Ryszard Pankiewicz (Bochum) STOSUNEK DO OBCYCH W PALESTYNIE I W DIASPORZE (DO I W. N.E.) PRÓBA BILANSU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ryszard Pankiewicz (Bochum) STOSUNEK DO OBCYCH W PALESTYNIE I W DIASPORZE (DO I W. N.E.) PRÓBA BILANSU"

Transkrypt

1 Grecy, Rzymianie i ich ssiedzi. Materiay konferencji Komisji Historii Staroytnej PTH, Wrocaw wrze&nia 2005, Wrocaw 2006 Ryszard Pankiewicz (Bochum) STOSUNEK DO OBCYCH W PALESTYNIE I W DIASPORZE (DO I W. N.E.) W 9WIETLE TRADYCJI HELLENISTYCZNO-JUDAISTYCZNEJ I WCZESNOCHRZE9CIJA;SKIEJ. PRÓBA BILANSU Problematyce stosunku do obcych w &wietle tradycji biblijnej, silnie zakorzenionej w tradycji apostolskiej i przez wczesnochrze&cijabsk oraz Ojców Ko&cioa, w literaturze przedmiotu stosunkowo mao uwagi, i w konsekwencji szereg istotnych zagadnieb pozostaje nadal niedocenionych bdd niewyja&nionych. Istniejce opracowania, gównie o charakterze teologiczno-dogmatycznym oraz czstkowym skupiaj w pierwszym na aspektach terminologicznych i etyczno- religijnych, i opierajc na wcze&niejszej, wskokanonicznej tradycji starotestamentalnej, praktycznie pozostawiaj poza obszarem zainteresowab deuterokanoniczn, apokryficzn i a po i nowotestamentaln, ograniczaj do pódnojudaistycznej tradycji, bazujc zasadniczo na przekazach Miszny, zbioru ustnego prawa, wprawdzie niewtpliwie odwoujcego do po znacznie starszej tradycji ustnej, ale ostatecznie zredagowanego i spisanego dopiero na przeomie II i III wieku n.e., i blisko powizanego z jeszcze pódniejsz Gemar. 1 Co mamy tutaj do czynienia ze Dródami o charakterze anonimowym, powstaymi stopniowo, a zatem niejednolitymi w swojej strukturze, a ponadto efektem wielowtkowej i tradycji, z jednej strony w przypadku Starego i Nowego Testamentu hebrajsko-aramejskiej, greckiej i syryjsko-koptyjskiej oraz acibskiej, za& w 1 Zob. m.in. BERTHOLET Alfred, Die Stellung der Israeliten und der Juden zu den Fremden, Freiburg i.br.-leipzig 1896; GREIFER Julian L., Attitudes to the Stranger. A Study of the Attitudes of Primitive Society and Early Hebrew Culture, ASocR 10, 1945, ; STAMM J.J., Fremde, Flüchtlinge und ihr Schutz im Alten Israel und in seiner Umwelt /w:/ ed., A. MERCIER, Der Flüchtling in der Weltgeschichte, Bern-Frankfurt a.m. 1974, 31-66; BALSDON J.P.V.D., Romans and Aliens, London 1979; AMUSIN J.D., Die Gerim in der sozialen Legislatur des Alten Testaments, Klio 63, 1981, 15-23; SPINA F.A., Israelites as gerim, Sojourners in Social and Historical Context /w:/ ed., C.L. MEYERS, M.O. O CONNOR, The World of the Lord Shall Go Forth. Festschrift D.N. Freedman, Wiona Lake/Indiana 1983, ; FELDMEIER Reinhard, Die Christen als Fremde. Die Metapher der Fremde in der antiken Welt, im Urchristentum und im 1. Petrusbrief, Tübingen 1992; BULTMANN Christoph, Der Fremde im antiken Juda, eine Untersuchung zum sozialen Typenbegriff ger: und seinem Bedeutungswandel in der alttestamentlichen Gesetzgebung, Göttingen 1992; SCHNIDER Franz, Die Behandlung der Feinde im frühen Juden-Christentum /w:/ ed., H. BÜRKLE, Grundwerte menschlichen Verhaltens in den Religionen, Frankfurt a.m. 1993, ; FELDMEIER Reinhard, HECKEL Ulrike (ed.), Die Heiden. Juden, Christen und das Problem des Fremden, Tübingen 1994; LANG Bernhard, Die Fremden in der Sicht des Alten Testaments /w:/ ed., Rainer KAMPLING, Bruno SCHLEGELBERGER, Wahrnehmung des Fremden. Christentum und andere Religionen, Berlin 1996, 9-37; MAIER Johann, Fremdes und Fremde. In der jüdischen Tradition und im Sefär Chasidim, Trier 2002

2 odniesieniu do Talmudu tradycji hebrajsko-aramejskiej. Co w przypadku szeregu tekstów nie zachoway oryginalne wersje a jedynie ich tumaczenia jak na przykad Mdro&ci, Tobiasza, Judyty czy Syracha w tym ostatnim przypadku istniej jedynie fragmenty w hebrajskim, dalej trzeciej Ezdrasza, Psalmu 151, aramejskich Midraszy czy w kobcu Ewangelii wedug &w. Mateusza, powstaej byq moe w wersji hebrajskiej (lub aramejskiej), a opracowanej redakcyjnie i przetumaczonej na grecki, bdd te tak jak w przypadku Estery czy Daniela - istniejce tumaczenia greckie s obszerniejsze od wcze&niejszego oryginalnego tekstu hebrajskiego. Ale nawet wówczas gdy dysponujemy wersjami oryginalnymi, np. stosunkowo pódnym, bo spisanym VI i X wiekiem n.e. tzw. masoreckim tekstem Biblii, aczkolwiek odwoujcym do ustalonego na przeomie I w. p.n.e. i I w. n.e. tekstu hebrajskiego, istniej uzasadnione pytania co do warto&ci przekazanego tekstu, tym bardziej, i zachowane z jednej strony stare przekady greckie Starego Testamentu (Septuaginty prawdopodobnie z III w. p.n.e. i fragmentarycznie Aquili okoo 130 r. n.e., Symmacha okoo 170 roku i Theodotiona z kobca II wieku n.e.) oraz acibskie (wcze&niejsza Itala oraz Vulgata z kobca IV wieku n.e.,), za& z drugiej strony powanie rónice i do pewnego stopnia konkurujce oryginalne fragmenty aramejskie i hebrajskie, w tym take samarytabska redakcja niekiedy prezentuj starsze lekcje tekstu i w ten sposób dobitnie unaoczniaj problemów pojawiajcych podczas pracy nad tekstem. Niemniejsze trudno&ci towarzysz ocenie wiarygodno&ci przekazanego tekstu Nowego Testamentu, gdzie oprócz odmiennych wersji greckich, jak w przypadku Dziejów Apostolskich, zachoway tumaczenia m.in. syryjskie (zwaszcza Peshitta) i koptyjskie, które niewtpliwie odwouj do najstarszych etapów formowania tradycji nowotestamentalnej. Pewne znaczenie odegraa w tym sprawa zwizana z ocen kanoniczno&ci poszczególnych ksig, tym bardziej, i nie zachowa aden oryginalny tekst, czyli autograf którejkolwiek z ksig zarówno Starego jak i Nowego Testamentu, za& kada z ksig od momentu spisania a do nadania im ostatecznej formy i ich wydania w formie drukowanej bya przez wieki przepisywana, poprawiana i przerabiana przez pokolenia kopistów i pisarzy. 2 2 Bliej na ten temat zob. KAHLE Paul, Der hebräische Text seit Franz Delitzsch, Stuttgart 1961; KENYON Frederic G., Der Text der griechischen Bibel, Göttingen 1961; WÜRTHWEIN Ernst, Der Text des Alten Testaments. Eine Einführung in die Biblia Hebraica, Stuttgart 1973; TYLOCH Witold, Dzieje ksi g Starego Testamentu, Warszawa 1981; BEN-CHORIN Schalom, Die Entstehung des Christentums aus dem Judentum /w:/ id., Theologia Judaica. Gesammelte Aufsätze, Tübingen 1982, 58-71; REVENTLOW H. Graf, Hauptprobleme der Biblischen Theologie im 20. Jahrhundert, Darmstadt 1983; VELTRI Giuseppe, Der griechische Targum Aquilas. Ein Beitrag zum rabbinischen Übersetzungsverständnis /w:/ Die Septuaginta zwischen Judentum und Christentum, Tübingen 1994, ; HENGEL Martin, Die Septuaginta als christliche Schriftensammlung, ihre Vorgeschichte und das Problem ihres Kanons /w:/ ibid., ; MEJOR Mieczysaw, Antyczne tradycje redniowiecznej praktyki pisarskiej. Subskrypcje pó noantycznych kodeksów, Warszawa 2000, 23-24, 42-49, , ; HOWARD George, Hebrew Gospel of Matthew, Macon/Georgia 2002; MWDALA Stanisaw ks., RBiblLit 42, 1989/4, 249nn. Por. równie ZIELI;SKI Tadeusz, Hellenizm a judaizm, Warszawa-Kraków 1927, vol. 2, ; LIEBERMAN Saul, Greek in Jewish Palestine. Studies in the Life and Manners of Jewish Palestine in the II-IV Centuries C.E., New York 1942; HENGEL Martin, Juden, Griechen und Barbaren. Aspekte der Hellenisierung des Judentums in vorchristlicher Zeit, Stuttgart 1976, , , , ; DELLING Gerhard, Die Begegnung zwischen Hellenismus und Judentum /w:/ ANRW II,20,1, Berlin-New 2

3 Innego typu trudno&ci powstaj przy okazji wykorzystywania jako Dróda Talmudu zachowanego zreszt w dwu powanie sob rónicych redakcjach, a mianowicie, krótszej palestybskiej, i duszej, babilobskiej, i odmiennych wersjach dialektowych - z uwagi na fakt, i opinie w nich reprezentowane, odbiciem tak typowych dla morza Talmudu pogldów wielu osób dziaajcych w kilku epokach i w rónych krajach, wykazuj nie rzadko daleko idce rónice, a co ci sami autorzy czy te zwolennicy tych samych szkó wypowiadaj sdy wyradnie sobie przeciwstawne czy sprzeczne z opiniami, wyraonymi wcze&niej przy innej okazji i adresowanymi do odmiennego audytorium. I chocia istnieje niewtpliwie pewna wyradna religijna podstawa, wspólna z tradycj biblijna, tym niemniej byoby doszukiwaq w gszczu opowie&ci, szczegóowych nakazów i wykadni jednego, spójnego systemu etyczno-filozoficznego, chociaby z uwagi na okoliczno&ci powstania samego Talmudu. 3 obcych stanowi niewtpliwie jeden ze starszych przykadów stereotypów, bezpo&rednim lub po&rednim zwerbalizowaniem przekonania skierowanego na grupy spoeczne lub jednostki jako czonków grupy. Stereotypy czyli zgodnie z terminologi Lippmanna - obrazy w naszych gowach stanowi specyficzn wyobraeb zbiorowych, które cechuje niezwyka trwao&q organizacji ich konstrukcji logicznej, i jako podstawowe konstrukcje my&lowe czowieka mog byq w sposób autorytatywny i konsekwentny przekazywane z pokolenia na pokolenie, nabierajc zatem cech swego rodzaju prawa biologicznego. To z zasady nieweryfikowalne formy sdu, skaniajce do warto&ciowania emocjonalnego, i przypisujce pewnej klasie osób lub jednostek okre&lone wa&ciwo&ci lub sposoby zachowab, i powszechnie podzielane w danej spoeczno&ci. Stereotyp w sferze spoecznej zakada daleko we wzajemnym postrzeganiu i wzmacniajc grupow tosamo&q i spójno&q grupy poprzez odgraniczanie grupy od zewntrz, prowadzi do wzmoonego postrzegania i izolowania obcych, tzn. tych, którzy nie podzielaj wasnego obrazu zbiorowego czonków danej wspólnoty bdd te sam swoj obecno&ci i zachowaniem stwarzaj dla niej zagroenie. 4 York 1987, 3-39; KASHER Aryeh, Jews and Hellenistic Cities in Eretz-Israel. Relations of the Jews in Eretz-Israel with the Hellenistic Cities during the Second Temple Period (332 BCE-70 CE), Tübingen Zob. STRACK Hermann, Einleitung in Talmud und Midrasch, München 1961; NEUSNER Jacob, Das pharisäische und talmudische Judentum. neue Wege zu seinem Verständnis, Tübingen 1984, ; MWDALA Stanisaw ks., Wprowadzenie do literatury mi dzytestamentalnej, Kraków 1994, Zob. m.in. LIPPMANN W., Public Opinion, New York 1922, 79nn.; JOSTES Brigitte, Subjektive Adjektive. Zur Semantik von fremd, PhiN 1, 1997, 28-42; LIPPMANN W., Public Opinion, New York 1965, 90nn.; QUASTHOFF Uta M., Soziales Vorurteil und Kommunikation. Eine sprachwissenschaftliche Analyse des Stereotyps, Frankfurt a.m. 1973, 28nn.; eadem, Etnocentryczne przetwarzanie informacji. Ambiwalencja funkcji stereotypów w komunikacji mi dzykulturowej, a kultura 12, 1998, 11-30; SCHAFF Adam, Stereotypen und das menschliche Handeln, Wien 1981; STAGL Justin, Die Beschreibung des Fremden in der Wissenschaft /w:/ ed., H.P. DUERR, Der Wissenschaftler und das Irrationale, Frankfurt a.m. 1985, vol. 2, ; WALCZY;SKA Marzena, Jan Stanis aw Bystro jako prekursor teorii stereotypu na gruncie polskim, a kultura 12, 1998, ; WIERLACHER Alois (ed.), Kulturthema Fremdheit. Leitbegriffe und Problemfelder kulturwissenschaftlicher Fremdheitsforschung, München 1993; WALSH Anne Marie, The Body: Unbounded Openness and Other /w:/ G. CSEPREGI (ed.), Sagesse du corps, Aylmer 2001, 80-87; PANKIEWICZ Ryszard, Biologiczne i spo eczne podstawy zachowa agresywnych w spo ecze stwie wczesnorzymskim. Uwagi wprowadzaj ce /w:/ ed., M. KURY OWICZ, Crimina et mores. Prawo karne i obyczaje w 3

4 W Polsce na zagadnienie obco&ci po raz pierwszy zwróci J. S. BystroB na obszarze etnografii, traktujc je jako przestrzeni spoecznej i wprowadzajc &rodka jako miary odlego&ci od centrum, zgodnie z którym oddalajc od niego ziemia staje coraz bardziej dzika, niego&cinna i zowroga. 5 Z kolei Stefan Czarnowski szczególnie akcentujc znaczenie aspektów prawno-religijnych i nawizujc do niektórych zaoeb ówczesnej socjologii francuskiej zwróci na znaczenie podziau przestrzeni i zasady jej rozgraniczania w religii i magii. Szczególne znaczenie posiada w jego fakt, i kademu podziaowi przestrzeni spoecznej towarzyszy centrum i reszty, czego nieuniknionym jest zdefiniowanie i wytyczenie granicy, traktowanej jako co& w peni realnego i zasadniczo nieprzekraczalnego, trwale oddzielajcej od obcego &wiata domen nieokre&lonej dziedziny niezorganizowanej. 6 Chyba najlepiej tego typu reagowania na wszech&wiat reprezentuje sposób rozumienia przez Rzymian domus i urbs, które oznaczay nie tyle same budynki i terytorium, ile pen najrozmaitszych form ycia przestrzeb albo inaczej bezpieczebstwa (perfugium sanctum), yczliw i opiekubcz dla swoich, ale grodn dla wszystkich obcych; jej stanowi próg albo pomerium (por. ac. limen, gr. / i zwaszcza czyli granicy jako symbolu kresu i kobca czego&, hebr., por. ) i wyznaczajce przestrzeb, gdzie wa&ciwie nie maj ze moce. Ten sposób widzenia &wiata - bliski jak wydaje Izraelitom - znalaz swój wyraz m.in. w podziale przestrzeni na dwie nierówne pod bezpieczebstwa strefy, a mianowicie domi i fori. Owej niewidzialnej dzielcej je granicy nie sposób bezkarnie przekroczyq, zanim nie odprawi przepisanych tradycj ofiar i modlitw, sprowadzajcych w zaleno&ci od sytuacji do sakralizacji bdd desakralizacji osób i rzeczy. W jej pobliu porzucano lub zakopywano niechciane bdd kalekie dzieci i lub te chowano jako w,,ziemi niczyjej zmarych oraz karano w habbicy sposób zoczybców i wrogów publicznych. To wszystko skadao na swoisty system pier&cieniowo rozkadajcych stref i pasów obszarów po&rednich, ukadajcych koncentrycznie wychodzc od centrum, których stopieb nieczysto&ci progresywnie w kierunku I tak poczynajc od urbs, wyznaczonym przez pomerium, i poprzez ager Romanus, ager Gabinus wyznacza bezpieczn przestrzeb, w której miay miejsce wszelkiego typu praktyki religijne. Ju poza ni rozciga ager peregrinus i jeszcze dalej wrogi ager hosticus, a grodny i wa&ciwie niezbadany ager incertus. 7 staro ytnym Rzymie, Lublin 2001, ; BOKSZA;SKI Zbigniew, Stereotypy i kultura, Wrocaw 2001; KUJAWI;SKI Jakub, Spotkanie z innymi. redniowieczny misjonarz i jego sacrum w oczach pogan, RoczHist 70, 2004, Por. STEINER Deborah Tarn, Images in Mind /w:/ Status in Archaic and Classical Greek Literature and Thought, Princeton 2001, XI-XIV 5 BYSTRO; J.S., Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Warszawa 1980, 279, 329n.; BUDZISZEWSKA Wanda, Z problematyki obco ci w j zyku magii, a kultura 4, 1991, CZARNOWSKI Stefan, Podzia przestrzeni i jej rozgraniczanie w religii i magii /w:/ id., Dzie a, Warszawa 1956, vol. 3, MEISTER Karl, Die Hausschwelle in Sprache und Religion der Römer, Heildelberg 1925; HALTER Thomas, Vergil und Horaz. Zu einer Antinomie der Erlebensform, Bern-München 1970, 64-88; CANCIK Hubert, Roma as Sacred Landscape. Varro and the End of Republican Religion in Rome, Visible Religion 4-5, , ; DWBI;SKI Antoni ks., Sacrilegium w prawie rzymskim, Lublin 1995, 37-44, 87-97; PANKIEWICZ Ryszard, Apotropaiczno-odnawiaj ce funkcje kary mierci w 4

5 Ze zblion koncepcj mamy do czynienia w tradycyjnej teologii saducejskiej. Centrum &wiata stanowi &witynia jako siedziba najsilniej skoncentrowanej swego rodzaju skoncentrowanej mocy, która w oddalenia od &wityni ulega rozproszeniu i osabieniu, tracc na sile, by w kobcu ustpiq miejsca nieczysto&ci. Dlatego kapan opuszczajc po zoeniu ofiary w zdejmuje swój lniany ubiór sakralny i wkada nowe szaty, aby nie udzielio innym. Je&li za& dokona spalenia poza miejscem wyznaczonym, powinien zmyq ciao, upraq ubranie i pozostaq do wieczora wraz ze wszystkimi innymi poza obozem. Zgodnie z tym kady teren w pódniejszym obszar znajdujcy poza Izraelem, jest skaony raz na zawsze i przypomina niczyj, porównywaln ze &wiatem zmarych. A zatem wszystkie ludy obce s skalane niezmywaln nieczysto&ci, która budzi i nakazuje jak najdalej idc ostrono&q, zgodnie z zasad, o której wspomina m.in. traktat Baba Kamma, i kto przestaje z nieczystym, sam te nim staje. Prorok Malachiasz przepowiadajc Edomitom w imieniu swojego Boga jako za zniszczenie Jerozolimy i wychwalajc jego jako wadcy poza granicami Izraela ( ), posuguje niezwykle obrazowym i z naszego punktu znaczcym granicy za ( ), czy moe &ci&lej grzechu albo Hebrajskie granicy () powizane z terminem (oznaczajcym wa&ciwie najblisze otoczenie, krg, na wszystkie strony, w pl. take ssiedzi lub koliste drogi) róni jednak w istotny sposób od swojego greckiego odpowiednika, który stanowi pewnego rodzaju graniczn dzielc dwa obszary, podczas gdy to raczej naturalna granica i konkretny obiekt, jak np. wzgórze, drzewo, kamieb, ogrodzenie, lub obszar i tak np. morze jest granic ldu, granic ciemno&ci jest sama ciemno&q itp., przypominajc w tym zakresie wczesnorzymski sposób rozumienia granicy i przestrzeni. W Powtórzonego Prawa Mojesz nakazujc przestrzegania nakazów i prawa Boga poleca je nie tylko zachowaq w sercu, ale take wypisaq sowa na odrzwiach kadego domu i bramach miejskich? (-,!" "# ); zgodnie z pódniejsz tradycj zapisane na pergaminie sowa - umieszczane w futerale bdd w pudeku - przybijano na odrzwiach w momencie wprowadzania do domu. Bezpieczne ycie moe zatem toczyq wycznie w strefy a zwaszcza w pobliu &wityni, i przy zachowaniu przepisanych przez zakazów i nakazów, tworzcych system, z którego niesposób usunq jakikolwiek element. Wewntrz tej strefy obowizuje nakaz skadania zgodnie z rytuaem rónego rodzaju ofiar, w tym zwaszcza z pierwocin. I tak przykadowo zgodnie z traktatem Orla w Misznie po posadzeniu drzew owoce przez trzy lata uchodziy za nieczyste, i dopiero po zoeniu ofiary Bogu w roku czwartym, mona byo zachowaq owoce dla siebie w roku pitym. Nie przestrzegajcy tych zasad bywali wykluczani ze spoeczno&ci. Na zewntrz znajduj grodne pustynie, emanacje nieprzyjaznej i nieskobczonej przestrzeni, gdzie rzdz moce chaosu, zniszczenia i &mierci, i gdzie yj nieczyste narody, z którymi kady kontakt stanowi zagroenie. 8 spo ecze stwie wczesnorzymskim /w:/ ed., H. KOWALSKI, M. KURY OWICZ, Kara mierci w staro ytnym Rzymie, Lublin 1996, 23-39; id., Cz owiek a wszechobecno zagro enia. Rozgraniczanie spo ecznej i sakralnej przestrzeni we wczesnym Rzymie, PKan 40, 1997/1-2, Lev. 6,3-5, 20-23, 7,21, 7,25-27; Mal 1,4; Mt 12,42; Lk 11,31; Act 17,26; Rom 10,18; Hbr 6,16. Zob. m. in. SIEGFRIED Carl, STADE Bernhard, /w:/ Hebräisches Wörterbuch zum Alten Testamente, Leipzig 1893, 111; id., /w:/ ibid., 10; LEVY Jacob, /w:/ Wörterbuch über die Talmudim und Midraschim, Darmstadt 1963, vol.1, 294; 5

6 Zburzenie drugiej &wityni w roku 70 n.e. w wyniku wojny z Rzymem i oderwanie judaizmu od jego materialnego podoa spowodowao, e na znaczeniu zyskaa grupa faryzeuszy, do której naleao wielu %!, czyli badaczy pisma, zajmujcych studiowaniem i wyja&nianiem Prawa, i uznajcych za obowizujce nie tylko prawo spisane, ale take ustne, czyli jego tradycyjn przekazywan z pokolenia na pokolenie. prawa ustnego w poczeniu z zasad, i Bóg nie ogranicza do jednego miejsca, pozwolio oprzeq ycie religijne na nowych zasadach. zastpia synagoga jako miejsce modlitwy, za& rabini zastpili kapanów. Jednocze&nie ostatecznie ustalono i kanon ksig i i celem ycia jest studiowanie Tory, przestrzeganie jej zasad i praktykowanie mio&ci blidniego w yciu codziennym. Poczono to z now w istocie rzeczy zasad domagajc zachowania rytualnej czysto&ci take poza &wityni, a zwaszcza w domu. Codzienny posiek winien by speniaq wszelkie wymogi czysto&ci, w takim samym stopniu, w jaki by do tego w przeszo&ci zobowizany kapan &witynny, za& stó nabra znamion otarza, podczas gdy dom w znaczeniu wspólnoty rodzinnej () jako mieszkaniowej wspólnoty ko ci i cia a ( &) sta &wityni. Oznaczao to zarazem zastpienie dawniejszego koncentrycznego modelu &wiata, w którego centrum znajdowaa &witynia ( '% ), przez ukad decentryczny, obejmujcy szereg równouprawnionych rodzinnych domów- &wityb, mentalnie odnoszony do Jerozolimy jako duchowego symbolu dawnej nieistniejcej ju &wityni. Ten z istoty odmiennie zorientowany system religijny leg u podstaw judaizmu rabinicznego, którego produktem staa Miszna i Gemara. 9 W zdecydowanej przepisy tradycyjnego prawa ydowskiego miay przede wszystkim na celu wzmocnienie trwao&ci, czysto&ci i autorytetu caej wspólnoty. Jeden z pódniejszych tekstów porównuje jej podstaw, do kopca kamieni, który rozsypuje kiedy zabraq chocia jeden nawet najmniejszy - z kamieni. Tak rozumiane pokrewiebstwo krwi nakadao na wszystkich obowizek solidarnego utosamiania w kadej sytuacji z innymi czonkami wspólnoty. Narzucao to konieczno&q podporzdkowania jednostki NEUSNER, Das pharisäische und talmudische Judentum, o.c., 9-32; id., Judentum in frühchristlicher Zeit, Stuttgart 1988, 40-41, 46 9 Jos. Flav., Antiq. iud. 13,10,6; bell. iud. 1,5, , 2,8, ; Gen 23,17, 29,14; Exod 10,14; Num 34,6; Deut 6,5-9; 1 Sam 31,9; 1 Reg 1,3; Prov 22,28, 23,10; Jer 5,22; Jos 15,12; Hi 38,20; Mk 5,9; Baba Kamma 92; Pes 116a; Taan 23a. Zob m.in. SIEGFRIED, STADE, /w:/ o.c., 453; UBBELOHDE Herbert, Fluchpsalmen und alttestamentliche Sittlichkeit, Breslau 1938 (diss.); DAUBE David, The New Testament and Rabbinic Judaism, London 1956, ; SCHECHTER Solomon, Aspects of Rabbinic Theology, New York 1961, 46-56, ; LEVY, /w:/ o.c., vol. 3, 464; BOMAN Thorleif, Das hebräische Denken im Vergleich mit dem Griechischen, Göttingen 1965, 56-57, ; BARR James, Bibelexegese und moderne Semantik. Theologische und linguistische Methode in der Bibelwissenschaft, München 1965, (skrajnie polemiczna); PASCHEN Wilfried, Rein und Unrein. Eine Wortgeschichtliche Untersuchung der Vorstellungen im biblischen Hebräisch und ihres Fortlebens in Qumran und in der Rede Jesu, Würzburg 1968 (diss.); HANELT T., Poj cie bli niego w starotestamentalnym przykazaniu mi o ci, RBiblLit 30, 1977/5, ; NEUSNER, Das pharisäische und talmudische Judentum, l.c.; id., Judentum in frühchristlicher Zeit, o.c., 28, 64-65; COHEN A., Le Talmud. Exposé synthétique du Talmud et de l enseignement des Rabbins sur l éthique, la religion, les coutumes et la jurisprudence, Paris 1983, , , , , ; FILIPIAK Marian, Problematyka spo eczna w Biblii, Warszawa 1985, ; BENSCH Peter, Rein und Unrein. Das biblische Sexualtabu, Gelnhausen 1996; BRIKS Piotr ks., /w:/ Podr czny s ownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2000, 240 6

7 interesom grupy: problemy i krzywdy jednych traktowano jako problem pozostaych, co znalazo swój chyba najpeniejszy wyraz w tradycji (. Samo oznacza zarówno m&ciciela krwi, czyli tego, kto szuka pomsty za przelan krew kogo& z rodziny, dalej tego, kto wykupuje z niewoli swego krewnego zaprzedanego za dugi i w kobcu bliskiego krewnego, bronicego z obowizku praw wdowy. Sprzeniewierzenie tak rozumianemu obowizkowi solidarno&ci byo zbrodni, porównywaln z Kaina, czemu towarzyszyo powszechne i mogo nawet prowadziq do wykluczenia ze spoeczno&ci. 10 Dobre wspólnoty jak i jednostki uznawano jednoznacznie za majtek wspólny, który stawa udziaem wszystkich niezalenie od miejsca pobytu, stopnia zainteresowania czy wreszcie zajmowanej pozycji spoecznej, co w decydujcy sposób sprzyjao narastaniu izolacji i w konsekwencji wrogo&ci wobec &wiata Znamienne, e podobna terminologia pojawia w odniesieniu do Boga wielkiego, i straszliwego (!) * ( ( ) jako Tego, który wybawia Izrael i okre&lanego w Starym Testamencie jako m&ciciela i oswobodziciela swojego ludu z (,! -!! & *, + (, ); do niego take jest skierowana podczas codziennej modlitwy pro&ba o bogosawiebstwo, przy czym pierwsze bogosawiebstwo odnosi do wybawienia z egipskiej niewoli, drugie za& do wybawienia, które ma miejsce zawsze i Jego odpowiednikiem w Nowym Testamencie jest Bóg jako zbawca ( ) przez Jezusa Chrystusa ( η ο ο ο υ ου ) i Chrystus jako Odkupiciel i Wyzwoliciel ludzko&ci z grzechu ( ο ο η ο, ο ο ) i z niewoli szatana, ale równie i Mojesz jako wódz i wysany przez Boga wybawca po opiek anioa ( ο ο [ ] ο υ ου). Tak silnie zakorzenione w spoeczno&ci poczucie solidarno&ci zarówno w dobru jak i w zu, dodatkowo wzmocnione trudno osigalnym poczuciem bezpieczebstwa, w pierwszym konsekwencj szczególnie bliskiego zwizku z bogiem wzmacnia w grupie nie tylko przekonanie o swojej wyjtkowo&ci, ale równie prze&wiadczenie, e wszystko inne, obce i nieznane, jest wrogie i ze, i jako takie wymaga odpowiedniej reakcji. Moe byq to próba o ile to moliwe niedopuszczenia do pojawienia kultu obcych, ssiednich bóstw, albo ich uzalenienia czyli w istocie podporzdkowania wasnemu, zaproszenia bdd nawet - jak to miao miejsce w okresie cesarstwa rzymskiego na poziomie pabstwa przeniesienia ich kultu i wprowadzenia u siebie. Ostatnie rozwizanie prowadzi jednak czy pódniej do konfrontacji i w istocie burzy dotychczasowy porzdek rzeczy i tradycyjny wizerunek &wiata. Dlatego te w podobnej sytuacji istniej dwie moliwo&ci, albo stereotyp obcego pozostaje niezmieniony, a wszelkie od normy s traktowane jako wyjtek od reguy, i zwalczane, albo dochodzi do stopniowej modyfikacji i adaptacji za osabienia spójno&ci spoeczebstwa w postaci jej segmentyzacji i destabilizacji Bliej na ten temat zob. SCHARBERT J., Solidarität in Segen und Fluch im Alten Testament und in seiner Umwelt, Bonn 1958; COHEN, o.c., , ; FILIPIAK, o.c., 10-14; PANKIEWICZ Ryszard, Rodzina i wychowanie w Palestynie rzymskiej w wietle tradycji biblijnej i pó nojudaistycznej, ZNWSP w Bydgoszczy. Studia Pedagogiczne 18, 1992, Rodz 29,4, 29,14, 37,26-27; Num 35,19, Deut 10,17-21; Iz 41,14, 43,1, 43,14, 44,22-24, 47,4; Rut 2,20; Lk 1,47, 2,11; Joh 4,42; Act 5,31, 7,35, 13,23; Ephes 5,23; Philip 3,20; 1 Tim 1,1; 2 Tim 1,10; Tit 1,3, 1,4, 2,10, 2,13, 3,4, 3,6; Jud 25, 2 P 1,1, 1,11, 2,20, 3,2, 3,18; 1 J 4,14; Aboth 2,5; Keth 17a; SIEGFRIED, STADE, /w:/ o.c., 109; KOEHLER 7

8 Tej negatywnej konsekwencji wydzielenia przestrzeni odpowiada take jej pozytywna sfera, prowadzca do utworzenia wydzielonej i wyznaczonej granic wasnej, swojskiej przestrzeni, porzdkujcej ycie wspólnoty i przeciwstawiajcej j reszcie &wiata. Poza t granic rozpoczyna obszar panowania obcych bogów i ludów, gdzie rzdz nieczyste moce chaosu, zniszczenia i &mierci, i z którymi kady kontakt stanowi zagroenie. Ciekaw ilustracj tej zasady jest epizod z Drugiej Królewskiej, relacjonujcy obcych osadników sprowadzonych do Samarii przez Asyryjczyków z Syrii, Fenicji i Babilonu, którzy przynie&li z sob kult swoich dawnych bogów. Poniewa jednak osadnicy jako cudzoziemcy nie oddawali JHWH nalenej czci jako panu ziem Izraela, byli tak dugo napastowani przez lwy, które dokonyway w sabo zaludnionym kraju spustoszenia a nie sprowadzili z wygnania izraelickiego kapana z Betel, który nauczy ich oddawania czci prawowitemu bogu w Samarii ( * -., (! *). Co znamienne osadnicy jako obcy nie zostali zmuszeni do porzucenia swoich dotychczasowych religijnych praktyk, i mogli nadal bezkarnie oddawaq hod swoim bogom, pod warunkiem równolegego wypeniania zobowizab wobec boga Izraelitów; trudno zatem dopatrywaq w tym okresie istnienia kulturowej przepa&ci i jawnie okazywanej wrogo&ci, przynajmniej w sferze religijnej, wysiedlonymi z Samarii Izraelitami a innymi narodami semickimi. Z drugiej jednak strony dopuszczanie podobnych zaniedbab wobec wasnego boga przez Izraelitów byo w &wietle teologii Starego Testamentu jednoznacznie nie do i zgodnie z tradycj kadorazowo pocigao za sob powane konsekwencje dla caej spoeczno&ci. 12 Do pewnego stopnia koreluje z tym opis pobytu Jezusa w &wityni w Jerozolimie w Ewangelii &w. Jana. Otó oburzony obecno&ci w niej handlarzy i siedzcych za stoami bankierów - pomimo obowizujcego w religii judaistycznej i potwierdzonego m.in. w Talmudzie zakazu wchodzenia do &wityni z - ich wszystkich ze &wityni, a porozrzuca pienidze i powywraca stoy, mówic ο ο,, ο ο ο ο ου ο ο ο ου. Szczególn zwraca w tym kontek&cie przekazane w nieznacznie rónicej relacji &w. Marka powoanie na fragment z proroka Izajasza, ogaszajcy domem modlitwy wszystkich narodów: ο ο ο ο. ο, ο ου ο ο ο υ η ο ; ο ο. 13 Ludwig, BAUMGARTNER Walter, /w:/ Lexicon in Veteris Testamenti libros, Leiden 1958, vol. 1, ; GESENIUS Wilhelm, /w:/ Hebräisches und aramäisches Handwörterbuch über das Alte Testament, Berlin-Göttingen-Heidelberg 1962, ; LEVY,! /w:/ o.c., vol. 1, 290; id., /w:/ ibid., Zob. take MEYER Rudolf, Hellenistisches in der rabbinischen Anthropologie, Stuttgart 1937; FILIPIAK, l.c.; PANKIEWICZ, Rodzina i wychowanie w Palestynie rzymskiej, o.c., passim; AUFFARTH Christoph, Der Schutz des Fremden. Begründung eines Grundwertes in den Religionen des Alten Orients und Griechenlands /w:/ ed., H. BÜRKLE, Grundwerte menschlichen Verhaltens in den Religionen, Frankfurt a.m. 1993, Reg 17, Kuta albo Kuth obecnie Tell-Ibrahim koo Babilonu, Awwa lokalizowane w Fenicji bdd w Elamie, Chamat i Sefarwaim prawdopodobnie aramejskie miasta w Syrii. Bliej na ten temat zob. SCHMIDT Hans, Die großen Propheten, Göttingen 1915, Mk 11,15-18; Joh 2, Por. Iz 56,7: -- 1! 2 /% 0 *, - -!, * - 4 /% -, : 0 " -,!& 0 " *. Bliej na ten temat PANKIEWICZ Ryszard, Ceny, p ace i pieni dze w Ko ciele Apostolskim, Vox Patrum 15, 1988, 599n. 8

9 Zgodnie z tym schematem my&lowym cay &wiat pozostajcy w niczym nie kontrolowanej gestii boskich si, odwouje do symbolicznie zakodowanych tablic obaw i nakazów. Ta indywidualna i zbiorowa przestrzeb boga oraz &wiata ludzi stanowi w istocie lustrzane odbicie jednego i tego samego wszech&wiata czy raczej jego odwzorowanie w psychice ludzkiej. Istnienie podziau na swoi i obcy zakada istnienie strefy intymno&ci, a zatem strefy chronionej, w której nie ma prawa ingerowaq nikt z zewntrz, nikt obcy. To swego rodzaju ukad niezwykle bliskich opartych na zaufaniu i poczuciu wspólnoty, odwoujcych do wspólnej tradycji i odmiany sekretnej wiedzy, niezwykle podatny na urazy, a nawet zniszczenie i tym samym wymagajcy caego szeregu mechanizmów chronicych przed &wiatem Tego typu mog z natury rzeczy czyq tylko niektórych, nielicznych, np. krewnych czy te czonków lokalnych, etnicznych bdd religijnych wspólnot, co zawiera w sobie take narodu wybranego, poczonych chociaby wspólnym przeyciem czego& niezwykego i tajemniczego, przekazywanego w formie sacrum z pokolenia na pokolenie np. w postaci opowie&ci o przej&ciu Morza Czerwonego i ucieczki z Egiptu do ziemi obiecanej. \czy z tym swego rodzaju umowa okre&lajca, kto, co i w jaki sposób ma podlegaq ochronie przed &wiatem Z reguy te granice i sposób ochrony intymno&ci s przy tym wpisane w zestaw norm okre&lajcych model ycia spoecznego i kultury danej wspólnoty. 14 Samo obcego posiada niewtpliwie stosunkowo bogaty zakres znaczeniowy, w znacznej o charakterze subiektywnym. Biorc pod jego sposób rozumienia w okresie staroytnym, w sensie spoecznym to ten, kto nie naley do rodziny, rodu bdd tej samej religii. Z kolei z punktu widzenia politycznego jest nim kady, kto jako obywatel jednego pabstwa przebywa na obszarze innego, i który moe wprawdzie budziq jako czonek obcej grupy i ale jest zarazem go&ciem, któremu zgodnie z nakazami religii naley szacunek. 15 U Klemensa Aleksandryjskiego pojawia wymowne stwierdzenie, które powoujc na Homera i traktujc go&cinno&q jako spokrewnion z mio&ci, i szczególn obcowania z luddmi kae widzieq w kadym czowieku zgodnie z tradycj biblijn brata Boga, wyradnie nawizujc do biblijnej zasady, obecnej w obu Testamentach kochaj bli niego swego jak siebie samego,. Ludzie obcy s bowiem przybyymi z daleka naszymi go&qmi, podobnie jak nasi przyjaciele i bracia, których powoa do ycia ten sam Logos. 9w. Pawe w li&cie do Rzymian 14 Por. GÜDEMANN M., Der Fremde ist der Feind. Ein Beitrag zur Fremdwörterfrage, 25(=61) MGWJ 1917/1, 1-6; HELLER Bernhard, Die Scheu vor Unbekanntem, Unbenanntem in Agada und Apokryphen, MGWJ 47(=83), 1939, ; M BEDY Munasu Duala, Die Wissenschaft vom Fremden und die Verdrängung der Humanität in der Anthropologie, Freiburg i.br.-münchen 1977; PANKIEWICZ, Cz owiek a wszechobecno zagro enia, o.c.; BÖHME Hartmut, Leibliche und kulturelle Codierungen der Angst /w:/ Große Gefühle. Bausteine menschlichen Verhaltens, Frankfurt a.m. 2000, ; HØIRIS Ole, Forfald og Fremskridt, Aarhus 2000; MWDRZECKI Wodzimierz, Intymno i sfera prywatna w yciu codziennym i obyczajach rodziny wiejskiej w XIX-XX wieku /w:/ Materia y 17. Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, Kraków wrze&nia 2004 r. 15 MENTZOU Maria, Der Bedeutungswandel des Wortes Xenos. Die byzantinischen Gelehrtengedichte und die griechischen Volkslieder über die Fremde, Hamburg 1964 (diss.); FASCHER Erich, GAUDEMET Jean, Fremder /w:/ RAC 8, 1972, ; PUZICHA Michaela, Christus peregrinus. Die Fremdenaufnahme (Mt 25,35) als Werk der privaten Wohltätigkeit im Urteil der Alten Kirche, Münster 1980, 17-24; MALITZ Jürgen, Der Umgang mit Fremden in der Welt der Griechen: natives, Perser, Juden /w:/ ed., Waltraut SCHREIBER, Kontakte Konflikte Kooperationen. Der Umgang mit Fremden in der Geschichte, Neuried

10 do przestrzegania go&cinno&ci, wzywajc do wzajemnego prze&cigania w go&cinno&ci, za& w li&cie do Hebrajczyków ponownie przypomina o tym nakazie, gdy jak zaznacza jej przestrzeganiu niektórzy bezwiednie ugo&cili anioów-posabców, aluzyjnie przywoujc przykad go&cinno&ci Abrahama, Sary i Lota. Wtek go&cinny pojawia zreszt kilkakrotnie m.in. w Dziejach Apostolskich i w li&cie do Filemona, gdzie &w. Pawe adresata listu, a swojego przyszego gospodarza do przygotowania go&ciny. Cecha go&cinno&ci jest m.in. warunkiem powoania na biskupa, i którego powinna wyróniaq jako czowieka nienagannego i cieszcego dobr opini ( η ο ) w sposób szczególny, choq oczywi&cie powinni j posiadaq wszyscy chrze&cijanie. Take &w. Piotr w swoim Pierwszym Li&cie zwraca do przeoonych gmin ( ο ) i jako ich wspóstarszy ( υ ο ) zaleca im dobrowolne i bezinteresowne zajmowanie wiernymi; przestrzega ich przy tym przed zaniedbaniami, wskazujc na rzymskich szukajcych jedynie wasnych zysków i nie zwaajcych na dobro swoich poddanych. Do wszystkich naley odnosiq z mio&ci i okazywaq im bez wahania go&cinno&q ( ο ου υ ο υ ο ), i zawsze w taki sposób, aby zawstydziq tych którzy niesusznie oskaraj i zniesawiaj chrze&cijan. Z kolei &w. Pawe wskazujc cechy, które powinny cechowaq wyróniajc &wiadectwem dobrych czynów ( ο ο υ ου η), i która w ramach swojej posugi moe byq oficjalnie zatrudnion - zapisan ( ) - do pracy duszpasterskiej gminy, wspomina w Pierwszym Li&cie do Tymoteusza o wszechstronnym wychowaniu, go&cinno&ci ( ο η ), usuno&ci, gotowo&ci do okazywania wspóczucia i niesienia w pokorze pomocy ( ο ο ) tym wszystkim, którzy jej potrzebuj. Wtek go&cinno&ci pojawia take przy okazji opisu pobytu &w. Pawa na Malcie, gdzie postaq Rzymianina Publiusza, namiestnika wyspy, który yczliwie go&ci przez trzy dni rozbitków Pawa i jego towarzyszy. 16 W greckim wyraz ο oznacza obcego, cudzoziemca, podrónego i go&cia. Samo podobnie jak jego acibski odpowiednik hospes moe zreszt oznaczaq zarówno sam w jak i gospodarza, czyli która podejmuje przybysza; 17 tak np. w Li&cie do 16 Gen 5,1; Clem. Alex., Strom. I 19,94,5, II 9,41,3-6, II 15,70,5; Mt 25,35-36; Act 28,7, 28,33; Rom 12,13; Hbr 13,2; 1 Tim 3,2, 5,5-10; Tit 1,8; Philem. 22; 1 P 3,8-12, 3,13-17, 4,7-11, 5,1-5. Por. Homer., Il. IV 144, V 359; Rodz 12,13; 18,1-15; Hbr 13,2; Tit 1,8; 2 P 4,9; Tertull., De oratione 26. Bliej na temat go&cinno&ci zob. HILTBRUNNER Otto, ο ο ο, xenodochium /in:/ RE II 9,2, 1967, ; id., Gastfreundschaft in der Antike und im frühen Christentum, Darmstadt 2005; HILTBRUNNER Otto, GORCE Denys, Gastfreundschaft /w:/ RAC 8, 1972, ; PYTEL Jan Kanty, Go cinno w Biblii. Studium ród owo-porównawcze, PoznaB 1990; 17 PAPE Wilhelm, Handwörterbuch der griechischen Sprache, Braunschweig 1842, vol. 2, ; ALEXANDRE C., ο /w:/ Abrégé du dictionnaire grec-français, Paris 1876, 407; SCHIRLITZ S.Ch., ο /w:/ Griechisch-deutsches Wörterbuch zum Neuen Testament, Giessen 1893, 283; WHITE John Williams, ο /w:/ An Illustrated Dictionary to Xenophon s Anabasis with Groups of Words Etymologically Related, Boston 1896, 149; PARIS Pierre, ο /w:/ Lexique des Antiquités Grecques, Paris 1909, ; WOODHOUSE S.C., Foreign /w:/ English Greek Dictionary. A Vocabulary of the Attic Language, London 1910, 336; PREUSCHEN Erwin, ο /w:/ Vollständiges griechisch-deutsches Handwörterbuch zu den Schriften des neuen Testaments und der übrigen urchristlichen Literatur, Gießen 1910, 771; BOISACQ, ο /w:/ Dictionnaire étymologique de la langue grecque étudiée dans ses rapports avec autres langues indo-européennes, Heidelberg-Paris 1916, ; STÄHLIN Gustav, ο,,, ο ο, ο, ο /w:/ ThWNT 5, 1954, 1-36; ABRAMOWICZÓWNA Zofia, ο /w:/ S ownik grecko-polski, Warszawa 1962, vol. 3, 228; MOULTON James Hope, 10

11 Rzymian, gdzie &w. Pawe przesya Rzymianom pozdrowienia od swojego wspópracownika Gajusza jako gospodarza jego i caej spoeczno&ci. Zdecydowanie jednak w Nowym Testamencie w znaczeniu go&cia bdd przybysza. I tak &w. Mateusz wspomina o ο jako wcieleniu Chrystusa, któremu dano piq i je&q, obdarowano ubraniem i wspomoono w chorobie, za co jest obiecane królestwo niebieskie, podczas gdy za odmówienie go&ciny grozi ogieb wieczny; w dniu sdu ostatecznego na niego&cinny dom i miasto spadnie kara od tej, jaka i 18 ο jednak w znaczeniu podstawowym jako obcy, jak w Dziejach Apostolskich, gdzie w zoonej formie ο η ο ο oznaczaj dnych nowinek przybyszów przebywajcych w Atenach czy w li&cie do Efezjan, gdzie &w. Pawe do pewnego stopnia przeciwstawia niegdy& uczynionych obcymi ( η ο ο part. perf. pass. od czasownika ο ο ) i obcymi przymierzy obietnicy, a zarazem nie majcymi jako ο nadziei, nawróconym na chrze&cijabstwo i przez to bliskim w Jezusie Chrystusie. 19 W Nowym Testamencie ο przybiera te niekiedy znaczenie pielgrzyma-cudzoziemca bdd te nietutejszych wysanników, a wa&ciwie misjonarzy, wysyanych przez apostoa do gmin, bliskie znaczeniowo acibskiemu peregrinus. 20 W sensie przybysza, a zatem odmiennie ni w Grece klasycznej, gdzie oznacza podobnie jak hebrajski / 5* w pierwszym ssiada, a cudzoziemca bez peni praw MILLIGAN George, ο /w:/ The Vocabulary of the Greek Testament, London 1963, ; MENTZOU, o.c., 3-14; HOFMANN Johann Baptist, ο /w:/ Etymologisches Wörterbuch des Griechischen, Darmstadt 1966, 221; FRISK Hjalmar, ο /w:/ Griechisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg 1970, ; BAUER Walter, ο /w:/ Griechischdeutsches Wörterbuch zu den Schriften des neuen Testaments und der übrigen urchristlichen Literatur, Berlin-New York, 1971, ; LIDDELL George Henry, SCOTT Robert, A Greek-English Lexicon with a Revised Supplement, Oxford 1996, 1189; POPOWSKI Remigiusz ks., ο /w:/ Wielki s ownik grecko-polski Nowego Testamentu, Warszawa 1997, 415 (nr 3453); SPICQ Ceslas,,, ο ο, ο /w:/ id., Notes de lexicographie néo-testamentaire, Fribourg- Göttingen 1978, vols. 2, ; WÓJTOWICZ Henryk Ks., Go&cinno&Q u Homera /w:/ Ksi ga pami tkowa po wi cona Prof. Zofii Abramowiczównie, ToruB 1987, ; id., Homerycka i biblijna terminologia go cinno ci, RHum 33, 1985/3, 5-17; Pytel, Go cinno, o.c., 45; PASSOW Franz, ο /w:/ Handwörterbuch der griechischen Sprache, Darmstadt 1993, vol. II.1, 382; FOULON E., ο ο et ο hellenistiques, REG 108, 1995, ; TRUNDLE M.F., Epikouroi, Xenoi and Mistophoroi in the Classical Greek Word, War and Society 16, 1998, 1-12; STOLL Oliver, Gemeinschaft in der Fremde: Xenophons Anabasis als Quelle zum Söldnertum im Klassischen Griechenland?, GfA 5, 2002, 124; THAYER Joseph H., ο /w:/ Greek-English Lexicon of the New Testament, Peabody/MA 2003, Mt 10, 14, 25,34-46; Mk 6,7-13; Lk 9,1-6, 10,11-12; Rom 16,23: ο ου η η 19 Act 17,26; Ephes 2, tak m.in. Mt 27,7; Hbr 11,13; 3 J 5: ο ο ο ο ου. Zob. SCHELLER Immanuel Johannes Gerhard, Peregrinus /w:/ Lateinisch-deutsches Handlexikon, Leipzig 1822, 2121; GEORGES Karl Ernst, Peregrinus /w:/ Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch, Leipzig 1869, vol. 2, 794; KÜBLER Bernhard, Peregrinus /w:/ RE 19,1, 1937, ; KÖTTLING Bernhard, Peregrinatio religiosa. Wallfahrfahrten in der Antike und das Pilgerwesen in der alten Kirche, Regensburg-Münster 1950, 7-11; ERNOUT Alfred, MEILLET Antoine, peregr, peregr /w:/ Dictionnaire étymologique de la langue latine. Histoire des mots, Paris 1959, 498; KREBS Johann Philipp, Peregrinatio /w:/ Antibarbarus der lateinischen Sprache, Darmstadt 1962, vol. 2, 277; GEORGES Karl Ernst & Heinrich, Peregrinus /w:/ Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch, Hannover 1962, vol. 2, 1581; PLEZIA Marian (ed.), S ownik aci sko-polski, Warszawa 1999, vol. 4,

12 obywatelskich, w Nowym Testamencie popularny w Septuagincie termin ο ο, w tym raz w cytacie i dwukrotnie w kontek&cie odwoujcym do Starego Testamentu. Szczególn zwraca jego zastosowanie w Dziejach Apostolskich i w Pierwszym Li&cie &w. Piotra w odniesieniu do wszystkich chrze&cijan. 21 Podobnie neutralne wydaje posugiwanie w Nowym Testamencie okre&leniem ο, zasadniczo pozbawione tak charakterystycznej dla Greki klasycznej wrogo&ci i poczucia wyszo&ci, rozumiane czy to jako przeciwstawienie do Greków, czy to oznaczajce ludzi mówicym innym, niezrozumiaym czy wreszcie jako jednej z wielu kategorii ludzkich, równych przed Chrystusem. W okresie rzymskim za Greka inaczej ni w przypadku Rzymianina, uchodzi ten, kto z wychowania i sposobu ycia uwaany by za Hellena; urodzenie i pochodzenie odgrywao przy tym zasadniczo Natomiast za barbarzybców w potocznym znaczeniu uznawano tych, którzy nie znali greckiej, a wa&ciwie grecko-rzymskiej kultury bdd nie yli w sposób postrzegany jako hellebski. Z tego punktu widzenia sposób rozumienia ο w Nowym Testamencie wydaje stanowiq odbicie tego typu my&lenia. 22 W Septuagincie ο osiem razy. Szczególnie jego zastosowanie w Ezechiela w opisie sdu nad Ammonitami i zagroenie wydania Izraelitów w ludzi dzikich, sprawców zniszczenia ( ο ) i niewtpliwie stanowice mocno zagodzon w porównaniu ze sformuowaniem uytym w jego odpowiedniku hebrajskim (,( + ),, nawizuje do jego tradycyjnego, pejoratywnego znaczenia, podobnie jak i uyte w stosunku do wojsk syryjskich w Drugiej Machabejskiej i ο ου ο ου w Trzeciej Machabejskiej, podczas gdy odwoanie do historii wyj&cia z Egiptu i sposób uycia tego terminu w Psalmie 113 w stosunku do egipskiego, barbarzybskiego ludu ( ο ου), biorc pod take jego hebrajski odpowiednik ("1 ) kojarzy byq moe z uwagi na szacunek do wasnej tradycji - raczej z jego neutralnym zastosowaniem w Pierwszym Li&cie &w. Pawa do Koryntian, zbliony do sformuowania w apokryficznym li&cie Arysteasza Act 7,6, 7,29, 13,17; Ephes 2,19; 1 P 1,17, 2,11 22 Act 28,2-4; Rom 1,14; 1 Cor 14,11; Kol 3,11: ου ο η ου ο, ο ο υ, ο, η, ο ο, ο, [ ] ; PAPE, ο /w:/ Handwt., o.c., vol. 1, ; SCHIRLITZ, ο /w:/ o.c., 69; PREUSCHEN, ο /w:/ o.c., 199; WINDISCH Hans, ο /w:/ ThWNT 1, 1949, ; MOULTON, MILLIGAN, ο /w:/ o.c., 103; ABRAMOWICZÓWNA, ο /w:/,o.c., vol. 1, 414; HOFMANN, ο /w:/ o.c., 33; BAUER, ο /w:/ o.c., ; LIDDELL, SCOTT, o.c., 306; POPOWSKI, o.c., 92 (nr 908); THAYER, ο /w:/, o.c., Ez 23,16 (=36); Ps 114,1 (=113,1); 2 Macc 2,21, 4,25, 5,22, 10,4, 15,2; 3 Macc 3,24; Ep. Ar 122; 1 Cor 14,11; BARON A., La représentation des guerres perses et la notion de barbares dans la première moitié du Ve siècle, BCH 87, 1963, ; OPELT Ilona, SPEYER Wolfgang, Barbar, JbAC 10, 1967, ; WERNER Jürgen, Kenntnis und Bewertung fremder Sprachen bei den antiken Griechen. I. Griechen und Barbaren: Zum Sprachbewusstsein und zum ethnischen Bewusstsein im frühgriechischen Epos, Philologus 133, 1989, ; RUGULLIS Sven, Die Barbaren in den spätrömischen Gesetzen: eine Untersuchung des Terminus barbarus, Frankfurt a.m. 1992; TIMPE DIETER, Rom und die Barbaren des Nordens /w:/ ed., Meinhard SCHUSTER, Die Begegnung mit dem Fremden. Wertungen und Wirkungen in Hochkulturen vom Altertum bis zur 12

13 W Rzymie kady wolny, który nie jest obywatelem rzymskim jest zasadniczo okre&lany jako hostis. Pocztkowo to oznacza obcego, przybysza, a do pewnego stopnia odpowiednika pódniejszego peregrinus, bez jakiegokolwiek odcienia znaczeniowego jako wroga ; tak jeszcze rozumie je Cyceron i Warron, i dopiero z chwil zastosowania terminu hospes dla okre&lenia go&cia oraz gospodarza, czyli osoby goszczcej, sowo hostis otrzymuje ostatecznie kontekst znaczeniowy wroga. 24 Analogicznie acibskie peregrin r, a w &lad za tym i rzeczownikowa forma peregrinus tudzie exterus i extraneus, oznaczao w pierwszym przebywanie za granic, z dala od kraju bdd miejsca zamieszkania, zwaszcza w pochodnej formie peregr nati nie inaczej w greckich okre&leniach ο η i czasownikowej formie ο - i w gruncie rzeczy biorc pod wspomnian jedynie w przypadku peregr nit s silniej dochodzi do gosu element obco&ci, aczkolwiek stosowany niemal e wycznie w odniesieniu do i obyczajów. 25 W okresie cesarstwa posiadanie obywatelstwa rzymskiego, niezalenie od tego czy odziedziczonego czy te nabytego za zasugi bdd po prostu kupionego za pienidze, byo powodem do dumy, a ponadto dawao okre&lone przywileje, w tym zwaszcza prawo odwoania do sdu cesarskiego, co faktycznie przerywao dotychczasowe chronio od habbicej kary &mierci w rodzaju przybicia do krzya, a zatem przynosio jego posiadaczowi okre&lone korzy&ci w coraz silniej wstrzsanym przez religijne i etniczne konflikty, i przez rónego rodzaju uprzedzenia i animozje pabstwie. W sensie prawnym obcy przestaje de facto istnieq na skutek wydania przez constitutio Antoniniana, nadajcej zasadniczo obywatelstwo rzymskie wszystkim mieszkabcom cesarstwa. Samo okre&lenie obejmuje odtd wa&ciwie wycznie barbarzybców, by w formie nowych obcych pojawiq w aktach ustawodawczych chrze&cijabskich cesarzy na oznaczenie heretyków. Tym niemniej w praktyce ycia codziennego okre&lenie obcych istnieje w staroytnym Rzymie nadal i jest powszechnie stosowane, zwaszcza w Italii i Galii na oznaczenie bkajcych przybyszy z daleka. 26 Gegenwart, Stuttgart-Leipzig 1996) 34-50; SANTIAGO Rosa-Araceli, Griegos y bárbaros: arqueología de una alteridad, Faventia 20, 1998/2, WORONOWSKI Benedykt, Go /w:/ S ownik polsko- aci ski ze skarbu ksi dza Knapiusza et societate Jesu, Kalisz 1787, vol. 1, 258; SCHELLER, hospes /w:/ o.c., 1221; id., hostis /w:/ ibid., ; \EBI;SKI W., hospitale, hospitalitas /w:/ Materya y do s ownika aci sko-polskiego redniowiecznej aciny staro ytno ci polskich, PoznaB 1885, 81; GEORGES, Ausführliches Wt., hospes, o.c., vol. 1, 2246; id., hostis /w:/ ibid., ; WALDE Alois, hospes /w:/ 370; id., hostis /w:/ ibid., ; ERNOUT, MEILLET, hospes /w:/ o.c., ; id., hostis /w:/ ibid., 301; KREBS, hospes /w:/ o.c., vol. 1, 661; id., hostis /w:/ ibid., 662; ESTIENNE Robert, hospes /w:/ Thesaurus linguae latinae, Bruxelles 1964 [= 1740], vol. 2, 518; id., hostis /w:/ ibid., ; GEORGES, hospes /w:/ Ausführliches Handwt., vol. 1, ; id., hostis /w:/ ibid., 3089; WALDE Alois, HOFMANN Johannes B., hospes /w:/ Lateinisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg 1982, vol. 1, ; id., hostis /w:/ ibid., ; PLEZIA, hospes /w:/ o.c., vol. 2, ; id., hostis /w:/ ibid., Bliej na ten temat KÖTTLING, l.c. Zob. przykadowo CIC., Rab. Perd. 28, Brut. 51, Arch. 16, de nat. Deor. 1,54; QUINT., inst. or., 11,3,30; WORONOWSKI, obcy /w:/ S ownik polsko- aci ski ze skarbu ksi dza Knapiusza et societate Jesu, Kalisz 1787, vol. 2, BIERZANEK Remigiusz, Quelques remarques sur le statut juridique des étrangers à Rome, Iura 12, 1962, ; DhBROWSKI Eugeniusz ks., Dzieje Paw a z Tarsu, Warszawa 1953, , ; DEUG-SU I., Europa-Vorstellungen im Mittelalter, Pegasus 1, 2003, 31-43; GOFFART Walter, Foreigners In the Histories of Gregory of Tours, Florilegium 2, 1980; GOLTZ A.H., Barbarenbilder im Imperium romanum /w:/ Fremde - Zum Umgang mit Fremden in der Geschichte und 13

14 W hebrajskim istniej zasadniczo cztery terminy, z jednej strony odpowiednikiem greckiego ο, a z drugiej acibskiego hospes/hostis i peregrinus, i tumaczone jako obcy, przybysz bdd cudzoziemiec, a mianowicie, 5*, +, i ". Zasadniczo z punktu widzenia ich statusu prawno-spoecznego mona je podzieliq na dwie kategorie, a mianowicie cudzoziemców osiadych i chocia nie traktowanych jako autochtonów, pomimo to w róny sposób powizanych z Izraelitami i z czasem podlegajcym pewnej asymilacji, i cudzoziemców przebywajcych tylko czasowo w Palestynie albo wszelkiego rodzaju przejezdnych. Do pierwszej kategorii naleeli i 5*, ludzie stale zamieszkali w Palestynie, z reguy ze sob powizani i wzajemnie uzupeniajcy; oba te terminy mog byq niekiedy sobie podporzdkowane, a mianowicie w przypadku, gdy okre&lenie 5* peni w stosunku do przydawki, silnie akcentujc w tym przypadku fakt duszego, nieprzerwanego przebywania bdd osiedlenia na stae, lub te zestawione bezpo&rednio obok siebie, by zaakcentowaq w ten sposób, jak to czyni Abraham po &mierci Sary w Rodzaju, swój status jako obcego i przybysza (! *- ), i równocze&nie proszc synów Cheta o ofiarowanie mu dziedzicznego grobu, gdzie chciaby pochowaq zmar Niekiedy, jak przypadku przepisów prawnych okre&lajcych rodzaj i zakres pomocy dla swoich zuboaych i starzejcych braci ( 0 ) w ramach roku jubileuszowego, one w zasadzie w charakterze synonimów; przy czym udzielenie samej pomocy miao umoliwiq wspóln (. 0 *!* ). 27 Pierwotne znaczenie terminu jako obcego stale bdd czasowo mieszkajcego na terytorium izraelickim, z czasem ulega pewnej ewolucji, w pocztkowej fazie jako termin samodzielny nawizujc znaczeniowo do pnia, obejmujcego zarówno jak i W pódniejszych pojawia coraz w towarzystwie przydawki i stopniowo nabiera znaczenia z jednej strony do pewnego stopnia zasymilowanego obcego, który od okresu niewoli babilobskiej stopniowo bywa utosamiany z prozelit, take wówczas kiedy chocia zachowujc na co dzieb Prawo JHWH nie przystpi przez obrzezanie do judaizmu ( w tych przypadkach Septuaginta stosuje konsekwentnie termin ο υ ο ), a z drugiej oznacza przybysza bdd Okre&lenie w Starym Testamencie 92 razy, z tego 68 razy w najrzadziej pojawia w partiach modszych, tzn. prorockich i mdro&ciowych. Równie a mianowicie 86 razy, w Starym Testamencie 5* - wywodzce z pnia, oznaczajcego mieszkaq, z tego 62 razy w a ponadto 8 razy w historycznych, i odpowiednio 11 i 5 razy w prorockich i mdro&ciowych. 28 Gegenwart, Berlin 1993, 31-34; ijklmno p.o., ь ( ), nqrstuvw xyuz{t }~} }t z tursƒƒ}~} lƒvrs tvusuz 3(=8), 1998, 7-14; KAKOSCHKE Andreas, Ortsfremde in den römischen Provinzen Germania inferior und Germania superior. Eine Untersuchung zur Mobilität in den germanischen Provinzen anhand der Inschriften des 1. bis 3. Jahrhunderts n.chr., Möhnesee 2002; TAUBENSCHLAG Rafa, Proces Aposto a Paw a w wietle papirusów, Kraków 1920; WIRSZUBSKI Chaim, Libertas als politische Idee im Rom der späten Republik und des frühen Prinzipats, Darmstadt Gen 23,3-4; Lev 25,6, 25,35; Deut 14,19; 26,12; 1 Reg 29,15; Ps 39,14; Mak 2, SIEGFRIED, STADE, /w:/ o.c., ; ID., 5 *6 /w:/ ibid., 846; KOEHLER, BAUMGARTNER, /w:/ o.c., vol. 1, 192; GESENIUS, * /w:/ o.c., ; LEVY, /w:/ o.c., vol., 1, ; id., 5 *6 /w:/ o.c., vol. 4, 634; KELLERMANN D., /w:/ THWAT 1, 1973, ; HANELT T., Poj cie przybysza (g r) w Starym Testamencie, Studia GnieDnieBskie 3, 1977, 29-51; AMUSIN, o.c.; PYTEL, Go cinno, o.c.,

15 Okre&lenie jest tumaczone w Septuagincie niejednolicie. I tak 64 razy, gównie w pódniejszych je - sporadycznie, bo jedynie czterokrotnie w Nowym Testamencie i to wycznie w znaczeniu neofity/prozelity - termin ο υ ο, 26 razy w tej roli ο ο take (6-krotnie) w Nowym Testamencie i po jednym razie (nieznany w Nowym Testamencie) oraz co moe zaskakujce uywany w Nowym Testamencie na okre&lenie obcych termin ο. Je&li chodzi o sposób tumaczenia przez hebrajskiego to najprawdopodobniej naley przyczyq do sugestii ks. \acha, zgodnie z któr posugiwano okre&leniem ο ο tylko wtedy, kiedy chciano uniknq specyficznego kontekstu znaczeniowego zawartego w ο υ ο ; po&rednio zdaje na to wskazywaq posugiwanie przez Apulejusza przy okazji kultu Izydy advena jako odpowiednikiem ο υ ο i traktowanym jako synonimiczny odpowiednik religiosus zastosowanie ο υ ο przez do Apolloniusza z Rodos dla oznaczenia osoby o statusie ο ο. 29 Spokrewniony z termin 5* jest tumaczony przez przy pomocy greckiego ο ο zasadniczo w znaczeniu ssiada i akcentujc swoj osiado&q, 30 razy w znaczeniu (mieszkajcy w pobliu) odwoujc do nie w Nowym Testamencie ο ο, 31 dwukrotnie uywajc terminu w zestawieniu z ο ο jako najemnik 32 oraz w jednym przypadku niezwykle interesujcym z punktu widzenia jego pódniejszego stosowania w Nowym Testamencie okre&lenia η ο w znaczeniu przybysza Gen 15,13, 23,4; Exod 2,22, 12,19, 18,3; Deut 14,21, 23,8; Hiob 31,32; Apul., Met. 11,26; PAPE, ο υ ο /w:/ Handwt., 723; SCHIRLITZ, o.c., 359; PREUSCHEN, ο υ ο /w:/ o.c., 976; REITZENSTEIN Richard, Die hellenistischen Mysterienreligionen nach ihren Grundgedanken und Wirkungen, Leipzig-Berlin 1927, 193, 204; MOULTON, MILLIGAN, ο υ ο /w:/ o.c., 548; KUHN Karl Georg, ο υ ο /w:/ THWNT 6, 1959, ; \ACH Stanisaw ks., Ksi ga Powtórzonego Prawa, Lublin-PoznaB-Warszawa 1971, 318; BAUER, ο υ ο /w:/ o.c., ; LIDDELL, SCOTT, ο υ ο /w:/ o.c., 1513; POPOWSKI, o.c., 530 (nr 4208); THAYER, ο υ ο /w:/ o.c., Exod 20,10; Lev 25,23, 53,47; Num 35,16; Deut 5,14, 14,21, 23,8; Ez 47,22; PAPE, ο ο /w:/ Handwt., o.c., ; CREMER D. Hermann, ο ο /w:/ Biblisch-Theologisches Wörterbuch der neutestamentlichen Gräcität, Gotha 1889, 639; SCHIRLITZ, o.c., 319; SCHÄFER H., ο ο /w:/ RE 18, , ; ABRAMOWICZÓWNA, ο ο /w:/ o.c., 447; BAUER, ο ο /w:/ o.c., 1247; MOULTON, MILLIGAN, ο ο /w:/ o.c., 496; SCHMIDT Karl Ludwig, SCHMIDT Martin Anton, MEYER Rudolf, ο ο, ο, ο /w:/ ThWNT 5, 1954, ; BALZ Horst, ο ο /w:/ EWNT 3, 1983, 99; id., ο /w:/ EWNT 3, 1983, 98-99; FELDMEIER, o.c., 12-17; LIDDELL, SCOTT, ο ο /w:/ o.c., 1342; POPOWSKI, ο ο /w:/ o.c., 471 (nr 3816) 31 Lev 16,29, 17,8, 17,10, 17,12, 25,6 32 Exod 12,45, 25,40 33 Gen 23,4; Hbr 11,13; 1 P 1,1, 2,11; PAPE, η ο /w:/ Handwt., vol. 2, 489; SCHIRLITZ, η ο /w:/ o.c., 318; PREUSCHEN, η ο /w:/ o.c., 873; ABRAMOWICZÓWNA, η ο /w:/ o.c., vol. 3, 438; MOULTON, MILLIGAN, η ο /w:/ o.c., 493; BAUER, η ο /w:/ o.c., ; SPICQ Ceslas, η ο /w:/ id., Notes de lexicographie néo-testamentaire, Fribourg-Göttingen 1978, vols. 2, ; BALZ 15

16 Z kolei +, gramatycznie rzecz biorc przymiotnikiem, jest tumaczone jako obcy, inny, drugi, nie izraelski czy w kobcu pogabski. Biorc pod jego formy czasownikowe szczególnie wymowne wydaj takie konteksty znaczeniowe jak podawaq a wa&ciwie uchodziq za obcego i uwaaq kogo& za kogo& innego (ni jest w rzeczywisto&ci). Jako rzeczownik termin + w Starym Testamencie 45 razy i stosowany wobec osób oznacza kadego cudzoziemca, w tym take kupców i wszelkiego typu podrónych, stanowic zatem termin do pewnego stopnia pokrewny, a niekiedy nawet synonimiczny w stosunku do *". Wedug Powtórzonego Prawa + to czowiek obcy, nie bratem ( 0 -(,, + ); za& z kontekstu wynika, e królem moe byq tylko brat-izraelita. Z kolei w pojawia zalecenie nie zachodzenia do miasta cudzoziemców (+ ). W oparciu o te teksty mona zatem przyjq bez wtpienia, e + to cudzoziemiec nie Izraelit, który jednak moe w Palestynie liczyq na pomoc, jako e obowizek jej &wiadczenia spoczywa na kadym Izraelicie. W okresie pódniejszym, a &ci&lej w historycznych i mdro&ciowych pojawia obok tego znaczenia take znaczenie w sensie szerszym jako kady obcy. + podobnie zreszt jak i " nie móg w przeciwiebstwie do i 5* byq do wspólnoty izraelickiej. 34 W Septuagincie jako odpowiednik + pojawia przewanie ο w znaczeniu obcego, nierzadko przybysza z wrogiego kraju, 35 termin ο - raz tylko pojawiajcy w Nowym Testamencie w znaczeniu postrzeganego jako obcego, innoplemiebca, 36 dalej υ ο, jako obcy z którym z oporami zawierano rónego rodzaju umowy 37 i w kobcu jako ο bez wyradnego pejoratywnego kontekstu znaczeniowego, jak np. cudzoziemiec i wygnaniec, uyty przez króla Dawida do wiernego w stosunku do niego Gittejczyka Ittaja. 38 Do okre&lania wroga sensu stricto, a wa&ciwie wroga poganina suyo natomiast ", to czowiek bez praw i przywilejów, cakowicie zdany na i drugiej strony. W to ogólne, nie uywane w stosunku do konkretnych osób, i dopiero w prorockich stosowane wobec wrogów ( w tym znaczeniu take w mdro&ciowych), a take cudzoziemców, obcych, pogan oraz obcych bogów. Obcy w tym znaczeniu s np. wyradnie wyczeni z posiku u wej&cia do Namiotu Spotkania zorganizowanego Horst, η ο /w:/ EWNT 3, 1983, 89-90; FELDMEIER, o.c., 8-12; LIDDELL-SCOTT, η ο /w:/ o.c., 1337; POPOWSKI, η ο /w:/ o.c. 469 (nr 3802); THAYER, η ο /w:/ o.c., Exod 2,22, 17,15-16, 18,3, 21,8; Deut 17,15; Koh 6,2; Iud 19,12; 1 Reg 11,1, 11,8; Esdr 10,2, 10,10-11, 10,14, 10,17018, Neh 13,27; SIEGFRIED, STADE, + /w:/ o.c., 423; KOEHLER, BAUMGARTNER, + /w:/ o.c., ; GESENIUS, + /w:/ o.c., ; id., + /w:/ ibid., 506; LEVY, + /w:/ o.c., vol. 3, ; PYTEL, Go cinno, o.c., Exod 2,22, 18,3, 21,8; Deut 14,21, 17,15, 29,21, 32,12 (boga); Iudic 19,12; 1 Reg 8,41, 11,1; Iz 2,6, 28,21; Prov 2,16, 5,10, 5,20, 6,24, 7,5, 27,13, 23,27, 27,2 36 Hi 19,15; Lk 17,18 37 Iz 2, Sam 15,19; Ps 68,9 16

17 przy okazji wprowadzania Aarona i jego synów w czynno&ci kapabskie, gdy jest to rzecz ( (- - ). 39 Jego zasadniczy grecki odpowiednik stanowi w Septuagincie - znany ju u Homera - ο, pojawiajcy take (7 razy) w Nowym Testamencie, gdzie w kilku powanie rónicych odcieniach znaczeniowych, m.in. w znaczeniu wroga/nieprzyjaciela w opowie&ci &w. Pawa o upadku Jerycha w Li&cie do Hebrajczyków. 40 Jak wydaje oddanie w greckim specyficznego kontekstu znaczeniowego hebrajskiego " sprawiao stosunkowo powane problemy, moe na to m.in. wskazywaq tylko jednokrotne odwoanie do greckiego, 41 tak popularnego w Nowym Testamencie, 42 i ο, 43 które - podobnie jak υ ο - tylko raz w Nowym Testamencie, w opowie&ci o Samarytaninie, gdzie odnosi do wyróniajcego gorliwo&ci w wierze cudzoziemca, 44 jak i posuenie ο η z zauwaalnym pogardliwym odcieniem, kadcym nacisk podobnie jak w Nowym Testamencie na niegodziwo&q i podo&q 45 υ ο w Dziejach Apostolskich w znaczeniu obcoplemiebca bdd poganina; przy okazji spotkania z setnikiem Korneliuszem w Cezarei, &w. Piotr wypowiada tam znamienne sowa, i (jemu jako) ydowi wprawdzie nie wolno jak wiadomo - spotykaq z cudzoziemcem i przychodziq do niego ( ο ο ο ), ale jako chrze&cijanin wyznajcy Chrystusa nie moe pomimo oburzenia faryzeuszy - nikogo uwaaq za pospolitego i traktowaq za nieczystego, rozumianego tutaj zreszt najprawdopodobniej nie tylko w sensie rytualnym. W podobnym duchu brzmi odpowiedd niewiasty z Samarii na i spragnionego Jezusa: Jakesz, ty ydem prosisz mnie bym ci daa napiq? ( ου ο ο υ ο ο η ). 46 Z kolei w Septuagincie termin υ ο przewanie w formie przymiotnika (bdd rzeczownika) w swoim podstawowym znaczeniu obcy, cudzy tudzie niewa&ciwy 47 i odwouje - przynajmniej w - do tradycyjnego sakralnego kontekstu hebrajskiego ". Biorc pod przedstawiony w artykule materia odwoujcy do stosunkowo bogatej bazy Dródowej, jak stanowi w pierwszym kanoniczna i pozakanoniczna tradycja staro- i nowotestamentalna, wyania stosunkowo zoony i po niejednolity obraz stosunku do obcych w Palestynie rzymskiej i w diasporze hellenistycznej. 39 Exod 29,33, 30,9; Lev 10,1, 12,13, 22,10; SIEGFRIED, STADE, " /w:/ Wt., ; KOEHLER, BAUMGARTNER, " /w:/ o.c., 265; GESENIUS, " /w:/ o.c., 205; Levy, " /w:/ o.c., vol. 1, 551; PYTEL, Go cinno, o.c., Num 1,51, 22,12; Lev 22,10, 22,13; Ab 11; Hi 19,15; Mt 17,25-26; Joh 10,5; Act 7,6; Hbr 11,9, 11,34; Rom 14,4; 41 Prov 6,1 42 Mt 5,43-44, 10,36, 13,25, 13,28, 22,44; Mk. 12,36; Lk1,71-74, 6,27, 19,27, 19,43, 20,43; Act 13,10; Rom 5,10, 11,28, 12,20; 1 Kor 15,25; Philip 3,18; Kol 1,21; 2 Tes 3,15; Hbr 1,13, 10,13; Ap 11,5, 11,12 43 Prov 11,15 44 Lk 17,18; Act 10,28. Bliej na temat zob. m.in. SCHRAGE Wolfgang, Ethik des Neuen Testaments, Berlin 1985, Exod 30,9; Jer 51,2 46 Mt 17,25-26; Jh 4,5-15; Hbr 11,34; Rom 14,4; Act 10,28. Por. Hom., Od. 16, Lev 10,1; Prov 2,16, 5,17, 7,5, 27,13 17

18 Oceniajc wykorzystanie terminologii na oznaczenie rónego rodzaju kategorii osób obcych w biblii Hebrajskiej, twórcy Septuaginty w swoim sposobie traktowania greckiego sownictwa nie zawsze potrafili tumaczc na grecki pozostaq w zgodzie z tradycj starotestamentaln, co zreszt wywoywao sprzeciw tradycyjnej spoeczno&ci ydowskiej, zwaszcza na skutek wprowadzania do tekstu greckiego zwrotów i ze wspóczesnego filozoficznego i semickich antropomorfizmów, a z drugiej strony nie zdoali pogodziq deklarowanego przez siebie denia do moliwie wiernego przekadu z powstaniem cakowicie nowej sytuacji geopolitycznej, narodowo&ciowej i spoeczno-ekonomicznej w basenie Morza 9ródziemnego. Z tego punktu widzenia podej&cie Nowego Testamentu wydaje bardziej konsekwentne i radykalne, i w stopniu now szczególnie w Palestynie rzymskiej i w Azji Mniejszej, byq moe m.in. z uwagi na nadanie problematyce spoecznej szczególnego znaczenia w ramach swojej koncepcji dziaalno&ci misyjnej Ko&cioa. Znamienne s w tym kontek&cie sowa &w. Pawa w 1 li&cie do Koryntian: Dla ydów sta em si jak yd, aby pozyska ydów. Dla tych, co s pod Prawem, by em jak ten, który jest pod Prawem - cho w rzeczywisto ci nie by em pod Prawem - by pozyska tych, co pozostawali pod Prawem. Dla nie podlegaj cych Prawu by em jak nie podlegaj cy Prawu by pozyska tych, którzy nie s pod Prawem. Dla s abych sta em si jak s aby, by pozyska s abych. Sta em si wszystkim dla wszystkich, eby w ogóle ocali przynajmniej niektórych. Wszystko za czyni dla Ewangelii, by mie w niej swój udzia. Natomiast Septuaginta, aczkolwiek przeznaczona w pierwszym dla ydów mówicych po grecku, staa ostatecznie wa&ciwie wbrew pierwotnym intencjom, rywalizujcego z judaizmem w okresie wczesnego cesarstwa chrze&cijabstwa, i w tej zhellenizowanej postaci mimo podejmowania nowych przekadów praktycznie zapomnian w rabinicznej tradycji judaistycznej. 48 Pomimo pewnych podobiebstw czcych &wiat grecko-rzymski z tradycj judaistyczn i wczesnochrze&cijabsk, stosunek do obcych widziany poprzez pryzmat zachowanych Dróde wykazuje szereg istotnych rónic w pierwszym konsekwencj z gruntu odmiennych warunków ustrojowych i historycznych. I tak obcych nie obejmuje w &wiecie grecko-rzymskim - przynajmniej do pojawienia chrze&cijabstwa osobnej kategorii ludzi biednych jako grupy ludzi wymagajcych wsparcia, tak jak to miao miejsce przynajmniej w zaoeniu - w tradycji starotestamentalnej. Hebrajskie oznacza pocztkowo wszystkich tych osiadych obcych, którzy formalnie nie naleeli do narodu izraelskiego, w tym oprócz obcych kupców i handlarzy czy innych przybyszy, przede wszystkim sabych, chorych i biednych, a generalnie ludzi potrzebujcych opieki i oparcia, nie czynic przy udzielaniu jamuny i pomocy rónicy tak zaleca w Misznie traktat Gittin (i po Sukka) powoujc przy tym na dawn - ubogim ydem i jego ssiadem nie- ydem, wzywajc do 48 1 Kor 9, 20-23: η ο ου ο ου ο, ου ου ο ο ο, ο, ο ο ο ο ο ο,, ο ου η ο, ο ο ο,. ο ο, υ ο ο. Bliej na ten temat zob. m.in. FELTEN Joseph, Neutestamentliche Zeitgeschichte oder Judentum und Heidentum zur Zeit Christi und der Apostel, Regensburg 1925, vol. 2, 63-64; KENYON, o.c., 25-35; SIMON Marcel, Cywilizacja wczesnego chrze cija stwa, Warszawa 1981, 58, 95-95, 97-98; HENGEL, Septuaginta als christliche Schriftensammlung, o.c.,

19 okazywania yczliwo&ci oraz do odwiedzania na równi wszystkich chorych i zapewnienia kademu godziwego pochówka. aden czowiek podobnie jak i rzecz nie zasuguje na z uwagi na swoje boskie pochodzenie. Dotyczy to równie prozelitów, którym nie wolno wytykaq ich nie aramejskich (tutaj uytych w znaczeniu nie izraelickich) przodków, do dziesitego pokolenia wcznie. Wedug Powtórzonego Prawa Bóg nie ma na osoby i ich stan bdd pochodzenie i wymierza sprawiedliwo&q sierotom i wdowom, oraz miuje cudzoziemców ( ( *), obdarowujc ich chlebem i zapewniajc odzienie. I zwracajc do Izraela za po&rednictwem Mojesza nakazuje: Wy tak e mi ujcie cudzoziemca, bo cie sami byli cudzoziemcami w ziemi egipskiej ( & 8, 7 - : -,, *), do której pódniej nawizuje Rawa w dyskusji z Rabba bar Meir w traktacie Baba Kamma. Kto za& nie pozwala biednym zbieraq z pól tego, co pozostao, ograbia biednych i &ciga na siebie gniew Boga. 49 Z tego punktu widzenia tak wyradnie akcentowany w Nowym Testamencie wtek opieki i pomocy okazywanej obcym i potrzebujcym, okre&lanych wieloznacznym mianem ο, i postrzeganym w ramach teologii cnoty go&cinno&ci i apologii ubóstwa, a w perspektywie nauki o zbawieniu, stanowi do pewnego stopnia, aczkolwiek w innym wymiarze, nawizanie do starszej tradycji judaistycznej, i w istocie prowadzi poprzez o mio&ci blidniego do pódniejszego uniwersalizmu chrze&cijabskiego. Zarówno w okresie poprzedzajcym babilobsk, jak i w okresie drugiej &wityni zwarte siedziby izraelskie, obejmujce na pocztku epoki machabejskiej praktycznie jedynie obszar tzw. Judei wa&ciwej i Idumei, tzn. tereny pooone na poudnie od Samarii, i poczynajc od okresu Aleksandra Janneusa take obszar na wschód od rzeki Jordan oraz stosunkowo pódno zjudaizowan byy zewszd otoczone &cisym pier&cieniem obcych ludów i narodów, i jedynie po zasymilowani cudzoziemcy zaliczani do kategorii i 5*, potencjalnie prozelitami i okresowo uprzywilejowani wewntrz israelickiej wspólnoty, aczkolwiek nie posiadajcy penych praw bez poddania obrzezaniu, stanowili swego rodzaju po&redni, której istnienie sprzyjao do pewnego stopnia agodzeniu konfliktów o charakterze religijnym tudzie etnicznym, zwaszcza na terenach przej&ciowych. Wydaje i wa&nie ten stan rzeczy tkwi u podoa genezy greckiego ου w istocie nie tyle przejawem separatyzmu izraelickiego, ile raczej prób zaznaczenia swojej kulturowej w sposobie bycia i my&lenia w zdominowanym przez obcych &rodowisku poprzez podkre&lanie wobec hellenizmu wasnej tosamo&ci, a symbolizowanej przez starsze i powszechnie akceptowane η jako okre&lenie interpretowane na zasadzie domy&lnej apozycji wobec ο, i rozumiane przez ogó w cakowitym w oderwaniu od swojego pierwotnego, zasadniczo etnicznego kontekstu znaczeniowego i wa&ciwie zawaszczone przez Za szczególnie symptomatyczne trzeba zapewne uznaq najstarsze przykady posuenia okre&leniem ου Û - przy okazji opisu dziaab wojennych Judy Machabeusza w pozostajcej pod wpywem my&li faryzejskiej i aleksandryjskiej szkoy retorycznej Drugiej Machabejskiej, 49 Gen 5,1; Deut 10,17-19, Lev 19,17-18; Iz 56,7, Tob 12,9; Ber 58b; Gittin 61; Baba Metzia 71; Baba Kamma 92; Shabbat 127; Sanhedrin 94; Sukka 59; Chab 31a; Mak 24a; Abot 3,4; Taanit 20; Pea 5,6; Tos. Pea 4,18; Sifre Kedoshim. Por. Ps 55,16, 55,24; Mekh 95a (w zwizku z Exod 22,20); Pes 87b; Yeb 47a-b; Mak 2,1-3. Zob. równie HANELT T., Poj cie bli niego, o.c.; COHEN, o.c., , 381; FILIPIAK, o.c., 22-43; SCHNIDER, o.c.; PANKIEWICZ, Ryszard, Stosunek w. Ambro ego w De Nabuthae do w asno ci i ja mu ny, VPatrum 6, 1986/11,

20 które stanowi reakcji na wcze&niej przymusowej hellenizacji ydów ze strony Seleukidów, a zwaszcza Antiocha IV Epifanesa, a sporadyczne ich stosowanie w literaturze okootestamentalnej w I w. n.e. 50 Spo&ród narodów &wiata hellenistycznego ydów, i to zarówno w Palestynie jak i w diasporze, cechowao niewtpliwie najsilniejsze poczucie narodowej i kulturowej, i to pomimo posiadania tak za Ptolemeuszy i Lagidów, jak i pódniej w okresie rzymskim, pewnych znaczcych przywilejów, jak przykadowo zwolnienia od obowizku skadania czci religijnej cesarzom i stosunkowo daleko swobody w sprawowaniu kultu, 51 co niewtpliwie obustronn nieufno&q, a sami Izraelici pozostawali w odczuciu ogóu &rodowiskiem raczej i wyradnie izolowanym, za& ich religijne stale otaczaa aura tajemnicy i ograniczonej ByQ moe dalekich korzeni tego procesu naleaoby doszukiwaq jeszcze w okresie niewoli babilobskiej, który stanowi z tego punktu widzenia punkt wyj&cia dla brzemiennych w swoich skutkach przemian, w wyniku których coraz narodu emigrowaa bdd bya przesiedlana poza obszar Palestyny, tym samym diaspory. W kadym bdd razie ten typ kulturowego izolacjonizmu oraz otwarcie okazywana przez ogó nieufno&q, a take podobnie jak i w stosunku do chrze&cijan, pocztkowo uchodzcych za jedn z sekt ydowskich - stay z czasem powodem coraz podejrzliwo&ci, a z czasem nienawi&ci. Coraz powszechniej ydzi byli odbierani jako lud bezbony, grodny i niebezpieczny, i oskarany szczególnie na przestrzeni I wieku n.e. - o tzn. o wrogo&q, a nawet obsesyjn nienawi&q wobec obcych i &wiadome odrzucanie jakiegokolwiek kontaktu z innymi narodami. W konsekwencji w spoeczebstwie rzymskim szerzyy bez przeszkód, a zarazem przy braku jakichkolwiek prób przeciwdziaania ze strony wadz najprzeróniejsze domysy, pogoski i plotki, za którymi szy pomówienia, oskarenia, procesy i wyroki &mierci. W tej sytuacji oparcie ycia wewntrz wspólnoty, szczególnie po zburzeniu &wityni drugiej &wityni, czemu towarzyszy zanik kapabskich i likwidacja ostatnich instytucjonalnych &ladów niezaleno&ci narodowej, na nowych, po bardziej rygorystycznych zasadach, a zarazem konieczno&q gruntownej reorganizacji ycia religijnego i spoecznego, w którym czysto&q rytualna oraz unikanie maebstw mieszanych odgrywaq z jednej strony utrudniao kontakt z nie-izraelitami w yciu codziennym, za& z drugiej prowadzio do wzmocnienia tendencji separatystycznych i w konsekwencji ksenofobicznych, szczególnie po zakazaniu ydom za panowania Hadriana w powstania Bar Kochby do Jerozolimy. Równocze&nie nasilajce tendencje izolacjonistyczne, szczególnie widoczne wobec nieczystych, bezbonych pogan, i umacniajce przekonanie o swojej wyjtkowo&ci jako narodu wybranego, dodatkowo podsycane rosnc wrogo&ci &wiata zmuszao do rewidowania dotychczasowego stosunku do obcych, po wypierajc wcze&niejsz na ogó oscylujc tolerancj a nieufno&ci, i j bardziej rygorystyczn i wobec budzcej i zarazem skazanej na ludno&ci nieydowskiej. Ostatecznie prowadzio to jak wydaje - w nieunikniony sposób z jednej strony do otwartego 50 2 Macc. 2,21, 8,1, 14,38; Gal. 1,4; Walter GUTBROD, ου /w:/ ThWNT 3, 1950, 385; GERHARDSSON Birger, Die Anfänge der evangelischen Tradition, Wuppertal 1977, 13. Zob. równie WRÓBEL Mirosaw Stanisaw, Antyjudaizm a ewangelia wed ug w. Jana, Lublin 2995, Zob. m.in. Jos. Flav., Ant. Iud. XIV 10,11nn., XVI 6,2-7; Philo, Leg. Ad Gaium 36 i 40; Cic., Pro Falcco 28 20

YCIE W CHRYSTUSIE. ...Kto trwa we Mnie, a Ja w nim...

YCIE W CHRYSTUSIE. ...Kto trwa we Mnie, a Ja w nim... Rozpocznij od nauczenia si na pami J 15,5 YCIE W CHRYSTUSIE Rozmylanie nad J 15,5 Kto jest krzewem winnym? Kto latorolami?... Jak widzisz zaleno midzy latorol a krzewem?... W jaki sposób odnosi si to do

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Historia

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Historia Załcznik nr 42 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Historia A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia pierwszego stopnia trwaj nie krócej ni 6 semestrów. Liczba godzin zaj nie powinna

Bardziej szczegółowo

Bazy danych Podstawy teoretyczne

Bazy danych Podstawy teoretyczne Pojcia podstawowe Baza Danych jest to zbiór danych o okrelonej strukturze zapisany w nieulotnej pamici, mogcy zaspokoi potrzeby wielu u!ytkowników korzystajcych z niego w sposóbs selektywny w dogodnym

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA III Ocena dopuszczająca -Wie, dlaczego należy odprawiać I piątki miesiąca. -Wie, że słowo Boże głoszone

Bardziej szczegółowo

JAK PRZECZYTAĆ BIBLIĘ W 1 ROK? PROPOZYCJA CZYTAŃ.

JAK PRZECZYTAĆ BIBLIĘ W 1 ROK? PROPOZYCJA CZYTAŃ. JAK PRZECZYTAĆ BIBLIĘ W 1 ROK? PROPOZYCJA CZYTAŃ. Jest to propozycja przeczytania całego Pisma Świętego w ciągu roku kalendarzowego (przeczytania, a nie modlitwy Słowem Bożym!). W zależności od tempa czytania,

Bardziej szczegółowo

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie Decyzja Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 21 marca 2005 r. odmawiajca uwzgldnienia wniosku o zobowizanie Zarzdu Banku, do wykrelenia danych osobowych dotyczcych Skarcego z Bankowego

Bardziej szczegółowo

O Królowaniu królowi Cypru fragmenty

O Królowaniu królowi Cypru fragmenty œw. Tomasz z Akwinu* O Królowaniu królowi Cypru fragmenty Rozdzia³ 15: O tym, e pojêcie rz¹dów zaczerpniête zosta³o z rz¹dów boskich 15.1. I jak za³o enia miasta lub królestwa odpowiednio zaczerpniêto

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Scenariusze lekcji do części podręcznika zatytułowanej W kręgu tradycji

Spis treści. Scenariusze lekcji do części podręcznika zatytułowanej W kręgu tradycji Spis treści Scenariusze lekcji do części podręcznika zatytułowanej W kręgu tradycji I. Szkoła 1. Lekcja języka polskiego Scenariusz nr 1... 9 Temat: Lekcja języka polskiego 2. Uczniowie Scenariusz nr 2...

Bardziej szczegółowo

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku.

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku. Warszawa, dnia 22 03 2007 Zrzeszenie Zwizków Zawodowych Energetyków Dotyczy: Informacja prawna dotyczca kwestii wydzielenia Operatora Systemu Dystrybucyjnego w energetyce Argumenty na poparcie idei wydzielenia

Bardziej szczegółowo

DECYZJA. Warszawa, dnia 4 padziernika 2004 r. GI-DEC-DS-208/04

DECYZJA. Warszawa, dnia 4 padziernika 2004 r. GI-DEC-DS-208/04 Decyzja GIODO z dnia 4 padziernika 2004 r. nakazujca udostpnienie operatorowi telefonii komórkowej, udostpnienie Komendantowi Stray Miejskiej, danych osobowych abonenta telefonu komórkowego, w zakresie

Bardziej szczegółowo

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt...

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt... Spis treêci Od autora... 9 Wprowadzenie Poj cie cywilizacji klasycznej... 11 èród a poznania cywilizacji klasycznej... 11 Ramy czasowe cywilizacji klasycznej... 14 Âwiat Êródziemnomorski... 15 I. Kr gi

Bardziej szczegółowo

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi.

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi. TEMAT: Nierówności społeczne 6. 6. Główne obszary nierówności społecznych: płeć; władza; wykształcenie; prestiż i szacunek; uprzedzenia i dyskryminacje; bogactwa materialne. 7. Charakterystyka nierówności

Bardziej szczegółowo

Tworzenie bazy danych Biblioteka tworzenie tabel i powiza, manipulowanie danymi. Zadania do wykonani przed przystpieniem do pracy:

Tworzenie bazy danych Biblioteka tworzenie tabel i powiza, manipulowanie danymi. Zadania do wykonani przed przystpieniem do pracy: wiczenie 2 Tworzenie bazy danych Biblioteka tworzenie tabel i powiza, manipulowanie danymi. Cel wiczenia: Zapoznanie si ze sposobami konstruowania tabel, powiza pomidzy tabelami oraz metodami manipulowania

Bardziej szczegółowo

PIOTR I KORNELIUSZ. Bóg chce, aby każdy usłyszał Ewangelię I. WSTĘP. Teksty biblijne: Dz. Ap. 10,1-48. Tekst pamięciowy: Ew.

PIOTR I KORNELIUSZ. Bóg chce, aby każdy usłyszał Ewangelię I. WSTĘP. Teksty biblijne: Dz. Ap. 10,1-48. Tekst pamięciowy: Ew. PIOTR I KORNELIUSZ Teksty biblijne: Dz. Ap. 10,1-48 Tekst pamięciowy: Ew. Marka 16,15 Idąc na cały świat, głoście ewangelię wszelkiemu stworzeniu. Bóg chce, aby każdy usłyszał Ewangelię Zastosowanie: *

Bardziej szczegółowo

Pierwszorzêdnym autorem Pisma œw. jest Duch Œwiêty, a drugorzêdnymi ludzie natchnieni przez Ducha Œw. zwani hagiografami.

Pierwszorzêdnym autorem Pisma œw. jest Duch Œwiêty, a drugorzêdnymi ludzie natchnieni przez Ducha Œw. zwani hagiografami. PYTANIA DLA OSóB PRZYGOTOWUJ¹CYCH SIê DO PRZYJêCIA SAKRAMENTU BIERZMOWANIA W PARAFII ŒW. RODZINY W S³UPSKU 1.Co to jest religia? Religia jest to ³¹cznoœæ cz³owieka z Panem Bogiem. 2.Co to jest Pismo œwiête?

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIA PRZYJACIÓ! DZIECI S!O!CA

STOWARZYSZENIA PRZYJACIÓ! DZIECI S!O!CA Statut STOWARZYSZENIA PRZYJACIÓ! DZIECI S!O!CA z siedzib! w Poznaniu tekst jednolity! Rozdzia! I Postanowienia ogólne 1 Stowarzyszenie nosi nazw!: Stowarzyszenie Przyjació" Dzieci S"o#ca w dalszych postanowieniach

Bardziej szczegółowo

STATUT SPÓ!KI AKCYJNEJ BLUMERANG INVESTORS SPÓ!KA AKCYJNA W POZNANIU (tekst jednolity przyj!ty przez Rad! Nadzorcz" w dniu 30 maja 2012 r.

STATUT SPÓ!KI AKCYJNEJ BLUMERANG INVESTORS SPÓ!KA AKCYJNA W POZNANIU (tekst jednolity przyj!ty przez Rad! Nadzorcz w dniu 30 maja 2012 r. STATUT SPÓ!KI AKCYJNEJ BLUMERANG INVESTORS SPÓ!KA AKCYJNA W POZNANIU (tekst jednolity przyj!ty przez Rad! Nadzorcz" w dniu 30 maja 2012 r.) 1 1. Za!o"ycielami niniejszej spó!ki, zwanej dalej: "Spó!k#",

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo społeczne

Bezpieczeństwo społeczne Bezpieczeństwo społeczne Potrzeby współczesnego społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa Potrzeba - odczuwany brak czegoś i chęć jego zaspokojenia. W literaturze znana jest hierarchia potrzeb według Maslowa

Bardziej szczegółowo

Słuchaj, Izraelu! Pan Bóg nasz, Pan JEST JEDEN. (Marek 12,29).

Słuchaj, Izraelu! Pan Bóg nasz, Pan JEST JEDEN. (Marek 12,29). Jedynemu Bogu, Panu i mojemu Zbawicielowi, JEZUSOWI CHRYSTUSOWI, dziękuję. Słuchaj, Izraelu! Pan Bóg nasz, Pan JEST JEDEN. (Marek 12,29). Nie znam większej radości, niż radość pisania o naszym Bogu, Panu

Bardziej szczegółowo

GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE. Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii

GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE. Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii Filozofowie starożytni życie i śmierć traktowali poważnie. Najwięksi z nich, tacy jak Platon, przekazali nam m.in. taką koncepcję

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Przepisy ogólne

Rozdział 1 Przepisy ogólne ROZPORZDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 17 listopada 1998 r. w sprawie ogólnych warunków obowizkowego ubezpieczenia odpowiedzialnoci cywilnej podmiotu przyjmujcego zamówienie na wiadczenia zdrowotne za

Bardziej szczegółowo

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ W Biblii znajdujemy nakazy i Ŝądania. Zawierają one to, co wierzący nazywają wolą BoŜą. Najbardziej znanym ich zbiorem jest Dziesięć przykazań (Wj 34, 28). Znajdujemy go

Bardziej szczegółowo

Kupony rabatowe jako forma promocji w rodowisku studenckim na przykładzie kursów jzykowych

Kupony rabatowe jako forma promocji w rodowisku studenckim na przykładzie kursów jzykowych Kupony rabatowe jako forma promocji w rodowisku studenckim na przykładzie kursów jzykowych rodowisko studenckie stanowi specyficzn grup młodych konsumentów, którzy s otwarci na nowe dowiadczenia. Ci młodzi

Bardziej szczegółowo

5. E. Szamanek, Wykład Pisma świętego Nowego Testamentu, Poznań 1990 r.

5. E. Szamanek, Wykład Pisma świętego Nowego Testamentu, Poznań 1990 r. Ks. Stanisław Ormanty TChr Ewangelie synoptyczne 1. J. Kudasiewicz, Ewangelie synoptyczne dzisiaj, Ząbki 1999 r. 2. J. Kudasiewicz, Biblia historia nauka, Kraków 1986 r. 3. Biblia dzisiaj, opr. red. J.

Bardziej szczegółowo

Start O nas Kontakt. Opis projektu. Czym jest uspokajanie ruchu. Przykłady ze świata. http://www.strefazamieszkania.org/

Start O nas Kontakt. Opis projektu. Czym jest uspokajanie ruchu. Przykłady ze świata. http://www.strefazamieszkania.org/ Strona 1 z 6 Start O nas Kontakt Opis projektu Czym jest uspokajanie ruchu Przykłady ze świata Strona 2 z 6 Projektowaliśmy ulice W ramach pierwszej edycji Strefy Zamieszkania przeprowadzilimy pilotaowe

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo WAM Wyższa Szkoła Filozoficzno Pedagogiczna Ignatianum

Wydawnictwo WAM Wyższa Szkoła Filozoficzno Pedagogiczna Ignatianum 3 Stanisław Litak Historia wychowania Tom 1. Do Wielkiej Rewolucji Francuskiej Wydane III poszerzone i uzupełnione Wydawnictwo WAM Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum Kraków 2009 Wydanie

Bardziej szczegółowo

113 LITANII. Wybór i opracowanie. ks. Jerzy Lech Kontkowski SJ

113 LITANII. Wybór i opracowanie. ks. Jerzy Lech Kontkowski SJ 113 LITANII Wybór i opracowanie ks. Jerzy Lech Kontkowski SJ Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012 SPIS TREŚCI Słowo wprowadzenia... 7 Psalm 136(135)... 13 Część I Litanie do Trzech Osób Trójcy Świętej

Bardziej szczegółowo

Próbna matura z angielskiego dla grupy klasy IIC (poziom rozszerzony)

Próbna matura z angielskiego dla grupy klasy IIC (poziom rozszerzony) Próbna matura z angielskiego dla grupy klasy IIC (poziom rozszerzony) I. Zdajcy zna: 1) rónorodne struktury leksykalno-gramatyczne umoliwiajce formułowanie wypowiedzi poprawnych pod wzgldem fonetycznym,

Bardziej szczegółowo

Planowanie adresacji IP dla przedsibiorstwa.

Planowanie adresacji IP dla przedsibiorstwa. Planowanie adresacji IP dla przedsibiorstwa. Wstp Przy podejciu do planowania adresacji IP moemy spotka si z 2 głównymi przypadkami: planowanie za pomoc adresów sieci prywatnej przypadek, w którym jeeli

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Cel g ówny: Diagnoza umiej tno ci cichego czytania ze zrozumieniem. Cel po redni: Sprawdzenie umiej tno ci uwa nego s uchania oraz pracy w grupie.

Cel g ówny: Diagnoza umiej tno ci cichego czytania ze zrozumieniem. Cel po redni: Sprawdzenie umiej tno ci uwa nego s uchania oraz pracy w grupie. Scenariusz zaj Hospitacja diagnozujca po realizacji cyklu tematycznego: Witaj, wiosno! Imi i nazwisko: Elbieta Gontarczyk Data hospitacji: 10.04.2008 r. Klasa : I,, a Szkoa Podstawowa nr 1 w Beycach Przedmiot

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNO KARANA NIELETNICH

ODPOWIEDZIALNO KARANA NIELETNICH ODPOWIEDZIALNO KARANA NIELETNICH Odpowiedzialno karn nieletnich reguluje w zasadniczej czci ustawa o postpowaniu w sprawach nieletnich i kodeks karny. 1. USTAWA z dnia 26 padziernika 1982 r. o postpowaniu

Bardziej szczegółowo

Regulamin wyjazdów studenckich na stypendia w ramach Programu Erasmus na Wydziale Pedagogiczno-Artystycznym UAM

Regulamin wyjazdów studenckich na stypendia w ramach Programu Erasmus na Wydziale Pedagogiczno-Artystycznym UAM Regulamin wyjazdów studenckich na stypendia w ramach Programu Erasmus na Wydziale Pedagogiczno-Artystycznym UAM Zasady ogólne 1. Stypendium Erasmus przyznawane jest w oparciu o umowy bilateralne podpisane

Bardziej szczegółowo

WYKŁADY Z HISTORII MYŚLI EKONOMICZNEJ

WYKŁADY Z HISTORII MYŚLI EKONOMICZNEJ Wiesław Piątkowski WYKŁADY Z HISTORII MYŚLI EKONOMICZNEJ OD KSENOFONTA DO FIZJOKRATÓW Bydgoszcz 2010 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 13 Rozdział I WPROWADZENIE DO HISTORII MYŚLI EKONOMICZNEJ 15 1. Przedmiot historii

Bardziej szczegółowo

Lista kontrolna umowy z podwykonawc

Lista kontrolna umowy z podwykonawc Dane podstawowe projektu:... Zleceniodawca:...... Nazwa podwykonawcy z którym zawierana jest umowa:... Nazwa detalu:... Numer detalu:... Odbiór Czy definicja tymczasowego odbioru jest jasno ustalona? Czy

Bardziej szczegółowo

Program nauczania religii dla klasy I gimnazjum

Program nauczania religii dla klasy I gimnazjum Program nauczania religii dla klasy I gimnazjum JEZUS CHRYSTUS OBJAWIA PRAWDĘ O BOGU I CZŁOWIEKU 1. Pytania egzystencjalne człowieka Wprowadzenie w tematykę roku w kontekście pytań dotyczących istnienia

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

Nawracać się. 04.03 09.03.2013 III. tydzień Wielkiego Postu. Modlitwa małżeńska

Nawracać się. 04.03 09.03.2013 III. tydzień Wielkiego Postu. Modlitwa małżeńska Nawracać się 04.03 09.03.2013 III. tydzień Wielkiego Postu Modlitwa małżeńska Wspólnota Ruchu Światło - Życie On Jest (www.onjest.pl) marzec 2013 Opracowanie: Monika Mosior/ Jerzy Prokopiuk Modlitwa małżeńska

Bardziej szczegółowo

Nowenna za zmarłych pod Smoleńskiem 2010

Nowenna za zmarłych pod Smoleńskiem 2010 Nowennę za zmarłych można odprawiad w dowolnym czasie w celu uproszenia jakiejś łaski przez pośrednictwo zmarłych cierpiących w czyśdcu. Można ją odprawid po śmierci bliskiej nam osoby albo przed rocznicą

Bardziej szczegółowo

PIOzytywni - aktualności

PIOzytywni - aktualności PIOzytywni - aktualności Autor: Arkadiusz Jurkowski 15.10.2012. Zmieniony 04.06.2016. O nas Jesteśmy wspólnotą młodych ludzi: zarówno studentów jak i pracujących, młodych małżeństw jak i osób jeszcze stanu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2006 r.

ROZPORZDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2006 r. Projekt z dnia 8 listopada 2006 r. ROZPORZDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2006 r. w sprawie warunków i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoły i placówki publiczne zada umoliwiajcych

Bardziej szczegółowo

Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska

Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska Rynek cz!"ci motoryzacyjnych nierozerwalnie #$czy si! z parkiem samochodowym, dlatego te% podczas oceny wyników sprzeda%y samochodowych cz!"ci zamiennych nie mo%na

Bardziej szczegółowo

NR 2 / 2012. post powania maj cego na celu wy onienie

NR 2 / 2012. post powania maj cego na celu wy onienie ZAPYTANIEOFERTOWE NR2/2012 postpowaniamajcegonaceluwyonienie organizatorajednodniowejkonferencjimonitorujcej CzechowicachDziedzicachdniumarca2012roku dlapotrzebrealizacjiprojektu INTERBLOK wspófinansowanegozerodków

Bardziej szczegółowo

WEDLUG POSTAI.'IOWIENIA WIECZNEGO BOGA

WEDLUG POSTAI.'IOWIENIA WIECZNEGO BOGA DIECEZJALl\TY INSTI'TUT PASTORALl\TY FILIA KATOLICKIEGO UNl\V"ERSYIEIU LUBELSIUEGO W Oł'OLU Al'IDRZEJ S. JASIŃSKI OFM Selia: Rozprawy i opracowania, 5 WEDLUG POSTAI.'IOWIENIA WIECZNEGO BOGA Aionios w Nowym

Bardziej szczegółowo

www.rcl.gov.pl Poz. 3 WZÓR WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO SPECJALNEGO ZASI KU OPIEKU CZEGO

www.rcl.gov.pl Poz. 3 WZÓR WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO SPECJALNEGO ZASI KU OPIEKU CZEGO Poz. 3 Nazwa podmiotu realizujcego wiadczenia rodzinne: Adres: Cz I WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO SPECJALNEGO ZASIKU OPIEKUCZEGO Dane osoby ubiegajcej si o ustalenie prawa do specjalnego zasiku opiekuczego

Bardziej szczegółowo

Resocjalizacja jako szansa na powrót do spo ecze stwa

Resocjalizacja jako szansa na powrót do spo ecze stwa Resocjalizacja jako szansa na powrót do spoeczestwa Perspektywa psychospoeczna dr Robert Porzak Fundacja Masz Szans Resocjalizacja sposób przeciwdziaania wykluczeniu spoecznemu (marginalizacji) Wykluczenie

Bardziej szczegółowo

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe Autor: Jacek Bielecki Ostatnia zmiana: 14 marca 2011 Wersja: 2011 Spis treci Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe PROGRAM SPRZEDA WERSJA 2011 KOREKTY RABATOWE... 1 Spis treci... 1 Aktywacja funkcjonalnoci...

Bardziej szczegółowo

Instrumenty rynku pracy dla osób poszukuj cych pracy, aktualnie podlegaj cych ubezpieczeniu spo ecznemu rolników w pe nym zakresie.

Instrumenty rynku pracy dla osób poszukuj cych pracy, aktualnie podlegaj cych ubezpieczeniu spo ecznemu rolników w pe nym zakresie. Instrumentyrynkupracydlaosóbposzukujcychpracy, aktualniepodlegajcychubezpieczeniuspoecznemurolnikówwpenymzakresie. Zdniem1lutego2009r.weszywycieprzepisyustawyzdnia19grudnia2008r. o zmianie ustawy o promocji

Bardziej szczegółowo

Liturgia rozes!ania kol"dników misyjnych

Liturgia rozes!ania koldników misyjnych Liturgia rozes!ania kol"dników misyjnych Komentarz na wej#cie Jezus pos!uguje si" ka#dym z nas, aby nie$% $wiat!o wiary, nadziei i mi!o$ci na ca!y $wiat. W$ród nas s& dzieci, które podziel& si" radosn&

Bardziej szczegółowo

Instrukcja dotycz ca zasad gospodarki kluczami i ochrony fizycznej w budynkach Urz du Gminy K ty. Rozdzia I Postanowienia ogólne

Instrukcja dotycz ca zasad gospodarki kluczami i ochrony fizycznej w budynkach Urz du Gminy K ty. Rozdzia I Postanowienia ogólne Instrukcja dotyczca zasad gospodarki kluczami i ochrony fizycznej w budynkach Urzdu Gminy Kty Rozdzia I Postanowienia ogólne 1 Ilekro w instrukcji jest mowa o: 1. Urzdzie naley przez to rozumie Urzd Gminy

Bardziej szczegółowo

Kszałtowanie postawy otwartości na poznawanie ludzi należących do różnych religii i reprezentujących podobne lub inne wartości i style życia.

Kszałtowanie postawy otwartości na poznawanie ludzi należących do różnych religii i reprezentujących podobne lub inne wartości i style życia. Starsi bracia w wierze plan lekcji dla dzieci Czas zajęć: 45 minut Grupa wiekowa: V-VI klasa szkoły podstawowej Miejsce: synagoga Chewra Lomdej Misznajot w Oświęcimiu Cele pedagogiczne: A. Wiedza Podczas

Bardziej szczegółowo

72 Beata STACHOWIAK Uniwersytet Miko!aja Kopernika w Toruniu POTRZEBY EDUKACYJNE MIESZKA!CÓW WSI A RYNEK PRACY W SPO"ECZE!STWIE INFORMACYJNYM Pocz"tek XXI wieku dla Polski to czas budowania nowego spo!ecze#stwa,

Bardziej szczegółowo

Sposoby przekazywania parametrów w metodach.

Sposoby przekazywania parametrów w metodach. Temat: Definiowanie i wywoływanie metod. Zmienne lokalne w metodach. Sposoby przekazywania parametrów w metodach. Pojcia klasy i obiektu wprowadzenie. 1. Definiowanie i wywoływanie metod W dotychczas omawianych

Bardziej szczegółowo

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM Anna Golicz Wydawnictwo WAM Kraków 2010 Wydawnictwo WAM, 2010 Korekta Aleksandra Małysiak Projekt okładki, opracowanie graficzne i zdjęcia Andrzej

Bardziej szczegółowo

ROK SZKOLNY 2015/2016

ROK SZKOLNY 2015/2016 ROK SZKOLNY 2015/2016 Szkolne Koło Caritas w roku szkolnym 2015/2016 liczy 28 wolontariuszy, którzy z wielkim zaangażowaniem i oddaniem włączają się w prace naszego Koła. 18 września 2015 r. ognisko SKC

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD)

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Plan wykładu Bazy danych Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Diagramy zwizków encji elementy ERD licznoci zwizków podklasy klucze zbiory słabych encji Małgorzata Krtowska Katedra Oprogramowania e-mail:

Bardziej szczegółowo

CO Z TĄ SZTUKĄ ZROBIĆ

CO Z TĄ SZTUKĄ ZROBIĆ ????? CO Z TĄ SZTUKĄ ZROBIĆ Odpowiadaliście już na pytanie, co to jest zabytek i dzieło sztuki (KONTEKSTY, możecie jeszcze raz posłuchać informacji o zabytku w naszej szafie dźwiękowej). Nauczyliście się

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD)

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Plan wykładu Bazy danych Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Diagramy zwizków encji elementy ERD licznoci zwizków podklasy klucze zbiory słabych encji Małgorzata Krtowska Katedra Oprogramowania e-mail:

Bardziej szczegółowo

DDK-076-115/04/VP Warszawa, 02 czerwca 2004 r.

DDK-076-115/04/VP Warszawa, 02 czerwca 2004 r. Korespondencja w sprawie wystpienia Odpowied Prezesa Urzdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na wystpienie Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych. PREZES URZDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM WYCHOWAWCZY rok szkolny 2015/2016. Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Stefana Kardyna a Wyszy skiego

SZKOLNY PROGRAM WYCHOWAWCZY rok szkolny 2015/2016. Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Stefana Kardyna a Wyszy skiego Kada rzecz wielka musi kosztowa i by trudna. Tylko rzeczy mae i liche satwe. Stefan Kardyna Wyszyski SZKOLNY PROGRAM WYCHOWAWCZY rok szkolny 2015/2016 Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Stefana Kardynaa Wyszyskiego

Bardziej szczegółowo

1. NAUCZANIE JĘZYKÓW NOWOŻYTNYCH (OBOWIĄZKOWYCH) W RAMACH PROGRAMU STUDIÓW STACJONARNYCH (CYKL A I B) I NIESTACJONARNYCH

1. NAUCZANIE JĘZYKÓW NOWOŻYTNYCH (OBOWIĄZKOWYCH) W RAMACH PROGRAMU STUDIÓW STACJONARNYCH (CYKL A I B) I NIESTACJONARNYCH 1 Szczegółowe przepisy wykonawcze na rok akadem. 2010/11 wprowadzające w życie Zarządzenie Rektora PWT we Wrocławiu w sprawie nauczania języków obcych na PWT we Wrocławiu z dnia 29 września 2009 r. 1.

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w n auc u e

Jak pomóc dziecku w n auc u e Jak pomóc dziecku w nauce O jakości uczenia i wychowania dzieci decydują: nauczyciele, sami uczniowie i rodzice. Każdy z nich jest tak samo ważny. Jaka jest rola rodziców? Bez ich aktywności edukacja dziecka

Bardziej szczegółowo

Bazy danych Transakcje

Bazy danych Transakcje Wstp Pojcia podstawowe: Transakcja - sekwencja (uporzdkowany zbiór) logicznie powizanych operacji na bazie danych, która przeprowadza baz danych z jednego stanu spójnego w inny stan spójny. W!a"no"ci transakcji:

Bardziej szczegółowo

Egidiusz z Rzymu, De regimine principium, 1277/1279:

Egidiusz z Rzymu, De regimine principium, 1277/1279: Są jakby dwa życia; jedno poważne, szanowane, drugie pobłażliwe, tolerowane, mniej warte. Mówimy: przyszły człowiek, przyszły pracownik, przyszły obywatel. Że będą, że później zaczną naprawdę, że na serio

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy piątej szkoły podstawowej

Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy piątej szkoły podstawowej Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy piątej szkoły podstawowej Wymagania programowe i kryteria oceniania I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą. Posiada

Bardziej szczegółowo

ZARZDZENIE NR 1432/05 PREZYDENTA MIASTA ZIELONA GÓRA. z dnia 6 grudnia 2005 r. w sprawie regulaminu wewntrznego Biura Obsługi Prawnej.

ZARZDZENIE NR 1432/05 PREZYDENTA MIASTA ZIELONA GÓRA. z dnia 6 grudnia 2005 r. w sprawie regulaminu wewntrznego Biura Obsługi Prawnej. ZARZDZENIE NR 1432/05 PREZYDENTA MIASTA ZIELONA GÓRA z dnia 6 grudnia 2005 r. w sprawie regulaminu wewntrznego Biura Obsługi Prawnej. Na podstawie 42 ust. 1 regulaminu organizacyjnego stanowicego załcznik

Bardziej szczegółowo

Spis tre ci. Przedmowa... 13 Wst p... 15

Spis tre ci. Przedmowa... 13 Wst p... 15 Spis tre ci Przedmowa... 13 Wst p... 15 Archiwum Lata 1935 1938... 31 1935 marzec 1 Fragment uchwa y Ogólnopolskiego Zjazdu Fachoworolniczego... 33 1935 kwiecie l Czes aw Bobrowski. Pami tniki ch opów...

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU JĘZYK POLSKI MODUŁ 8/POZIOM B1

KARTA PRZEDMIOTU JĘZYK POLSKI MODUŁ 8/POZIOM B1 KARTA PRZEDMIOTU JĘZYK POLSKI MODUŁ 8/POZIOM B1 Opis Przedmiotu Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu Język obcy Wersja przedmiotu 1 A. Usytuowanie przedmiotu w toku studiów Poziom kształcenia Studia I stopnia/studia

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Judaizm: Wybrane zagadnienia z antropologii filozoficznej. Kod modułu : 070 3. Rodzaj modułu : fakultatywny 4. Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi programu MechKonstruktor

Instrukcja obsługi programu MechKonstruktor Instrukcja obsługi programu MechKonstruktor Opracował: Sławomir Bednarczyk Wrocław 2002 1 1. Opis programu komputerowego Program MechKonstruktor słuy do komputerowego wspomagania oblicze projektowych typowych

Bardziej szczegółowo

Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska

Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska Rzecznik Praw Ucznia pracuje w oparciu o Regulamin Rzecznika Praw Ucznia oraz o własny plan pracy. Regulamin działalności Rzecznika Praw Ucznia: 1. Rzecznik

Bardziej szczegółowo

Omnec Onec Zbiór tekstów - Część III - List od Wenusjan

Omnec Onec Zbiór tekstów - Część III - List od Wenusjan Omnec Onec Zbiór tekstów - Część III - List od Wenusjan Venusian Script Collection of Texts Part III - Copyright 2000 by Omnec Onec Zbiór tekstów Part III - Copyright 2000 by Omnec Onec Kopiowanie i rozpowszechnianie

Bardziej szczegółowo

Programowanie Obiektowe

Programowanie Obiektowe Programowanie Obiektowe dr in. Piotr Zabawa IBM/Rational Certified Consultant pzabawa@pk.edu.pl WYKŁAD 1 Wstp, jzyki, obiektowo Cele wykładu Zaznajomienie słuchaczy z głównymi cechami obiektowoci Przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Spotkanie kręgu ma trzy integralne części:

Spotkanie kręgu ma trzy integralne części: Spotkanie kręgu ma trzy integralne części: ü Modlitwa (także z dziećmi i wstawiennicza), ü Formacja z dzieleniem, ü Agapa (na początku lub na końcu spotkania). Każda z tych części jest ważna, nie pomijajmy

Bardziej szczegółowo

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ Z. Freud: STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ Źródłem energii człowieka jest jego instynktowny pęd do przyjemności. Ta podstawowa żądza natychmiastowego zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KRAPKOWICACH. w sprawie ustanowienia herbu, flagi i pieczęci Gminy Krapkowice

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KRAPKOWICACH. w sprawie ustanowienia herbu, flagi i pieczęci Gminy Krapkowice Projekt z dnia 25 kwietnia 2016 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KRAPKOWICACH w sprawie ustanowienia herbu, flagi i pieczęci Gminy Krapkowice Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 13 ustawy

Bardziej szczegółowo

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej Opinie mieszkańców o zmianach klimatu i gazie łupkowym Raport z badania opinii publicznej Lena Kolarska-Bobińska, członek Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii w Parlamencie Europejskim, Platforma

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

Zadania do wykonaj przed przyst!pieniem do pracy:

Zadania do wykonaj przed przyst!pieniem do pracy: wiczenie 3 Tworzenie bazy danych Biblioteka tworzenie kwerend, formularzy Cel wiczenia: Zapoznanie si ze sposobami konstruowania formularzy operujcych na danych z tabel oraz metodami tworzenia kwerend

Bardziej szczegółowo

Czy smieci to problem?

Czy smieci to problem? edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna Czy smieci to problem? Edukacja ekologiczna w nauczaniu poczatkowym Ziemia nie naley do czowieka, czowiek naley do Ziemi. Cokolwiek przydarzy si Ziemi, przydarzy

Bardziej szczegółowo

Kobiece bóstwa w mitologiach świata MARIA SALWA I ADA TRYBUCHOWSKA

Kobiece bóstwa w mitologiach świata MARIA SALWA I ADA TRYBUCHOWSKA Kobiece bóstwa w mitologiach świata MARIA SALWA I ADA TRYBUCHOWSKA Spis treści Początki Kobiece statuetki Więzi rodzinne Epoka lodowcowa Kobieta głową rodu Matka Ziemia Lilie, pęki zbóż, węże Wiele imion

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z RELIGII

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z RELIGII Wioleta Halek Nauczyciel katechezy PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z RELIGII (ocenianie bieżące) KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE Ia, Ib, Ic, Id, Ie GIMANZJUM nr 1 w Strzelcach Opolskich w roku szkolnym 2011/2012

Bardziej szczegółowo

SYLLABUS ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH: JOHANNES VOLKELT I MOŻLIWOŚĆ METAFIZYKI

SYLLABUS ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH: JOHANNES VOLKELT I MOŻLIWOŚĆ METAFIZYKI Tomasz Kubalica SYLLABUS ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH: JOHANNES VOLKELT I MOŻLIWOŚĆ METAFIZYKI Zagadnienia 1 1. Wprowadzenie do problemu metafizyki 2. Johannes Volkelt wobec filozofii Kanta 3. Problem metafizyki

Bardziej szczegółowo

Wojciech Drzewiecki SYSTEMY INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ

Wojciech Drzewiecki SYSTEMY INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ Wojciech Drzewiecki SYSTEMY INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ Systemem Informacji Geograficznej (Systemem Informacji Przestrzennej, GIS, SIP) nazywamy skomputeryzowany system pozyskiwania, przechowywania, przetwarzania,

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Wortsemantik im Spannungsfeld zwischen Säkularisierung und (Re)Sakralisierung der öffentlichen Diskurse * Deutsch, Polnisch, Slowakisch, Tschechisch

Wortsemantik im Spannungsfeld zwischen Säkularisierung und (Re)Sakralisierung der öffentlichen Diskurse * Deutsch, Polnisch, Slowakisch, Tschechisch Wortsemantik im Spannungsfeld zwischen Säkularisierung und (Re)Sakralisierung der öffentlichen Diskurse * Deutsch, Polnisch, Slowakisch, Tschechisch 4.-7.10.2011 Institut für Slawistik der HU Boeckh-Haus,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVIII/294/2013 RADY GMINY NOWY TARG. z dnia 27 września 2013 r. w sprawie przyjęcia programu 4+ Liczna Rodzina

UCHWAŁA NR XXVIII/294/2013 RADY GMINY NOWY TARG. z dnia 27 września 2013 r. w sprawie przyjęcia programu 4+ Liczna Rodzina UCHWAŁA NR XXVIII/294/2013 RADY GMINY NOWY TARG z dnia 27 września 2013 r. w sprawie przyjęcia programu 4+ Liczna Rodzina Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 oraz art.51 ust.1 z dnia 8 marca 1990 r. ustawy

Bardziej szczegółowo

Narodziny Pana Jezusa

Narodziny Pana Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Narodziny Pana Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: M. Maillot Redakcja: E. Frischbutter; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów;

1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów; Przedmiotowy system Oceniania z języka angielskiego jest zgodny ze Szkolnym Systemem Oceniania w Szkole Podstawowej im. Edmunda Bojanowskiego w Kunowie. 1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i

Bardziej szczegółowo

1/1. DEKLARACJA NA PODATEK OD NIERUCHOMOCI na rok.

1/1. DEKLARACJA NA PODATEK OD NIERUCHOMOCI na rok. 1. Numer Identyfikacji Podatkowej podatnika. DN-04 PRZED WYPEŁNIENIEM ZAPOZNA SI Z OBJANIENIAMI DEKLARACJA NA PODATEK OD NIERUCHOMOCI na rok. Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 12 stycznia 1991 roku o podatkach

Bardziej szczegółowo

BOŻE OBJAWIENIE tematy i wiedza Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie.

BOŻE OBJAWIENIE tematy i wiedza Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie. Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie.) YK 14-19, notatka w zeszycie, prezentacja, skrypt Pojęcia: Biblia, kanon, natchnienie Podział

Bardziej szczegółowo

S T A T U T Fundacji dla Dzieci Niepełnosprawnych NADZIEJA z siedzib w Słupsku

S T A T U T Fundacji dla Dzieci Niepełnosprawnych NADZIEJA z siedzib w Słupsku S T A T U T Fundacji dla Dzieci Niepełnosprawnych NADZIEJA z siedzib w Słupsku Postanowienia ogólne. ROZDZIAŁ I 1 1. Fundacja nosi nazw: Fundacja dla Dzieci Niepełnosprawnych NADZIEJA, zwana dalej Fundacj

Bardziej szczegółowo

Wstêp. Nie trwaj¹ d³ugo, ten p³acz, ten œmiech. Mi³oœæ, pragnienie i nienawiœæ. Przestaj¹ byæ naszym udzia³em, Gdy przekraczamy bramê.

Wstêp. Nie trwaj¹ d³ugo, ten p³acz, ten œmiech. Mi³oœæ, pragnienie i nienawiœæ. Przestaj¹ byæ naszym udzia³em, Gdy przekraczamy bramê. Nie trwaj¹ d³ugo, ten p³acz, ten œmiech. Mi³oœæ, pragnienie i nienawiœæ. Przestaj¹ byæ naszym udzia³em, Gdy przekraczamy bramê. ERNEST DOWSON Nikt z nas nie otrzyma³ ycia w promocji. Od dnia naszych narodzin

Bardziej szczegółowo

Konferencja Sądu Arbitrażowego przy SIDiR WARUNKI KONTRAKTOWE FIDIC KLAUZULA 13 JAKO ODMIENNY SPOSÓB WYKONANIA ROBÓT A NIE ZMIANA UMOWY

Konferencja Sądu Arbitrażowego przy SIDiR WARUNKI KONTRAKTOWE FIDIC KLAUZULA 13 JAKO ODMIENNY SPOSÓB WYKONANIA ROBÓT A NIE ZMIANA UMOWY Konferencja Sądu Arbitrażowego przy SIDiR Zbigniew J. Boczek WARUNKI KONTRAKTOWE FIDIC KLAUZULA 13 JAKO ODMIENNY SPOSÓB WYKONANIA ROBÓT A NIE ZMIANA UMOWY 13 Variations and Adjustments!! 13 Zmiany i korekty

Bardziej szczegółowo

K R Y T E R I A O C E N z języka niemieckiego w klasach gimnazjalnych

K R Y T E R I A O C E N z języka niemieckiego w klasach gimnazjalnych K R Y T E R I A O C E N z języka niemieckiego w klasach gimnazjalnych opracowała: Anita Waluch Kamienna Góra, 18.05.2006 r. KLASA I Uczeń otrzymuje ocenę celującą, gdy: swoimi wiadomościami i umiejętnościami

Bardziej szczegółowo

Klasa 1 Gimnazjum - pytania

Klasa 1 Gimnazjum - pytania 1. Katecheza w szkole moim wyborem Co jest celem katechezy Klasa 1 Gimnazjum - pytania DZIAŁ I: Bóg na ludzkich drogach 2. Przygotowanie do sakramentu bierzmowania Czym jest bierzmowanie? Wymień etapy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH III Gimnazjum W Gimnazjum nr 53

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH III Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH III Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 Numer programu AZ-3-02/10 Tytuł programu: Jezus Chrystus Drogą, prawdą i życiem Numer podręcznika AZ -33-02/10-0 Tytuł podręcznika:

Bardziej szczegółowo