są uwikłane w koneks syuacyjny. Na przykład nagłe zaczerwienienie warzy może być skukiem złości, zawsydzenia lub uderzeń gorąca, ak zwanych warów. Jeśli wypowiedź i owarzyszące jej zachowanie wyrażają niekonsekwencję, zawsze w większym sopniu ufa się reści przekazu niewerbalnego, zaś echniką rozsrzygającą bywa konfronacja, czyli komenarz do wypowiedzi pacjena (np. mówisz, że wszysko jes dobrze, a płaczesz? ). W rosce o komfor psychiczny pacjena i poprawę własnej sprawności zawodowej waro korzysać akże z zasad organizacji ooczenia, pamięając, że opymalna bliskość przesrzenna pogłębia relacje między obiekami (bliska, sygnalizująca inymność lub dalsza dysans społeczny), a różnica poziomów wpływa na przykład na odczucie dominacji bądź podporządkowania. Niezawodnymi echnikami niewerbalnymi będą zawsze wzrok i doyk, kóre zazwyczaj uławiają komunikację i poprawiają konak, lecz nadużywane czy sosowane bez akcepacji pacjena mogą ławo zaburzyć relację. Dobór echnik komunikacji powinien zależeć zarówno od cech odbiorcy, preferencji i możliwości nadawcy, jak i od charakeru syuacji (ab. 5). Tabela 5 Grupy chorych wymagające szczególnych echnik komunikacji Pacjen erminalny (redukowanie lęku i niepewności, umożliwienie konroli przez możliwość dokonywania wyborów, kszałowania odpowiedniego obrazu choroby, pogłębianie więzi rodzinnych) Pacjen uzależniony (wyjaśnianie wpływu alkoholu na funkcje organizmu, obrazowe przedsawienie zmian, kóre zaszły w organizmie, uświadomienie konieczności odsawienia alkoholu, wskazanie na isnienie uzależnienia i konieczność podjęcia leczenia odwykowego, wyjaśnienie isoy leczenia, wskazanie możliwych rozwiązań prakycznych, wciągnięcie do współpracy rodziny) Dziecko (nawiązanie konaku z rodziną i wpływanie na jej emocje, wyjaśnianie prosym językiem poszczególnych czynności, redukcja niepokoju, walka z bólem) 66

10 Izabela Sangierska, Wanda Hors-Sikorska między pacjenem a lekarzem Zachowania dyrekywne (inerakcje asymeryczne) bywają przydane w syuacjach nagłych, zagrażających życiu, kryzysowych; posawa współpracy, współdziałania i współdecydowania (inerakcje symeryczne) są pomocne w konakcie ambulaoryjnym, w chorobach przewlekłych, gdzie większą rolę posiada pacjen, zaś lekarz pełni rolę doradcy. Czasy, w kórych lekarz był najmądrzejszy, minęły. Humanizacja zawodów medycznych i podejście holisyczne obecnie prezenowane w medycynie powodują włączenie pacjena w proces erapeuyczny jako akywnego uczesnika, ale o wciąż lekarz jes osobą usalającą zasady ej współpracy. Profesor Anoni Kępiński powiedział kiedyś, że jeśli lekarz wierdzi, że ma zły konak z pacjenem, o ak naprawdę uderza ym swierdzeniem sam w siebie, ponieważ zły konak z pacjenem oznacza ograniczony dosęp do objawów choroby i urudnienia w diagnosyce, a więc dodakowe obciążenie i brak saysfakcji zawodowej, a o już droga do wypalenia zawodowego. Chociaż piśmiennicwo medyczne donosi, że osobowość lekarza charakeryzuje się wysokim sopniem konroli emocjonalnej i dużą odpornością psychiczną, o jednak coraz częściej spoykamy się z sympomayką wypalenia zawodowego lekarzy. Grupą szczególnie narażoną, obok anesezjologów, chirurgów i onkologów, z pewnością będą lekarze rodzinni, czyli ak zwani lekarze pierwszego konaku. Ponieważ od pierwszego konaku, ak jak od pierwszego wrażenia, zależy najwięcej. Ponado konak z lekarzem rodzinnym rzadko bywa konakem pojedynczym, najczęściej jes on powarzalny, ma charaker sałego doradzwa i w opinii pacjenów wymaga największej odpowiedzialności. Decyzja lekarza rodzinnego częso wyznacza przebieg całej erapii i wpływa na dalsze losy pacjenów, a o wiąże się z większym obciążeniem oraz dużymi wymaganiami i oczekiwaniami zarówno ze srony pacjenów, jak i innych specjalisów. Z jednej srony, rwały konak z pacjenem daje lekarzowi rodzinnemu szerokie źródło informacji, umożliwia pełniejsze poznanie i zaufanie, daje większą szansę uzyskania informacji zwronej umożliwiającej skorygowanie erapii. Z drugiej srony, błędy lekarza rodzinnego rzuują na konaky z innymi specjalisami i mogą kszałować uprzedzenia i posawy chorych. A zaem do ej właśnie grupy specjalisów powinno się kierować szczególny apel o nieusanne doskonalenie umiejęności społecznych. Zaś jako minimum zaleca się włączenie na sałe do swojej prakyki zawodowej kilku podsawowych przykazań: wyrażać się jasno, rzeczowo i zrozumiale; akywnie słuchać; powarzać najważniejsze informacje; okazywać zrozumienie i akcepację; wyjaśniać, pyać i odpowiadać; być uwrażliwionym na odbiorcę, podążać za nim; unikać nieszczerości; podchodzić indywidualnie i plasycznie; ineresować się pacjenem, nie ylko jego chorobą; uwzględniać koneks syuacyjny; nie opuszczać w rudnych chwilach; dbać o racjonalną nadzieję, wspierać emocjonalnie. Goowość do wysłuchania, zachowanie spokoju i pozwolenie na przeżywanie różnych uczuć o najcenniejsze posawy lekarza wobec pacjena. Dzięki nim ławiej będzie zdobyć wskazówki diagnosyczne, szybciej zaprogramować erapię, a wzajemne relacje dosarczą saysfakcji i zadowolenia. Przyjazna i życzliwa posawa wobec pacjena porafi akże zrekompensować wszelkie deficyy kompeencji komunikacyjnych, więc obdarzajmy naszych pacjenów ludzką, nieporzebującą słów, serdecznością. Czasy, w kórych lekarz był najmądrzejszy, minęły Goowość do wysłuchania, zachowanie spokoju i pozwolenie na przeżywanie różnych uczuć o najcenniejsze posawy lekarza wobec pacjena Forum Medycyny Rodzinnej 2007, om 1, nr 1,

11 P I Ś M I E N N I C T W O Aronson E. Psychologia społeczna serce i umysł. Warszawa Benien K. Jak prowadzić rudne rozmowy. Wydawnicwo WAM, Buczkowski K., Krajnik M. Posępowanie lekarza rodzinnego wobec chorych na raka w osanich dniach życia. Polska Medycyna Paliaywna 2003; 2 (4): Goleman D. Ineligencja emocjonalna. Media Rodzina, Poznań James M., Jongeward D. Narodzić się, by wygrać. Analiza ransakcyjna na co dzień. Dom Wyd. REBIS, Poznań Jamrożek B., Sobczak J. Komunikacja inerpersonalna. Wydawnicwo empi2. Kępiński A. Jak leczyć i poznawać człowieka. Wydawnicwo Lierackie Mayerscough P.R., Ford M. Jak rozmawiać z pacjenem. Gdańskie Wydawnicwo Psychologiczne, Gdańsk Mayerscough P.R., Ford M. Jak rozmawiać z pacjenem. Podręcznik komunikacji inerpersonalnej. Wydawnicwo Naukowe PWN, Poradnik komunikowania się lekarza z pacjenem. Wydawnicwo Lekarskie PZWL, Warszawa Rogiewicz M., Buczkowski K. Porozumiewanie się lekarza z pacjenem i pacjena z lekarzem. W: Barański J., Waszyński E., Seciwko A. (red.). Komunikowanie się lekarza z pacjenem. Asrum, Wrocław 2000: Salmon P. Psychologia w medycynie wspomaga współpracę z pacjenem i proces leczenia. Gdańskie Wydawnicwo Psychologiczne. Gdańsk. Schneider D.E., Tucker R.K. Measuring Communicaive Saisfacion in Docor-Paien Relaions: The Docor-Paien Communicaion. Invenory in Healh Communicaion 1992; 4 (1):

Umiejętności psychologiczne w pracy doradcy cz 2. komunikacja interpersonalna. dr Małgorzata Artymiak

Umiejętności psychologiczne w pracy doradcy cz 2. komunikacja interpersonalna. dr Małgorzata Artymiak Umiejętności psychologiczne w pracy doradcy cz 2. komunikacja interpersonalna dr Małgorzata Artymiak Komunikacja Komunikacja jest procesem ukierunkowanym na przekazywanie informacji i/lub wywoływanie określonych

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Tematyka szkolenia Zakres szkolenia Forma szkolenia

Tematyka szkolenia Zakres szkolenia Forma szkolenia Lp Tematyka szkolenia Zakres szkolenia Forma szkolenia Liczba godzin lekcyjnych szkolenia Liczna dni szkoleniowych Proponowany termin szkolenia 1. Nowoczesne standardy obsługi klienta 1. Profesjonalne

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015 OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA USŁUGA SZKOLENIOWA I.A. Założenia szkoleniowe: Szkolenia będą prowadzone dla 5 grup szkoleniowych 1. GRUPA I Szkolenie z obsługi pacjenta: Komunikacja Pacjent Personel Medyczny

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska (1) Nazwa przedmiotu Psychologia stosowana (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

BARIERY W KOMUNIKACJI I SPOSOBY ICH PRZEŁAMYWANIA

BARIERY W KOMUNIKACJI I SPOSOBY ICH PRZEŁAMYWANIA BARIERY W KOMUNIKACJI I SPOSOBY ICH PRZEŁAMYWANIA Sylwia Wrona Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław, 29.05.2015 KOMUNIKACJA - proces przekazywania (wymiany) informacji między jej uczestnikami -

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

Komunikacja społeczna. Opracowanie: Aneta Stosik

Komunikacja społeczna. Opracowanie: Aneta Stosik Komunikacja społeczna Opracowanie: Aneta Stosik Proces komunikowania się Komunikowanie się to wzajemne przekazywanie informacji, umiejętności, pojęć, idei, uczuć, itp. za pomocą symboli tworzonych przez

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Komunikacja z chorym. Raport. Październik 2012

Komunikacja z chorym. Raport. Październik 2012 Komunikacja z chorym Raport Październik 2012 Informacje o badaniu 2 Inicjator badania Partnerzy Metoda Próba Czas badania Cel badania Fundacja Hospicyjna (www.fundacjahospicyjna.pl) PBS sp. z o.o. (www.pbs.pl)

Bardziej szczegółowo

Sprawujesz osobistą opiekę nad dzieckiem? Przeczytaj koniecznie!

Sprawujesz osobistą opiekę nad dzieckiem? Przeczytaj koniecznie! Sprawujesz osobisą opiekę nad dzieckiem? Przeczyaj koniecznie! Czy z yułu sprawowania osobisej opieki nad dzieckiem podlegasz ubezpieczeniom społecznym i zdrowonemu Od 1 września 2013 r. osoba sprawująca

Bardziej szczegółowo

Proces komunikacji - materiały szkoleniowe

Proces komunikacji - materiały szkoleniowe Proces komunikacji - materiały szkoleniowe Profesjonalna komunikacja Profesjonalna komunikacja to umiejętność odbierania informacji płynących od rozmówcy i przekazywania treści jakie chcemy podać, przy

Bardziej szczegółowo

Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów

Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: Głównym celem szkolenia jest poznanie zasad, skutecznych metod i dostarczenie niezbędnych narzędzi do budowania pozytywnych

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ zwiększenie umiejętności efektywnego komunikowania się rozwijanie technik

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE STATISTICA DATA MINER DO PROGNOZOWANIA W KRAJOWYM DEPOZYCIE PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH

WYKORZYSTANIE STATISTICA DATA MINER DO PROGNOZOWANIA W KRAJOWYM DEPOZYCIE PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH SaSof Polska, el. 12 428 43 00, 601 41 41 51, info@sasof.pl, www.sasof.pl WYKORZYSTANIE STATISTICA DATA MINER DO PROGNOZOWANIA W KRAJOWYM DEPOZYCIE PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH Joanna Maych, Krajowy Depozy Papierów

Bardziej szczegółowo

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Negocjacje. Komunikacja perswazyjna Negocjacje jako metoda rozwiązywania sporu vs negocjacje jako walka Bez komunikacji nie ma negocjacji

Negocjacje. Komunikacja perswazyjna Negocjacje jako metoda rozwiązywania sporu vs negocjacje jako walka Bez komunikacji nie ma negocjacji Mediacje Pozasądowa metoda rozwiązywania sporów Wypracowanie satysfakcjonującego obie strony rozwiązania przy pomocy osoby trzeciej Ugoda nie rozstrzyga o winie i karze, nie wskazuje wygranych i przegranych

Bardziej szczegółowo

pieczątka zakładu opieki zdrowotnej lub praktyki lekarskiej Miejscowość i data...

pieczątka zakładu opieki zdrowotnej lub praktyki lekarskiej Miejscowość i data... pieczątka zakładu opieki zdrowotnej lub praktyki lekarskiej Miejscowość i data... Zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia osoby ubiegającej się o skierowanie do domu pomocy społecznej osobie wymagającej

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA Komunikację międzyludzką możemy podzielić na werbalną oraz niewerbalną. Komunikacja werbalna to inaczej słowa, które wypowiadamy, a niewerbalna to kanał wizualny, czyli nasze

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 53 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI. z dnia 6 października 2014 r.

ZARZĄDZENIE NR 53 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI. z dnia 6 października 2014 r. ZARZĄDZENIE NR 53 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI z dnia 6 października 2014 r. w sprawie metod i form wykonywania niektórych zadań służbowych przez psychologów pełniących służbę lub zatrudnionych w jednostkach

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne aspekty mediacji

Psychologiczne aspekty mediacji Psychologiczne aspekty mediacji dr Magdalena Błażek Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku Uniwersytet Gdański GDAŃSK, 10 grudnia 2015 R Mediacja rówieśnicza* Cztery

Bardziej szczegółowo

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku 28-11-2011 Prof. dr hab. Tomasz Pasierski ZAkład Bioetyki i Humanistycznych Podstaw Medycyny Warszawski Uniwersytet Medyczny Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku Medycyna jest najbardziej

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Techniki Sprzedaży

Skuteczne Techniki Sprzedaży Skuteczne Techniki Sprzedaży warsztaty w budowaniu długofalowych relacji z klientami Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: wzrost sprzedaży w firmie, dzięki wykorzystaniu skutecznych technik sprzedaży,

Bardziej szczegółowo

Obszary zainteresowań (ang. area of interest - AOI) jako metoda analizy wyników badania eye tracking

Obszary zainteresowań (ang. area of interest - AOI) jako metoda analizy wyników badania eye tracking Inerfejs użykownika - Kansei w prakyce 2009 107 Obszary zaineresowań (ang. area of ineres - AOI) jako meoda analizy wyników badania eye racking Pior Jardanowski, Agencja e-biznes Symeria Ul. Wyspiańskiego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Leczenie bólu nowotworowego i opieka paliatywna nad dziećmi 2.

Bardziej szczegółowo

Analiza efektywności kosztowej w oparciu o wskaźnik dynamicznego kosztu jednostkowego

Analiza efektywności kosztowej w oparciu o wskaźnik dynamicznego kosztu jednostkowego TRANSFORM ADVICE PROGRAMME Invesmen in Environmenal Infrasrucure in Poland Analiza efekywności koszowej w oparciu o wskaźnik dynamicznego koszu jednoskowego dr Jana Rączkę Warszawa, 13.06.2002 2 Spis reści

Bardziej szczegółowo

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu Dorota Kalinowska - psycholog Zespół Aspergera vs Autyzm Podobieństwa: Nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych; Stereotypowy, ograniczony repertuar

Bardziej szczegółowo

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA: SZTUKA PREZENTACJI Działaj, jakby każda osoba, którą spotykasz miała na szyi napis 'Spraw, bym poczuł się ważny'. Nie tylko odniesiesz sukces w sprzedaży, ale także w życiu. Mary Kay Ash GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

Bardziej szczegółowo

Komunikacja interpersonalna

Komunikacja interpersonalna Komunikacja interpersonalna Prowadzenie: Katarzyna Murawska Konrad Pluciński Zasady Mówimy sobie po imieniu Słuchamy siebie nawzajem Nie krytykujemy, nie oceniamy Tu i teraz Dyskrecja Punktualność Na zajęciach

Bardziej szczegółowo

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Psychologia kliniczna

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Psychologia kliniczna Załącznik nr 2 do Uchwały Senatu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu nr 1441 z dnia 24 września 2014 r. Nazwa modułu/przedmiotu Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Psychologia kliniczna Grupa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Pomyśl o tym co ci dolega, na co, według ciebie, chorujesz. Nie chodzi o nazwę choroby a raczej o to, co ta choroba oznacza w twoim życiu. W czym cię ogranicza?

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2012/2013 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2012/2013 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2012/2013 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologiczne aspekty opieki nad dzieckiem z chorobą nowotworową

Bardziej szczegółowo

MANIPULACJA ZA POMOCĄ AKTÓW EMOTYWNYCH

MANIPULACJA ZA POMOCĄ AKTÓW EMOTYWNYCH Grażyna Habrajska Uniwersytet Łódzki MANIPULACJA ZA POMOCĄ AKTÓW EMOTYWNYCH Opublikowano w: Mechanizmy perswazji i manipulacji, red. Grażyna Habrajska, wyd. Leksem, Łask 2007 PODSTAWOWE ZAGADNIENIA 1)

Bardziej szczegółowo

zajęcia socjoterapeutyczne

zajęcia socjoterapeutyczne zajęcia socjoterapeutyczne SP 2 dla uczniów Szkoły Podstawowej nr 2 w Chojnie Podstawa prawna Istota socjoterapii Program zajęć socjoterapeutycznych Podstawa prawna ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ

Bardziej szczegółowo

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28 Szkoła Podstawowa nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku Program adaptacyjny dla klasy I Jestem pierwszakiem w Szkole Podstawowej nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku ,,Dzieci różnią się od

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE Chalin, wrzesień 2012r. KONCEPCJA PROGRAMU Program przewidziany jest do realizacji dla klas I III oraz IV VI. Założenia

Bardziej szczegółowo

ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI

ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI Paweł Podgórski Trener EDUKATOR ZZPN E-mail: kontakt@sport-edukacja.pl CEL GŁÓWNY w pracy z najmłodszymi CEL SZKOLENIOWY

Bardziej szczegółowo

LP. TEMAT TREŚĆ METODA 1 Praca w życiu człowieka.

LP. TEMAT TREŚĆ METODA 1 Praca w życiu człowieka. STRATEGIA DORADZTWA ZAWODOWEGO LP. TEMAT TREŚĆ METODA 1 Praca w życiu człowieka. 2 Czy marzenia pomagają w wyborze zawodu? 3 Poznawanie siebie. Precyzowanie własnego sukcesu. 4 Dlaczego sukces gwarantuje

Bardziej szczegółowo

Skuteczna Rozmowa Telefoniczna

Skuteczna Rozmowa Telefoniczna Skuteczna Rozmowa Telefoniczna warsztaty w budowaniu długofalowych relacji z klientami Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: wzrost skuteczności i oczekiwanych efektów prowadzonych rozmów telefonicznych,

Bardziej szczegółowo

ZAŚWIADCZENIE LEKARSKIE

ZAŚWIADCZENIE LEKARSKIE Załącznik nr Wypełnia lekarz publicznego zakładu opieki zdrowotnej ZAŚWIADCZENIE LEKARSKIE 1. Imię i nazwisko osoby ubiegającej się o skierowanie do domu pomocy społecznej... 2. Wiek... 3. Jest osobą przewlekle

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI RAZEM MOŻEMY WIĘCEJ... PROGRAM PROFILAKTYKI na lata 2015/2016 2016/2017 ZESPÓŁ SZKÓŁ W GOŁASZYNIE Gołaszyn, 1 września 2015 r. SPIS TREŚCI Założenia programu... 3 Cele i zadania... 4 Zalecane metody pracy...

Bardziej szczegółowo

Akademia Rozwoju Kariery 2014 Biura Karier Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Akademia Rozwoju Kariery 2014 Biura Karier Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Akademia Rozwoju Kariery 2014 Biura Karier Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach 02.07.2014, godz. 10.00-15.00 s. 415, AIP ul. Bankowa 14, Lipiec 2014 r. Zasady pracy zespołowej Capgemini, p. Anna Pałka

Bardziej szczegółowo

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka Krzysztof Liszcz Czym jest rozpoznanie choroby? nazwaniem wcześniej nienazwanego pomocą w rozumieniu związków między przyczynami (wczoraj) a

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA to psychologiczny proces, dzięki któremu jednostka przekazuje i otrzymuje informacje w bezpośrednim kontakcie

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III UE.43000.9.2014 Załącznik nr 9c do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III 1) Zadanie nr 1 Trening samooceny i poczucia własnej wartości 1. Liczba uczestników: 7 osób mniej niż 5 i nie

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Obserwacja pracy/work shadowing

Obserwacja pracy/work shadowing Temat szkolenia nieformalnego: Obserwacja pracy/work shadowing 1. Cele szkolenia Celem szkolenia jest przyśpieszenie procesu aklimatyzacji nowego pracownika w firmie oraz podwyższenie poziomu jego kompetencji,

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii dla Gminy Dąbrowa na 2011 rok

w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii dla Gminy Dąbrowa na 2011 rok Uchwała Nr VI/32/11 Rady Gminy Dąbrowa z dnia 17 marca 2011 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii dla Gminy Dąbrowa na 2011 rok Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

DZIECKO W SYTUACJI ROZWODU RODZICÓW

DZIECKO W SYTUACJI ROZWODU RODZICÓW DZIECKO W SYTUACJI ROZWODU RODZICÓW Rozwód to jedno z najtrudniejszych doświadczeń w każdej rodzinie. O tym jakie skutki będzie miał on dla dziecka w dużej mierze zależy od postawy rodziców. Decyzja o

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia. Prof. Krzysztof Owczarek. III rok. zimowy + letni.

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia. Prof. Krzysztof Owczarek. III rok. zimowy + letni. 1. Metryczka Nazwa Wydziału: Program kształcenia (Kierunek studiów, poziom i profil kształcenia, forma studiów np.: Zdrowie publiczne I stopnia profil praktyczny, studia stacjonarne): Rok akademicki: 2015/16

Bardziej szczegółowo

1.2.1 Ogólny algorytm podejmowania decyzji... 18. 1.2.2 Algorytm postępowania diagnostycznego... 23. 1.2.3 Analiza decyzyjna... 27

1.2.1 Ogólny algorytm podejmowania decyzji... 18. 1.2.2 Algorytm postępowania diagnostycznego... 23. 1.2.3 Analiza decyzyjna... 27 3 Spis reści Spis reści... 3 Użye oznaczenia... 7 Wsęp i założenia pracy... 9 1. Akualny san wiedzy medycznej i echnicznej związanej zagadnieniami analizy decyzyjnej w chorobach górnego odcinka przewodu

Bardziej szczegółowo

Konstruowanie programów wspomagania rozwoju dzieci w świetle przeprowadzonej diagnozy przedszkolnej

Konstruowanie programów wspomagania rozwoju dzieci w świetle przeprowadzonej diagnozy przedszkolnej Konstruowanie programów wspomagania rozwoju dzieci w świetle przeprowadzonej diagnozy przedszkolnej Danuta Mroczyk Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Zielonej Górze I co dalej z diagnozą przedszkolną?

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia psychospołeczne

Zagrożenia psychospołeczne Zagrożenia psychospołeczne 1. Wstęp Zarządzanie stresem nie jest dla pracodawców jedynie obowiązkiem moralnym i dobrą inwestycją, jest to wymóg prawny określony w dyrektywie ramowej 89 /391/EWG 3 2. Przeciwdziałanie

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH Przywództwo i zarządzanie zespołem Szkolenie z zakresu przywództwa, kompetencji liderskich i zarządzania zespołem. Podniesienie kompetencji zarządczych w zakresie przywództwa,

Bardziej szczegółowo

Prowadzisz lub będziesz prowadzić działalność gospodarczą? Przeczytaj koniecznie!

Prowadzisz lub będziesz prowadzić działalność gospodarczą? Przeczytaj koniecznie! Prowadzisz lub będziesz prowadzić działalność gospodarczą? Przeczyaj koniecznie! Jeseś osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, jeśli: prowadzisz pozarolniczą działalność gospodarczą na podsawie przepisów

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Zbieranie wywiadu psychiatrycznego Ocena osobowości pacjenta Badanie

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ Dorota Jakubczak Każdy człowiek doświadcza choroby nieco inaczej We współczesnym, holistycznym modelu opieki zwraca się uwagę na emocjonalne doznania pacjenta, jego

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

WYSTĄPIENIA PUBLICZNE

WYSTĄPIENIA PUBLICZNE Szkolenie WYSTĄPIENIA PUBLICZNE Jak mówić, by być słuchanym Andrzej Kozdęba Od trenera Udane wystąpienie publiczne to połączenie odpowiedniej analizy audytorium, rzetelnego przygotowania oraz atrakcyjnej

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC DROGI RODZICU! Buduj solidny fundament jakim jest dla dziecka Rodzina. Tylko bliski kontakt z dzieckiem może uchronić je od problemu uzależnienia.

Bardziej szczegółowo

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DLACZEGO DRUGA OPINIA MEDYCZNA? Coraz częściej pacjenci oraz ich rodziny poszukują informacji o przyczynach chorób oraz sposobach ich leczenia w różnych źródłach.

Bardziej szczegółowo

Kontroler ruchu i kierunku obrotów KFD2-SR2-2.W.SM. Charakterystyka. Konstrukcja. Funkcja. Przyłącze

Kontroler ruchu i kierunku obrotów KFD2-SR2-2.W.SM. Charakterystyka. Konstrukcja. Funkcja. Przyłącze Konroler ruchu i kierunku obroów Charakerysyka Konsrukcja -kanałowy separaor galwaniczny Zasilanie 4 V DC Wejścia ypu PNP/push-pull, syk lub Programowane częsoliwości graniczne wyjścia syku przekaźnika

Bardziej szczegółowo

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok I. DLA RODZICÓW ZASTĘPCZYCH 1. Być świadomym rodzicem zastępczym Cykl warsztatów wzmacniających kompetencje

Bardziej szczegółowo

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej.

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. AAC to w skrócie komunikacja alternatywna i wspomagająca. To wszystkie sposoby porozumiewania się, które są wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka Współdziałanie pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców oraz rodziców w przeciwdziałaniu powstawania czynników depresjogennych w szkole, otoczeniu szkoły, domach rodzinnych I Poziomy profilaktyki

Bardziej szczegółowo

Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 6 R = Ocena wyników zarządzania portfelem. Pomiar wyników zarządzania portfelem. Dr Katarzyna Kuziak

Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 6 R = Ocena wyników zarządzania portfelem. Pomiar wyników zarządzania portfelem. Dr Katarzyna Kuziak Ocena wyników zarządzania porelem Analiza i Zarządzanie Porelem cz. 6 Dr Kaarzyna Kuziak Eapy oceny wyników zarządzania porelem: - (porolio perormance measuremen) - Przypisanie wyników zarządzania porelem

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej. realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012

Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej. realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012 Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012 "Teatr pojmowany jako dzieło sztuki teatralnej powinien rozszerzać horyzont umysłowy dziecka,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Jak zbadać satysfakcję pacjenta?

Jak zbadać satysfakcję pacjenta? Jak zbadać satysfakcję pacjenta? IBRKiK dr hab. Dominika Maison, Prof. UW Konsument wobec nowych wyzwań Dom Badawczy Maison Uniwersytet Warszawski Warszawa, 17 października 2015 VI Forum Marketingu, Komunikacji

Bardziej szczegółowo

Komunikacja w rodzinie jako środek rozwoju kompetencji emocjonalnych i społecznych dzieci

Komunikacja w rodzinie jako środek rozwoju kompetencji emocjonalnych i społecznych dzieci Komunikacja w rodzinie jako środek rozwoju kompetencji emocjonalnych i społecznych dzieci dr Julia Kaleńska-Rodzaj Katedra Psychologii UP Krakowski Ośrodek Doradztwa dla Artystów KODA kalenska@up.krakow.pl

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH Ucznia... Zawiera: 1. Dane o uczniu. 2. Diagnoza lekarska. 3. Diagnoza psychologiczna. 4. Diagnoza ekologiczna. 5. Umiejętności z zakresu: a) sposobu porozumiewania

Bardziej szczegółowo