Nowotwory układu moczowo-płciowego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nowotwory układu moczowo-płciowego"

Transkrypt

1 Nowotwory układu moczowo-płciowego Redakcja: Andrzej Stelmach, Andrzej Borówka Zespół autorski: Andrzej Stelmach, Andrzej Borówka, Piotr Chłosta, Tomasz Demkow, Janusz Jaszczyński, Elżbieta Łuczyńska, Jadwiga Sadzikowska, Iwona Skoneczna, Wacław Wilk Zalecenia reprezentują stanowisko autorów odnośnie do najbardziej uzasadnionego postępowania diagnostyczno terapeutycznego. Zalecenia te powinny być interpretowane w kontekście indywidualnej sytuacji klinicznej.

2 Spis treści Nowotwory złośliwe jądra Epidemiologia i etiologia Patologia Ocena stopnia zaawansowania klinicznego Klasyfikacja zaawansowania klinicznego według TNM/UICC i AJCC Klasyfikacja przerzutowych nowotworów zarodkowych według International Germ Cell Cancer Cooperative Group (IGCCCG) Diagnostyka Leczenie Ogólne zasady Obserwacja po leczeniu Rak gruczołu krokowego Epidemiologia i czynniki ryzyka Charakterystyka kliniczna Diagnostyka Objawy Rozpoznanie Badania przesiewowe Ocena stopnia zaawansowania klinicznego Leczenie ogólne zasady Leczenie radykalne Rak pęcherza moczowego Epidemiologia i etiologia Diagnostyka Objawy kliniczne i badanie przedmiotowe Diagnostyka obrazowa i badania laboratoryjne Patomorfologia Ocena stopnia zaawansowania klinicznego Leczenie Leczenie guzów Ta T Jednokrotna instylacja chemioterapeutyku bezpośrednio po TURbt brodawczakowatych guzów nieinwazyjnych Trwający 4 8 tygodni kurs po miesięcznej instylacji chemioterapeutyku w guzach pośredniego i dużego ryzyka Chemioterapia podtrzymująca Leczenie nawrotów choroby Chemioterapeutyki stosowane do wlewek dopęcherzowych Instylacja BCG Leczenie Tis Leczenie 1G

3 Rak pęcherza moczowego naciekający mięśnie ściany pęcherza Radykalne wycięcie pęcherza moczowego Radioterapia Chemioterapia Programy chemioterapii Obserwacja po leczeniu Obserwacja po TURbt raka pęcherza moczowego nienaciekającego warstwy mięśniowej Obserwacja po radioterapii Obserwacja po cystektomii i nadpęcherzowym odprowadzeniu moczu Rak nerki Epidemiologia i etiologia Diagnostyka Objawy kliniczne Badania dodatkowe Patologia Ocena stopnia zaawansowania klinicznego Leczenie Leczenie radykalne Leczenie w stadium zaawansowanym Nowe metody leczenia Obserwacja po leczeniu Zalecane piśmiennictwo

4 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Nowotwory złośliwe jądra Epidemiologia i etiologia Nowotwory złośliwe jądra występują rzadko (0,5 1,5% wszystkich nowotworów złośliwych), jednak w ciągu ostatniej dekady obserwuje się powolny wzrost liczby zachorowań. Najczęściej rozpoznaje się je w grupie wieku lat. W 2005 roku w Polsce zarejestrowano 860 nowych zachorowań na nowotwory jąder, wskaźnik struktury 1,3%, standaryzowany współ czynnik zachorowalności 4,1/100 tys. Z powodu nowotworu jąder w 2005 roku zmarło 128 mężczyzn, wskaźnik struktury 0,2%, standaryzowany współczynnik umieralności 0,6/100 tys. W około 1 3% przypadków nowotwór dotyczy obu jąder. Zachorowalność na nowotwory jądra jest najwyższa w wieku dziecięcym, przedziale lat oraz około 60. roku życia, a w grupie wiekowej lat są to najczęściej występujące nowotwory u osób płci męskiej. Średnia wieku zapadających na nowotwory jądra wynosi 25 lat. Patologia Nowotwory zarodkowe jądra stanowią grupę chorób o zróżnicowanej morfologii histolo gicznej. Zalecany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO, World Health Organization) i najczęściej stosowany w praktyce podział przedstawiono w tabeli 1. Nienasieniaki stanowią około 50% wszystkich zarodkowych nowotworów jądra. Większość zawiera elementy komórkowe kilku typów histologicznych (nienasieniaki mieszane). Jedną ze składowych mieszanych nowotworów może być nasieniak, a rokowanie i sposób postępowa nia w takiej sytuacji zależą od typu nienasieniaka. Ocena stopnia zaawansowania klinicznego Klasyfikacja zaawansowania klinicznego według TNM/UICC i AJCC W tabeli 2 przedstawiono klasyfikację TNM i stopni zaawansowania klinicznego według UICC z 2002 roku oraz AJCC. Tabela 1. Typy histologiczne nowotworów zarodkowych według klasyfikacji WHO (2004) Nowotwory o jednym typie Nowotwory o więcej niż jednym typie utkania histologicznego utkania histologicznego Nasieniak (seminoma) typowy lub atypowy Nasieniak spermatocytarny (seminoma spermatocyticum) Rak zarodkowy typu dorosłych (carcinoma embryonale) Rak zarodkowy typu dziecięcego (yolk sac tumor, endodermal sinus tumor) Poliembryoma Nabłoniak kosmówkowy (chorioncarcinoma) Potworniak (teratoma) typ dojrzały (maturum) typ niedojrzały (immaturum) typ z przemianą złośliwą Rak zarodkowy i potworniak Nabłoniak kosmówkowy i jakikolwiek inny typ utkania Inne połączenia utkania dobrze zróżnicowane mieszane nisko zróżnicowane 276

5 Nowotwory układu moczowo płciowego Tabela 2. Klasyfikacje TNM i zaawansowania klinicznego nowotworów jądra Cecha Charakterystyka T Zaawansowanie guza pierwotnego (wyłącznie pt) T1 Guz ograniczony do jądra, najądrza, nie nacieka naczyń krwionośnych ani chłonnych, może naciekać osłonkę białawą, ale nie osłonkę pochwową jądra T2 Naciekanie naczyń krwionośnych lub chłonnych lub osłonki pochwowej jądra T3 Naciekanie powrózka nasiennego T4 Naciekanie moszny N Regionalne węzły chłonne (zaotrzewnowe) N0 Regionalne węzły chłonne niepowiększone N1 Guz o wymiarze poprzecznym do 2 cm N2 Guz o wymiarze poprzecznym od 2 cm do 5 cm N3 Guz o wymiarze poprzecznym ponad 5 cm M Przerzuty odległe M0 Brak przerzutów odległych M1 Przerzuty odległe S1 AFP < 1000 mjm./mi, b HCG < 5000 ng/mi, LDH < 1,5 N S2 AFP mjm./mi, b HCG ng/mi, LDH 1,5 N 10 N S3 AFP > mjm./mi, b HCG > ng/mi, LDH > 10 N I stopień zaawansowania klinicznego IA T1, N0, M0 IB T2 T4, N0, M0 II stopień zaawansowania klinicznego IIA T1 T4, N1, M0 IIB T1 T4, N2, M0 IIC T1 T4, N3, M0 IIM T1 T4, cn0, cm0, po orchiektomii utrzymuje się podwyższone stężenie markerów III stopień zaawansowania klinicznego IIIA T1 T4, N0 N3, M1 (pojedynczy przerzut odległy) IIIB T1 T4, N0 N3, M1 (więcej niż jeden przerzut odległy) IIIC T1 T4, N0 N3, M1 (więcej niż jeden przerzut odległy + S3) N górna granica wartości prawidłowej; AFP b fetoproteina; b HCG podjednostka beta ludzkiej choriongonadotropiny; LDH (lactate dehydrogenase) dehydrogenaza kwasu mlekowego Klasyfikacja przerzutowych nowotworów zarodkowych według International Germ Cell Cancer Cooperative Group (IGCCCG) W ostatnich latach powstał system podziału zarodkowych nowotworów jądra według IGCCCG (oparty na kryteriach Memorial Sloan Kettering Center, Indiana University, European Organi sation for Research and Treatment of Cancer i Medical Research Council), w którym wyróżnia się 3 grupy rokownicze (rokowanie dobre, pośrednie i niekorzystne). System uwzględnia histologiczny typ, pierwotną lokalizację, stężenia markerów nowotworowych przed rozpoczę ciem leczenia, obecność przerzutów o innej lokalizacji niż płuca (tab. 3). 277

6 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Tabela 3. Klasyfikacja przerzutowych nowotworów zarodkowych według IGCCCG Dobre rokowanie (muszą być spełnione wszystkie kryteria) Nienasieniaki guz pierwotny w jądrze lub przestrzeni zaotrzewnowej AFP < 1000 ng/mi i b HCG < 5000 mjm./mi i LDH < 1,5 N brak przerzutów w mózgu, wątrobie lub kościach Nasieniaki dowolna lokalizacja guza pierwotnego dowolne stężenie b HCG, LDH, AFP w normie brak przerzutów w mózgu, wątrobie lub kościach Pośrednie rokowanie (muszą być spełnione wszystkie kryteria) Nienasieniaki o niekorzystnym guz pierwotny w jądrze lub przestrzeni zaotrzewnowej rokowaniu AFP ng/mi lub b HCG mjm./mi lub LDH 1,5 N 10 N brak przerzutów w mózgu, wątrobie lub kościach Nasieniaki dowolna lokalizacja guza pierwotnego dowolne stężenie b HCG, LDH, AFP w normie obecne przerzuty w mózgu, wątrobie lub kościach Niekorzystne rokowanie (musi być spełnione przynajmniej jedno kryterium) Nienasieniaki guz pierwotny w śródpiersiu guz pierwotny w jądrze lub przestrzeni zaotrzewnowej i przynajmniej jeden z wymienionych: przerzuty w mózgu, wątrobie lub kościach AFP > ng/mi lub b HCG > mjm./mi lub LDH > 10 N N górna granica wartości prawidłowej; AFP b fetoproteina; b HCG podjednostka beta ludzkiej choriongonadotropiny; LDH (lactate dehydrogenase) dehydrogenaza kwasu mlekowego Diagnostyka Diagnostyka chorych z podejrzeniem nowotworu jądra powinna obejmować badanie przed miotowe i podmiotowe, badania biochemiczne (w tym biochemiczne wskaźniki nowotworo we), ultrasonografię (USG) moszny i jamy brzusznej, radiografię (RTG) klatki piersiowej oraz komputerową tomografię (KT) jamy brzusznej. W wybranych przypadkach wskazane może być wykonanie KT klatki piersiowej, scyntygrafii kości, celowanych radiogramów i magnetycznego rezonansu (MR). Rozpoznanie opiera się na badaniu histologicznym preparatu uzyskanego na drodze or chiektomii z dostępu pachwinowego. Ocena patomorfologiczna materiału uzyskanego w wyni ku biopsji jest dopuszczalna wyłącznie w przypadku pozagonadalnej lokalizacji nowotworów zarodkowych. Najczęściej spotykanym objawem jest powiększenie części lub całego jądra (jednostron ne i stopniowe oraz bezbolesne). Powiększone jądro jest twarde, wyraźnie cięższe i niebole sne. Jedynie u 25% chorych w chwili rozpoznania występują objawy stanu zapalnego lub bolesności. Nie ma jednoznacznych dowodów, które dokumentują związek przyczynowy prze 278

7 Nowotwory układu moczowo płciowego bytego urazu lub przebytej infekcji wirusowej jądra i nowotworu jądra. Uważa się, że u 5 20% mężczyzn poddanych orchidopeksji z powodu wnętrostwa rozwija się w późniejszym czasie nowotwór w jądrze sprowadzonym do moszny (brzuszne położenie jądra zwiększa ryzyko). Ekspozycja płodu męskiego na egzogenne estrogeny w postaci stosowanych przez matki w czasie ciąży doustnych leków antykoncepcyjnych lub dietylostilbestrolu skutkuje rozwojem u chłopców wnętrostwa i dysgenezją gonad. Badanie przedmiotowe może być wystarczające dla wstępnego rozpoznania nowotworu jądra. Badanie USG jest bezwzględnie konieczne w przypadku podejrzenia klinicznego i prawi dłowego badania przedmiotowego jądra oraz w każdym przypadku wątpliwości w ocenie zmia ny w obrębie moszny. Niezbędne jest badanie patomorfologiczne każdego usuniętego jądra (w tym w przypadku nieobecności podejrzenia nowotworu). Nowotworowe markery surowicze (AFP, b HCG, LDH) należy oznaczyć przed i po wykonaniu orchiektomii w celu oceny stopnia zaawansowania i rokowania (nasieniaki stężenie AFP jest prawidłowe, stężenie b HCG może być podwyższone; nienasieniaki stężenie AFP i b HCG jest podwyższone). W przypad ku stwierdzenia nowotworu jądra należy wykonać badania KT w celu oceny stanu węzłów chłonnych okolicy zaotrzewnowej i śródpiersia, okolic nadobojczykowych oraz narządów miąż szowych (diagnostyka obrazowa ośrodkowego układu nerwowego i układu kostnego jedy nie w przypadku podejrzeń klinicznych). Leczenie Ogólne zasady Każdy chory z rozpoznaniem złośliwego nowotworu jądra powinien być konsultowany i/lub leczony przez doświadczonego onkologa. W przypadku chorych we wczesnych stopniach za awansowania (z przewidywanym wieloletnim przeżyciem) istotne jest stosowanie skutecznego leczenia i związanego z możliwie najmniejszym ryzykiem wystąpienia jego wczesnych oraz póź nych powikłań. U chorych z pierwotnie zaawansowaną chorobą (przerzuty) i/lub z nawrotami ważne jest zapewnienie wczesnego, intensywnego, wielodyscyplinarnego postępowania z uwzględ nieniem leczenia w ramach prospektywnych badań klinicznych. Szczegółowe wskazania na te mat postępowania po orchiektomii w nasieniakach i nienasieniakach zawarto w tabelach 4 i 5. Po zakończeniu leczenia każdy chory powinien być obserwowany według schematów za leżnych od pierwotnego stopnia zaawansowania i szacowanego ryzyka nawrotu. Obserwacja po leczeniu Zalecany schemat badań kontrolnych zależy od typu histologicznego i obejmuje odpowiednio: nasieniaki: wywiad i badanie przedmiotowe, stężenie markerów, RTG klatki piersiowej co 2 mie siące w 1. roku, co 3 miesiące w 2. roku, co 4 miesiące w 3. roku i następnie co 6 miesięcy; USG lub KT jamy brzusznej i miednicy co 3 miesiące do wystąpienia stabilizacji zmian; nienasieniaki: wywiad i badanie przedmiotowe, stężenie markerów, RTG klatki piersiowej co 2 mie siące w 1. i 2. roku, co 3 miesiące w 3. roku, co 4 miesiące w 4. roku i następnie co 6 miesięcy; KT jamy brzusznej i miednicy co 6 miesięcy w 1. i 2. roku, następnie co 12 miesięcy. 279

8 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Tabela 4. Leczenie nasieniaków TNM Leczenie Uwagi IA B, IS Uzupełniająca radioterapia okolicy węzłów chłonnych okołoaortalnych i miednicznych Uzupełniająca chemioterapia (2 cykle karboplatyny) (z objęciem węzłów zasłonowych) po stronie zmiany pierwotnej do dawki całkowitej jedynie w ramach protokołów badawczych Gy (nie zaleca się uzupełniającej radioterapii śródpiersia) Ścisła obserwacja chorzy z cechą T1 lub T2, u których istnieje możliwość prowadzenia obserwacji zgodnie z protokołem oraz chorzy z obecnością przeciwwskazań do radioterapii uzupełniającej IIA B Radioterapia okolicy węzłów chłonnych okołoaortalnych i miednicznych (z objęciem Chemioterapia (3 cykle według schematu BEP lub węzłów zasłonowych) po stronie zmiany pierwotnej do dawki całkowitej Gy 4 cykle według schematu EP) u chorych z masywnym (nie zaleca się radioterapii śródpiersia) II B I, IIA, IIB Chemioterapia (wybór schematu w zależności od grupy rokowniczej) chorzy Następowa chirurgia lub radioterapia w przypadku z nawrotem po wcześniejszej radioterapii: obecności przetrwałych zmian większych niż 3 cm grupa dobrego rokowania 4 cykle według schematu EP lub 3 cykle (chorzy ze zmianami do 3 cm obserwacja); według schematu BEP postępowanie w przypadku braku odpowiedzi grupa pośredniego rokowania 4 cykle według schematu BEP według zasad stosowanych w niepowodzeniach Radioterapia chorzy z obecnością cechy N1 2 po wcześniejszym leczeniu (patrz niżej) bez udziału radioterapii IIC, III Chemioterapia (wybór schematu w zależności od grupy rokowniczej grupa dobrego rokowania: 4 cykle według schematu EP lub 3 cykle według schematu BEP; grupa pośredniego rokowania: 4 cykle według schematu BEP) z dalszą obserwacją w przypadku uzyskania całkowitej odpowiedzi lub obecności zmian przetrwałych po chemioterapii o wielkości do 3 cm; w przypadku większych zmian przetrwałych rozważyć radioterapię lub resekcję zmian resztkowych 280

9 Nowotwory układu moczowo płciowego Tabela 5. Leczenie nienasieniaków TNM Leczenie Uwagi IA ptl Ścisła obserwacja W ramach obserwacji KT jamy brzusznej lub co 3 miesiące przez 2 lata i oznaczanie stężenia Zaotrzewnowa limfadenektomia (RPLND) z oszczędzeniem nerwów markerów co 6 tygodni; stwierdzenie cechy wyłącznie w przypadku niemożności zapewnienia ścisłej obserwacji N /+/ (ptl) w wyniku RPLND chemioterapia (pod warunkiem prawidłowego stężenia markerów) (2 cykle według schematu BEP) IB pt2 4 Chemioterapia uzupełniająca (2 cykle według schematu BEP) Wskazania do chemioterapii po RPLND Alternatywa RPLND jak wyżej IS Chemioterapia 4 cykle według schematu EP lub 3 cykle według RPLND przeciwwskazana (przetrwały schematu BEP (chorzy z utrzymującymi się podwyższonymi stężeniami wzrost stężenia markerów oznacza zwykle markerów) uogólnienie) IIA IIIB Chemioterapia 3 cykle według schematu BEP lub 4 cykle według W przypadku przerzutów do ośrodkowego schematu EP. Dalsze postępowanie zależy od odpowiedzi stwierdzonej układu nerwowego w stopniu IIIB w badaniach obrazowych i stężenia markerów: jednoczasowa radioterapia (5 400 cgy) CR/markery w normie obserwacja, w trakcie I cyklu chemioterapii PR/markery w normie wycięcie zmian przetrwałych z następową obserwacją w przypadku dojrzałego potworniaka lub następową chemioterapią (2 cykle według schematu EP) w przypadku innego przetrwałego typu histologicznego brak odpowiedzi/stężenie markerów podwyższone chemioterapia według zasad leczenia nawrotów Nawroty Dobre rokowanie leczenie chirurgiczne [zmiana pojedyncza i/lub Dobre rokowanie: (niepowodzenia nawrót po upływie ponad 2 lat z podwyższeniem stężenia AFP) niskie stężenie markerów po chemioterapii lub chemioterapia II linii według schematu VeIP: (CR obserwacja/pr niewielka masa nowotworu według schematu chemioterapia III linii/chemioterapia wysokodawkowana lub leczenie CR po chemioterapii I linii BEP) objawowe] ognisko pierwotne w jądrze Złe rokowanie chemioterapia według schematu VeIP/chemioterapia Złe rokowanie: wysokodawkowana lub leczenie objawowe (niepowodzenie chemioterapia wysokie stężenie markerów III linii) znaczna masa nowotworu Chemioterapia III linii (np. gemcytabina + paklitaksel) RPLND (ratioperitoneal lymph node dissection) wycięcie zaotrzewnowych węzłów chłonnych 281

10 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Rak gruczołu krokowego Epidemiologia i czynniki ryzyka W 2005 roku w Polsce zarejestrowano 7095 nowych zachorowań na raka prostaty, wskaźnik struktury 11,1%, standaryzowany współczynnik zachorowalności 27,3/100 tys. Z po wodu raka prostaty w 2005 roku zmarło 3592 mężczyzn, wskaźnik struktury 7,0%, stan daryzowany współczynnik umieralności 12,9/100 tys. Wykrywalność RGK wzrasta w ostatnich kilkunastu latach z powodu większej dostępności do badań diagnostycznych, a zwłaszcza oznaczania stężenia swoistego antygenu sterczowego (PSA, prostate specific antigen) w surowicy. Roczne tempo wzrostu zapadalności na RGK w Polsce w ostatniej deka dzie XX wieku wynosiło 2,5%. Wzrost umieralności z powodu RGK jest wolniejszy. Raka gruczołu krokowego zwykle rozpoznaje się po 60. roku życia. Do czynników ryzyka należą wiek mężczyzn oraz predyspozycja dziedziczna (kilkakrotnie większe ryzyko zachoro wania u mężczyzny, którego krewni pierwszego stopnia chorowali lub chorują na RGK). Dzie dziczny RGK rozpoznaje się, jeśli nowotwór występuje u przynajmniej trzech krewnych pierw szej linii lub u przynajmniej dwóch w wieku poniżej 55 lat. Charakterystyka kliniczna Rak gruczołu krokowego powstaje pierwotnie w obwodowej strefie gruczołu krokowego. Najczęściej ma charakter wieloogniskowy. Charakterystyczną cechą jest szerzenie się wzdłuż przestrzeni okołonerwowych. Początkowo jest ograniczony do narządu, a następnie dochodzi do zwiększenia masy nowotworu oraz do naciekania tkanek sąsiadujących (stadium miejsco wego zaawansowania). W wyniku dalszego rozwoju miejscowego może dojść do zajęcia pę cherzyków nasiennych. Naciekanie RGK może doprowadzić do zajęcia szyi oraz trójkąta pę cherza moczowego i ujść moczowodowych, co przyczynia się do powstania wodonercza i niewydolności nerek. Znacznemu zaawansowaniu miejscowemu na ogół towarzyszy obec ność przerzutów do węzłów chłonnych oraz przerzutów narządowych. Przerzuty RGK powstają w wyniku rozprzestrzenienia komórek nowotworowych drogą na czyń chłonnych i krwionośnych. W pierwszej kolejności zostają zajęte węzły chłonne zasłono we oraz węzły znajdujące się poniżej rozwidlenia naczyń biodrowych wspólnych. Przerzuty krwiopochodne stwierdza się najczęściej w kościach, rzadziej w innych narządach (płuca, mózg, wątroba). Przerzuty do kości mają z reguły charakter osteoblastyczny lub osteobla styczno lityczny i występują zwykle w kręgosłupie, żebrach, kościach miednicy i czaszki oraz w nasadach kości długich. Przerzuty szerzą się w obręb przestrzeni wypełnionych przez szpik kostny i powodują zmniejszenie jego ilości z następową niedokrwistością. Diagnostyka Objawy Rak gruczołu krokowego we wczesnych stadiach rozwoju na ogół nie powoduje objawów klinicznych. U niektórych chorych występują objawy i dolegliwości ze strony dolnych dróg moczowych, będące raczej następstwem współistnienia łagodnego rozrostu gruczołu. Niekie dy pierwszym objawem raka uogólnionego są bóle kostne w przebiegu przerzutów. 282

11 Nowotwory układu moczowo płciowego Rozpoznanie U części chorych RGK można wykryć na podstawie badania palcem przez odbytnicę (łac. per rectum). Wartość diagnostyczna tego badania jest ograniczona i zależy w dużym stopniu od doświadczenia badającego, niemniej jego wykonanie zaleca się u wszystkich mężczyzn powyżej 50. roku życia. Obecność RGK można podejrzewać, jeśli badanie wykazuje ograniczo ne lub rozlane stwardnienie w obrębie gruczołu krokowego lub jego asymetrię. Dodatni wynik występuje u 15 40% chorych na RGK. Ultrasonografia przezodbytnicza (TRUS, transrectal ultrasonography) pozwala uwidocznić granice i strukturę wewnętrzną gruczołu krokowego. Cechą charakterystyczną RGK jest obec ność hipoechogennego ogniska lub ognisk w strefie obwodowej. Za pomocą TRUS wykrywa się około 20% RGK. W ostatnich latach zasadnicze znaczenie dla rozpoznania tego raka ma określenie stężenia PSA w surowicy. Stężenie PSA poniżej 4 ng/ml uznaje się powszechnie za prawidłowe (w ostatnich latach istnieje tendencja do obniżania górnej granicy prawidło wego stężenia PSA do 3 ng/ml, a nawet 2,5 ng/ml, zwłaszcza w przypadku oznaczania stężenia PSA w badaniach przesiewowych u mężczyzn poniżej 70. roku życia). Rozpoznanie RGK określa się na podstawie biopsji. Zasadniczymi wskazaniami do jej wykonania są: podejrzenie raka na podstawie badania palcem, zwiększenie stężenia PSA w surowicy, stwierdzenie nieprawidłowości w badaniu TRUS. Materiał do badania powinien być uzyskany metodą gruboigłową rdzeniową za pomocą igły TRU CUT pod kontrolą TRUS. Jeśli TRUS nie wykazuje zmian ogniskowych, sugerujących obecność RGK, pobiera się przynajmniej po 3 wycinki z obu stref obwodowych gruczołu (ra zem 6 wycinków sekstantowa biopsja mapingowa ). Obecnie zaleca się pobieranie więk szej liczby wycinków w zależności od stopnia powiększenia gruczołu krokowego. W przypadku bardzo prawdopodobnego podejrzenia RGK na podstawie badania palcem przez odbytnicę u mężczyzn, którzy nie są kandydatami do leczenia radykalnego, można wykonać cienko iglową biopsję aspiracyjną z oceną wyłącznie cytologiczną. Badanie histologiczne rdzeni tkankowych pozwala określić złośliwość histologiczną (G, grade) oraz ułatwia określenie stopnia miejscowego zaawansowania. Złośliwość ocenia się w postaci współczynnika sumy systemu Gleasona (Gl. s., Gleason score) w skali od 2 do 10, przy czym Gl. s. 5 odpowiada złośliwości niskiej, Gl. s. 6 7 umiarkowanej, zaś Gl. s wysokiej. Badania przesiewowe Dotychczas nie udowodniono skuteczności przeprowadzania badań przesiewowych w celu wczesnego wykrycia RGK. Uważa się, że najistotniejsze jest oznaczanie stężenia PSA w suro wicy (badanie palcem przez odbytnicę ma w skriningu znaczenie drugorzędne). Badanie prze siewowe może mieć zastosowanie wyłącznie u mężczyzn, u których czas przeżycia naturalne go nie jest krótszy niż 10 lat (wiek lat). Ocena stopnia zaawansowania klinicznego Po rozpoznaniu RGK na podstawie biopsji należy określić stopień zaawansowania choro by według kryteriów klasyfikacji TNM (tab. 6). Stopień klinicznego zaawansowania guza miejscowego (ct) ocenia się na podstawie ba dania palcem przez odbytnicę, TRUS, biopsji oraz u niektórych chorych na podstawie obrazo wania metodą KT miednicy i/lub MR zwykle z użyciem cewki doodbytniczej. 283

12 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Tabela 6. Klasyfikacja TNM UICC (2002) Cecha Charakterystyka T Guz pierwotny TX Nie można ocenić guza pierwotnego T0 Nie ma dowodów na istnienie guza pierwotnego T1 Guz klinicznie niejawny: nie stwierdza się go na podstawie badania palpacyjnego, nie wykazują go badania obrazowe T1a Guz wykryty przypadkowo na podstawie badania histopatologicznego w najwyżej 5% wyciętej tkanki i stercza T1b Guz wykryty przypadkowo na podstawie badania histopatologicznego w ponad 5% wyciętej tkanki stercza T1c Guz rozpoznany na podstawie biopsji igłowej (wykonanej np. z powodu zwiększenia stężenia PSA w surowicy) T2 Guz ograniczony do stercza T2a Guz zajmuje jeden płat stercza T2b Guz zajmuje obydwa płaty stercza T3 Guz nacieka poza torebkę stercza T3a Naciekanie pozatorebkowe (jednostronne lub obustronne) T3b Guz nacieka pęcherzyk(i) nasienny(e) T4 Guz jest nieruchomy lub nacieka tkanki okoliczne inne niż pęcherzyki nasienne (szyję pęcherza, zwieracz zewnętrzny cewki moczowej, odbytnicę, mięsień dźwigacz odbytu i/lub ścianę miednicy) N Okoliczne (regionalne) węzły chłonne NX Nie można ocenić okolicznych węzłów chłonnych N0 Nie stwierdza się przerzutów w okolicznych węzłach chłonnych N1 Przerzut(y) w regionalnych węzłach chłonnych M Przerzuty odległe MX Nie można ocenić przerzutów odległych M0 Nie stwierdza się przerzutów odległych M1 Przerzuty odległe M1a Przerzut(y) w jednym lub wielu pozaregionalnych węzłach chłonnych M1b Przerzut(y) do kości M1c Przerzut(y) o innym umiejscowieniu Najdokładniejszym sposobem oceny regionalnych węzłów chłonnych u chorych na RGK klinicznie ograniczonego jest ich wycięcie (limfadenektomia otwarta lub laparoskopowa) i badanie histopatologiczne. Badania obrazowe (KT i MR) mogą ujawnić jedynie powiększenie węzłów, co nie zawsze jest jednoznaczne z istnieniem w nich przerzutów. O możliwej obecno ści przerzutów do kości świadczy zwiększenie aktywności fosfatazy zasadowej w surowicy (u 70% chorych z przerzutami kostnymi). Najczulszą metodą wykrywania jest scyntygrafia kości. Nieprawdziwie ujemny wynik scyntygrafii kości uzyskuje się tylko u 8% chorych z prze rzutami do kości. Wykonanie scyntygrafii kości przed leczeniem radykalnym jest uzasadnione przy stężeniu PSA powyżej 20 ng/ml (nie ma potrzeby wykonywania tego badania przy stęże niu PSA poniżej 10 ng/ml). Ustalając wskazania do scyntygrafii kości, jeżeli stężenie PSA 284

13 Nowotwory układu moczowo płciowego wynosi ng/ml, należy uwzględnić złośliwość RGK określoną na podstawie biopsji Gl. s. 7 skłania do wykonania tego badania. Leczenie ogólne zasady Wybór metody leczenia RGK zależy od stopnia jego zaawansowania oraz od wieku chore go. Leczenie radykalne (chirurgiczne, radioterapia teleterapia lub brachyterapia) ma zasto sowanie jedynie (zwłaszcza leczenie chirurgiczne) u chorych na raka ograniczonego do gruczo łu krokowego (ct1 2 NO MO), u których spodziewany czas przeżycia naturalnego nie jest krótszy niż 10 lat. Nie określa się jednoznacznie granicy wieku, powyżej której nie podejmuje się radykalnego leczenia chirurgicznego. Należy jednak uwzględnić, że wzrost ryzyka wystą pienia chorób współistniejących związany z wiekiem chorych powoduje, iż u mężczyzn w wieku powyżej 70 lat zmniejsza się rzeczywiste ryzyko zgonu z powodu RGK. Podobne kryteria, jednak mniej restrykcyjne względem wieku, stosuje się w odniesieniu do radioterapii radykal nej. Wybór metody radykalnego leczenia powinien być poprzedzony przedstawieniem chore mu wad i zalet każdej z metod. Zasadniczą metodą postępowania zachowawczego w przypadku choroby zaawansowanej (brak możliwości leczenia radykalnego) jest leczenie hormonalne, polegające na eliminowa niu androgenów endogennych oraz blokowaniu receptorów androgenowych w jądrach komór kowych. Podstawą tego leczenia jest androgenozależność RGK. Leczenie hormonalne ma zastosowanie u chorych, którzy nie kwalifikują się do leczenia radykalnego. Przyczynia się ono do spowolnienia rozwoju choroby, ale nie prowadzi do wyleczenia pacjenta. Niektórych chorych można początkowo objąć ścisłą obserwacją i zastosować leczenie hormonalne w razie stwierdzenia progresji RGK. W trakcie leczenia hormonalnego, po okresie poprawy, dochodzi do progresji z powodu uniezależnienia się nowotworu od androgenów (rak androge noniezależny), a następnie do wystąpienia hormonooporności (rak hormonooporny). W lecze niu RGK hormonoopornego stosuje się chemioterapię oraz radioterapię przerzutów do kości. W przypadku powikłań zaawansowanego RGK (np. złamania patologiczne, wodonercze, nie dokrwistość, ból) podejmuje się leczenie objawowe. W tabeli 7 podsumowano zasady lecze nia RGK. W niektórych sytuacjach uzasadnione jest zaniechanie leczenia aktywnego i objęcie cho rych ścisłą obserwacją do czasu wystąpienia progresji określanej zwykle na podstawie wzro stu stężenia PSA (oznaczanie stężenia PSA co 3 miesiące, badanie palcem przez odbytnicę nie rzadziej niż co 6 miesięcy). Leczenie radykalne Prostatektomia radykalna Prostatektomia radykalna (dostęp załonowy lub kroczowy, a także metodą laparoskopową) polega na całkowitym usunięciu gruczołu wraz z pęcherzykami nasiennymi oraz węzłami chłon nymi znajdującymi się poniżej rozwidlenia naczyń biodrowych wspólnych. Miarą onkologicznej doszczętności resekcji jest zmniejszenie stężenia PSA w surowicy do tak zwanego stężenia nieoznaczalnego (< 0,2 ng/ml). Jeżeli badanie histologiczne preparatu operacyjnego wykazu je dodatnie marginesy chirurgiczne (obecność komórek raka w obrębie brzegów preparatu lub naciekanie poza gruczołem, zwłaszcza o dużej złośliwości Gl. s. > 7), można zmniej szyć ryzyko wystąpienia wznowy miejscowej nowotworu, poddając chorego napromienianiu z pól zewnętrznych. Zmniejszenie ryzyka wznowy biochemicznej w przypadku stopnia patolo 285

14 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Tabela 7. Podsumowanie ogólnych zasad leczenia raka gruczołu krokowego (RGK) (wg EAU 2006) TNM Postępowanie Uwagi ct1a Ścisła obserwacja Postępowanie standardowe w przypadku RGK dobrze lub umiarkowanie zróżnicowanego u chorych, u których spodziewane przeżycie naturalne wynosi < 10 lat (spodziewane przeżycie naturalne > 10 lat jest wskazaniem do ponownej oceny stopnia zaawansowania raka z użyciem TRUS TRU CUT) Prostatektomia radykalna Radioterapia radykalna Leczenie hormonalne Zalecana u młodych chorych z długim spodziewanym przeżyciem naturalnym (zwłaszcza w przypadku RGK źle zróżnicowanego) Jak wyżej (z uwzględnieniem wyższego ryzyka powikłań po wcześniejszym TURP) Niestosowane ct1b 2b Ścisła obserwacja Zastosowanie u bezobjawowych chorych na RGK dobrze lub umiarkowanie zróżnicowanego ze spodziewanym przeżyciem naturalnym < 10 lat oraz u chorych nieakceptujących działań niepożądanych leczenia Prostatektomia radykalna Radioterapia radykalna Leczenie hormonalne Standardowe leczenie chorych ze spodziewanym przeżyciem naturalnym > 10 lat, akceptujących możliwość wystąpienia powikłań związanych z leczeniem. Hormonoterapia adiuwantowa jest nieuzasadniona Stosowana u chorych z przeżyciem naturalnym > 10 lat, akceptujących możliwość wystąpienia powikłań związanych z leczeniem oraz u chorych z przeciwwskazaniami do prostatektomii radykalnej Stosowane u objawowych chorych poza możliwością leczenia radykalnego. ct3 4 Ścisła obserwacja Możliwa do stosowania u bezobjawowych chorych na nowotwór dobrze lub umiarkowanie zróżnicowany ze spodziewanym przeżyciem naturalnym < 10 lat Radioterapia Możliwość stosowania u wybranych chorych ct3 NO MO, radykalna spodziewane przeżycie naturalne > 5 10 lat (zalecane połączenie radioterapii z hormonoterapią) Leczenie hormonalne Zalecane u objawowych chorych na rozległego RGK ct3 4 ze stężeniem PSA > 25 ng/ml ctl 4 Ścisła obserwacja Zalecana u bezobjawowych chorych, którzy chcą N/+/ MO świadomie opóźnić leczenie hormonalne w celu uniknięcia powikłań Leczenie hormonalne Postępowanie standardowe CT1 4 Leczenie hormonalne Postępowanie standardowe (u chorych objawowych N/+/M1 stosowanie bez zwłoki) 286

15 Nowotwory układu moczowo płciowego gicznego zaawansowania raka powyżej pt2 (zwłaszcza Gl. s. 8 10) można uzyskać, stosu jąc leczenie hormonalne po operacji. Powikłaniami prostatektomii radykalnej są między innymi: brak lub zaburzenia wzwodu prącia (uszkodzenie nerwów przebiegających w bezpośrednim sąsiedztwie gruczołu krokowe go) u % operowanych, nietrzymanie moczu o różnym nasileniu (uszkodzenie zwiera cza zewnętrznego cewki moczowej) u 0 50% operowanych, zwężenie zespolenia cewkowo pęcherzowego u 2 9% operowanych. Każde z tych powikłań można z powodzeniem leczyć odpowiednimi metodami. Zasadniczą metodą monitorowania chorych po radykalnej prostatektomii jest oznaczanie stężenia tpsa w surowicy (oznaczanie fpsa nie ma uzasadnienia). Zalecany jest następujący schemat oznaczeń: po 3, 6 i 12 miesiącach od operacji, następnie co 6 miesięcy przez 3 lata i później co 12 miesięcy. Wystąpienie wznowy biochemicznej po upływie długiego czasu od operacji (> 12 miesięcy) oraz szybki wzrost stężenia PSA wskazują na obecność przerzutów. Powolny wzrost stężenia PSA występujący w krótszym czasie po operacji sugeruje wznowę miejscową. W takiej sytuacji należy rozważyć zastosowanie miejscowej radioterapii. W przy padku uogólnienia choroby pozostaje leczenie hormonalne. Radioterapia Radioterapia jest ustalonym standardem w radykalnej terapii chorych na zlokalizowanego RGK. Stosuje się leczenie od zewnątrz teleradioterapię oraz napromienianie śródtkan kowe brachyterapię. Piętnastoletnie przeżycia całkowite chorych na RGK leczonych radykalnie napromienia niem wynoszą od 44% do 85%, w zależności od stopnia zaawansowania. Przy leczeniu od zewnątrz wskazane jest zastosowanie 3D konformalnej radioterapii z użyciem kolimatora wielolistkowego lub osłon indywidualnych, w celu maksymalnego ogra niczenia dawki na narządy krytyczne i tkanki zdrowe, przy jednoczesnym podwyższeniu dawki w obszarze tarczowym. Kolejnym krokiem w rozwoju technologicznym jest zastosowanie mo dulacji intensywności wiązki IMRT (intensity modulated radiation therapy) umożliwiającej dal sze zwiększenie dawki podanej na obszar guza i jeszcze większą ochronę tkanek zdrowych, prowadzącą do znamiennego zmniejszenia częstości odczynów. Zalecana całkowita dawka klasycznie frakcjonowana wynosi Gy, przy napromienianiu regionalnych węzłów chłonnych dawka na teren miednicy waha się w przedziale Gy. W wielu badaniach prospektywnych i retrospektywnych oceniających wpływ dawki całkowitej wykazano poprawę wyników leczenia przy eskalacji dawki w grupie chorych pośredniego i dużego ryzyka. Zwiększenie dawki do około Gy znamiennie poprawiało przeżycie bez niepowodzenia biochemicznego. Jednak w żadnym z badań nie wykazano wpływu zwiększania dawki na przeżycia całkowite i przeżycia związane z zachorowaniem na RGK. W grupie chorych małego ryzyka zaleca się standardową dawkę Gy, klasycznie frakcjonowaną, obejmu jącą gruczoł krokowy +/ pęcherzyki nasienne, w grupie chorych pośredniego i dużego ryzyka należy rozważyć podanie dawki Gy. Rola elektywnego napromieniania regionalnych węzłów chłonnych u chorych na miejsco wo zaawansowanego RGK jest nieustalona. Profilaktyczne napromienianie klinicznie lub histopatologicznie niezmienionych węzłów chłonnych miednicy nie wpływa na przeżycie całko wite. Jednak w badaniu RTOG Trial 9413 wykazano wydłużenie czasu przeżycia do progresji w grupie chorych z oszacowanym 15 procentowym ryzykiem przerzutów do regionalnych węzłów 287

16 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. chłonnych, napromienianych na obszar miednicy w porównaniu z napromienianiem ograniczo nym do samego gruczołu krokowego. Brachyterapię stosuje się w leczeniu RGK jako samodzielną metodę leczenia lub w skoja rzeniu z teleradioterapią w celu zwiększenia dawki. Stosuje się trwałe założenie radioizotopu Jod 125, Pallad 103 (LDR, low dose rate) lub czasowe Iryd 192 (HDR, high dose rate), pod kontrolą TRUS i/lub KT, z wykorzystaniem trójwymiarowego planowania leczenia. Brachytera pia pozwala na maksymalne oszczędzenie zdrowych tkanek przy wysokiej dawce w obszarze tarczowym ze względu na duży gradient dawki. Brachyterapię jako samodzielną metodę leczenia stosuje się u chorych w stopniu za awansowania T1 T2, N0, M0, stężenie PSA poniżej 10 ng/ml, wynik w skali Gleasona mniej szy lub równy 6 (grupa małego ryzyka). W grupie chorych średniego i dużego ryzyka brachyte rapia powinna być skojarzona z teleradioterapią. W retrospektywnych badaniach oceniających brachyterapię i teleradioterapię wykazuje się porównywalne wyniki leczenia. Leczenie hormonalne w skojarzeniu z radioterapią zaleca się u chorych na raka miejsco wo zaawansowanego. W wielu prospektywnych badaniach klinicznych wykazano znamiennie statystyczną poprawę wyników leczenia pacjentów z RGK z grupy dużego ryzyka napromienia nych od zewnątrz dawką całkowitą 70 Gy lub mniejszą w skojarzeniu z hormonoterapią w porównaniu z samodzielną radioterapią. Optymalny całkowity czas stosowania hormonote rapii jest nieustalony i wynosi od kilku miesięcy do 2 3 lat. Wyniki prospektywnego randomi zowanego badania prowadzonego przez D Amico i wsp. wskazują na poprawę całkowitych przeżyć 5 letnich w grupie chorych średniego i dużego ryzyka leczonych hormonalnie (całkowi ta blokada androgenowa) przez 6 miesięcy w skojarzeniu z teleradioterapią (70 Gy) w porów naniu z samodzielną radioterapią (odpowiednio 88% vs. 78%, p = 0,04). Podstawową metodą monitorowania chorych na RGK po radykalnym leczeniu napromie nianiem jest oznaczanie stężenia PSA oraz badanie per rectum. Stężenie PSA po radioterapii obniża się powoli, osiągając nadir po około miesiącach od zakończenia leczenia. Wznowę biochemiczną zgodnie z definicją American Society of Therapeutic Radiology and Oncology (ASTRO) Consensus Panel określano jako 3 krotny wzrost stężenia PSA w kolejnych badaniach, powyżej najniższej wartości osiągniętej po leczeniu. Ze względu na liczne ograni czenia tej definicji wprowadzono nową, aktualną definicję niepowodzenia biochemicznego po teleradioterapii, która brzmi: wzrost stężenia PSA o 2 ng/ml lub więcej powyżej osiągniętego po terapii nadiru. Przy rozpoznaniu nawrotu biochemicznego należy rozważyć leczenie hormo nalne. W grupie chorych z nawrotem biochemicznym, z rozpoznaną izolowaną wznową miejscową można rozważać leczenie miejscowe: ratującą prostatektomię, brachyterapię lub krioterapię. Wznowa miejscowa po radykalnej radioterapii stanowi wskazanie do ratującej prostatektomii jedynie w wyselekcjonowanej grupie pacjentów, ze względu na bardzo duże ryzyko powikłań. Jednak zaledwie u 10% chorych po radykalnym leczeniu napromienianiem RGK stwierdza się izolowany nawrót miejscowy. Leczenie napromienianiem po radykalnej prostatektomii Uzupełniające leczenie napromienianiem po radykalnej prostatektomii rozważa się w gru pie chorych: w stopniu zaawansowania pt3, z wykrywalnym stężeniem PSA po upływie 3 tygodni od zabiegu operacyjnego, z naciekiem nowotworowym w linii cięcia. Uzupełniająca radioterapia zmniejsza ryzyko nawrotu, natomiast nie udowodniono jej wpływu na przeżycie 288

17 Nowotwory układu moczowo płciowego pacjenta. Ze względu na duże ryzyko wczesnych i późnych powikłań uzupełniającej radiotera pii po prostatektomii leczenie należy prowadzić z zastosowaniem techniki konformalnej lub IMRT, a dawka całkowita nie powinna przekraczać 70 Gy. Leczenie napromienianiem chorych po radykalnej prostatektomii rozważa się w przypadku nawrotu biochemicznego, z izolowaną wznową miejscową. Radioterapię można wówczas po łączyć z hormonoterapią. Paliatywna radioterapia Paliatywną radioterapię u chorych na RGK zaleca się w celu zmniejszenia dolegliwości związanymi ze zmianami przerzutowymi do kości. Stosuje się napromienianie od zewnątrz lub systemowe podanie radioizotopu (Stront 89). Leczeniu radioizotopem poddaje się chorych z ogniskami osteosklerotycznymi jest to metoda terapii stosowana samodzielnie lub w połączeniu z napromienianiem od zewnątrz. Przy napromienianiu od zewnątrz podaje się różne dawki: jednorazowo 8 12 Gy lub frakcjonowane 20 Gy w 4 5 frakcjach, 30 Gy w 10 frak cjach. Napromienianie połowy ciała jednorazową dawką 6 8 Gy wykonuje się u chorych z wieloogniskowymi przerzutami objawowymi, z krótkim przewidywanym okresem przeżycia. Zmniejszenie dolegliwości bólowych po zastosowaniu paliatywnej radioterapii obserwuje się u około 80 90% chorych z rozsiewem do kośćca w przebiegu RGK. Rak pęcherza moczowego Epidemiologia i etiologia W 2005 roku w Polsce zarejestrowano 5226 nowych zachorowań na nowotwory pęcherza moczowego (w tym 4125 u mężczyzn wskaźnik struktury 6,4%, standaryzowany współ czynnik zachorowalności 15,9/100 tys. oraz 1101 u kobiet wskaźnik struktury 1,8%, standaryzowany współczynnik zachorowalności 3,0/100 tys.). Z powodu nowotworów pęche rza moczowego w 2005 roku zmarły 2744 osoby, w tym 2158 mężczyzn i 586 kobiet (odpo wiednio, wskaźnik struktury 4,2% i 1,5%, standaryzowany współczynnik umieralności 8,0/100 tys. i 1,3/100 tys.). Istnieje potwierdzona zależność pomiędzy występowaniem raka pęcherza moczowego a czynnikami związanymi z zawodem wykonywanym przez chorego. Pierwszym zdefiniowanym czynnikiem karcinogennym były aminy aromatyczne (tab. 8). Do grup ryzyka, mających stycz ność z tymi karcinogenami, należą pracownicy przemysłu drukarskiego, odlewni żelaza i alu minium, przemysłu barwników, gazownictwa i przemysłu gumowego. Zaleca się korzystanie ze standardowych kwestionariuszy w celu odnotowania w nich danych dotyczących przebiegu zatrudnienia chorych na raka pęcherza. Innym, istotnym czynnikiem ryzyka zachorowania na raka pęcherza moczowego jest palenie tytoniu (tab. 9). Z obserwacji długoterminowych oraz analiz wieloczynnikowych wynika, że palenie tytoniu prowadzi do zwiększenia śmiertelności z powodu raka pęcherza, chociaż znaczenie prognostyczne palenia jest pod tym względem mniejsze od znaczenia innych czynników, takich jak: stopień zaawansowania, złośliwość, wielkość oraz wieloogniskowość guza. Wśród chorych, u których rozpoznaje się raka o dużej złośliwości, częściej spotyka się namiętnych palaczy (heavy smokers) niż w grupie chorych na raka o mniejszej agresywności. U około 75 85% pacjentów rak w chwili rozpoznania ma charakter powierzchowny i jest ograniczony do błony śluzowej (Ta Tis) lub podśluzowej (T1) (non muscle invasive bladder cancer). U pozostałych 15 25% chorych stwierdza się naciekanie błony mięśniowej lub przerzuty do węzłów chłonnych (T2 T4, N+). Postępowanie z chorymi na 289

18 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Tabela 8. Związki chemiczne związane z występowaniem raka pęcherza moczowego a i b naftylamina 4 aminobifenyl Benzydyna Chlornafazyna 4 chloro 0 toluidyna 0 toluidyna 4,4 metyleno bis (2 chloroanilina) Metylenodianilina Barwniki azowe (pochodne benzydyny) Związki zawierające fenacetynę Tabela 9. Czynniki sprzyjające występowaniu raka pęcherza moczowego Palenie tytoniu Alkoholizm Przewlekłe drażnienie i stany zapalne (wynicowany pęcherz moczowy, uchyłki pęcherza) Wpływ fenacetyny i jej pochodnych Bilharcjoza Endemiczna rodzinna nefropatia bałkańska Działanie wirusa na błonę śluzową pęcherza moczowego Praca przy produkcji farb anilinowych Zatrudnienie w przemyśle gumowym (wulkanizacja opon, wytwarzanie kabli z tworzyw sztucznych) Picie dużej ilości wody na obszarach rolniczych, na których używa się dużej ilości pestycydów nieinwazyjnego raka pęcherza moczowego jest obecnie bardziej złożone niż wcześniej, przy czym opinie co do wstępnego postępowania diagnostycznego, leczenia i obserwacji po lecze niu (follow up) są zróżnicowane. Diagnostyka Objawy kliniczne i badanie przedmiotowe Najczęstszym objawem raka pęcherza moczowego jest krwiomocz. Nie udowodniono za leżności pomiędzy nasileniem krwiomoczu a wielkością oraz stopniem zaawansowania nowo tworu. Krwiomocz może mieć postać makroskopowego, masywnego krwawienia lub krwinko moczu wykrytego na podstawie wyniku rutynowego, laboratoryjnego badania moczu. Krwio mocz makroskopowy oraz krwinkomocz, niezależnie od nasilenia, stanowią o konieczności przeprowadzenia badań w kierunku raka pęcherza, nawet jeśli u pacjenta występują inne jednostki chorobowe powodujące krwawienie z dróg moczowych. Każdy epizod krwiomoczu lub długotrwałe dolegliwości o charakterze podrażnienia dolnych dróg moczowych (gwałtowna potrzeba oddania moczu, częstomocz, zaburzenia mikcji) w przypadku ujemnego wyniku po siewu moczu są bezwzględnym wskazaniem do dalszej diagnostyki. 290

19 Nowotwory układu moczowo płciowego Badania przesiewowe w celu wykrycia bezobjawowego krwiomoczu nie znajdują uzasad nienia ze względu na zbyt niską wartość predykcyjną tego objawu niewielka dodatnia war tość przepowiadająca (PPV, positive predictive value) wynosi około 0,5%. Ewentualne uza sadnienie dotyczy populacji bardzo narażonych na działanie czynników rakotwórczych ze względu na wykonywany zawód. Zawsze zaleca się dwuręczne badanie miednicy z badaniem palcem przez odbytnicę u mężczyzn i przez pochwę u kobiet. Przydatność badania przedmiotowego do rozpoznania nowotworu pęcherza moczowego jest ograniczona, ponieważ u około 85% chorych w chwili rozpoznania rak występuje w postaci zmiany powierzchownej. Diagnostyka obrazowa i badania laboratoryjne U chorego zgłaszającego się z powodu krwiomoczu należy wykonać podstawowe badania laboratoryjne krwi, moczu oraz zdjęcie klatki piersiowej i ultrasonografię przezpowłokową (TAUS, transabdominal ultrasound) jamy brzusznej i narządów moczowych. Ujemny wynik TAUS nie zwalnia od wykonania urografii. W badaniu metodą urografii (IVP, intravenous pyelography) guzy znacznych rozmiarów mogą objawiać się jako ubytki wypełnienia pęcherza. W przypadku guzów naciekających moż na stwierdzić brak symetrii zarysów pęcherza w czasie jego wypełniania. Urografię stosuje się także do wykrycia ubytków wypełnienia kielichów nerkowych, miedniczki i moczowodów oraz wodonercza, które mogą wskazywać na obecność raka moczowodu lub raka naciekającego błonę mięśniową pęcherza w miejscu pęcherzowego ujścia moczowodu. Ultrasonografia ma coraz większe zastosowanie jako wstępna metoda obrazowania ukła du moczowego, nie tylko dzięki temu, że nie wymaga ona podania środka cieniującego, powo dującego niekiedy reakcje alergiczne, ale również dzięki wykorzystaniu coraz czulszych prze tworników (głowic) pozwalających na dokładniejsze obrazowanie górnych dróg moczowych i pęcherza. Ultrasonografia przezpowłokowa pozwala na wykrycie zmian rozrostowych nerek, rozpoznanie wodonercza i stwierdzenie ubytku wypełnienia wnętrza pęcherza moczowego. Obrazowanie metodą komputerowej tomografii (KT) stanowi część oceny diagnostycznej stop nia naciekania raka pęcherza oraz zajęcia przez nowotwór miednicznych i brzusznych węzłów chłonnych. Nieprawidłowości o charakterze artefaktów, dotyczące tkanek okołopęcherzowych, ograniczają przydatność KT w określeniu stopnia miejscowego zaawansowania guza. Mogą one być wynikiem zmian zapalnych powstałych w następstwie wcześniejszych elektroresekcji przezcewkowych guza i mogą się przyczyniać do przeszacowania stopnia zaawansowania choroby (overstaging). Komputerowa tomografia dostarcza wiarygodnych informacji o powięk szeniu węzłów chłonnych, ale nie pozwala na rozpoznanie mikroskopowego charakteru limfa denopatii. Zatem czułość tej techniki w wykrywaniu przerzutów do węzłów chłonnych jest mała. Znaczenie kliniczne scyntygrafii kości wykonywanej przed cystektomią radykalną z powodu naciekającego raka pęcherza moczowego jest wątpliwe, z wyjatkiem chorych, u których stwierdza się zwiększenie aktywności fosfatazy zasadowej, lub u pacjentów odczu wających bóle kostne. Badanie cytologiczne osadu moczu Cytologiczne badanie osadu moczu lub popłuczyn pęcherza jest szczególnie użyteczne w przypadku obecności raka o dużej złośliwości histologicznej lub postaci Cis (carcinoma in situ). Próbki moczu do badania cytologicznego należy pobrać po dobrym nawodnieniu chore go, co sprzyja zwiększeniu liczby komórek nowotworowych w moczu. 291

20 Zalecenia postępowania diagnostyczno terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2009 r. Próbka moczu do badania cytologicznego nie powinna pochodzić z pierwszej porcji moczu oddanej przez chorego rano. Dodatni wynik badania cytologicznego może wskazywać na obec ność nowotworu w dowolnym odcinku układu moczowego (układy kielichowo miedniczkowe nerek, moczowody, pęcherz moczowy, cewka moczowa), nawet jeśli wyniki badań obrazowych górnych dróg moczowych i pęcherza są ujemne. Ujemny wynik badania cytologicznego osadu moczu nie wyklucza możliwości obecności guza pęcherza o małej złośliwości. Nowe testy diagnostyczne jako alternatywa badania cytologicznego moczu Obecnie dostępne są komercyjne testy pozwalające wykryć antygen guza pęcherza (BTA, bladder tumor antigen), białko NMP 22 (nuclear matrix protein), produkty degradacji fibryny, quanticyt oraz immunocyt. Czułość wielu z nich przewyższa czułość badania cytologicznego osadu moczu, ale ich swoistość jest znacznie mniejsza. Dlatego fałszywie dodatnie wyniki tych testów powodują, że niepotrzebnie wykonuje się badania obrazowe i biopsję pęcherza. Wobec braku danych pochodzących z prospektywnych badań wieloośrodkowych, nadal nie jest jasne, czy wymienione testy dostarczają dodatkowych informacji, użytecznych w procesie podejmowania decyzji klinicznych, leczenia i prognozowania. Łączne stosowanie tych testów może zwiększyć ich użyteczność, ponieważ niedoskonałości niektórych z nich są wówczas uzupełniane przez zalety innych. Niemniej, do chwili obecnej standardem nadal pozostaje badanie cytologiczne osadu moczu. Cystoskopia i metoda TURbt Ostateczne rozpoznanie guza pęcherza moczowego zależy od badania cystoskopowego i oceny histopatologicznej materiału tkankowego uzyskanego metodą elektroresekcji przez cewkowej nowotworu (TURbt, transurethral resection of the bladder tumour). W razie podej rzenia guza pęcherza moczowego cystoskopię wstępną można wykonać w warunkach ambu latoryjnych w znieczuleniu miejscowym. Jeśli guz pęcherza stwierdzono na podstawie badań obrazowych lub jeśli wynik badania cytologicznego osadu moczu jest dodatni, można odstąpić od cystoskopii ambulatoryjnej i zakwalifikować chorego do cystoskopii oraz biopsji lub elektro resekcji przezcewkowej guza w znieczuleniu. Po znieczuleniu chorego należy wykonać badanie dwuręczne w celu stwierdzenia, czy guz pęcherza jest wyczuwalny oraz czy nacieka ścianę miednicy. Badanie dwuręczne można wyko nać przed i bezpośrednio po TURbt. Stwierdzenie wyczuwalnej masy po TURbt sugeruje, że naciek nowotworowy szerzy się poza obręb ściany pęcherza. Badanie dwuręczne umożliwia również ocenę wyniku radioterapii poprzedzającej planowane radykalne wycięcie pęcherza. Elektroresekcję przezcewkową guza pęcherza należy wykonać tak, aby patomorfolog miał możliwość szczegółowej oceny architektoniki guza oraz położenia guza wobec poszczegól nych warstw ściany pęcherza. Głębokość naciekania poszczególnych warstw ściany pęcherza przez nowotwór świadczy o stopniu jego zaawansowania i jest czynnikiem rokowniczym. Ba daniu histologicznemu poddaje się oddzielnie materiał uzyskany z elektroresekcji egzofitycz nej części guza i osobno głębokie wycinki ściany pęcherza z miejsca po wycięciu guza oraz jego obrzeża. Obecność błony mięśniowej w materiale pooperacyjnym jest elementem o klu czowym znaczeniu, zwłaszcza w przypadku guzów T1. Jeśli nie stwierdzi się mięśniówki pę cherza w wycinku( ach), bezwzględnie należy ponownie pobrać materiał do badania mikro skopowego. Zaniżenie stopnia klinicznego zaawansowania guza z powodu braku błony mięśnio wej w preparacie pooperacyjnym ocenia się na około 25%. Ponowną TURbt po 2 6 tygo dniach od inicjującej elektroresekcji przezcewkowej guza zaleca się w przypadkach niedo szczętnego pierwszego zabiegu lub wykrycia na podstawie badania mikroskopowego skrawków 292

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Rak gruczołu krokowego

Rak gruczołu krokowego Rak gruczołu krokowego Rak stercza (PCa - prostatic cancer) należy do najczęściej występujących nowotworów złośliwych u mężczyzn. W Polsce pod względem zapadalności ustępuje jedynie rakowi płuca i wyprzedza

Bardziej szczegółowo

Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder

Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz Klinika Onkologii i Radioterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego Efektywna kontrola ścisła obserwacja po leczeniu

Bardziej szczegółowo

Rak prostaty męska sprawa. Dr med. Piotr Machoy

Rak prostaty męska sprawa. Dr med. Piotr Machoy Rak prostaty męska sprawa Dr med. Piotr Machoy Wstęp Rocznie w Europie ok. 10% zgonów u mężczyzn z powodu chorób nowotworowych spowodowanych jest przez raka prostaty Rak prostaty (RS) jest jednym z trzech

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego Program realizowany pod patronatem Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

Nowotwory układu moczowo-płciowego Rak gruczołu krokowego (prostaty, stercza)

Nowotwory układu moczowo-płciowego Rak gruczołu krokowego (prostaty, stercza) Nowotwory układu moczowo-płciowego Rak gruczołu krokowego (prostaty, stercza) Karolina Skóra Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy (prostata) jest częścią męskich narządów moczowo-płciowych. Znajduje się on

Bardziej szczegółowo

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego może być stosowana łącznie z leczeniem operacyjnym chemioterapią. Na podstawie literatury anglojęzycznej

Bardziej szczegółowo

Rak gruczołu krokowego - materiały informacyjne dla pacjentów. Pytania i odpowiedzi które warto znać.

Rak gruczołu krokowego - materiały informacyjne dla pacjentów. Pytania i odpowiedzi które warto znać. W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Rak gruczołu krokowego - materiały informacyjne dla pacjentów. Pytania i odpowiedzi które warto znać. Program realizowany

Bardziej szczegółowo

SpiS TreśCi chirurgia narządowa 51. nowotwory układu pokarmowego VII

SpiS TreśCi chirurgia narządowa 51. nowotwory układu pokarmowego VII Spis treści CHIRURGIA NARZĄDOWA... 1005 51. Nowotwory układu pokarmowego... 1007 51.1. Nowotwory przełyku Andrzej W. Szawłowski... 1007 51.1.1. Wstęp... 1007 51.1.2. Patologia... 1008 51.1.3. Rozpoznanie...

Bardziej szczegółowo

RADIOTERAPIA NOWOTWORÓW UKŁADU MOCZOWO PŁCIOWEGO U MĘŻCZYZN DOSTĘPNOŚĆ W POLSCE

RADIOTERAPIA NOWOTWORÓW UKŁADU MOCZOWO PŁCIOWEGO U MĘŻCZYZN DOSTĘPNOŚĆ W POLSCE RADIOTERAPIA NOWOTWORÓW UKŁADU MOCZOWO PŁCIOWEGO U MĘŻCZYZN DOSTĘPNOŚĆ W POLSCE Marcin Hetnał Centrum Onkologii Instytut im. MSC; Kraków Ośrodek Radioterapii Amethyst RTCP w Krakowie Radioterapia Radioterapia

Bardziej szczegółowo

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Marian Reinfuss CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE OCENA WARTOŚCI CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE PROWADZENIA BADAŃ KONTROLNYCH 1. długość przeŝycia

Bardziej szczegółowo

Rak gruczołu krokowego - diagnostyka morfologiczna. Zrozumieć PSA

Rak gruczołu krokowego - diagnostyka morfologiczna. Zrozumieć PSA Rak gruczołu krokowego - diagnostyka morfologiczna. Zrozumieć PSA Krzysztof Bardadin Katedra i Zakład Patomorfologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego 2 lipiec 2015 Polacy nie gęsi i swój język mają.

Bardziej szczegółowo

Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny

Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny POZAGONADALNE I POZACZASZKOWE GUZY GERMINALNE (EXTRAGONADAL GERM CELL TUMOR) Ewa IŜycka-Świeszewska Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny 1.

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

Nowotwory kobiece narządu płciowego: diagnostyka i terapia

Nowotwory kobiece narządu płciowego: diagnostyka i terapia Nowotwory kobiece narządu płciowego: diagnostyka i terapia Zachorowania i zgony na nowotwory złośliwe narzadu płciowego u kobiet w Polsce w latach 1987, 1996, 3 i szacunkowe na 1 r. 1987 1996 3 1 Zachorowania

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe skóry. Katedra Onkologii AM w Poznaniu

Nowotwory złośliwe skóry. Katedra Onkologii AM w Poznaniu Nowotwory złośliwe skóry Katedra Onkologii AM w Poznaniu Nowotwory złośliwe skóry Raki: rak podstawnokomórkowy rak kolczystokomórkowy rak płakonabłonkowy Czerniak Nowotwory złośliwe skóryrak podstawnokomórkowy

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2010 Leczenie raka nerki Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 8/2010/DGL Prezesa NFZ z dnia 20 stycznia 2010 roku

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2010 Leczenie raka nerki Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 8/2010/DGL Prezesa NFZ z dnia 20 stycznia 2010 roku Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 8/2010/DGL Prezesa NFZ z dnia 20 stycznia 2010 roku Nazwa programu: LECZENIE RAKA NERKI ICD-10 C 64 Dziedzina medycyny: Nowotwór złośliwy nerki za wyjątkiem miedniczki

Bardziej szczegółowo

Podstawowe wiadomości o nowotworach nerki, pęcherza moczowego i prostaty

Podstawowe wiadomości o nowotworach nerki, pęcherza moczowego i prostaty Podstawowe wiadomości o nowotworach nerki, pęcherza moczowego i prostaty Człowiek najlepsza inwestycja Projekt pn. Opracowanie i wdrożenie programu profilaktycznego w zakresie wczesnego wykrywania nowotworów

Bardziej szczegółowo

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Nefrektomia Nefrektomia jest metodą umożliwiającą całkowite wyleczenie

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień Marcin Stępie pień Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM Wrocław, Dolnośląskie Centrum Onkologii we Wrocławiu. Cele diagnostyki rozpoznanie choroby nowotworowej; ocena zaawansowania

Bardziej szczegółowo

www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja

www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja Rak piersi Najczęściej występujący nowotwór złośliwy u kobiet w Polsce 2004 r. ponad12 000 nowych zachorowań na raka piersi

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

Program dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia pacjentów włączonych do programu do dnia 30.03.2008.

Program dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia pacjentów włączonych do programu do dnia 30.03.2008. załącznik nr 7 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Program dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia pacjentów włączonych do programu do dnia 30.03.2008. 1. Nazwa programu:

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry.

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry. NOWOTWORY SKÓRY Nowotwory skóry są zmianami zlokalizowanymi na całej powierzchni ciała najczęściej w miejscach, w których nastąpiło uszkodzenie skóry. Najważniejszym czynnikiem etiologicznym jest promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki raka prostaty.

Program profilaktyki raka prostaty. Program profilaktyki raka prostaty. I. Opis Programu: 1. Przesłanki dla realizacji Programu: Badania przesiewowe w celu wczesnego wykrycia raka stercza są równie waŝną metodą kontroli choroby, jak profilaktyka

Bardziej szczegółowo

Nowotwory układu moczowo-płciowego

Nowotwory układu moczowo-płciowego Nowotwory układu moczowo-płciowego Redakcja: Andrzej Stelmach, Piotr Potemski Zespół autorski: Andrzej Stelmach, Piotr Potemski, Andrzej Borówka, Piotr L. Chłosta, Tomasz Demkow, Jacek Fijuth, Janusz Jaszczyński,

Bardziej szczegółowo

typ 3, sporadyczny; Techniki Obrazowe

typ 3, sporadyczny; Techniki Obrazowe Guz neuroendokrynny żołądka typ 3, sporadyczny; Techniki Obrazowe Mariusz I.Furmanek CSK MSWiA i CMKP Warszawa Ocena wyjściowa, metody strukturalne WHO 2 (rak wysoko zróżnicowany); Endoskopia i/lub EUS;

Bardziej szczegółowo

1. Gruczoł krokowy... 2. 3. Łagodny rozrost gruczołu krokowego.. 3. 3.1. Leczenie łagodnego rozrostu gruczołu krokowego... 5

1. Gruczoł krokowy... 2. 3. Łagodny rozrost gruczołu krokowego.. 3. 3.1. Leczenie łagodnego rozrostu gruczołu krokowego... 5 Spis treści 1. Gruczoł krokowy... 2 2. Przepona moczowo-płciowa... 3 3. Łagodny rozrost gruczołu krokowego.. 3 3.1. Leczenie łagodnego rozrostu gruczołu krokowego... 5 3.1.1. Leczenie farmakologiczne...

Bardziej szczegółowo

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu?

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Wiele czynników na które mamy bezpośredni wpływ, zwiększa ryzyko zachorowania

Bardziej szczegółowo

Lublin, 26 maja, 2015 roku

Lublin, 26 maja, 2015 roku Lublin, 26 maja, 2015 roku Recenzja pracy doktorskiej lek. Iwony Kubickiej- Mendak pt. Ocena przyczyn niepowodzenia leczenia i ryzyka późnych powikłań brachyterapii LDR i HDR chorych na raka szyjki macicy

Bardziej szczegółowo

leczenie miejscowe leczenie systemowe leczenie skojarzone Leczenie chirurgiczne wznowy miejscowej leczenie radykalne

leczenie miejscowe leczenie systemowe leczenie skojarzone Leczenie chirurgiczne wznowy miejscowej leczenie radykalne Leczenie W terapii raka jelita grubego stosuje się trzy podstawowe metody leczenia onkologicznego: chirurgię, radioterapię oraz chemioterapię. Dwie pierwsze określa się jako leczenie miejscowe, ostania

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie glejaków mózgu Załącznik nr 6 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r.

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie glejaków mózgu Załącznik nr 6 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Załącznik nr 6 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Nazwa programu: LECZENIE GLEJAKÓW MÓZGU ICD-10 C71 nowotwór złośliwy mózgu Dziedzina medycyny: Onkologia kliniczna,

Bardziej szczegółowo

Podstawowe badania obrazowe. Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii

Podstawowe badania obrazowe. Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Podstawowe badania obrazowe Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Prawidłowe myślenie lekarskie Zebranie podstawowych danych (badanie podmiotowe i przedmiotowe)

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY JĄDRA (tumours of the testis)

NOWOTWORY JĄDRA (tumours of the testis) NOWOTWORY JĄDRA (tumours of the testis) Krzysztof Okoń 1. Rodzaj materiału: jądro, węzły chłonne zaotrzewnowe, inny 2. Procedura chirurgiczna: - orchidektomia radykalna, - lymfadenektomia zaotrzewnowa,

Bardziej szczegółowo

Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym?

Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym? Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym? Piotr Potemski Klinika Chemioterapii Nowotworów Katedry Onkologii Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Załącznik do OPZ nr 8

Załącznik do OPZ nr 8 Załącznik do OPZ nr 8 Lista raportów predefiniowanych Lp. Tytuł raportu Potencjalny użytkownik raportu 1. Lista chorych na raka stercza w zależności od poziomu antygenu PSA (w momencie stwierdzenia choroby)

Bardziej szczegółowo

Rak trzonu macicy. Epidemiologia i etiologia. Diagnostyka. Ocena stopnia zaawansowania klinicznego. Rozpoznanie. Patomorfologia

Rak trzonu macicy. Epidemiologia i etiologia. Diagnostyka. Ocena stopnia zaawansowania klinicznego. Rozpoznanie. Patomorfologia Rak trzonu macicy Epidemiologia i etiologia Rak trzonu macicy (rak endometrium) jest zaliczany do najlepiej rokujących nowotworów złośliwych narządu płciowego kobiety (przeżycie 5 letnie wynosi około 65%

Bardziej szczegółowo

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20)

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 511 Poz. 42 Załącznik B.4. LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w uro-onkologii

Jakość życia w uro-onkologii Jakość życia w uro-onkologii Dr Roman Sosnowski Urolog Oddział Urologii Laparoskopowej, Szpital im. dr J. Biziela, Bydgoszcz Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa subiektywna obiektywna Jakość

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA (ICD-10 C-34)

LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA (ICD-10 C-34) Załącznik B.6. LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA (ICD-10 C-34) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH

Bardziej szczegółowo

Opis programu Leczenie radioizotopowe

Opis programu Leczenie radioizotopowe Opis programu Leczenie radioizotopowe I. Leczenie radioizotopowe z zastosowaniem 131-I Leczenie dotyczy schorzeń tarczycy (choroby Graves-Basedowa, wola guzowatego, guzów autonomicznych). Polega ono na

Bardziej szczegółowo

Rak nerki. Patrycja Tudrej Biotechnologia, II rok USM

Rak nerki. Patrycja Tudrej Biotechnologia, II rok USM Rak nerki Patrycja Tudrej Biotechnologia, II rok USM Budowa nerki (http://www.cancerresearchuk.org/; zmodyfikowano) 2 Charakterystyka epidemiologiczna raka nerki 3 pod względem występowania nowotwór urologiczny

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Rak pęcherza moczowego - chemioterapia jako element leczenia skojarzonego

Rak pęcherza moczowego - chemioterapia jako element leczenia skojarzonego Rak pęcherza moczowego - chemioterapia jako element leczenia skojarzonego Elżbieta Senkus-Konefka Klinika Onkologii i Radioterapii Gdański Uniwersytet Medyczny Kliknij ikonę, aby dodać obraz 888 cystektomii

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48)

LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 492 Poz. 66 Załącznik B.3. LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie adjuwantowe

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia. Czynniki ryzyka. Predyspozycje genetyczne. Polipy gruczołowe. Predyspozycje genetyczne. Rak jelita grubego. Zachorowalność w 2003 roku:

Epidemiologia. Czynniki ryzyka. Predyspozycje genetyczne. Polipy gruczołowe. Predyspozycje genetyczne. Rak jelita grubego. Zachorowalność w 2003 roku: Epidemiologia Rak jelita Szkolenie dla lekarzy rodzinnych 2007 Igor Madej Oddział Chirurgii Onkologicznej II Dolnośląskiego Centrum Onkologii Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Onkologicznej Akademii

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 8 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 8 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15678 Poz. 1593 1593 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 8 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe jajnika

Nowotwory złośliwe jajnika Nowotwory złośliwe jajnika Raki Epidemiologia i etiologia W Polsce w 2006 roku zarejestrowano 3291 nowych zachorowań na nowotwory złośliwe jajnika (wskaźnik struktury 5,31%, standaryzowany współczynnik

Bardziej szczegółowo

Radioterapia radykalna i paliatywna w szpiczaku plazmocytowym. Dr n. med. Katarzyna Pudełek

Radioterapia radykalna i paliatywna w szpiczaku plazmocytowym. Dr n. med. Katarzyna Pudełek Radioterapia radykalna i paliatywna w szpiczaku plazmocytowym Dr n. med. Katarzyna Pudełek Rola radioterapii w szpiczaku plazmocytowym Radykalna radioterapia szpiczaka odosobnionego kostnego i pozakostnego

Bardziej szczegółowo

LIMFADENEKTOMIA W LECZENIU RAKA TRZONU MACICY. Andrzej Bieńkiewicz Oddział Kliniczny Ginekologii Onkologicznej Uniwersytet Medyczny w Łodzi

LIMFADENEKTOMIA W LECZENIU RAKA TRZONU MACICY. Andrzej Bieńkiewicz Oddział Kliniczny Ginekologii Onkologicznej Uniwersytet Medyczny w Łodzi LIMFADENEKTOMIA W LECZENIU RAKA TRZONU MACICY Andrzej Bieńkiewicz Oddział Kliniczny Ginekologii Onkologicznej Uniwersytet Medyczny w Łodzi II Kongres PTGO, POZNAŃ 2011 ARGUMENTY "ZA" ARGUMENTY "PRZECIW"

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos

RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos 1. Opis umiejscowienia materiału (wycinka) Otrzymano Materiał świeŝy (nieutrwalony) Materiał utrwalony w formalinie Nieokreślono

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE RAKA WĄTROBOKOMÓRKOWEGO

Nazwa programu: LECZENIE RAKA WĄTROBOKOMÓRKOWEGO Załącznik nr 48 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Nazwa programu: LECZENIE RAKA WĄTROBOKOMÓRKOWEGO ICD-10 C 22.0 Rak komórek wątroby Dziedzina medycyny: Onkologia

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i klasyfikacja raka gruczołu krokowego

Diagnostyka i klasyfikacja raka gruczołu krokowego Informacje dla pacjentów Język polski 32 Diagnostyka i klasyfikacja raka gruczołu krokowego Podkreślone słowa znajdują się w słowniczku. W większości przypadków rak prostaty przebiega bezobjawowo, co oznacza,

Bardziej szczegółowo

Umowa dodatkowa na wypadek nowotworu ON NR OWU/ON12/1/2014

Umowa dodatkowa na wypadek nowotworu ON NR OWU/ON12/1/2014 Umowa dodatkowa na wypadek nowotworu ON Umowa dodatkowa ON jest zawierana na podstawie Warunków oraz Ogólnych warunków ubezpieczenia umowy dodatkowej na wypadek nowotworu ON. Przeczytaj uważnie poniższe

Bardziej szczegółowo

LECZENIE RAKA PIERSI (ICD-10 C 50)

LECZENIE RAKA PIERSI (ICD-10 C 50) Załącznik B.9. LECZENIE RAKA PIERSI (ICD-10 C 50) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie adjuwantowe raka piersi trastuzumabem 1.1 Kryteria kwalifikacji 1) histologiczne rozpoznanie raka piersi; 2) nadekspresja

Bardziej szczegółowo

BADANIA RADIOLOGICZNE, TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA, REZONANS MAGNETYCZNY W DIAGNOSTYCE

BADANIA RADIOLOGICZNE, TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA, REZONANS MAGNETYCZNY W DIAGNOSTYCE BADANIA RADIOLOGICZNE, TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA, REZONANS MAGNETYCZNY W DIAGNOSTYCE SZPICZAKA MNOGIEGO Bartosz Białczyk Ośrodek Diagnostyki, Terapii i Telemedycyny KSS im. Jana Pawła II Szpiczak mnogi multiple

Bardziej szczegółowo

RAK JAJOWODU (Carcinoma of the Fallopian Tube) Katarzyna Bednarek-Rajewska, Konstanty Korski, Jan Bręborowicz

RAK JAJOWODU (Carcinoma of the Fallopian Tube) Katarzyna Bednarek-Rajewska, Konstanty Korski, Jan Bręborowicz RAK JAJOWODU (Carcinoma of the Fallopian Tube) Katarzyna Bednarek-Rajewska, Konstanty Korski, Jan Bręborowicz (nieobowiązkowe składniki oznaczono +) 1. Rodzaj materiału Prawy jajowód, lewy jajowód, prawy

Bardziej szczegółowo

Rak pęcherza moczowego naciekający błonę mięśniową częściowa cystektomia dead story?

Rak pęcherza moczowego naciekający błonę mięśniową częściowa cystektomia dead story? Rak pęcherza moczowego naciekający błonę mięśniową częściowa cystektomia dead story? JAKUB DOBRUCH Klinika Urologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego Europejskie Centrum Zdrowia Otwock Resekcja

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne

Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne dr n.med. Piotr Wojciechowski Szpiczak Mnogi Szpiczak Mnogi (MM) jest najczęstszą przyczyną pierwotnych nowotworów kości u dorosłych.

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Zasady postępowania chirurgicznego z regionalnymi węzłami chłonnymi PROF TOMASZ DEMKOW CENTRUM ONKOLOGII INSTYTUT

Zasady postępowania chirurgicznego z regionalnymi węzłami chłonnymi PROF TOMASZ DEMKOW CENTRUM ONKOLOGII INSTYTUT Zasady postępowania chirurgicznego z regionalnymi węzłami chłonnymi PROF TOMASZ DEMKOW CENTRUM ONKOLOGII INSTYTUT Fakty Rak prącia charakteryzuje się stosunkowo powolnym rozwojem lokoregionalnym Drogi

Bardziej szczegółowo

RAK PŁUCA NAJCZĘSTSZY NOWOTWÓR ZWIĄZANY Z NAŁOGIEM PALENIA TYTONIU DR N. MED. M. MATECKA NOWAK 21 KWIETNIA 2007

RAK PŁUCA NAJCZĘSTSZY NOWOTWÓR ZWIĄZANY Z NAŁOGIEM PALENIA TYTONIU DR N. MED. M. MATECKA NOWAK 21 KWIETNIA 2007 RAK PŁUCA NAJCZĘSTSZY NOWOTWÓR ZWIĄZANY Z NAŁOGIEM PALENIA TYTONIU DR N. MED. M. MATECKA NOWAK 21 KWIETNIA 2007 PIERWOTNY RAK PŁUCA I MIEJSCE W ZACHOROWALNOŚCI I UMIERALNOŚCI NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE WŚRÓD

Bardziej szczegółowo

Leczenie i przeżycia 5-letnie dolnośląskich kobiet chorych na nowotwory złośliwe piersi z lat 2004-2008

Leczenie i przeżycia 5-letnie dolnośląskich kobiet chorych na nowotwory złośliwe piersi z lat 2004-2008 Leczenie i przeżycia 5-letnie dolnośląskich kobiet chorych na nowotwory złośliwe piersi z lat 2004-2008 W latach 2004-2008 w Dolnośląskim Rejestrze Nowotworów zarejestrowaliśmy 6.125 zachorowań na inwazyjne

Bardziej szczegółowo

57.94 Wprowadzenie na stałe cewnika do pęcherza moczowego

57.94 Wprowadzenie na stałe cewnika do pęcherza moczowego ICD9 kod Nazwa 03.31 Nakłucie lędźwiowe 03.311 Nakłucie lędźwiowe w celu pobrania płynu mózgowo-rdzeniowego 100.62 Założenie cewnika do żyły centralnej 23.0103 Porada lekarska 23.0105 Konsultacja specjalistyczna

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku Joanna Didkowska, Urszula Wojciechowska, Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Centrum Onkologii Instytut, Warszawa Krajowy Rejestr Nowotworów Niniejsze opracowanie

Bardziej szczegółowo

Leczenie nowotworów tarczycy Dr hab. n. med. Sylwia Grodecka-Gazdecka 2007

Leczenie nowotworów tarczycy Dr hab. n. med. Sylwia Grodecka-Gazdecka 2007 Leczenie nowotworów tarczycy Dr hab. n. med. Sylwia Grodecka-Gazdecka 2007 Klasyfikacja guzów tarczycy wg WHO Guzy nabłonkowe 1. Łagodne 2. Złośliwe Gruczolak pęcherzykowy Inne gruczolaki 2.1. Rak pęcherzykowy

Bardziej szczegółowo

Guzy zarodkowe jąder czego możemy dowiedzieć się od patologa?

Guzy zarodkowe jąder czego możemy dowiedzieć się od patologa? Guzy zarodkowe jąder czego możemy dowiedzieć się od patologa? Marcin Ligaj Zakład Patologii Centrum Onkologii w Warszawie Diagnostyka patomorfologiczna 1. Ocena wycinków z biopsji chirurgicznej jądra pacjenci

Bardziej szczegółowo

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Świerblewski M. 1, Kopacz A. 1, Jastrzębski T. 1 1 Katedra i

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Załącznik nr 1 opis programu MINISTERSTWO ZDROWIA DEPARTAMENT POLITYKI ZDROWOTNEJ Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Nazwa zadania: OGRANICZENIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI U DZIECI

Bardziej szczegółowo

Rola brachyterapii w leczeniu wznowy miejscowej raka stercza

Rola brachyterapii w leczeniu wznowy miejscowej raka stercza Rola brachyterapii w leczeniu wznowy miejscowej raka stercza dr hab. med. Roman Makarewicz, prof. UMK Katedra i Klinika Onkologii i Brachyterapii Collegium Medicum UMK Centrum Onkologii w Bydgoszczy JASTRZĘBIA

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny. wczesnego wykrywania raka prostaty. u mężczyzn w wieku 50-65 roku życia. na terenie. Powiatu Lubińskiego 2014-2016

Program profilaktyczny. wczesnego wykrywania raka prostaty. u mężczyzn w wieku 50-65 roku życia. na terenie. Powiatu Lubińskiego 2014-2016 Załącznik nr 3 do uchwały Nr CCXXX/870/2014 Zarządu Powiatu w Lubinie z dnia 15 września 2014 r. Program profilaktyczny wczesnego wykrywania raka prostaty u mężczyzn w wieku 50-65 roku życia na terenie

Bardziej szczegółowo

RAK PĘCHERZA MOCZOWEGO NOWOTWÓR ZAPOMNIANY? RAPORT

RAK PĘCHERZA MOCZOWEGO NOWOTWÓR ZAPOMNIANY? RAPORT RAK PĘCHERZA MOCZOWEGO NOWOTWÓR ZAPOMNIANY? RAPORT WARSZAWA 2014 RAK PĘCHERZA MOCZOWEGO NOWOTWÓR ZAPOMNIANY? ak pęcherza moczowego jest piątym pod względem częstości rozpoznawania nowotworem złośli- R

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA Z ZASTOSOWANIEM AFATYNIBU (ICD-10 C 34)

LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA Z ZASTOSOWANIEM AFATYNIBU (ICD-10 C 34) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 48 Załącznik B.63. LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA Z ZASTOSOWANIEM AFATYNIBU (ICD-10 C 34) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Kryteria kwalifikacji 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa

Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa Marcin Ligaj Zakład Patologii Centrum Onkologii w Warszawie Planowanie postępowania onkologicznego???

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł

Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł Joanna Anioł Wykształcenie: wyższe Studia na Wydziale Lekarskim Collegium Medium UJ w Krakowie 1989 1995 Kształcenie podyplomowe: Specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Algorytmy postępowania w raka szyjki macicy oparto na istniejących wytycznych w ramach ESGO a przygotował je Komitet Edukacyjny ESGO jako narzędzie

Algorytmy postępowania w raka szyjki macicy oparto na istniejących wytycznych w ramach ESGO a przygotował je Komitet Edukacyjny ESGO jako narzędzie Algorytm postępowania Rak szyjki macicy Algorytmy postępowania w raka szyjki macicy oparto na istniejących wytycznych w ramach ESGO a przygotował je Komitet Edukacyjny ESGO jako narzędzie nauczania dla

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program badań prenatalnych

Załącznik nr 5 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program badań prenatalnych Program badań prenatalnych 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU BADAŃ PRENATALNYCH, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego W ostatnich latach wzrasta systematycznie średni wiek

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki ubezpieczenia. nr OWU/ON12/1/2015

Ogólne warunki ubezpieczenia. nr OWU/ON12/1/2015 Ogólne warunki ubezpieczenia Umowa dodatkowa na wypadek nowotworu On nr OWU/ON12/1/2015 Umowa dodatkowa On jest zawierana na podstawie Warunków oraz Ogólnych warunków ubezpieczenia Umowy dodatkowej na

Bardziej szczegółowo

LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C

LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C załącznik nr 5 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C 50 nowotwór złośliwy sutka Dziedzina medycyny: onkologia kliniczna I. Cel

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Cel wykonywania badań przesiewowych Jak powinna postępować każda kobieta? U jakich

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i klasyfikacja raka nerki

Diagnostyka i klasyfikacja raka nerki Informacje dla pacjentów Język polski 32 Diagnostyka i klasyfikacja raka nerki Podkreślone słowa znajdują się w słowniczku. W większości przypadków rak nerki jest bezobjawowy, co oznacza, że u chorego

Bardziej szczegółowo

GRUCZOLAKOWŁÓKNIAK (fibroadenoma mammae) ZWYRODNIENIE WŁÓKNISTPTORBIELOWATE (mastopathia fibrocystica,morbus Kronig, morbus Reclus)

GRUCZOLAKOWŁÓKNIAK (fibroadenoma mammae) ZWYRODNIENIE WŁÓKNISTPTORBIELOWATE (mastopathia fibrocystica,morbus Kronig, morbus Reclus) NOWOTWORY PIERSI NOWOTWORY ŁAGODNE SUTKA: GRUCZOLAKOWŁÓKNIAK (fibroadenoma mammae) TORBIEL (cystis mammae) ZWYRODNIENIE WŁÓKNISTPTORBIELOWATE (mastopathia fibrocystica,morbus Kronig, morbus Reclus) BRODAWCZAK

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie badań PET/CT w onkologii

Zastosowanie badań PET/CT w onkologii Zastosowanie badań PET/CT w onkologii NOWOTWORY PŁUC W Polsce nowotwory płuca i klatki piersiowej są najczęstszą przyczyną zgonu wśród zgonów na nowotwory. Ich liczba przekracza łączną liczbę zgonów z

Bardziej szczegółowo