Psychiatria a neuronauka

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Psychiatria a neuronauka"

Transkrypt

1 I Psychiatria a neuronauka Jerzy Mozrzymas 1. Wprowadzenie Neuronauka (neuroscience lub neurosciences) to dziedzina zajmująca się badaniem układu nerwowego, a w szczególności mózgu. W języku polskim termin neuronauka może być postrzegany jako neologizm, którego stosowanie zostało zainspirowane angielskim odpowiednikiem neuroscience. Chociaż celem tego rozdziału nie jest zagłębianie się w kwestie językowe, to warto na samym początku poświęcić chwilę uwagi etymologii tego terminu, albowiem jego pojawienie się nie wynikało z zapotrzebowania na subtelne określenia bliskoznaczne lub synonimy, lecz z zarysowania się nowej jakości w tej dziedzinie nauki. Bardzo powszechny w języku polskim termin neurobiologia nie jest synonimem neuronauki. Chociaż zdarza się, że również w języku angielskim terminy neuroscience i neurobiology (neurobiologia) są używane zamiennie, to jednak pierwszy z nich jest rozumiany znacznie szerzej. O ile przez neurobiologię rozumie się klasycznie pojmowaną biologię układu nerwowego, o tyle neuroscience obejmuje badania mózgu przez wszystkie dziedziny nauki, które tego zagadnienia się podjęły. Neuronauka obejmuje zatem badania morfologiczne i anatomiczne, rozwojowe, genetyczne, biochemiczne, farmakologiczne, fizjologiczne, informatyczne, behawioralne, patologiczne itd. A zatem nie chodzi tu o niuans językowy, lecz o potrzebę zdefiniowania współczesnych badań nad mózgiem jako interdyscyplinarnej dziedziny naukowej, obficie czerpiącej z wielu, niekiedy (pozornie) bardzo luźno ze sobą powiązanych kierunków badań. W tym szerokim rozumieniu pojęcia neuronauka mieszczą się zatem również zagadnienia, dotyczące badań medycznych odnośnie ośrodkowego układu nerwowego. A zatem, chociaż psychiatria tradycyjnie funkcjonuje w naszej świadomości jako dziedzina medycyny o precyzyjnie określonej tematyce i zadaniach, to powinna być również postrzegana jako gałąź neuronauki. W związku z tym, chociaż tytuł niniejszego rozdziału Neuronauka a psychiatria mógłby sugerować próbę konfrontacji tych dziedzin jako różnych (choć zazębiających się) dyscyplin, to jednak celem będzie podanie kilku przykładów spojrzenia na problemy współczesnej psychiatrii w szerszym kontekście neuronauki. Neuronauka, jak wspomniano, to bardzo szeroka dziedzina i w ramach niniejszego rozdziału warto nawiązać tylko do kilku wątków, dotyczących komórkowych i molekularnych mechanizmów uczenia się i zapamiętywania, które z kolei organicznie wiążą się z zagadnieniem neuroplastyczności, zarówno funkcjonalnej, jak i strukturalnej. Na początku zatem dokonane zostanie krótkie wprowadzenie do zagadnień neurplastyczności, z nawiązaniem do funkcji kognitywnych, a następnie podane zostanie kilka przykładów, jak nasza coraz szersza wiedza na

2 2 Psychiatria co nowego? temat tych zjawisk może być przydatna do pełniejszego zrozumienia mechanizmów np. starzenia się mózgu i choroby Alzheimera. 2. Neuronauka procesów kognitywnych i neuroplastyczność Jednym z najbardziej podstawowych celów neuronauki kognitywnej są badania nad mechanizmami uczenia się i zapamiętywania zachodzącymi w mózgu. W tym celu poszukuje ona korelacji pomiędzy obserwacjami zachowań a zjawiskami na poziomie molekularnym, komórkowym i sieci neuronalnych. Zrozumienie mechanizmów zachowania wymaga syntezy ogromnej ilości szczegółowych obserwacji, dotyczących roli dziesiątek lub setek różnych typów molekuł, dziesiątek rodzajów neuronów, uwzględniając ich morfologię, specyfikę ich połączeń i mechanizmów transdukcji sygnałów między nimi (na każdym neuronie występują od setek do setek tysięcy synaps). Każdy z tych problemów może stanowić odrębne, rozległe zagadnienie badawcze. Z drugiej jednak strony, do badań nad mózgiem podchodzi się z wewnętrznym przeświadczeniem, że chociaż jest on niezwykle złożony, to jednak wiemy, że funkcjonuje jako jedność. Przekonanie to zawarte jest najdobitniej w słynnym kartezjańskim,,cogito ergo sum Korelacje między behawiorem (uczeniem się) a funkcją neuronów Aby zilustrować, jak neurobiolodzy badają korelacje między zachowaniem (behawiorem) a właściwościami sieci neuronalnej, można przytoczyć klasyczny przykład badania behawioralnego, zwanego labiryntem Morrisa (Morris water maze; ryc. 1A). Duże naczynie (basen) wypełnia się zmętnioną wodą o głębokości na tyle dużej, że gryzoń nie dosięga do dna. W jednym miejscu, pod powierzchnią wody znajduje się niewielka platforma, na której zwierzę może odpocząć, ale jest ona niewidoczna (woda jest zmętniona). Wokół naczynia widoczne są przedmioty o różnych kształtach, które pełnią rolę wskazówek przestrzennych. Podczas pierwszej próby gryzoń zostaje włożony do basenu i pływa w losowych kierunkach, aż znajdzie platformę. Przy kolejnych próbach czas poszukiwania platformy skraca się (ryc. 1B), gdyż zwierzę zapamiętuje jej lokalizację względem wskazówek przestrzennych. Doświadczenie to pokazuje, jak w prostym eksperymencie możemy nie tylko zilustrować proces uczenia się, ale również opisać ilościowo jego postęp. Rycina 1. Labirynt wodny Morrisa. Bezpośrednio pod wodą znajduje się platforma, której zwierzę nie widzi. Gryzoń włożony do basenu po raz pierwszy losowo poszukuje miejsca odpoczynku i znajduje je po określonym czasie. Wokół basenu ustawione są przedmioty o różnych kształtach, dzięki którym zwierzę może orientować się w przestrzeni. Przy kolejnych próbach znalezienie platformy zajmuje mu coraz mniej czasu (postępuje proces uczenia się przestrzennego), co przedstawia wykres po prawej stronie. A B Czas dopłynięcia [s] Liczba prób

3 I Psychiatria a neuronauka 3 Zapamiętywanie zadań związanych z lokalizacją przestrzenną (tj. np. w labiryncie wodnym Morrisa) ma miejsce w hipokampie, strukturze układu limbicznego, która spełnia również kluczową rolę w zapisie nowo nabytych śladów pamięciowych. Większość rzeczy, których świadomie się uczymy, na wczesnych etapach zapamiętywania wymaga aktywności hipokampa. Obustronne uszkodzenie lub operacyjne usunięcie tej struktury (w celu np. zażegnania kryzysów epileptycznych) niemal pozbawia pacjentów zdolności do przyswajania sobie nowych informacji. Tacy pacjenci nie są w stanie np. zapamiętać rysów twarzy nowo spotykanych osób, nawet gdyby przebywali w ich obecności na co dzień, przez wiele godzin. Mając na uwadze tę szczególną rolę hipokampa w procesach zapamiętywania, jest on bardzo często badany w kontekście mechanizmów pamięci. W jaki sposób przyswajane w testach behawioralnych (lub podczas aktywności kognitywnej) zadania są zapamiętywane na poziomie sieci neuronalnej hipokampa? W strukturze tej występuje tzw. trójsynaptyczny układ glutaminianergicznych połączeń pobudzających (ryc. 2), składający się z następujących projekcji: a) z kory mózgowej (tzw. kory śródwęchowej) sygnał przekazywany jest przez tzw. szlak przeszywający do tzw. komórek ziarnistych (czarne kółka na rycinie 2) w zakręcie zębatym (dentate gyrus DG), b) z zakrętu zębatego za pośrednictwem tzw. włókien mszystych (mossy fibers mf) do tzw. komórek piramidowych (czarne trójkąty), znajdujących się w tzw. warstwie promienistej (stratum pyramidale, rząd czarnych trójkątów na rycinie 2), w obszarze CA3, c) z komórek piramidowych regionu CA3 do komórek piramidowych obszary CA1, za pośrednictwem tzw. kolaterali Schaffera (SC), i ostatecznie sygnał z obszaru CA1 jest transmitowany ponownie do kory mózgowej (śródwęchowej). Kolaterale Schaffera (aksony komórek piramidowych obszaru CA3) tworzą w warstwie promienistej synapsy na dendrytach apikalnych neuronów piramidowych obszaru CA1. Część postsynaptyczna synaps, na której znajdują się receptory kwasu glutaminowego, ma najczęściej kształt tzw. kolca dendrytycznego (ryc. 3, 4). W kolcu dendrytycznym mogą znajdować się 2 różne typy receptorów kwasu glutaminowego, wykazujące bardzo różne właściwości. Receptor typu AMPA charakteryzuje się bardzo szybką kinetyką odpowiedzi na neuroprzekaźnik, ale jego czas działania jest krótki, natomiast receptory NMDA wolniej reagują na bodziec chemiczny, ale jeśli ulegną aktywacji, to ich działanie jest bardziej długotrwałe i są ponadto przepuszczalne dla jonów wapniowych. Pobudzone glutaminianem receptory NMDA przy silnie ujemnych napięciach błonowych nie przewodzą prądu jonowego, gdyż ich por jest zablokowany jonami magnezu, który może być usunięty z tego kanału przez depolaryzację błony. Bardzo ważną cechą pobudzających synaps glutaminianergicznych jest to, że do efektywnego ich funkcjonowania określona synapsa powinna zwierać zarówno receptory typy AMPA, jak i NMDA. Receptory AMPA zapewniają krótkotrwałą depolaryzację, która uwalnia receptory NMDA od blokujących je jonów magnezu. W sytuacji, gdyby synapsa zawierała tylko receptory typu NMDA, potencjał postsynaptyczny nie może być wygenerowany. mf CA3 SC CA1 DG pp do kory z kory Rycina 2. Schemat połączeń neuronalnych w hipokampie. Czarne okręgi komórki ziarniste w zakręcie zębatym (DG). Czarne trójkąty komórki piramidowe w stratum piramidalne. SC kolaterale Schaeffera. CA1, CA3 obszary hipokampa, mf włókna mszyste (mossy fibers), pp ścieżka przeszywająca (perforant pathway).

4 4 Psychiatria co nowego? Potencjał postsynaptyczny A B C LTP Przed treningiem behawioralnym Typ AMPA Po treningu behawioralnym Typ NMDA Rycina 3. Wymuszona stymulacją prądem elektrycznym aktywność synaptyczna w obszarze CA1 hipokampa prowadzi do wzrostu amplitudy potencjału synaptycznego w tej samej synapsie (porównaj przebiegi w A i B ponad schematami kolców dendrytycznych). Zjawisko wzmocnienia synaptycznego może utrzymywać się przez wiele godzin i nosi nazwę długotrwałego wzmocnienia synaptycznego (LTP). Na rycinie A i B przedstawione są schematycznie kolce dendrytyczne (część postsynaptyczna synapsy), które w wyniku indukcji zjawiska LTP ulegają powiększeniu, czemu towarzyszy wzbogacenie puli receptorów postsynaptycznych przez dodatkowe receptory kwasu glutaminowego typu AMPA. C przykład dendrytu z kolcami dendrytycznymi, zrekonstruowany przy zastosowaniu techniki mokroskopii elektronowej. Jaki wpływ na funkcjonowanie sieci neuronalnej w hipokampie ma proces uczenia się zadań, o których wiadomo, że wymagają zaangażowania tej struktury? Już przeszło 30 lat temu okazało się, że w warunkach in vitro intensywne pobudzanie prądem elektrycznym kolaterali Schaffera (SC, ryc. 2) prowadzi do wzmocnienia sygnałów synaptycznych synaps pobudzających między SC i komórkami piramidowymi w obszarze CA1. Przy odpowiednio silnej stymulacji wzmocnienie synaptyczne utrzymuje się przez wiele godzin, a nawet dni. Zjawisko to nazwano długotrwałym wzmocnieniem synaptycznym (long term potentiation LTP, ryc. 3A, B). Odkrycie zjawiska LTP nasunęło przypuszczenie, że może ono stanowić substrat mechanizmów pamięciowych (na poziomie pojedynczych komórek nerwowych) u uczących się zwierząt lub ludzi. Minęło jednak kilka dziesięcioleci, zanim pojawiły się przekonywujące dowody na to, że w procesy uczenia się i zapamiętywania rzeczywiście zaangażowane są zjawiska analogiczne do LTP. Przełomową pracą, która w sposób przekonywujący wskazała na związek pomiędzy procesem uczenia się i zjawiskiem LTP, była publikacja grupy Marka Beara, w której wykazano, że zadanie behawioralne, zwane awersyjnym unikaniem i wymagające aktywności hipokampa, rzeczywiście wiąże się ze zjawiskiem LTP w obszarze CA1 [1]. Badając neurony, w których indukowano zjawiska plastyczności (tj. LTP), okazało się, że wzmocnieniu transmi A B Rycina 4. Graficzna reprezentacja zmian morfologii dendrytów z neuronów od dzieci normalnie rozwijających się (A) i u dzieci z niedorozwojem umysłowym (B). Najbardziej uderzająca różnica dotyczy kształtu (morfologii) kolców dendrytycznych, które u pacjentów z niedorozwojem umysłowym mają nieproporcjonalnie dużo kolców w kształcie tzw. filopodiów (taki kształt mają synapsy w bardzo wczesnym etapie ich tworzenia).

5 I Psychiatria a neuronauka 5 sji synaptycznej towarzyszą zmiany morfologiczne neuronów. Jak to poglądowo przedstawiono na rycinach 3A i 3B, indukcja długotrwałego wzmocnienia synaptycznego (LTP) wiąże się ze powiększeniem kolców dendrytycznych. Kolec dendrytyczny najczęściej nie zmienia swojej długości, ale istotnemu poszerzeniu ulega jego głowa, jak również szyjka, łącząca go ze strukturą dendrytu, co poprawia jego elektryczny kontakt z gałęzią dendrytu. Co więcej, procesowi zmiany geometrii kolca dendrytycznego towarzyszy wzbogacenie puli receptorów typu AMPA. Często zdarza się, że synapsy glutaminianergiczne posiadają tylko receptory NMDA i wtedy, jak już wspomniano, nie są w stanie wygenerować sygnału synaptycznego. Często określa się je synapsami cichymi (silent synapses). Wmontowanie do takiej synapsy receptorów typu AMPA sprawia, że w wyniku zjawisk plastyczności cicha synapsa staje się synapsą aktywną. A zatem jednym z aspektów plastyczności synaptycznej jest konwersja pewnej puli synaps cichych w synapsy aktywne. Co ciekawe, hipokamp charakteryzuje się znacznie większą pulą synaps cichych niż kora mózgowa. Kolce dendrytyczne są zatem tymi elementami strukturalnymi neuronów, w których pojawiają się najwcześniej zjawiska plastyczności i uważa się, że to one właśnie są najbardziej plastycznymi elementami komórek nerwowych. Procesy uczenia się wpływają nie tylko na funkcję i strukturę istniejących kolców dendrytycznych, ale stymulują tworzenie nowych połączeń synaptycznych. Kolce dendrytyczne są strukturami niezwykle dynamicznymi, które, oprócz szybko zachodzących zmian strukturalnych i funkcjonalnych, wykazują dużą ruchliwość wzdłuż dendrytów. Wspomniane powyżej fakty wskazują na silną korelację pomiędzy procesami kognitywnymi a zjawiskami plastyczności synaptycznej. W szczególności konsolidacja procesów pamięciowych zapisywana jest w postaci zmian struktury neuronów i połączeń między komórkami nerwowymi, przy czym najlepiej poznana i opisana jest korelacja pomiędzy uczeniem się a stanem synaps, ze szczególnym uwzględnieniem kolców dendrytycznych. Uczenie się i zapamiętywanie to nie przejściowe zmiany w funkcjonalnych właściwościach synaps (na podobieństwo tranzystorów w układzie scalonym), lecz zazwyczaj trwała przebudowa hardware u sieci neuronalnych (głównie połączeń synaptycznych). Mając na uwadze tę kluczową rolę synaps w procesach kognitywnych, nasuwa się bardzo podstawowe pytanie: jak poszczególne patologie manifestują się na poziomie synaptycznym? Badając morfologię neuronów, pochodzących od pacjentów cierpiących na różne formy niedorozwoju umysłowego, okazało się, że najbardziej uderzające różnice, w porównaniu do osób zdrowych, występują właśnie w odniesieniu do kolców dendrytycznych (jak również drzewa dendrytycznego neuronów). Na rycinie 4 przedstawiono graficzną reprezentację morfologii dendrytów neuronów u zdrowego pacjenta (A) i cierpiącego z tytułu niedorozwoju umysłowego (B). Podczas gdy u normalnie rozwijających się osób kolce dendrytyczne mają typowy kształt przypominający grzybki, u pacjentów z niedorozwojem umysłowym posiadają one najczęściej kształt podłużnych wypustek (tzw. filopodiów). Kształt filopodialny kolców występuje w neuronach, w których synapsy znajdują się dopiero we wstępnych rozwoju. Co ciekawe, nadmierna liczba filopodiów u pacjentów z niedorozwojem umysłowym nie dotyczy tylko jednego, szczególnego patomechanizmu, ale pojawia się przy różnych patologiach, tj. np. zespół Downa czy fenylketonuria. Obserwacja ta potwierdza, że synapsy, a w szczególności kolce dendrytyczne, są newralgicznym elementem funkcjonowania sieci neuronalnej w mózgu i pełnią podstawową funkcję w procesach kognitywnych. 2.2 Neuroplastyczność sieci neuronalnych Powyżej przedstawione zostały przykłady zjawisk plastyczności synaptycznej, które dotyczą pojedynczych synaps, neuronów lub co najwyżej lokalnych sieci neuronalnych. Właściwości

6 6 Psychiatria co nowego? plastyczne mózgu występują jednak nie tylko na poziomie komórek nerwowych, ale również w odniesieniu do dużych sieci neuronalnych, biorących udział w złożonych procesach fizjologicznych. Mając na uwadze tę wielopoziomowość procesów plastycznych w układzie nerwowym, wprowadzono ogólne pojęcie neuroplastyczności, którą definiuje się jako właściwość układu nerwowego, która zapewnia jego zdolność do adaptacji, zmienności, samonaprawy oraz uczenia się i pamięci. Poniżej podane zostanie kilka przykładów zmian plastycznych w mózgu w różnych sytuacjach, zarówno fizjologicznych, jak i patologicznych. Szeroko znany jest przykład zwiększenia wrażliwości na bodziec dotykowy (odbierany przez koniuszki palców) pod wpływem treningu dotykowego, np. u osób, które straciły wzrok. Na czym jednak polega istota wzmocnienia zmysłu dotyku: czy uwrażliwieniu ulegają receptory czuciowe, czy raczej zmiany następują w reprezentacji korowej odpowiadającej za dotyk? Stosując nowoczesne techniki eksperymentalne (np. obrazowania technikami MRI, PET oraz elektrofizjologii mózgu na zwierzętach poddawanych treningowi behawioralnemu), okazało się, że najważniejsze zmiany zachodzą w korze mózgowej, odbierającej bodźce z określonego miejsca poddawanego treningowi behawioralnemu. Okazuje się, że już kilkudniowy trening powoduje istotne powiększenie reprezentacji sensorycznych w korze mózgowej. Niezwykle ciekawym przykładem, ilustrującym ogromny potencjał neuroplastyczności, jest zdolność kory mózgowej do przeprogramowania jej funkcji w warunkach deprywacji sensorycznej. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj sytuacja, w której dochodzi do trwałej deprywacji bodźców wzrokowych, w których odbiór i analizę zaangażowanych jest ok. 50% całej kory mózgowej. Dzięki mechanizmom neuroplastyczności ma miejsce stopniowe przeprogramowanie funkcji tej części kory mózgowej. Okazuje się, że w wyniku tego procesu u osób, które utraciły wzrok w młodym wieku, wrażenia słuchowe aktywują głównie korę w płacie potylicznym, gdzie u osób normalnie widzących zlokalizowana jest kora wzrokowa. Oznacza to, że kora mózgowa, szczególnie u osób w młodym wieku, posiada zadziwiająco wydajny potencjał neuroplastyczności, pozwalający na skuteczne zagospodarowanie tych części kory mózgowej, która w wyniku deprywacji sensorycznej nie może spełniać już swojej pierwotnej funkcji. Równie zdumiewający jest przykład aktywności kory mózgowej w płacie potylicznym (obszar V1) u osób niewidomych od urodzenia. W tym przypadku kora w płacie potylicznym jest zaangażowana w tzw. pamięć werbalną (czyli uczenie się słów). Dzięki wspomnianym metodom obrazowania aktywności kory mózgowej możemy stwierdzić nie tylko fakt zaangażowania tej jej części w pamięć werbalną, ale przekonać się, że ta aktywność jest ściśle skorelowana z intensywnością przyswajania sobie nowych słów. 3. Neuroplastyczność w starzejącym się mózgu Najłatwiejszym do stwierdzenia objawem starzenia się mózgu jest zmniejszenie jego masy. Już w wieku 50 lat obserwuje się zauważalny i istotny statystycznie spadek masy mózgu o ok %, względem masy mózgu u osób w wieku ok. 25 lat. Wynik ten może zaskakiwać, albowiem zdrowe 50-letnie osoby nie wykazują na tyle dużego osłabienia funkcji kognitywnych, jakich można by się spodziewać po tak dużym ubytku masy mózgu. Rzeczywiście, zmiana masy mózgu w tym przedziale wiekowym nie wynika z drastycznej redukcji liczby neuronów, lecz ze zmniejszenia ilości wody w tkance mózgowej. Nie ulega jednak wątpliwości, że liczba neuronów zmniejsza się wraz z wiekiem. Pierwsze badania, dotyczące tego problemu, przeprowadzone w latach 50. ubiegłego wieku, wskazywały przeszacowaną liczbę obumierających neuronów w wyniku fizjologicznego procesu starzenia się. Późniejsze, znacznie precyzyjniejsze oszacowa

7 I Psychiatria a neuronauka 7 nia wskazały na to, że w starzejącym się mózgu ubytek neuronów z wiekiem nie jest na tyle duży, by w wieku średnim (40-60 lat), ani nawet później, zasadniczo wpłynąć na funkcje kognitywne. Szacuje się, że codziennie może obumierać w mózgu dorosłego człowieka od kilku do 10 tysięcy neuronów (głównie w płatach czołowych kory mózgowej), co przy liczbie 100 mld neuronów nie wpływa znacząco na funkcje kognitywne. Należy podkreślić też, że dzięki mechanizmom neuroplastyczności sieć neuronalna jest w stanie przekonfigurować się tak, że na poziomie funkcjonalnym niewielkie ubytki komórek nerwowych mogą być skompensowane. Uważa się, że dzięki procesom plastyczności, przynajmniej w pewnych granicach, ubytek funkcji kognitywnych jest mniejszy niż względny ubytek liczby neuronów. Niezwykle ważną funkcję w regulacji plastyczności synaptycznej w hipokampie i korze przedczołowej pełni projekcja neuronów cholinergicznych z jądra podstawnego i wysunięto hipotezę, że problemy kognitywne osób w podeszłym wieku mogą wiązać się z atrofią neuronów cholinergicznych. Choć pogarszanie się projekcji cholinergicznej w mózgach osób starych jest dobrze udokumentowane, to nowsze badania wskazują raczej na dysfunkcję tych neuronów, spowodowaną upośledzeniem syntezy acetylocholiny (niedobór acetylotransferazy cholinowej), niż na degenerację neuronów cholinergicznych. Odkrycie to wskazało na obiecującą strategię terapeutyczną, polegającą na stymulacji tych neuronów czynnikiem wzrostu neuronów (nerve growth factor NGF). Jak już wspomniano, procesy kognitywne wiążą się z przebudową struktury sieci neuronalnych, neuronów i połączeń synaptycznych. Większość połączeń synaptycznych (szczególnie dla synaps pobudzających) jest umiejscowiona na drzewkach dendrytycznych neuronów. A zatem ważnym elementem oceny morfologicznej neuronów jest zbadanie struktury ich dendrytów. Dobrze opisany w literaturze jest np. fakt, że chroniczny stres lub depresja prowadzą do atrofii drzewek dendrytycznych neuronów (głównie w korze i w hipokampie). Okazuje się, że drzewka dendrytyczne neuronów korowych u osób w wieku lat wykazują nawet jeszcze większe rozgałęzienie niż u osób młodszych. Może to być związane z procesami kompensacyjnymi po utracie poszczególnych neuronów w lokalnej sieci neuronalnej. Plastyczność strukturalna, której jednym z mierników może być morfologia drzewek dendrytycznych neuronów, silnie zależy od bodźców, którym poddawane są osobniki. Z doświadczeń przeprowadzonych na gryzoniach wynika, że zwierzęta hodowane w warunkach zubożonego środowiska zewnętrznego (typowych dla chowu laboratoryjnego), wykazywały na starość znacznie mniejszą ilość synaps, jak również mniejsze rozgałęzienie drzewek dendrytycznych niż zwierzęta, których środowisko dostarczało większej liczby bodźców (np. klatki podzielone na wiele pomieszczeń, kołowrotki, rozwiązania wymuszające poszukiwania pożywienia lub zapamiętywania i kojarzenia bodźców). To bardzo ważna wskazówka, zarówno o charakterze poznawczym, jak i metodologicznym. Zwierzęta trzymane przez całe życie, lub jego większość, w skrajnie ubogim środowisku (typowym dla większości zwierzętarni), z punktu widzenia ich zdolności kognitywnych różnią się zasadniczo od zwierząt dziko żyjących, którym środowisko dostarcza bardzo dużej ilości bodźców. Badania te wskazują zatem na to, że dostępność różnego rodzaju bodźców i aktywność z nimi związana mogą być kluczowym warunkiem dla zachowania mózgu w dobrej kondycji w okresie starzenia się organizmu. Jest to całkowicie zgodne z naszymi codziennymi obserwacjami. Powszechnie wiadomo, że ci z naszych seniorów, którzy pozostają aktywni, kontynuują w miarę swoich możliwości aktywność nie tylko fizyczną, ale również intelektualną, poprzez np. rozwijanie zainteresowań, aktywność społeczną, podróże, kontakty międzyludzkie, zaangażowanie intelektualne i emocjonalne w różne sprawy, zazwyczaj pozostają znacznie dłużej w dobrej kondycji umysłowej niż ci, których aktywność jest niewielka lub radykalnie zmniejsza się np. po przejściu na emeryturę. Jak na to wskazują wspomniane wyżej wyniki, kondycja mózgu w podeszłym wieku nie jest całkowicie

8 8 Psychiatria co nowego? determinowana przez ogólny stan zdrowia lub przez czynniki genetyczne, decydujące np. o predyspozycji do różnych chorób. W tym kontekście neuroplastyczność może być postrzegana jako mechanizm, który sprzyja przedłużeniu funkcjonowania mózgu w okresie starości, przy czym skuteczność jej korzystnego działania zależy w dużej mierze od tego, na ile sami zadbamy o dostatecznie dużą aktywność intelektualną. Wpływ czynników środowiskowych na kondycję psychiczną osób w podeszłym wieku jest coraz szerzej badany i jako czynniki sprzyjające długotrwałemu utrzymywaniu wysokiej zdolności poznawczej wymieniane są: wykształcenie, wysokość współczynnika IQ, intensywność kontaktów społecznych. Intensywna aktywność intelektualna może zatem przyczynić się do przedłużenia okresu sprawnego funkcjonowania mózgu, lecz w miarę postępowania procesów starzenia się również mechanizmy plastyczności ulegają osłabieniu. W późnej starości funkcja i morfologia neuronów zaczyna ulegać stopniowemu upośledzeniu w związku z postępującymi procesami neurodegeneracyjnymi. Najczęściej po 80 r.ż. nasila się zanikanie kolców dendrytycznych, pojawiają się coraz liczniejsze tzw. płytki starcze (głównie w neuronach piramidowych), jak również złogi nierozpuszczalnych pigmentów (np. neuromelanina). Plastyczność synaptyczna silnie zależy od poziomu syntezy i wydzielania neuroprzekaźników modulacyjnych, tj. np. wspomniana wyżej acetylocholina lub serotonina, dopamina, noradrenalina, endogenne neuromodulatory. W wyniku fizjologicznego starzenia się dochodzi do stopniowego obniżania poziomu tych neuroprzekaźników w mózgu, co z kolei upośledza funkcje poszczególnych układów, jak również mechanizmy neuroplastyczności. Fizjologiczne procesy starzenia się w sposób nieuchronny prowadzą do stopniowego obniżenia funkcji kognitywnych mózgu. Jednak ważnym wnioskiem z powyższych rozważań jest to, że zjawiska plastyczności są czynnikiem sprzyjającym ochronie mózgu. Można zatem stwierdzić, że podobnie jak większość cech osobowości nie jest dziedziczona, lecz nabywana, m.in. w wyniku oddziaływania z czynnikami środowiskowymi, podobnie poprzez aktywność można mieć wpływ na to, w jakim tempie procesy starzenia się wpływają na aktywność intelektualną. 4. Choroba Alzheimera Powyżej wspomniano o korzystnych aspektach neuroplastyczności w kontekście fizjologicznych procesów starzenia się mózgu. Chociaż z wiekiem, percepcja wielu bodźców (np. dźwięków o wysokiej częstotliwości, adaptacja do zmieniającego się natężenia światła) lub procesy uwagi ulegają osłabieniu, to jednak generalnie zdolności poznawcze nie zmieniają się dramatycznie. W zależności od wybranej metodologii badań szacuje się, że ubytek zdolności poznawczych w fizjologicznie starzejącym się mózgu może wynieść w podeszłym wieku (70-80 lat) od 10 do najwyżej kilkudziesięciu procent. Sytuacja ta może zmienić się w sposób dramatyczny w przypadku chorób neurodegeneracyjnych. Jedną z najpowszechniejszych tego typu chorób jest choroba Alzheimera. Nie jest celem tego rozdziału szczegółowe omawianie aktualnego stanu wiedzy na temat etiologii i konsekwencji tej choroby na poziomie molekularnym, komórkowym i behawioralnym. Warto natomiast zwrócić uwagę na dość szczególną rolę mechanizmów neuroplastyczności w tej chorobie. Zmiany neuropatologiczne, szczególnie we wczesnych etapach choroby, dotyczą głównie płatów skroniowych i hipokampa. W miarę jej rozwoju dochodzi do istotnego ubytku masy mózgu, której, w przeciwieństwie do wczesnych etapów fizjologicznego starzenia się, towarzyszy intensywna utrata komórek nerwowych. Uważa się, że główną, bezpośrednią przyczyną obumierania neuronów w chorobie Alzheimera jest pojawianie się w przestrzeniach zewnątrzkomórkowych tzw. złogów amyloidowych, jak również tzw. kłębków

9 I Psychiatria a neuronauka 9 neurofibrylarnych wewnątrz komórek nerwowych. Kłębki te zbudowane są głównie z białka tau i występowanie ich jest spowodowane przede wszystkim zmianami w drzewku dendrytycznym. Tworzenie się tych patologicznych struktur białka tau jest spowodowane ich nadmiernym ufosforylowaniem, czyniąc je niezdolnym do wiązania się z mikrotubulami. Jak wiadomo, pierwszymi objawami tej choroby są początkowo niewinne, lecz coraz częściej pojawiające się przypadki zapominania prostych, codziennie stosowanych nazw, zdarzają się również urojenia lub brak zdolności do obiektywnej oceny sytuacji. Z czasem deficyt pamięci pogłębia się wraz ze stopniową utratą orientacji w przestrzeni, jak również rozpoznawania przedmiotów i osób. W pierwszej kolejności zapominane są zdarzenia niedawne, zaś pamięć dotycząca zdarzeń odległych przez jakiś czas pozostaje dostępna. Jednak w miarę postępu choroby, erozji ulega również pamięć daleka i choroba wchodzi w fazę otępienną, gdy pacjenci nie poznają już nawet swoich najbliższych, stając się niezdolnymi do samodzielnego życia. Jak już wspomniano, choroba Alzheimera wiąże się z obumieraniem neuronów w mózgu, które następuje zdecydowanie szybciej niż w przypadki fizjologicznego starzenia się mózgu. Okazuje się jednak, że proces stopniowego zmniejszania się liczby komórek nerwowych w mózgach pacjentów chorych na chorobę Alzheimera w początkowych jej stadiach nie skutkuje wspomnianymi wyżej zmianami behawioralnymi. Niekiedy utrata komórek nerwowych w wyniku procesu chorobowego może sięgnąć nawet kilkudziesięciu procent i nie wpływa to na stan pacjentów w takim stopniu, aby jednoznacznie zdiagnozować chorobę otępienną na podstawie ich zdolności kognitywnych. Przyczyną opóźnienia w wystąpieniu objawów chorobowych jest zdolność mózgu do buforowania zmian wynikających z obumierania neuronów dzięki zjawiskom neuroplastyczności. Jak wcześniej zasygnalizowano, zjawisko to występuje również podczas fizjologicznego starzenia się i pozwala osobom w podeszłym wieku zachować funkcje intelektualne na zadowalającym poziomie, pomimo stopniowo postępującego ubytku komórek nerwowych. Obumieranie pojedynczych neuronów, bądź ich niewielkich grup może występować również u ludzi młodych, np. w wyniku drobnych urazów, incydentów nadmiernego spożycia alkoholu, zatruć itp. Dzięki mechanizmom neuroplastyczności, wypadnięcie z gry pojedynczych neuronów w wielkiej sieci neuronalnej nie jest problemem, gdyż posiada ona zdolności do takiego przekonfigurowania się, by w dalszym ciągu spełniać swoją funkcję (podobnie jest w początkowych fazach choroby Alzheimera). Jednak w momencie gdy następuje strata np. 50% neuronów, mechanizmy neuroplastyczności okazują się niewystarczające, by w dalszym ciągu buforować efekty zmniejszającej się liczby neuronów i wtedy właśnie zaczyna się faza objawowa choroby. Mechanizmy neuroplastyczności chronią pacjentów przez dłuższy czas przed konsekwencjami zmniejszającej się liczby komórek nerwowych i jest to niewątpliwie korzystne. Z drugiej jednak strony maskują one objawy choroby, opóźniając tym samym podjęcie działań, mogących przynajmniej opóźnić jej rozwój. Faktycznie, w momencie gdy zaczynają się ujawniać objawy behawioralne choroby Alzheimera, mózg pacjenta znajduje się w stanie skrajnego wyniszczenia (ryc. 5) i nie ma możliwości cofnięhealthy brain advanced Alzheimer s Rycina 5. Porównanie mózgu zdrowego człowieka (healthy brain) i mózgu pacjenta z zaawansowaną chorobą Alzheimera (advanced Alzheimer s). Reprodukcja za zgodą: 2009 Alzheimer s Association., All rights reserved. Image credit: Jannis Productions. Stacy Jannis.

10 10 Psychiatria co nowego? cia jej objawów, gdyż dużej części neuronów już od dawna nie ma, a mechanizmy neuroplastyczności wyczerpały swój potencjał buforowania zmian patologicznych. Dlatego też w zapobieganiu skutkom tej choroby podstawowe znaczenie ma jak najwcześniejsze jej rozpoznanie, kiedy objawów behawioralnych jeszcze nie widać. 5. Uwagi końcowe Niezwykle dynamiczny rozwój neuronauki w ostatnich dziesięcioleciach zaowocował powstaniem bardzo szerokiej platformy poznawczej, pozwalającej na wielostronne poznawanie funkcji mózgu, zarówno w warunkach fizjologicznych, jak i patologicznych. Coraz więcej wiemy o molekularnych i komórkowych mechanizmach tworzenia śladów pamięciowych w mózgu. Co więcej, niemal równoległe badania behawioralne i funkcjonalny monitoring sieci neuronalnych (np. poprzez zaimplantowane w mózgu elektrody) nie stanowią już bariery, a to otworzyło nowe horyzonty badań. Wiele informacji możemy też uzyskać dzięki technikom obrazowania mózgu (jak np. fmri, PET) u żywych zwierząt, poddawanych treningowi behawioralnemu. W ostatnim dziesięcioleciu coraz więcej badaczy korzysta z technik pozwalających na badanie (np. techniką patch-clamp) aktywności pojedynczych komórek nerwowych danego typu (wyznakowanych np. białkiem GFP przy użyciu techniki knock-in) u zwierzęcia, które reaguje na określone bodźce (np. wzrokowe). Wydaje się zatem, że mozolnie i po woli, ale zbliżamy się do coraz pełniejszego zrozumienia funkcjonowania sieci neuronalnych w kontekście, niektórych przynajmniej, funkcji behawioralnych. Przykładowo, badania ostatnich 5-10 lat ogromnie wzbogaciły naszą wiedzę na temat roli poszczególnych typów neuronów (głównie interneuronów GABA-ergicznych) w generacji rytmów mózgowych, tj. np. rytmy α, β lub γ, których występowanie koreluje z różnymi funkcjami behawioralnymi, tj. np. czuwanie, eksploracja czy fazy snu. Najbardziej zadziwiająca właściwość mózgu, która skupiła uwagę ogromnej rzeszy badaczy to neuroplastyczność. Niewyobrażalna pojemność mózgu, jeśli idzie o zapamiętywanie, zdarzeń, sytuacji czy umiejętności, wynika nie tyle z ogromnej liczby neuronów i jeszcze wielokrotnie większej liczby synaps oraz połączeń między neuronami, lecz, jak się wydaje, głównie z plastyczności, która dotyczy zarówno poszczególnych synaps, jak i złożonych sieci neuronalnych. Wydaje się zatem, że rozwój neuronauki osiągnął pewną masę krytyczną, pozwalającą na znacznie szersze niż dotąd spojrzenie na fizjologię mózgu, psychologię i psychiatrię. W szczególności ten dynamiczny i, jak się wydaje, ciągle nabierający rozpędu interdyscyplinarny rozwój neuronauki daje duże nadzieje na rozwój tej ostatniej. Poznanie np. molekularnych mechanizmów obumierania neuronów w chorobach neurodegeneracyjnych jest jednym z podstawowych warunków wybrania odpowiedniej strategii terapeutycznej leczenia tych chorób. Rozwój metod badawczych stosowanych w neuronauce pozwala na coraz lepsze testowanie czynników farmakologicznych jako potencjalnych leków. Należy jednak pamiętać, że pomimo ogromnego postępu w stosowaniu tych metod oczywiście nie mogą one zastąpić prób in vivo na zwierzętach, a następnie prób klinicznych. Należy się spodziewać, że dalszy rozwój neuronauki będzie się wiązał z dalszym pogłębianiem interdyscyplinarnego charakteru tych badań. Piśmiennictwo 1. Whitlock J.R., Heynen A.J., Shuler M.G., Bear M.F.: Learning induces long-term potentiation in the hippocampus. Science, 2006, 313,

11 II Genetyka psychiatryczna Anna Grzywacz, Jerzy Samochowiec 1. Wprowadzenie Współczesna psychiatria posiada dostęp do całego wachlarza technik, zarówno diagnostycznych wywiad lekarski, rezonans magnetyczny, tomografowa komputerowa, elektroencefalogram, jaki i terapeutycznych farmakoterapia, psychoterapia, elektrowstrząsy, magnetyczna stymulacja przezczaszkowa, stymulacja nerwu błędnego i wiele innych. Jednak czy badanie DNA pacjenta nie stanie się tak samo ważne jak wstępny wywiad? Czy na izbie przyjęć lekarz psychiatra pobierze krew lub inny materiał biologiczny od pacjenta w celu identyfikacji jego materiału genetycznego? Jakie wnioski będzie można wyciągnąć z oceny genotypu i do czego one posłużą? Czy nie będzie to już nadmierna genetyzacja w psychiatrii? Głównym założeniem autorów jest ukazanie najważniejszych zależności pomiędzy genetyką a psychiatrią, przełożenie badań genetycznych na dobór leczenia poprzez biologiczne zrozumienie podstaw choroby oraz opis prymarnych metod badawczych w genetyce psychiatrycznej. 2. Istota genetyki psychiatrycznej Badanie materiału genetycznego genotypowanie stało się bardziej powszechne, wydajne i tańsze. Z tego powodu częściej wykonywane są badania asocjacyjne (badania genów kandydujących 1 ) w obrębie całego genomu. W dzisiejszych czasach może je przeprowadzić większość laboratoriów z dostępem do próbek klinicznych [1]. Charakteryzując wpływ czynników dziedzicznych na procesy zachodzące w oun, można zauważyć biologiczne mechanizmy, które, jeśli badany wariant genetyczny tworzy z nim asocjację, łączymy z ryzykiem zaburzeń psychicznych. Aby zrozumieć istotę genetyki psychiatrycznej, należy rozpocząć rozważania od powiązania genotypu z fenotypem (endofenotypem) 2. 1 Gen kandydujący gen o znanej sekwencji i lokalizacji, który poprzez swoją fizjologiczną funkcję odgrywa rolę w patogenezie choroby. 2 Endofenotyp biologiczny marker związany z chorobą, dziedziczny i występujący częściej u zdrowych krewnych osób chorych niż w populacji ogólnej.

12 12 Psychiatria co nowego? Psychiatrów interesuje nie tylko to, na co chorujemy (jednostki chorobowe), ale również to, kim jesteśmy (przestrzenne aspekty naszego poznania i osobowości), jak się zachowujemy, oraz jaki wpływ wywierają na nas czynniki środowiskowe. W wielu przypadkach analiza zmienności wybranych genów rzuca nowe światło na zrozumienie etiologii chorób i zaburzeń psychicznych. Geny są pierwszymi ogniwami w długim łańcuchu, prowadzącym od biologii molekularnej do złożonych zmian funkcji i/lub budowy białek. Genetyka dysponuje potężną techniką, która pozwala nam badać wpływ dziedzicznej wariancji na zmiany stanu psychicznego, nawet bez uprzedniego posiadania wiedzy o biorących w nich udział przemianach biologicznych. Nadal jednak nie znamy wielu procesów i mechanizmów biochemicznych mających wpływ na choroby psychiczne [2]. 3. Metody badań Odkrycie genów wpływających na wystąpienie lub przebieg choroby stało się istotnym celem poszukiwań w psychiatrii. Przeszło ono przez wiele etapów metodologicznych Analiza sprzężeń Większość wstępnych badań genetyki statystycznej w psychiatrii stosowało analizę sprzężeń. Jest to technika, w której markery genetyczne w znanych pozycjach chromosomalnych w genomie używane są do identyfikacji regionów chromosomu zawierających geny chorobowe [3]. Pomimo że ta metoda okazała się skuteczna dla wielu jednogenowych (Mendlowskich) zaburzeń, np. niektórych form raka, choroby Huntingtona i rodzinnych form choroby Alzheimera, badania sprzężeń nie dostarczyły odkryć o wysokiej powtarzalności dla większości chorób psychicznych, co sugeruje, że te choroby nie mają natury Mendlowskiej [4-7] Badanie asocjacji W przeciwieństwie do analizy sprzężeń, metody asocjacji genetycznych sprawdzają, czy konkretny wariant genu (taki gen, który różni się w swojej formie: może to być zmiana jednego nukleotydu, powtórzona sekwencja, delecja/insercja, duplikacja itd.) występuje częściej u osób chorych, w porównaniu ze zdrowymi z grupy kontrolnej. Metody asocjacji genetycznej badają związek między dziedzicznymi wariantami a różnicami fenotypowymi u ogółu populacji. Wykazano też, że takie podejście metodyczne pozwala skuteczniej ustalić genetyczną część złożonych mechanizmów powstawania zaburzeń psychicznych. Spośród chorób uwarunkowanych dziedzicznie, wśród nich zaburzenia psychiczne, większość charakteryzowana jest nie tylko przez pojedyncze, główne geny, łatwo identyfikowane w analizie sprzężenia, lecz przez wiele wariantów w różnych genach, które same w sobie powodują tylko minimalne ryzyko, ale w połączeniu ze sobą, i wraz z wpływem środowiska, mogą wywołać chorobę [9]. Istotnie zwiększona frekwencja danego allelu w grupie chorych jest liczbą niemianowaną określającą relatywne ryzyko. Wskazuje ono, o ile wzrasta ryzyko wystąpienia choroby w przypadku posiadania tego specyficznego allelu chorobotwórczego (ryc. 1).

13 II Genetyka psychiatryczna 13 Grupa badana Grupa kontrolna Rycina 1. Badanie asocjacji [8] A3A5 A3A4 A2A6 A5A6 A3A6 A3A2 A2A4 A5A6 A5A2 A4A6 A2A6 A3A6 Asocjacja allelu A6 z chorobą A6A6 A2A Rola haplotypów 3 w badaniu genów kandydujących W badaniach nad genomem człowieka dąży się do opracowania systemu analizy zespołu genów kandydujących i zmienności w nich. Zasadne wydaje się tu tworzenie haplotypów, czyli układów markerów leżących blisko siebie, dziedziczących się zwykle razem. Tylko sporadycznie dochodzi do rekombinacji w obrębie takiego haplotypu i pojawia się nowy, zrekombinowany układ poszczególnych markerów. Analiza dziedziczenia zestawu polimorfizmów pojedynczych nukleotydów w rodzinach obciążonych chorobą genetyczną pozwala na precyzyjne określenie, pomiędzy którymi markerami danego haplotypu znajduje się poszukiwany gen [10]. Według Clarka istnieją 3 podstawowe przyczyny rozpatrywania organizacji zmienności haplotypów: 1. To, że część biologicznych procesów, geny kodujące białka, produkcja białek i ich sekwencja odpowiadają matczynemu i ojcowskiemu. 2. To, że zmienność w populacji wynika ze struktury haplotypów w tej samej mierze, co przekaz przez jednostkę. 3. Ze względu na motyw genetyczny populacji haplotypy ostro redukują wymiarowość problemu badania asocjacji i co więcej mogą zwiększać moc tych badań. Ponadto definiują one funkcjonalne jednostki genów [11, 12] Model nierównowagi sprzężeń w ludzkim genomie Poszczególne allele w sąsiadujących ze sobą loci mają tendencję do wspólnego dziedziczenia. W przypadku położonych blisko siebie miejsc (loci) może to prowadzić do asocjacji pomiędzy allelami w populacji. LD (linkage disequlibrium) w ostatnim czasie stało się głównym ogniskiem badań i szansą na to, że możliwe stanie się ułatwienie mapowania zespołu zaburzeń jako miejsc w całym genomie. Sukcesy w mapowaniu zaburzeń genetycznych zawdzięczamy wielu faktom, takim jak ten, że pierwsze genetyczne zaburzenie było badane u ludzi jako dość proste, monogenetyczne, wysoce penetrujące zaburzenie podlegające zasadom dziedziczenia Mendlowskiego. Większość 3 Haplotyp zestaw polimorfizmów pojedynczych nukleotydów (SNP) położonych na jednej chromatydzie, który dziedziczy się jako zestaw sprzężonych ze sobą alleli.

14 14 Psychiatria co nowego? była identyfikowana przez analizę sprzężeń. Wyniki pochodziły z materiału genetycznego rodzin obciążonych chorobą, a region zidentyfikowano przez kosegregację z zaburzeniem w wielu niezależnych rodzinach lub w wielu generacjach rodowodów. Generalnie geny mogą być zlokalizowane tylko w bardzo obszernych odstępach, ponieważ miejsce kosegregacji fragmentu DNA może jedynie ustalać zakres po prześledzeniu crossingover pomiędzy markerem i locus choroby. Kierunek badań był skierowany na poszukiwanie najmniejszych interwałów genowych. Rodzinne badania dały satysfakcjonujące wyniki o wyższej mocy statystycznej dla mapowania wspólnych zaburzeń genetycznych, w porównaniu z tradycyjnymi metodami. Jest to podbudowa do ustanowienia dużego zbioru SNP-ów jako identyfikatorów [13-15] Test nierównowagi transmisji (transmission disequilibrium test TDT) badanie rodzin Ponieważ badania asocjacyjne oparte na modelu case-control często przynoszą niespójne wyniki, zasadnym jest używanie w analizach metody alternatywnej: badania całych triosów rodzin (probant+rodzice) i użycia testu nierównowagi transmisji (TDT). Test ten wykrywa przekazywanie alleli (lub/i haplotypów) chorobotwórczych od heterozygotycznych rodziców do osoby chorej, będącej ich potomkiem. Jeśli dystrybucja allelu (haplotypu) wynosi 50%, znaczy to, że asocjacji nie ma. Gdy przekazywanie danego allelu rośnie znamiennie, jest to świadectwo jego związku z daną cechą (chorobą, zaburzeniem) GWAS (genome-wide association studies) badanie asocjacyjne całego genomu Badania GWAS są stosunkowo nowym sposobem identyfikowania genów odpowiedzialnych za choroby u ludzi. Metoda ta pozwala znaleźć w genomie małe zmiany, polimorfizmy pojedynczych nukleotydów SNP, które występują częściej u osób z grupy badanej (cechujących się danym zaburzeniem czy chorobą) niż u osób z grupy kontrolnej (bez zaburzenia czy choroby). Podczas każdego badania można w tym samym czasie analizować setki lub tysiące SNP. Naukowcy wykorzystują dane z tego typu badań na określenie genów, które mogą przyczynić się do wystąpienia niektórych chorób lub zwiększyć ryzyko ich pojawienia się. Ponieważ badania GWAS analizują SNP całego genomu, stanowią one obiecujący sposób badania złożonych, często wielogenowych chorób, w których różnice dziedziczne przyczyniają się do ryzyka wystąpienia choroby. Badania tego typu określiły już SNP związane z wieloma złożonymi zaburzeniami, jak: cukrzyca, choroby serca, choroba Parkinsona oraz choroba Leśniowskiego-Crohna. Naukowcy mają nadzieję, że przyszłe badania GWAS pozwolą wytypować więcej SNP związanych z chorobami przewlekłymi, a także zmian, które dotyczą odpowiedzi na niektóre leki (farmakogenetyka), i interakcji między wpływem genów oraz środowiska. Pamiętajmy, że wielogenowość utrudnia jasne rozpoznanie zależności pomiędzy określonym feneotypem i genotypem. Częste warianty świadczą o małym efekcie pojedynczego genu, natomiast rzadkie warianty o silniejszym efekcie. Rezultat addycyjny prowadzi do zwiększenia ryzyka choroby. Dlatego właśnie w badaniu dziedzicznych podstaw chorób psychicznych potrzebujemy dużej liczebności próby, przy użyciu najbardziej wyrafinowanych metod dostępnych genetyce.

15 II Genetyka psychiatryczna Epigenetyka nowy aspekt badań genetycznych Epigenetyka to pojęcie oznaczające badanie dziedziczenia pozagenowego. Epigenetyczne modyfikacje związane z metylacją DNA oraz potranslacyjnymi zmianami histonów regulują ekspresję genów, różnicowanie i rozwój komórek. Wyrazem tych modyfikacji są indywidualne, międzyosobnicze różnice, które mogą dotyczyć nawet par bliźniąt monozygotycznych. Pomimo identyczności wzoru genetycznego bliźniąt monozygotycznych mechanizmy epigenetyczne sprawiają, że ekspresja genów i poziomy ich poszczególnych produktów są różne. Nawet małe zmiany sprawiają, że tworzy się indywidualny fenotyp, który pogłębia się z wiekiem. Choroby psychiczne są chorobami złożonymi, w których mamy do czynienia z interakcją czynników genetycznych i środowiskowych, natomiast mechanizmy epigenetyczne są pomiędzy nimi elementem sprzęgającym. Zjawiska epigenetyczne wydają się mieć ogromne znaczenie w etiologii chorób psychicznych [16]. Istnieją 3 podstawowe mechanizmy regulacji epigenetycznej, które przedstawimy poniżej jedynie punktowo: 1. Metylacja DNA która jest endogenną modyfikacją DNA. Polega na dodaniu grupy metylowej do cytozyny, podczas reakcji katalizowanej, przez metylotransferazę DNA (DNMT). W konsekwencji, w wyniku zmiany stopnia kondensacji chromatyny obniża się lub wycisza ekspresja genu, co znacznie zmniejsza dostępność DNA dla czynników transkrypcyjnych. 2. Potranslacyjne modyfikacje histonów obejmują acylację, metyzację, fosforylację, ubikwitynację i koniugację z cząsteczkami SUMO (small ubiquitin-like modifier). Głównym ich efektem są zmiany struktury i konformacji chromatyny. 3. Small RNA odpowiedzialny za utrzymanie struktury chromatyny oraz wyciszenie działania genów na poziomie mrna. Wykorzystanie kilku z dostępnych strategii badawczych (np. analizy SNP i zmian w epigenomie) umożliwi lepsze zrozumienie podłoża wielu chorób. Polimorfizmy sekwencji DNA mogą modulować funkcjonowanie enzymów i kompleksów remodelujących chromatynę, co skutkuje modyfikacją ekspresji genu. Jednak bardziej różnorodne i dające silniejszy efekt od przeobrażeń polimorficznych DNA są zamiany na poziomie epigenomu. Zmiany w nim spowodowane, pod wpływem środowiska i metabolizmu, skutkują przeobrażeniami w replikacji DNA i specyficznej tkankowo syntezie RNA. Dotychczasowe badania ukazały wpływ leków psychiatrycznych na ekspresję genów docelowych poprzez modyfikacje na poziomie epigenetycznym, co stwarza możliwość powstania nowej dziedziny farmakoepigenetyki. Epigenetyka ma szansę zrewolucjonizować leczenie chorób złożonych (w tym neuropsychiatrycznych). Uzupełni ona także dotychczasowy stan wiedzy o etiopatologii chorób i zaburzeń psychicznych [16]. 4. Trudności w badaniach genetycznych w psychiatrii Badacz spotyka się z szerokim spektrum objawów, nie mając potwierdzenia diagnozy przez testy laboratoryjne lub badanie fizyczne. W wielu przypadkach nieznany jest również dokładny model dziedziczenia choroby. Ponadto może wystąpić heterogenność, czyli obecność innych genów związanych z chorobą (nawet w rodzinach). Prawdopodobna jest również obecność fenokopii form choroby, które nie są spowodowane czynnikami genetycznymi, a głównie środowiskowymi.

16 16 Psychiatria co nowego? Dziedziczą się natomiast symptomy (szeroka gama objawów opisanych fenotypem schizofrenia), ewentualne inne nakładające się choroby (zwłaszcza choroba schizoafektywna, ChAD) oraz endofenotypy Endofenotyp biologiczny marker Zrozumienie i zdefiniowanie endofenotypu jest wyjściową badań genetycznych w psychiatrii. Endofenotyp definiujemy jako zaburzenie neurofizjologiczne, endokrynologiczne, biochemiczne, neuropsychologiczne, nazywane często podtypem choroby. Jest to dziedziczny marker związany z chorobą. Występuje on częściej u zdrowych krewnych niż w ogóle populacji [17]. Możemy zadać sobie pytanie: po co właściwie różnicować endofenotyp, mając już rozpoznana jednostkę chorobową? Zobrazujemy to na przykładzie schizofrenii paranoidalnej: przy złożonym fenotypie czeka nas wielopoziomowa analiza genetyczna i niewątpliwie więcej genów. Gdy jednak wyróżnimy endofenotyp (np. schizofrenia ubytkowa), otrzymamy mniej złożony fenotyp, prostszą analizę genetyczną i mniej genów [18]. Endofenotypy zdecydowanie wykraczają poza chorobowe czy behawioralne klasyfikacje Poszukiwanie fenotypów behawioralnych genetyka obrazowa Nowe podejście do genetyki obrazowej jest podsycane przez bogaty i ciągle poszerzany zestaw genów asocjowanych z chorobami psychicznymi. Podczas ostatniego spotkania Światowego Kongresu Genetyki Psychiatrycznej ogłoszono oficjalną deklarację, w której określono: katecholo-o-metylotransferazę (COMT), białko strukturalne o wysokiej ekspresji w hipokampie (DISC1), gen G72 kodujący aktywator oksydazy D-aminokwasowej (DAOA), oraz gen transportera dopaminy (DAT1) jako geny ryzyka psychiatrycznego [2]. Przyjęto takie stanowisko, pomimo że asocjacje tych genów są dosyć zróżnicowane i rozciągają się na mnogość cech, chorób czy parametrów behawioralnych. Ogółem: pełne 70% wszystkich genów znajduje swoją ekspresję w mózgu i może znacząco przyczyniać się do powstania fenotypów behawioralnych. Te asocjacje między polimorfizmami genetycznymi i behawioralnymi lub ilościowymi fenotypami psychicznymi stanowią punkt wyjścia dla badań podstawowych mechanizmów neurologicznych. Wyniki badań genetycznych, czy to asocjacji, czy analizy sprzężeń, pokazują nam związki i zależności z jednostką chorobową. Aby w przyszłości wyniki pozytywnych asocjacji przełożyć na działanie praktyczne (np. dopasowanie leczenia do konkretnego genotypu pacjenta przez celowany dobór leku), musimy zrozumieć zasadnicze mechanizmy biologiczne. Na tym etapie należy stosować metody, które umożliwią scharakteryzowanie struktury i funkcji mózgu oraz odniesienie ich do zmienności dziedzicznej [2] Przykład definiowania fenotypu Dobrym przykładem obrazowania zmienności genetycznej, i jednocześnie definiowania fenotypu, jest modulacja dopaminergiczna funkcji przedczołowych, które są niezbędne w interakcjach ze śródmózgowiem i prążkowiem dla motywowania zachowania, pamięci funkcjonalnej oraz uczenia się związanego z nagrodami [19, 20]. Genetyka obrazowa pozwoliła poznać funkcje przedczołowe w połączeniu z wariacją genu kodującego COMT, enzymu rozkładającego korową dopaminę. Działanie dopaminy w synapsie

17 II Genetyka psychiatryczna 17 jest przerwane albo przez jej ponowny wychwyt przez transporter dopaminy, albo przez jej dyfuzję na zewnątrz synapsy, lub też przez katabolizm przy udziale COMT. Jako że transportery dopaminy są rzadkie w korze przedczołowej COMT jest bardzo ważnym determinantem przedczołowego strumienia dopaminy, co zostało potwierdzone przez badania na myszach i mikrodializę in vivo [21, 22]. Gen jest zlokalizowany w 22q11.2 regionie powiązanym ze schizofrenią. Zmiana pojedynczego nukleotydu prowadzi do substytucji aminokwasu val158met, która ma wpływ na stabilność białka COMT i prowadzi do znacznego zmniejszenia aktywności enzymu w mózgu oraz limfocytach [23]. Ten wariant kodujący wywiera wpływ na aktywację kory przedczołowej. Zgodnie z tym wynikiem stwierdzono też, że wariancja COMT moduluje, w powiązaniu z korą przedczołową, procesy neuropsychologiczne [24, 25]. Mattay i wsp. wykazali, że podczas przeprowadzania wymagających zadań z wykorzystaniem pamięci funkcjonalnej pacjenci homozygotyczni val/val mieli zwiększoną wydajność reakcji płatów czołowych pod wpływem amfetaminy, podczas gdy zarówno efektywność aktywacji przedczołowej i wykonanie zadania pogorszyły się u osobników homozygotycznych pod względem allelu met, którym podano narkotyk. Wynik ten sugerował zaburzone przetwarzanie informacji, co obrazuje ryc. 2 [26]. przedstawienia funkcjonowania pamięci operacyjnej Pobudzenie Agonista D1 poprawia Starzenie się PO Optimum Zakres normalny Inhibicja D1 antagonista poprawia Stres, psychoza amfetaminowa Poziomy korowej dopaminy/aktywacja receptora D1 val/val wysoka aktywność stężenie dopaminy w synapsie met/met niska aktywność stężenie dopaminy w synapsie Rycina 2. Przewidywany skutek reakcji kory przedczołowej na amfetaminę [2] To odkrycie wskazało, że amfetamina zwiększyła poziomy dopaminy u tych osobników przez aktywację mechanizmów inhibicyjnych, tj. aktywacja kanałów Ca 2+ typu N, aktywacja neuronów GABA-ergicznych oraz presynaptycznej i postsynaptycznej redukcji odpowiedzi synaptycznych przekazywanych przez kwas glutaminowy. Odkryto więc pośrednią reakcję, którą można zmodyfikować i badać pod kątem terapeutycznym, tzw. fenotyp mózgu. Jest to zaledwie początek powiązania biologii molekularnej, neuroobrazowania i psychiatrii [27-29]. Należy jednak pamiętać o koncepcji wielokrotnych, wpływających na siebie wzajemnie wariantów określających cechę ilościową. Inne allele ryzyka dziedzicznego mają również wpływ na funkcje przedczołowe genu kodującego metabotropowy receptor kwasu glutaminowego, modulujący synaptyczny kwas glutaminowy (GRM3), który został zaproponowany jako gen kandydujący w schizofrenii [30].

18 18 Psychiatria co nowego? 5. Genetyka wybranych zaburzeń 5.1. Schizofrenia Podstawą do rozpoczęcia poszukiwań asocjacji były badania bliźniąt i badania adopcyjne. Wykazano, że udział czynników dziedzicznych stanowi tu 25-82% [31]. Genetyk zajmujący się badaniem schizofrenii musi przeanalizować i dokładnie zrozumieć hipotezy neurorozwojowe, dopaminergiczne i inne koncepcje tej jednostki chorobowej. Badania genetyczno-molekularne opierają się na podstawowych koncepcjach schizofrenii: 1. Hipoteza neurorozwojowa schizofrenii: geny rozwoju mózgu związane głównie z układem glutaminergicznym. 2. Hipoteza dopaminergiczna schizofrenii: geny układu dopaminergicznego związane z objawami wytwórczymi, ubytkowymi i działaniem leków neuroleptycznych. 3. Inne koncepcje schizofrenii: a) układ cholinergiczny (receptor nikotynowy α7), b) układ serotoninergiczny (receptor 5HT2A), c) układ odpornościowy (układ HLA), d) czynność błon komórkowych (fosfolipaza A2). To właśnie podstawy koncepcyjne stały się bazą do wyodrębnienia genów schizofrenii. Stefansson i wsp. analizowali gen neureguliny (NRG1), znajdujący się na chromosomie 8p, jako gen kandydujący [32]. Kolejnym genem jest gen G72 na chromosomie 13q i gen oksydazy d-aminokwasów (DAOA) na chromosomie 12q, powodujący aktywację receptora NMDA. Gen G72 koduje aktywator oksydazy D-aminokwasowej (d-amino acid oxidase activator DAOA). Oksydaza D-aminokwasowa (DAOA) metabolizuje D-serynę, agonistę receptora NMDA. Badany przez Stefanssona i wsp. gen neureguliny (NRG1) chromosom 8p aktywuje receptory NMDA i jest również genem kandydatem w tym zaburzeniu [32]Niektóre badania sugerują, że zaburzenia przekazu glutaminergicznego są związane z patogenezą schizofrenii. Dlatego gen receptora glutaminowego typu kwasu kainowego 3 (GRIK3) na chromosomie 1p, a szczególnie funkcjonalny polimorfizm (T928G), prowadzący do zastąpienia alaniny seryną w pozycji 310 sekwencji białka, jest też genem kandydującym. Begni i wsp. w 2002 r. przeprowadzili badanie związku pomiędzy polimorfizmem GRIK3 ser310ala a schizofrenią (99 chorych na schizofrenię i 116 kontroli). Stwierdzono istotną różnicę w dystrybucji genotypu, w szczególności biorąc pod uwagę allel dominujący ala (P = 0,0105, iloraz szans (OR) 2,031, 95% przedział ufności (CI) ). To odkrycie sugeruje potencjalną rolę GRIK3 w podatności na schizofrenię [33]. Przeprowadzono również liczne badania sprzężeń. Regiony wytypowane jako podejrzane w schizofrenii to: 1q21-22, 6p24-22i 13q Inne regiony będące przedmiotem badań to: 1q42, 5q21-33, 6q21-25, 8p21-22, 10p15-11 i 22q11-12 [34]. Loci związane ze schizofrenią mogą się znajdować na chromosomach: 1p-q, 2p-q, 5q, 6p,8p, 11q, 14pter-q13 i 22q11. W obrębie tych regionów występują geny, którym przypisuje się znaczenie w etiologii schizofrenii, np. DRD3, DNTBP, NRG1, DAO, HTR2A, G72/G30 czy COMT [35] Dwie dekady badań genetyczno-molekularnych w schizofrenii. Podsumowanie Do zachorowania na schizofrenię wymagana jest interakcja wielu (kilkunastu, kilkudziesięciu) genów między sobą i z czynnikami środowiskowymi, podczas gdy pojedynczy gen wyjaśnia tylko 2-4% wariancji danej cechy.

19 II Genetyka psychiatryczna 19 Wspólne są niektóre geny schizofrenii i choroby afektywnej dwubiegunowej. Podczas charakteryzowania innych genów odkryto, że BDNF (neurotropowy czynnik pochodzenia mózgowego), DISC1 (białko strukturalne o wysokiej ekspresji w hipokampie) i G72 miały wpływ na zaburzenia dwubiegunowe i/lub schizofrenię. Odkryto również wpływ tych genów na dysfunkcję hipokampu i zmienne neurokognitywne w pamięci funkcjonalnej i krótkotrwałej [36-39]. Potwierdza to związek genów schizofrenii z genami chorób organicznych i stanowi przyczynek do klasyfikacji wymiarowej/kategorialnej zaburzeń oraz chorób psychicznych Choroba afektywna dwubiegunowa Wpływ czynników genetycznych w etiologii choroby afektywnej dwubiegunowej wynosi około 80%. Przeprowadzone badania sprzężeń wyodrębniły głównie chromosomy 12 i 21 oraz 3q29, 5q31-33,11p15, 15q11-13, 18q Badając geny na chromosomie 12q24.31, stwierdzono asocjację z leżącymi tam genami KIAA1595, FLJ22471 i HM74. Przeanalizowano również związek z innymi jednostkami dziedzicznymi, zlokalizowanymi w obszarach sprzężeń, jednak niezbadany jest jeszcze ich udział w etiologii choroby [40-42]. Badanie genów kandydujących CHAD pozwoliło na wyodrębnienie najmocniejszych jednostek dziedzicznych na podstawie metaanalizy. Wśród nich badacze wskazują na: DISC1 SNP 13, BDNF val/met, 5HTT s/l, MAOA RFLP [43-46]. Badania GWAS potwierdziły wcześniejsze asocjacje i wskazały na nowe geny. Jak najbardziej podstawne jest poszukiwanie dziedzicznych zależności CHAD poprzez GWAS, ponieważ musimy wziąć pod uwagę złożoność genetycznej architektury zaburzeń psychicznych w grupie chorych może wystąpić duży efekt pojedynczego rzadkiego wariantu genu oraz setki częstych wariantów, których ekspresja związana jest ze środowiskiem [47]. Opisując genetykę CHAD, należy wspomnieć o dwóch aspektach podtypach CHAD oraz plejotropowym efekcie genów. 1. Podtypy CHAD: depresja w przebiegu choroby asocjacja 5HT2A, 5HTT (allel S) [48, 49], psychotyczna CHAD DRD2, DRD4, GRM3 [50], CHAD z szybka zmianą faz BDNF val66met (allel Val). 2. CHAD często występuje z innymi zaburzeniami psychicznymi u 42% pacjentów obserwujemy zaburzenia lekowe, u 40% zauważalne jest uzależnienie od substancji psychoaktywnych. Pamiętać tu należy o plejotropowym efekcie genów Choroba afektywna jednobiegunowa Dokładne określenie komponenty genetycznej jest trudne w przypadku tego zaburzenia, ale wzrasta ono wraz ze stopniem pokrewieństwa z osobą chorą. Dla krewnych I stopnia wynosi ono 15 30%. Wytypowane regiony chromosomowe to głównie: 1p36 (gen MTHFR), 12q23. 3-q24.11 (gen DAO) i 13q31.1-q31.3 oraz 15q [51] Powiązania Jak wcześniej wspomniano, choroby psychiczne nie dziedziczą się według praw Mendla, nie są chorobami warunkowanymi przez jeden gen, co komplikuje analizę genetyczną. Złożoność

20 20 Psychiatria co nowego? problemu przekłada się dodatkowo na fakt, że niektóre geny warunkują nie tylko jedno zaburzenie. Mogą to wyjaśnić wspólne objawy kliniczne czy częstość występowania tych chorób. W schizofrenii i chorobie afektywnej dwubiegunowej takim wspólnym genem jest DISC1, odgrywający rolę w rozwoju i funkcjonowaniu mózgu. Również BDNF gen wpływający na rozwój ośrodkowego układu nerwowego ma związek ze schizofrenią oraz chorobą afektywną dwubiegunową. Na wspólne podłoże dziedziczne tych chorób wskazują wyniki badań sprzężeń, typujące te same obszary chromosomów, np. 13q32 lub 22q11 [52, 53]. Wspólne tło genetyczne opisanych zaburzeń nie ma jednak przełożenia na praktykę kliniczną Zespół Zależności Alkoholowej (ZZA) Wyniki badań bliźniąt i badań adopcyjnych potwierdzają udział czynników genetycznych ZZA. Wpływ elementów dziedzicznych ocenia się na 50-60% [54, 55]. Typowano kilka obszarów, głównie na chromosomie 4 i 11, oraz regiony chromosomów: 1, 6, 7, 8, 10,15-17 i 19 [56, 57]. Chromosom 4 to głównie: GABA β1, chromosom 11p geny receptora dopaminowego D4 oraz hydroksylazy tyrozyny. Jednostkami kandydującymi w badaniach asocjacyjnych ZZA są geny m.in. enzymów uczestniczących w metabolizmie alkoholu. Badania polimorfizmów genów ADH2 (dehydrogenazy alkoholowej 2) i ALDH2 (dehydrogenazy aldehydu octowego 2) okazały się niezwykle ważne. Ich rola związana jest ze zmianą aktywności tych enzymów [58]. Warianty powodujące wysoką aktywność ADH2 i niską aktywność ALDH2 mogą się łączyć z ZZA, ponieważ wiążą się z wytworzeniem niskich stężeń aldehydu octowego o działaniu awersyjnym. Kolejnym genem kandydującym jest gen cytochromu P450IIE1, który pobudzany przez spożycie alkoholu odpowiada za 10% metabolizmu u osób przewlekle pijących. Wykazano jego związek z uszkodzeniem wątroby. Ponadto jednostkami kandydującymi są geny białek układu dopaminergicznego, serotoninergicznego i cholinergicznego, COMT i transporterów neuroprzekaźników geny receptora GABAA [59-61] GWAS w ZZA W badaniach GWAS, dotyczących ZZA, istotny jest region na chromosomie 2q35, który był sprawdzany w analizie sprzężeń w poszczególnych fenotypach alkoholizmu. Wytypowano 10 SNP w różnych genach, w tym CDH13 i geny ADH1C. Odkryto ich związek z uzależnieniem od alkoholu. Był to pierwszy GWAS, niemniej konieczne są dalsze badania w celu określenia całego genomu i jego powiązania z uzależnieniem od alkoholu [62] Zaburzenia lękowe Problemem w badaniach genetycznych zaburzeń lękowych jest fakt, iż zwykle zaburzenia lękowe współwystępują ze sobą, często też współistniejąc z zaburzeniami nastroju i nadużywaniem środków psychoaktywnych. Możemy zatem zadać pytanie: co się dziedziczy? Prawdopodobnie dotyczy to symptomów, czyli szerokiej gamy objawów opisanych jako fenotyp lękowości. Zaburzenie lękowe nie jest zjawiskiem jednorodnym. Często wiąże się ono z innymi chorobami, zwłaszcza afektywnymi i uzależnieniami, co z kolei łączy się z koniecznością tworzenia endofenotypów i wydzielenia homogennych podgrup.

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka Dariusz Mazurkiewicz Podejście biologiczne: Zachowanie człowieka jest zdeterminowane czynnikami natury biologicznej: neuroprzekaźniki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe Podstawy genetyki człowieka Cechy wieloczynnikowe Dziedziczenie Mendlowskie - jeden gen = jedna cecha np. allele jednego genu decydują o barwie kwiatów groszku Bardziej złożone - interakcje kilku genów

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Neurophysiology

KARTA KURSU. Neurophysiology KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Przeszczep szpiku kostnego w chorobie Huntingtona Przeszczep szpiku chroni myszy HD

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO OLIGOFRENOPEDAGOGIKA

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Epidemiologia 2010 Przewidywana liczba osób na świecie które

Bardziej szczegółowo

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na któreś z pytań, to poniżej macie kierunek w jakim podążać

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA Cel studiów: Celem studiów jest przygotowanie słuchaczy do zawodu logopedy terapeuty z zakresu diagnozy, terapii mowy i wymowy pracującego z dziećmi, młodzieżą

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r.

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. w sprawie utworzenia kierunku genetyka i biologia eksperymentalna - studia pierwszego stopnia oraz zmieniająca uchwałę w sprawie

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ, ZAŁĄCZNIK Projekt konkluzji Rady Wczesne wykrywanie i leczenie zaburzeń komunikacyjnych u dzieci, z uwzględnieniem zastosowania narzędzi e-zdrowia i innowacyjnych rozwiązań RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. PRZYPOMINA,

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY UMYSŁ SZACHISTY Projekt MAT - Rozwijanie umiejętności talentów szachowych poprzez trening sprawności poznawczej, kreatywności i innowacyjności myślenia młodych szachistów Robert Porzak, Jan Przewoźnik

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy chorób dziedzicznych

Mechanizmy chorób dziedzicznych Mechanizmy chorób dziedzicznych Podział chorób dziedzicznych Choroby jednogenowe Autosomalne Dominujące achondroplazja, neurofibromatoza Recesywne fenyloketonuria, mukowiscydioza Sprzężone z płcią Dominujące

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA XX Międzynarodowa konferencja Polskie Stowarzyszenie Choroby Huntingtona Warszawa, 17-18- 19 kwietnia 2015 r. Metody badań i leczenie choroby Huntingtona - aktualności INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Informatyka w medycynie Punkt widzenia kardiologa

Informatyka w medycynie Punkt widzenia kardiologa Informatyka w medycynie Punkt widzenia kardiologa Lech Poloński Mariusz Gąsior Informatyka medyczna Dział informatyki zajmujący się jej zastosowaniem w ochronie zdrowia (medycynie) Stymulacja rozwoju informatyki

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne).

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne). OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych i laboratoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu terapii pedagogicznej - 5 zadań. Tematyka i terminy realizacji:

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY HURLER ICD-10 E-76.0 - Mukopolisacharydoza typu I (MPS I) Dziedzina medycyny: pediatria załącznik nr 23 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ Wielu rodziców znajduje się w sytuacji, gdy ich dziecko poświęca dużo czasu na naukę, natomiast jego wyniki szkolne nie są zadawalające. Wielokrotnie dzieci opowiadają, że

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Alzheimer - przedwczesna demencja starcza

Alzheimer - przedwczesna demencja starcza ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej Alzheimer - przedwczesna demencja starcza Katowice 26 LAT ODKRYCIA CHOROBY ALZHEIMERA 21 września

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych

Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych Systemy Inteligencji Obliczeniowej Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych Kornel Chromiński Instytut Informatyki Uniwersytet Śląski Plan prezentacji Dane mikromacierzowe Cel badań Prezentacja

Bardziej szczegółowo

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE POSZUKIWANIA NOWYCH LEKÓW I METOD TERAPII W PSYCHIATRII 27-28.05.2011 Hotel Amber Baltic ul. Promenada Gwiazd 1 72-500 Międzyzdroje POLSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

Skaczące geny: białko choroby Huntingtona atakuje przeszczepy mózgu Łatanie luk w mózgu

Skaczące geny: białko choroby Huntingtona atakuje przeszczepy mózgu Łatanie luk w mózgu Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Skaczące geny: białko choroby Huntingtona atakuje przeszczepy mózgu Zaskakujący wynik

Bardziej szczegółowo

forma studiów Studia pierwszego stopnia - stacjonarne sposób ustalania Na ocenę końcową modułu składa się średnia ważona z 2 elementów:

forma studiów Studia pierwszego stopnia - stacjonarne sposób ustalania Na ocenę końcową modułu składa się średnia ważona z 2 elementów: Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, poziom I Sylabus modułu: Podstawy genetyki (1BT_22) 1. Informacje ogólne koordynator modułu dr Damian Gruszka rok akademicki

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek Instytut Sportu Zakład Biochemii Biochemiczne wskaźniki przetrenowania Przetrenowanie (overtraining)- długotrwałe pogorszenie się dyspozycji sportowej zawodnika, na skutek kumulowania się skutków stosowania

Bardziej szczegółowo

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Jak świat światem, nikt nikogo niczego nie nauczył. Można tylko się nauczyć. Nikt z nas nie został nauczony chodzenia, my nauczyliśmy

Bardziej szczegółowo

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl Molekuły Miłości Borys Palka Katarzyna Pyzik www.agh.edu.pl Zakochanie Przyczyną Hormonalnych Zmian Grupa zakochanych, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet ) Grupa kontrolna, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet)

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Analiza rynku. Badania produktów By decyzje podejmowane na różnych etapach zarządzania produktem były trafne, trzeba

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Bliskie Spotkanie z Biologią. Genetyka populacji

Bliskie Spotkanie z Biologią. Genetyka populacji Bliskie Spotkanie z Biologią Genetyka populacji Plan wykładu 1) Częstości alleli i genotypów w populacji 2) Prawo Hardy ego-weinberga 3) Dryf genetyczny 4) Efekt założyciela i efekt wąskiego gardła 5)

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Choroby genetyczne o złożonym

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu badawczego

Streszczenie projektu badawczego Streszczenie projektu badawczego Dotyczy umowy nr 2014.030/40/BP/DWM Określenie wartości predykcyjnej całkowitej masy hemoglobiny w ocenie wydolności fizycznej zawodników dyscyplin wytrzymałościowych Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu. Lublin, 2 kwietnia 2014r

Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu. Lublin, 2 kwietnia 2014r Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu Lublin, 2 kwietnia 2014r - prof. dr hab. Zbigniew Gaś WSEI w Lublinie Uczniowie z autyzmem są w wiodącej grupie uczniów ze specjalnymi

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Ewa Pohorecka 08.06.2015 Kraków Rozwój emocjonalny dziecka kładzie podwaliny pod rozwój każdej innej zdolności umysłowej Na długo przed

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE BUDOWA MÓZGU -półkule lewa półkula język, logika, zdolności matematyczne, porządkowanie elementów, przyswajanie wiedzy akademickiej, prawa półkula rytm, rymy, muzyka,

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy

Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy Staramy się kontrolować efekty zróżnicowania badanych jednostek eksperymentalnych poprzez zapewnienie ich ``jednorodności wewnątrz każdej grupy zabiegowej. Dzielimy

Bardziej szczegółowo

Szaleństwo i metoda. Dr Andrzej Kapusta (UMCS)

Szaleństwo i metoda. Dr Andrzej Kapusta (UMCS) Szaleństwo i metoda Dr Andrzej Kapusta (UMCS) Analiza pojęciowa zaburzeń psychicznych 1. Różnorodność symptomów: emocji (lęk, depresja) woli (kompulsywność) Pragnień (uzależnienia, parafilie) Przekonań

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Zmienność populacji człowieka. Polimorfizmy i asocjacje

Zmienność populacji człowieka. Polimorfizmy i asocjacje Zmienność populacji człowieka Polimorfizmy i asocjacje Prezentacja } http://wiki.biol.uw.edu.pl/ 2 MONOGENOWE CZYNNIKI GENETYCZNE DZIEDZICZENIE MENDLOWSKIE NIEPEŁNA PENETRACJA GENU DZIEDZICZENIE WIELOCZYNNIKOWE

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com Analiza korelacji i regresji KORELACJA zależność liniowa Obserwujemy parę cech ilościowych (X,Y). Doświadczenie jest tak pomyślane, aby obserwowane pary cech X i Y (tzn i ta para x i i y i dla różnych

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo