SYMPOZJUM POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII DOŚWIADCZALNEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SYMPOZJUM POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII DOŚWIADCZALNEJ"

Transkrypt

1 SYMPOZJUM POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII DOŚWIADCZALNEJ Łódź, 5-6 października 004 roku ORGANIZATORZY: Sekcja Endokrynologii Doświadczalnej Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego Komisja Endokrynologii i Metabolizmu Komitetu Nauk Fizjologicznych PAN Instytut Endokrynologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Szanowni Państwo W imieniu Komitetu Organizacyjnego Sympozjum mam zaszczyt i wielką przyjemność zaprosić wszystkich zainteresowanych endokrynologią doświadczalną do Łodzi, w dniach od 5 do 6 października 004 roku, na Sympozjum Postępy Endokrynologii Doświadczalnej połączone z Jubileuszem, przypadającej w tym roku, 00 rocznicy urodzin Śp. Prof. Tadeusza Pawlikowskiego wybitnego naukowca i klinicysty, założyciela i dyrektora pierwszego w Polsce Instytutu Endokrynologii, Dziekana Wydziału Lekarskiego oraz Rektora Akademii Medycznej w Łodzi. Mam nadzieję, że Sympozjum Endokrynologii Doświadczalnej połączone z Jubileuszem 00 rocznicy urodzin Śp. Prof. Tadeusza Pawlikowskiego, pioniera polskiej endokrynologii doświadczalnej, zapoczątkuje tradycję regularnych spotkań naukowych w tej dziedzinie. Jednocześnie pragnę Państwu gorąco podziękować za zainteresowanie Sympozjum, szczególnie ciepło dziękując Tym, którzy mimo licznych obowiązków wyrazili chęć uczestniczenia w Sympozjum i przesłali streszczenia swoich prac. To dzięki Państwa obecności Sympozjum oraz Jubileusz 00 rocznicy urodzin Śp. Prof. Tadeusza Pawlikowskiego, wielkiego humanisty i endokrynologa, będą miały prawdziwie ogólnopolski charakter oraz profesorską rangę. Życzę Państwu owocnych obrad, burzliwych dyskusji i pogodnych wspomnień z pobytu w coraz piękniejszej secesyjnej Łodzi. 66

2 Endokrynologia Polska / Polish Journal of Endocrinology 004; 5 (55) PROGRAM 5 października 004 roku JUBILEUSZ 00 ROCZNICY URODZIN ŚP. PROFESORA TADEUSZA PAWLIKOWSKIEGO z wykładami poświęconymi Jego Osobie połączony z UROCZYSTYM OTWARCIEM SYMPOZJUM Instytut Europejski, Łódź, ul. Piotrkowska 6/ Sesja poświęcona 00 rocznicy urodzin śp. Profesora Tadeusza Pawlikowskiego Przewodniczący: Maciej Gembicki, Rudolf Klimek, Stefan Zgliczyński. Prof. dr hab. med. Tadeusz Pawlikowski - życie i działalność naukowa Marek Pawlikowski (Łódź). Kora i rdzeń nadnercza jedność z odrębności. Ich wzajemne interakcje, z komentarzem o opisanych przez T. Pawlikowskiego ziarnach zasadochłonnych komórek adrenalinogennych Ludwik K. Malendowicz (Poznań) 3. Rola neuroendokrynologii eksperymentalnej i klinicznej w rozwoju medycyny Rudolf Klimek (Kraków) 6 października 004 roku SYMPOZJUM POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII DOŚWIADCZALNEJ Centrum Konferencyjne Uniwersytetu Medycznego, ul. Kopcińskiego 6/8 Sesja I Przewodniczący: Barbara Jarząb, Andrzej Lewiński, Maciej Zabel Wykorzystanie metod mikromacierzy DNA w endokrynologii Barbara Jarząb (Gliwice) Ocena regulacji ekspresji genu kalcytoninowego za pomocą hybrydocytochemii i immunocytochemii Maciej Zabel (Wrocław, Poznań) Genetyczne aspekty etiopatogenezy chorób gruczołów dokrewnych Katarzyna Łącka (Poznań) Sesja II Przewodniczący: Michał Karasek, Małgorzata Karbownik, Ewa Sewerynek Szyszynka, melatonina a nowotwory doświadczalne Michał Karasek (Łódź) Ochronny wpływ melatoniny w przypadku peroksydacji lipidów wywołanej przez czynniki kancerogenne w gruczole tarczowym Andrzej Lewiński, Małgorzata Karbownik (Łódź) Wpływ melatoniny i tyreostatyków na procesy oksydacyjne w różnych stanach tyreometabolicznych oraz podczas stosowania jodku potasu Ewa Sewerynek, Joanna Wiktorska, Dominika Świerczyńska-Machura, Mariusz Klencki, Jolanta Kułak, Andrzej Lewiński (Łódź) PRZERWA KAWOWA I SESJA PLAKATOWA 67

3 Sesja III Przewodniczący: Bogusława Baranowska, Marek Pawlikowski, Krystyna Pierzchała-Koziec Ocena stanu neuroendokrynnego w otyłości i anorexia nervosa Bogusława Baranowska, Agnieszka Baranowska-Bik, Ewa Wolińska-Witort, Magdalena Chmielowska, Lidia Martyńska (Warszawa) Rola opioidów w modulacji działania ghreliny Krystyna Pierzchała-Koziec (Kraków) Ocena stężenia ghreliny w surowicy krwi pacjentów z akromegalią oraz ekspresji ghreliny w komórkach guzów typu somatotropinoma w zależności od zastosowanego leczenia Ryszard Waśko, Hanna Komarowska, Magdalena Jaskuła, Anna Goździcka-Józefiak, Joanna Waligórska-Stachura, Hanna Zamysłowska, Jerzy Sowiński (Poznań) Kora nadnerczy kolejny zegar biologiczny? Marek Pawlikowski (Łódź) PRZERWA OBIADOWA Sesja IV Przewodniczący: Krzysztof Kula, Ludwik K. Malendowicz, Bogdan Miśkowiak Estrogeny w fizjologii i patologii homeostazy u mężczyzn Krzysztof Kula, Renata Walczak-Jędrzejowska, Jolanta Słowikowska-Hilczer, Jerzy Krzysztof Wranicz, Piotr Kula, Elżbieta Oszukowska i Katarzyna Marchlewska (Łódź) Wpływ neuropeptydów: CCK-8, bombezyno-podobnych, ß-endorfiny oraz syntazy tlenku azotu (bnos) na układ reprodukcyjny męski w rozwoju postnatalnym szczura Bogdan Miśkowiak, Andrzej Limanowski, Małgorzata Partyka, Aneta Konwerska (Poznań) Czynność kanalików jądra przy zmianach nowotworowych z komórek płciowych u dorosłych mężczyzn Jolanta Słowikowska-Hilczer, Elżbieta Oszukowska, Marek Sosnowski, Wojciech Kuzański, Jan Plaza, Katarzyna Marchlewska, Krzysztof Kula (Łódź, Katowice) Sesja V Przewodniczący: Ewa L. Gregoraszczuk, Kazimierz Kochman, Andrzej Łukaszyk Transgenesis to study expression of the GnRH receptor gene Christian Bleux, Anne Granger, Raymond Counis and Jean-Noël Laverrière (Paryż) JV--38 długodziałający antagonistyczny analog hormonu uwalniającego hormon wzrostu spowalnia wzrost wszczepionego myszom ludzkiego mięsaka kostnopochodnego Ryszard Braczkowski (Bytom) Valproate - lek stosowany w leczeniu epilepsji działa jako czynnik apoptotyczny w jajniku - możliwość zastosowania w leczeniu nowotworów jajnika Ewa L. Gregoraszczuk, Erik Taubøll, Małgorzata Kajta (Kraków; Oslo) Ekspresja substancji P o pozanerwowym pochodzeniu w komórkach blastycznych ostrych białaczek limfoblastycznych u dzieci Michał Nowicki, Bogdan Miśkowiak (Poznań) Komórki wydzielające ghrelinę a narządowa dystrybucja 5 I-ghreliny u szczura Marek Ruchała, Jerzy Kosowicz, Andrzej Łukaszyk, Ludmiła Rafińska, Izabela Pieścikowska, Jerzy Sowiński (Poznań) 68

4 Endokrynologia Polska / Polish Journal of Endocrinology 004; 5 (55) Prof. dr hab. med. Tadeusz Pawlikowski życie i działalność naukowa Marek Pawlikowski Zakład Endokrynologii Doświadczalnej i Diagnostyki Hormonalnej Instytutu Endokrynologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Tadeusz Ewaryst Pawlikowski urodził się 5.X.904 r. w Mikołajewie k/łęczycy, tak więc w roku 004 mija setna rocznica jego narodzin. Do szkoły średniej (Gimnazjum im. M. Kopernika) uczęszczał w Łodzi. Naukę czasowo przerwał mu ochotniczy udział w wojnie 90 r. W roku 95 uzyskał maturę i rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego. Równolegle jako wolny słuchacz uczęszczał na wykłady z historii, która przez całe życie pozostała jego wielką pasją pozazawodową. Studia ukończył w roku 93 uzyskując tytuł doktora wszech nauk lekarskich. Już jako student rozpoczyna pracę naukową i dydaktyczną w Katedrze Histologii i Embriologii pod kierunkiem Prof. Tadeusza Kurkiewicza. podstawie Tadeusz Pawlikowski uzyskuje stopień naukowy docenta w roku 938. Wybuch wojny przerywa karierę naukową Tadeusza Pawlikowskiego. Kampanię wrześniową odbywa jako lekarz batalionu w składzie Armii Poznań, uczestniczy w Bitwie nad Bzurą. Po zwolnieniu z niewoli niemieckiej osiada w Łodzi, gdzie przez cały okres okupacji pracuje w Ubezpieczalni Społecznej jako lekarz-pediatra. Działa w konspiracyjnym Komitecie Pomocy Lekarskiej, którego zadaniem jest nieść pomoc lekarską osobom ukrywającym się, jest zaangażowany w zaopatrywaniu oddziałów partyzanckich w materiały opatrunkowe i leki, jest także aktywnym członkiem Tajnego Komitetu Organizacji Szkolnictwa Wyższego Łodzi powołanego przez Delegaturę Rządu na Kraj. Po wojnie początkowo pracuje w Pocztowym Ośrodku Zdrowia w Łodzi i równocześnie jako docent dojeżdża na wykłady do Poznania. Jest zaangażowany w organizację Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Łódzkiego, ale jego kandydatura na kierownika Katedry Histologii i Embriologii, a następnie Endokrynologii zostaje z przyczyn politycznych odrzucona. W roku 948 zostaje mianowany profesorem i powołany na stanowisko kierownika Katedra Histologii i Embriologii w nowo tworzącej się Śląskiej Akademii Medycznej w Rokitnicy. Ryc.. Tadeusz Pawlikowski w poznańskim Zakładzie Histologii i Embriologii. Lata trzydzieste XX wieku. Równolegle specjalizuje się w pediatrii pod kierunkiem Prof. Karola Jonschera. Jego badania naukowe w latach trzydziestych koncentrują się na histofizjologii rdzenia nadnerczy. Głównymi osiągnięciami badawczymi T. Pawlikowskiego z tego zakresu było wykazanie głębokich zmian strukturalnych, zachodzących w cyklu rocznym w rdzeniu nadnerczy jeża - zwierzęcia zapadającego w sen zimowy oraz sformułowanie na podstawie badań morfologicznych nader trafnej hipotezy, że rdzeń nadnerczy ssaków wydziela jeszcze jakieś inne substancje poza znaną już wówczas adrenaliną. Podsumowaniem tych badań była rozprawa habilitacyjna pt. Badania nad tkanka chromochłonną adrenalinogenną nadnerczy kręgowców []. Na jej Ryc.. Tadeusz Pawlikowski - rysunek Zofii Gnatkowskiej Rokitnica 95 69

5 Zostaje pierwszym dziekanem Wydziału Lekarskiego tej uczelni, a następnie prorektorem ds. nauki. Organizowaną od podstaw Katedrę Histologii i Embriologii Tadeusz Pawlikowski ukierunkowuje na badania z zakresu endokrynologii doświadczalnej. Kontynuuje badania nad, jak to określa, drugim hormonem rdzenia nadnerczy, zapoczątkowane w rozprawie habilitacyjnej. Posługując się miazgą rdzenia nadnerczy zwierząt rzeźnych T. Pawlikowski stwierdza, że jej dodanie in vitro do płynu inkubacyjnego przywraca czynność skurczową mięśni gładkich jelita świnki morskiej zniesione przez uprzednie podanie adrenaliny. Autor wnioskuje, że tkanka gruczołowa rdzenia nadnerczy zawiera, zgodnie z założona hipotezą, czynnik odmienny, a nawet antagonistyczny w stosunku do adrenaliny []. Dzisiaj z dużym prawdopodobieństwem możemy przyjąć, że drugim hormonem rdzenia nadnerczy Tadeusza Pawlikowskiego jest wyizolowany wiele lat później hormon peptydowy adrenomedullina. Dalszymi ważnymi osiągnięciami badawczymi w tamtym okresie były opis pozapłodowych zmian struktury nadnerczy [3] oraz opisanie struktury i lokalizacji tkanki tłuszczowej brunatnej u ludzi [4]. W roku 956 Tadeusz Pawlikowski publikuje ważną pracę na temat tzw. komórek jasnych, które interpretuje jako rozproszone komórki wewnątrzwydzielnicze [5]. Praca ta w znacznej mierze wyprzedzała wprowadzone przez Pearse a pojęcie układu komórek APUD. Poza badaniami endokrynologicznym należy wymienić badania Tadeusza Pawlikowskiego nad krzemicą doświadczalną, związane z Jego współpracą z Instytutem Medycyny Pracy. W badaniach tych wykazał wspólnie ze swym uczniem Tadeuszem Niebrojem ochronny wpływ środków alkalizujących na rozwój zmian pyliczych [6]. Należy tu także podkreślić, że z inspiracji Tadeusza Pawlikowskiego powstają w latach pięćdziesiątych liczne prace realizowane przez Jego uczniów, dotyczące cyklicznych zmian w gruczołach dokrewnych i innych narządach zwierząt w cyklu rocznym i okołodobowym. Był to pionierski wkład w tworzącą się dopiero wówczas dziedzinę wiedzy chronobiologię. W latach rokitnickich powstają także ważne publikacje książkowe: wydana w roku 95 monografia poświęcona histofizjologii gruczołów dokrewnych [7] i Podręcznik histologii [8]. Książka ta miała do roku 98 osiem wydań i była podstawowym podręcznikiem z tego przedmiotu dla wielu pokoleń lekarzy. W roku 957 Tadeusz Pawlikowski powraca do Łodzi, gdzie obejmuje kierownictwo Katedry Endokrynologii Akademii Medycznej. W roku 966 organizuje w ramach Katedry Klinikę Endokrynologii, a następnie w roku 975 pierwszy i jedyny w kraju Instytut Endokrynologii, którego zostaje pierwszym dyrektorem. Pełni ważne funkcje w Uczelni: w latach jest dziekanem Wydziału Lekarskiego, a w latach rektorem. Ryc. 3. Tadeusz Pawlikowski jako rektor Akademii Medycznej w Łodzi. Inauguracja roku akademickiego 97/7 W okresie łódzkim Tadeusz Pawlikowski ukierunkowuje swoją działalność naukową na endokrynologię wieku rozwojowego. Kontynuuje badania morfologiczne nad gruczołami dokrewnymi u dzieci, zwieńczone pracą opublikowaną w roku 96 [9]. Prowadzi badania kliniczne nad zaburzeniami różnicowania płciowego i tworzy bardzo przejrzystą klasyfikację tych zaburzeń [0]. Jest współredaktorem (z Bolesławem Górnickim) pierwszego polskiego podręcznika endokrynologii pediatrycznej []. Przez wiele lat jest Redaktorem Naczelnym Endokrynologii Polskiej organu Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego. Pełną bibliografię prac naukowych Tadeusza Pawlikowskiego znajdzie Czytelnik w monografii wydanej przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe [3]. Poza swoimi ścisłymi zainteresowaniami naukowymi, prof. Tadeusz Pawlikowski inspiruje rozwój wielu nowych kierunków badawczych, takich jak neuroendokrynologia, genetyka endokrynologiczna, andrologia, które będą następnie konty- 630

6 Endokrynologia Polska / Polish Journal of Endocrinology 004; 5 (55) nuowane w Łódzkim Instytucie Endokrynologii przez Jego bezpośrednich i pośrednich uczniów. W 975 r. prof. Tadeusz Pawlikowski przechodzi na emeryturę, lecz nadal do końca życia aktywnie pracuje w Instytucie. Umiera dnia 9.IV.985 r. Wielu uczniów prof. Tadeusza Pawlikowskiego uzyskało tytuły profesorskie, można tu wymienić z okresu śląskiego: Kazimierza Zajusza, Tadeusza Niebroja, Jana Jonka, Jeremiego Czaplickiego, a z okresu łódzkiego: Henryka Mikołajczyka, Marka Pawlikowskiego, Tomasza Romera i Jerzego Zieleniewskiego. Tytuły profesorskie uzyskało także wielu nie wymienionych tutaj pracowników nauki, którzy stawiali pierwsze kroki w pracy naukowodydaktycznej i lekarskiej pod kierunkiem Tadeusza Pawlikowskiego i kontynuowali ją następnie pod kierunkiem uczniów Profesora. Profesor Tadeusz Pawlikowski był niekwestionowanym twórcą łódzkiej szkoły endokrynologicznej. Za swoje osiągnięcia naukowe, dydaktyczne i organizacyjne uzyskał wiele nagród i wyróżnień, m.in. nagrodę naukową miasta Łodzi. Dwie Uczelnie Śląska Akademia Medyczna i Akademia Medyczna w Łodzi obdarzyły Go doktoratami honoris causa. Piśmiennictwo. Pawlikowski T. Z badań nad tkanką chromochłonną adrenalinogenną nadnerczy kregowców Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk, Poznań 938: -30. Pawlikowski T. Badania nad drugim hormonem części rdzennej nadnerczy. Endokrynol Pol 95; : Pawlikowski T. Pozapłodowy rozwój nadnercza u człowieka. Endokrynol Pol 95; : Pawlikowski T. Tkanka tłuszczowa brunatna u człowieka. Folia Morphol 955: Pawlikowski T. Komórki jasne - nowe zagadnienie w endokrynologii. Post Hig Med Dośw 956; 0: Pawlikowski T, Niebrój T. Badania doświadczalne nad środkami hamującymi krzemice u białych myszek. Medycyna Pracy 955; 6: Pawlikowski T. Histofizjologia gruczołów dokrewnych. PZWL Warszawa 95: Pawlikowski T. Podręcznik histologii. PZWL Warszawa Pawlikowski T. Gruczoły dokrewne u dziecka. Endokrynol Pol 96; 3: Pawlikowski T, Reterski Z. Obojnactwo rzekome męskie zewnętrzne (rozpoznanie i podział). Endokrynol Pol 968; 9: Pawlikowski T. Zaburzenia cielesno-płciowe. Endokrynol Pol 969; 0: Górnicki B, Pawlikowski T. Endokrynologia kliniczna wieku rozwojowego. PZWL Warszawa Stępień H, Zarzycki J. Profesor Tadeusz Pawlikowski. Łódzkie Tow. Naukowe, Łódź, 995 Experimental and clinical neuroendocrinology role in the medicine development Rudolf Klimek Gynaecology and Obstetrics Chair, Jagiellonian University, PL-3-50 Kraków, 3 Kopernika Street Summary The recognition of hypothalamic neurohormones can be compared to pioneer experiments, confirming the A. Einstein statement of mass and energy. Experimental and clinical confirmation of the neurosecretive regulation theory, postulated in 947 by G. W. Harris, not only opened a new age in medicine but, at least, it also enabled an objective examination of human psychoemotional processes by nuclear magnetic resonance imaging, in which the changes of mass and energy in concomitant events at the atomic levels are not possible to be separated. The patients complaints and symptoms, till now treated separately as functional or organic variables, are additionally linked to the human organism as a whole. Moreover, in 963, extremely small doses of neuropeptides appeared to be effective in treatment of those patients. The clinical model of hypothalamic insufficiency in women after postpartum hemorrhage enabled to demonstrate their existence in animal hypothalamic natural extracts. It also explained the failure in the establishing of their structures, caused by an insufficient quantity of investigated tissue specimens. Peptide neurohormones, being clinically efficient in femto-gram doses, caused a prolongation of the investigation programs, reaching a few million dollars for the subsequent three years. After the utillisation of animal hypothalami, two competitive teams of A. V. Schally and R. Guillemin, established, at least, the structures of hypothalamic hormones, nowadays administered in many branches of medicine, including oncology. The participation of Polish scientists in that investigations, both in the country and abroad, was significant, like the use of magnetic nuclear resonance imaging in the functional monitoring of the brain activity status and the disclosure of the general biological role of oxitocinase in the organism, but also as the publication of the first handbook of Clinical Neuroendocrinology (PZWL, Warszawa, 973), written in , when the structure of the first two hypothalamic neurohormones was just established. Key words: neuroendocrinology, hypophysis, neuropeptides, oxytocin 63

7 Rola neuroendokrynologii eksperymentalnej i klinicznej w rozwoju medycyny* Rudolf Klimek Katedra Ginekologii i Położnictwa UJ, 3-50 Kraków, ul. Kopernika 3 Streszczenie Określenie struktury neurohormonów podwzgórzowych można porównać do pionierskich eksperymentów potwierdzających słuszność twierdzenia A. Einsteina o tożsamości masy i energii. Eksperymentalne, a później kliniczne potwierdzenie postulowanej w 947r. przez G.W. Harrisa neurosekrecyjnej regulacji ustroju nie tylko otworzyło nowy etap w rozwoju medycyny, ale ostatnio umożliwiło obiektywne badanie czysto ludzkich procesów psycho-emocjonalnych za pomocą magnetycznego rezonansu jądrowego, gdzie nie da się rozdzielić zmian masy i energii w równocześnie zachodzących zdarzeniach na poziomie atomów. W ten sposób połączono dolegliwości i objawy chorobowe, dotychczas oddzielnie traktowane jako odpowiednio zmienne czynnościowe i organiczne i dodatkowo odniesiono do stanu organizmu człowieka jako całości. Co więcej, w 963r. niewyobrażalnie niskie dawki neuropeptydów okazały się skuteczne w leczeniu ludzi. Model klinicznej niewydolności podwzgórza u kobiet po przebytych krwotokach położniczych pozwolił na udowodnienie nie tylko ich istnienia w naturalnych wyciągach neuroprzysadek zwierzęcych, ale przede wszystkim wyjaśnił kilkunastoletnie niepowodzenia w ustalaniu ich struktury z powodu niewystarczającej ilości przerabianego materiału zwierzęcego. Działające leczniczo w femtogramowych dawkach neuropeptydowe hormony stały się podstawą do uzasadnienia przedłużenie o kolejne, ale już ostanie 3 lata programów o wartości wielu milionów dolarów. Po zużyciu podwzgórzy zwierzęcych dwa rywalizujące ze sobą zespoły A.V. Schally ego i R. Guillemin a ustaliły wreszcie struktury hormonów podwzgórzowych, obecnie stosowanych we wszystkich dziedzinach medycyny na czele z onkologią. Znaczny w tym udział mieli Polacy, czego dowodem m.in. jest wykorzystywanie magnetycznego rezonansu jądrowego do funkcjonalnego badania stanu mózgu i odkrycie ogólnobiologicznej roli oksytocynazy w ustroju oraz wydanie pierwszego na świecie podręcznika Neuroendokrynologii klinicznej (PZWL Warszawa 973), napisanego w latach 969-7, gdy dopiero ustalono strukturę pierwszych dwóch hipofizotropowych hormonów podwzgórzowych. Słowa kluczowe: neuroendokrynologia, podwzgórze, neuropeptydy, oksytocyna * Pracę tę poświęcam Rektorowi, Prof. dr h. c. Tadeuszowi Pawlikowskiemu Wstęp Określenie struktury neurohormonów podwzgórzowych można porównać do pionierskich eksperymentów potwierdzających słuszność twierdzenia A. Einsteina o tożsamości masy i energii. Eksperymentalne, a później kliniczne potwierdzenie postulowanej w 947 r. przez G.W. Harrisa neurosekrecyjnej regulacji ustroju nie tylko otworzyło nowy etap w rozwoju medycyny, ale też pośrednio umożliwiło obiektywne badanie czysto ludzkich procesów psycho-emocjonalnych za pomocą magnetycznego rezonansu jądrowego, gdzie nie da się rozdzielić zmian masy i energii w równocześnie zachodzących zdarzeniach na poziomie atomów. W ten sposób połączono dolegliwości i objawy chorobowe, dotychczas oddzielnie traktowane jako odpowiednio zmienne czynnościowe i organiczne oraz dodatkowo odniesiono je do stanu organizmu człowieka jako całości. Co więcej, w 963r. niewyobrażalnie niskie dawki neuropeptydowych hormonów okazały się skuteczne w leczeniu ludzi. Model klinicznej niewydolności podwzgórza u kobiet po przebytych krwotokach położniczych pozwolił na udowodnienie nie tylko ich istnienia w naturalnych wyciągach neuroprzysadek zwierzęcych, ale przede wszystkim wyjaśnił kilkunastoletnie niepowodzenia w ustalaniu ich struktury z powodu niewystarczającej ilości przerabianego materiału zwierzęcego [,,3,4]. Działające leczniczo w femtogramowych dawkach neuropeptydowe hormony stały się m.in. podstawą do przedłużenia o kolejne, ale już ostanie 3 lata programów badawczych o wartości wielu milionów dolarów. Po zużyciu podwzgórzy zwierzęcych dwa rywalizujące ze sobą zespoły A.V. Schally ego i R. Guillemin a ustaliły wreszcie struktury hormonów podwzgórzowych, obecnie stosowanych we wszystkich dziedzinach medycyny na czele z onkologią [5, 6, 7]. Znaczny w tym udział mieli Polacy, czego dowodem np. jest wykorzystywanie magnetycznego rezonansu jądrowego do funkcjonalnego badania stanu mózgu i odkrycie ogólnobiologicznej roli oksytocynazy w ustroju oraz wydanie pierwszego na świecie podręcznika Neuroendokrynologii klinicznej (PZWL Warszawa 973), napisanego w latach 969-7, gdy dopiero ustalono strukturę dwóch pierwszych hipofizotropowych hormonów podwzgórzowych: TRH i LH-RH [8]. Neuroendokrynologia w zarysie historycznym Neuroendokrynologia, jako wyróżniona część medycyny zajmująca się zdrowiem ludzi od ich poczęcia do starości, ze względu na podmiot i przedmiot jej zainteresowań znajduje się w centrum zainteresowania społecznego, ponieważ zapewnia 63

8 Endokrynologia Polska / Polish Journal of Endocrinology 004; 5 (55) istnienie gatunku Homo sapiens przez zabezpieczenie pokoleniowego przekazu życia. Na tym polega szczególna odpowiedzialność zawodowa lekarzy, a zwłaszcza ginekologów, którzy na co dzień decydują o możliwości spełnienia macierzyństwa. W tym znaczącą rolę odgrywają problemy psychoemocjonalne, zawsze słusznie łączone ze stanem układu nerwowego, co ostatecznie zbliżyło całą medycynę do psychologii. Zasadnicze jednak w tym znaczenie miało włączenie produkcji przez komórki nerwowe hormonów w jeden złożony psychoneuro-endo-immunologiczny system, który znalazł doskonałe uzupełnienie przez możliwość badania procesów psycho-emocjonalnych mózgu na poziomie atomowym za pomocą magnetycznego rezonansu jądrowego. Wszystko to nastąpiło w drugiej połowie XX wieku dzięki postępowi technologii, opartej na kwantowej mechanice i w końcu termodynamice. Niestety nie nadąża za tym zmiana myślenia medcznego z trudnościami, opartego wreszcie na biologii molekularnej, a już skazanego na konieczne dostosowanie się do medycznej termodynamiki również w diagnostyce i terapii. Rozpoznawanie i leczenie zaburzeń neurohormonalnych podwzgórza u ludzi stało się osiągnięciem medycyny, w której mózg ludzki przez swą wyjątkową pozycję w przyrodzie faktycznie jednoczy wysiłki badaczy z wielu dziedzin nauki. Polscy ginekolodzy poświęcili neuroendokrynologii dwa międzynarodowe sympozja w 963 i 973 roku w Krakowie, gdzie po raz pierwszy na świecie wprowadzono do leczenia hipofizotropowe neurohormony podwzgórzowe [9, 0, ]. Pierwsze z nich odbyło się zanim poznano ich strukturę, a drugie tuż po ich zsyntetyzowaniu. Dzięki ich prostej budowie i niesłychanie wysokiej właściwej aktywności hormonalnej rozpoczęła się w klinikach całego świata faktyczna współpraca chemików, biochemików, farmakologów i klinicystów, którzy z racji swych zainteresowań stali się neuroendokrynologami ze specjalizacją wynikającą z ich przygotowania zawodowego. W 906 r. zaczęto wykorzystywać w klinice odkrycie H.H. Dale istnienia w wyciągach z przysadki mózgowej aktywności oksytotycznej. W 9 roku A. Frank po raz pierwszy zastosował w moczówce prostej ekstrakty z części nerwowej przysadki mózgowej, wykorzystując odkrycie aktywności wazopresynowej w przysadce przez C. Oliviera i E.A. Schafera w 895 r., a związanej w 898 r. z jej tylnym płatem przez W.H. Howella. Sam E.A. Schafer jako pierwszy w 93 r, w ten sam sposób pobudzał wydalanie mleka z gruczołów mlecznych u ludzi, nie przypisując przedniemu płatowi przysadki żadnej roli fizjologicznej. Należy dodać, że wcześniej w 894 r. G. Oliver i E.A. Schafer znaleźli też w nadnerczach czynnik podwyższający ciśnienie krwi. Niezależnie od nich w 895 r. N. Cybulski z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie udowodnił, że izolowane z nadnerczy czynne ciało jest hormonem wydzielanym do krwi, a nie tylko produktem ekstrahowanym z tkanek. Dziś wiemy, że zakończenia nerwów parasympatycznych bezpośrednio regulują sekrecję adrenaliny w rdzeniu nadnerczy. W 947 roku G. Harris postulował neurohormonalną regulację przysadki mózgowej (wówczas zwaną jeszcze jej częścią gruczołową) drogą wrotnego podwzgórzowo-przysadkowego krążenia krwi, co dopiero w 955 M. Saffran i A.V. Schally potwierdzili in vitro obecność specyficznych mediatorów (czynników) podwzgórzowych przy wydzielaniu ACTH. Rok wcześniej V. du Vigneaud odizolował oksytocynę od wazopresyny i dokonał ich syntezy, co ostatecznie zapoczątkowało obiektywną weryfikację nagromadzonych przez lata informacji eksperymentalnych i klinicznych. W końcu XIX wieku omawianych aktywności hormonalnych nie można było rozróżniać na poziomie biochemicznym, a tylko fizjologicznym i na szczęście klinicznym. Na początku drugiej połowy XX wieku miałem trudności w łączeniu dobrych efektów klinicznych z nieznanymi ze swej struktury chemicznej hipofizotropowymi hormonami podwzgórzowymi tylko dlatego, że w naturalnych wyciągach z tylnego płata przysadki mózgowej uznawano istnienie tylko oksytocyny i wazopresyny. W latach opublikowałem pierwsze efekty klinicznego leczenia kobiet naturalnymi, ale różnymi od oksytocyny i wazopresyny hormonami podwzgórzowymi [,, 9,, 3]. Wykorzystałem przy tym głównie równolegle prowadzone prace eksperymentalne nad uwalnianiem ACTH przez M. Pawlikowskiego. Drażnienie oraz niszczenie pewnych okolic podwzgórza prowadziło do zmian w wydzielaniu hormonu kortykotropowego (ACTH) oraz odpowiedzi przysadki na stres, co wiązano z obecnością w podwzgórzu neurohormonu, nazwanego czynnikiem lub hormonęm uwalniającym kortykotropinę (corticotropin releasing factor CRF, CRH). ACTH pobudza sterydogenezę w korze nadnerczy, a zwłaszcza wydzielanie glikokortykosterydów i androkortykosterydów oraz jest konieczny do utrzymania masy tkankowej kory nadnerczy. ACTH pobudza również proces regeneracji kory nadnerczy [4]. Nie ustalono również w sposób jednoznaczny lokalizacji neuronów wytwarzających kortykoliberynę w tzw. polu hipofizotrofowym podwzgórza, obejmującym wyniosłość pośrodkową, jądra łukowate, jądra brzuszno-przyśrodkowe i ich najbliższą okolicę. M. Pawlikowski obserwował zmiany wielkości jąder komórek nerwowych n. ventromedialis i n. arcuatus u szczurów w następstwie adrenalektomii oraz podawania kortyzolu [5]. Przede wszystkim wykazałem niespotykaną do tej pory bardzo wielką ich aktywność własną, co ułatwiło dokończenie prac nad ich strukturą m.in. przez A.V. Schally ego [6]. Podwzgórzowe neurohormony są peptydami i zaliczamy do nich oksytocynę, wazopresynę i hormony uwalniające. Pierwsze dwa z nich, obok lizyno-wazopresyny, wazotocyny, mezotocyny, izotocyny i glumitocyny należą do naturalnych hormonów nonapeptydowych uzyskanych już synte- 633

9 tycznie, przy czym synteza wazotocyny i mezotocyny nastąpiła jeszcze przed wykazaniem ich istnienia w przyrodzie. Oksytocyna występuje u kręgowców, wazopresyna u wszystkich dotąd zbadanych ssaków, z wyjątkiem zawierających lizyno-wazopresynę świni i hipopotama, wazotocyna u ptaków, płazów i ryb, mezotocyna u żab, a izotocyna i glumitocyna u różnych gatunków ryb. Badania z zakresu endokrynologii porównawczej, dzięki postępowi chemii i farmakologii wymienionych związków, wytyczają nowe możliwości bliższego poznania rozwoju układu neurohormonalnego w przyrodzie i interesują nas szczególnie ze względu na zbliżoną do nich budowę podwzgórzowych hormonów uwalniających, do niedawna zwanych czynnikami uwalniającymi (releasing factors), których cząsteczki zawierają od trzech do kilkunastu aminokwasów [4, 8, 9, 7]. W przeciwieństwie do badań eksperymentalnych obserwacja kliniczna jest procesem długotrwałym, wymagającym nierzadko wielu lat do jej dokończenia w całości. Leczenie dotyczy ludzi chorych i stąd ocena własności hormonów wymaga dużego i jednorodnego materiału klinicznego pod względem jak największej liczby branych pod uwagę parametrów. Związek przyczynowy pomiędzy stosowanym hormonem a efektem leczenia nie może budzić wątpliwości z powodu równoczesnego stosowania innych leków, czy poza farmakologicznych metod wspomagających terapię. Warunki te uwzględniano przy klinicznej ocenie skuteczności terapeutycznej naturalnych wyciągów neuroprzysadki oraz syntetycznej oksytocyny i wazopresyny. Opublikowane w 963 roku pierwsze wyniki leczniczego zastosowania tych hormonów dotyczyły jedynie sprawdzenia ich skuteczności w stałym stymulowaniu przysadki mózgowej [, 3]. W 966 roku udowodniłem wpływ hormonów podwzgórzowych na miesiączkowanie u 00 kobiet z zespołem podwzgórzycy pociążowej; miesiączkowanie wystąpiło u 7 kobiet z jego brakiem, jego uregulowanie u 3 na 58 nieregularnie miesiączkujących i poprawę natężenia miesiączki u 6 przy równoczesnym ustąpieniu dolegliwości ogólnoustrojowych []. W 968 r. wyniki potwierdziłem leczeniem wyłącznie hormonami podwzgórzowymi 83 kobiet, z których przed leczeniem tylko 9% wykazywało prawidłowe miesiączkowanie w porównaniu z 57% po leczeniu. Również wysoce statystycznie znamienne okazało się,5 krotne zwiększenie regularnych i,7 razy zmniejszenie nieregularnych krwawień, jak i prawie trzykrotnie zmniejszenie odsetka braku miesiączek. W 85% uległ poprawie stan ogólny chorych, a w 9% tych kobiet stwierdzono zajście w ciążę [3]. Wymiernym potwierdzeniem skuteczności omawianego leczenia była analiza 39 pól widzenia u kobiet z zespołem podwzgórzycy pociążowej i młodzieńczej w porównaniu z 45 kobietami bez klinicznie uchwytnych oznak niewydolności układu podwzgórzowo-przysadkowego. Tylko u osób z niedoczynnością podwzgórza stwierdzono powiększenie się pól widzenia []. Badania biochemiczne Dwadzieścia jeden lat trwająca, bezprzykładna rywalizacja dwóch zespołów uczonych, kierowanych przez Francuza R. Guillemin i Polaka A.V, Schally ego przez 4 pierwszych lat nie doprowadziła do wyizolowania i określenia struktury hipotetycznych wówczas hormonów przysadkotropowych dla udowodnienia teorii neurosekrecji G. Harrisa [5, 6, 7]. Obaj w 950 roku niezależnie od siebie rozpoczęli doktoraty w Montrealu nad kontrolą funkcjonowania przysadki mózgowej i niezależnie udowodnili, że do produkcji ACTH przez hodowlę komórek przysadki konieczny jest dodatek materiału z komórek podwzgórza. Przeprowadzali badania metodyczne w latach , od 957 roku pracując nawet wspólnie przez 5 lat, ale nie byli wówczas w stanie wyizolować CRF (corticotropin releasing hormone) pomimo olbrzymich wysiłków i dysponowania wieloma milionami dolarów dotacji. R. Guillemin używał materiału z podwzgórzy owiec, a A.V. Schally - ze świń. Po 7 bezowocnych latach poszukiwań CRF doszło 6 analogicznych lat prób izolacji TRF. W 966 r. AV. Schally na podstawie analizy 3 mg materiału uzyskanego ze podwzgórzy świń mógł podać tylko trójaminokwasowy skład tego hormonu. Od stycznia 969 roku postanowiono nawet cofnąć im dotacje na dalsze badania. W tym czasie w Paryżu (967 i 968) ukazały się kolejne moje prace nad efektami klinicznymi naturalnych wyciągów podwzgórzowych z zastosowaniem podwójnej ślepej próby [, 3]. Te kliniczne dowody uzmysłowiły badaczom podwzgórza, że hormony hipofizotropowe działają w nieprawdopodobnie małych, bo piko- i femtogramowych dawkach ( 0, g). W grudniu 968 roku R. Guillemin na podstawie analizy mg TRF uzyskanego z podwzgórzy owiec potwierdził trójaminokwasowy skład chemiczny podany przez A.V. Schally ego, który września 969 ze swoimi chemikami zsyntetyzował TRF (pyroglu- His-Pro-amide). Okazał się on identyczny u owiec, jak w donieśli rywale 5 tygodni później po wielu latach wzajemnej naukowej rywalizacji, bez chęci wzajemnej współpracy. Postulowane hormony przysadkotropowe okazały się faktem, co umożliwiło nowe dotacje na dokończenie badań nad czynnikami uwalniającymi gonadotropiny, przerwanych w Paryżu w 964 r. przez M. Jutisza i R. Guillemina. W 968 r. w wyciągach z podwzgórza ludzkiego T.W. Redding i A.V. Schally stwierdzili obecność hormonu uwalniającego tyreotropinę (TRH), a w roku następnym ustalono jego wzór i już w 970 r. niezależnie od siebie A. Fleischer, R. Burgus, W. Vale, T.F. Ounn i R. Guillemin, a także A. Hershman i B. Pittman zastosowali u ludzi syntetyczny hormon TRH. Rok 97 przyniósł syntezę dalszych hormonów podwzgórzowych, które od tej pory wraz ze swoimi analogonami systematycznie zostają wprowadzane do diagnostyki i terapii klinicznej. W 969r. rywalizujące zespoły w krótkim czasie opracowały nowe testy laboratoryjne i już w końcu 634

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy 1 WK Układ wewnątrzwydzielniczy Klasyfikuj prace ogólne dotyczące układu wewnątrzwydzielniczego i chorób układu wewnątrzwydzielniczego u dzieci w WS 330. Opieka pielęgniarska nad pacjentami z chorobami

Bardziej szczegółowo

XIII. 29.11-1.12. 2007 Hotel Kasprowy

XIII. 29.11-1.12. 2007 Hotel Kasprowy XIII 29.11-1.12. 2007 Hotel Kasprowy ORGANIZATORZY: Klinika Endokrynologii CMKP Oddział Warszawski PTE Narodowa Fundacja Endokrynologii im. W. Hartwiga XIII JESIENNA SZKOŁA ENDOKRYNOLOGII 29 listopada

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza

Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza lek. Jacek Bujko 17 października 2014 Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza W diagnostyce laboratoryjnej uszkodzenia podwzgórza można stwierdzić cechy niedoczynności

Bardziej szczegółowo

Tarczyca a ciąża. Kraków 22-23 października 2010. www.tarczycaciaza.cm-uj.krakow.pl

Tarczyca a ciąża. Kraków 22-23 października 2010. www.tarczycaciaza.cm-uj.krakow.pl Tarczyca a ciąża Kraków 22-23 października 2010 Organizator: Katedra i Klinika Endokrynologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum www.tarczycaciaza.cm-uj.krakow.pl Szanowni Państwo, Drogie Koleżanki,

Bardziej szczegółowo

POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII I DIABETOLOGII

POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII I DIABETOLOGII POSTĘPY ENDOKRYNOLOGII I DIABETOLOGII Jurata, hotel Neptun 16-18 czerwca 2011 r. Za kształcenie ORGANIZATORZY: w endokrynologii Klinika Endokrynologii CMKP Oddział Warszawski PTE Narodowa Fundacja Endokrynologii

Bardziej szczegółowo

Przysadka mózgowa. Przysadka mózgowa

Przysadka mózgowa. Przysadka mózgowa Przysadka mózgowa Przysadka mózgowa 1 Przysadka mózgowa Przysadka mózgowa 2 Przysadka mózgowa Przysadka mózgowa 3 Przysadka mózgowa K. kwasochłonne GH i PRL K. zasadochłonne TSH, FSH, LH, ACTH K. chromofobne

Bardziej szczegółowo

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl Molekuły Miłości Borys Palka Katarzyna Pyzik www.agh.edu.pl Zakochanie Przyczyną Hormonalnych Zmian Grupa zakochanych, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet ) Grupa kontrolna, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet)

Bardziej szczegółowo

CO NOWEGO W ENDOKRYNOLOGII I CHOROBACH METABOLICZNYCH? Kurs kształcenia ustawicznego z endokrynologii i chorób metabolicznych pkt 20

CO NOWEGO W ENDOKRYNOLOGII I CHOROBACH METABOLICZNYCH? Kurs kształcenia ustawicznego z endokrynologii i chorób metabolicznych pkt 20 CO NOWEGO W ENDOKRYNOLOGII I CHOROBACH METABOLICZNYCH? Kurs kształcenia ustawicznego z endokrynologii i chorób metabolicznych pkt 20 OLSZTYN 7-10 IX. 2006r CZWARTEK 7.IX. Sesja I (15:30 16:45) PROBLEMY

Bardziej szczegółowo

Drogie Koleżanki i Koledzy!

Drogie Koleżanki i Koledzy! 11-13.03 2010 Szanowni Państwo! Drogie Koleżanki i Koledzy! Warszawa, 6 listopada 2009 Zapraszamy Was wszystkich bardzo serdecznie w dniach 11-13 marca 2010 roku do nowego hotelu Prezydent w pięknej, słonecznej

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Endokrynologia Kod modułu LK.3.E.015. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Lekarski

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Endokrynologia Kod modułu LK.3.E.015. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Lekarski Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Specjalności: SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Endokrynologia Kod modułu LK.3.E.015 II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Lekarski

Bardziej szczegółowo

Kardiologia małych zwierząt

Kardiologia małych zwierząt Międzynarodowa Konferencja VetCo Kardiologia małych zwierząt 5-6 września 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja 7/2, 00-401 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Patologia. QZ 1-39 Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 40-109 Patogeneza. Etiologia QZ 140-190 Objawy choroby QZ 200-380 Nowotwory.

Patologia. QZ 1-39 Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 40-109 Patogeneza. Etiologia QZ 140-190 Objawy choroby QZ 200-380 Nowotwory. QZ Patologia QZ 1-39 Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 40-109 Patogeneza. Etiologia QZ 140-190 Objawy choroby QZ 200-380 Nowotwory. Torbiele Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 1 Organizacje. Towarzystwa,

Bardziej szczegółowo

II Zachodniopomorskie Spotkania z Endokrynologią

II Zachodniopomorskie Spotkania z Endokrynologią II Zachodniopomorskie Spotkania z Endokrynologią Szczecin, 21 22.11.2014 r. II Komunikat II Zachodniopomorskie Spotkania z Endokrynologią Klinika Endokrynologii, Chorób Metabolicznych i Chorób Wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12.6 Specjalność: - 1. PRZEDMIOT NAZWA

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEDWCZESNEGO DOJRZEWANIA PŁCIOWEGO U DZIECI

LECZENIE PRZEDWCZESNEGO DOJRZEWANIA PŁCIOWEGO U DZIECI Załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Nazwa programu: LECZENIE PRZEDWCZESNEGO DOJRZEWANIA PŁCIOWEGO U DZIECI ICD-10 E 22.8 Przedwczesne dojrzewanie płciowe

Bardziej szczegółowo

15-17.10. 2009 Hotel Mercure Kasprowy

15-17.10. 2009 Hotel Mercure Kasprowy XV 15-17.10. 2009 Hotel Mercure Kasprowy ORGANIZATORZY: Klinika Endokrynologii CMKP Oddział Warszawski PTE Narodowa Fundacja Endokrynologii im. W. Hartwiga P R O G R A M Czwartek, 15.10.2009 Co nowego

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Fundacja Akademia Nowoczesnej Diagnostyki. zaprasza na

Fundacja Akademia Nowoczesnej Diagnostyki. zaprasza na zaprasza na Specjalistyczny kurs dla Diagnostów laboratoryjnych DIAGNOSTYKA LABORATORYJNA MĘSKIEJ PŁODNOŚCI [ STANDARDOWE BADANIE NASIENIA ] Data/miejsce kursów: I termin: 21-23.10.2010, Kraków II termin:

Bardziej szczegółowo

Klinika Diabetologii i Otyłości Wieku Rozwojowego, II Katedra Pediatrii

Klinika Diabetologii i Otyłości Wieku Rozwojowego, II Katedra Pediatrii PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Postępy w terapii cukrzycy typu 1 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Ginekologia. Klasyfikuj prace ogólne dotyczące ginekologii pediatrycznej w WS 360. Klasyfikuj: Rozmnażanie człowieka w WQ 205.

Ginekologia. Klasyfikuj prace ogólne dotyczące ginekologii pediatrycznej w WS 360. Klasyfikuj: Rozmnażanie człowieka w WQ 205. WP Ginekologia Klasyfikuj prace ogólne dotyczące ginekologii pediatrycznej w WS 360. Klasyfikuj prace dotyczące pielęgniarstwa ginekologicznego oraz opieki nad pacjentami z chorobami ginekologicznymi w

Bardziej szczegółowo

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych.

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych. lek. Magdalena Bosak-Prus Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu, Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Wieku Rozwojowego, młodszy asystent Ocena profilu oreksyny A i greliny

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU BIOMEDYCZNE ASPEKTY ANDROLOGII. 1. Nazwa przedmiotu. 2. Numer kodowy PHY06e. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski

KARTA PRZEDMIOTU BIOMEDYCZNE ASPEKTY ANDROLOGII. 1. Nazwa przedmiotu. 2. Numer kodowy PHY06e. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski Projekt OPERACJA SUKCES unikatowy model kształcenia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi odpowiedzią na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy współfinansowany ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

katedra fizjologii i biochemii zwierząt

katedra fizjologii i biochemii zwierząt katedra fizjologii i biochemii zwierząt RYS HISTORYCZNY Powstanie Katedry 1951 r Z chwilą utworzenia Wydziału Zootechnicznego Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu (rozporządzenie Ministra Szkół Wyższych

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: trening zdrowotny

Specjalizacja: trening zdrowotny Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS w Cyklu Kształcenia 2014-2016 Katedra Fizjoterapii Jednostka Organizacyjna: Zakład Fizjoterapii Klinicznej i Praktyk Zawodowych Kierunek: Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: trening zdrowotny

Specjalizacja: trening zdrowotny Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU Kształcenia 2014-2016 Katedra Fizjoterapii Jednostka Organizacyjna: Rodzaj studiów i profil : Nazwa przedmiotu: Tryb studiów Rok Zakład

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqw ertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwer tyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyui opasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop

wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqw ertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwer tyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyui opasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqw ertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwer tyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyui opasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop Konferencja asdfghjklzxcvbnmqwertyuiopas

Bardziej szczegółowo

Intensywna terapia i choroby układu oddechowego małych zwierząt w praktyce

Intensywna terapia i choroby układu oddechowego małych zwierząt w praktyce Międzynarodowa Konferencja VetCo Intensywna terapia i choroby układu oddechowego małych zwierząt w praktyce 18-19 maja 2013, Falenty k. Warszawy Materiały konferencyjne 1 Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary

Bardziej szczegółowo

Nefrologia i urologia małych zwierząt w praktyce

Nefrologia i urologia małych zwierząt w praktyce Międzynarodowa Konferencja VetCo Nefrologia i urologia małych zwierząt w praktyce 17-18 maja 2014, Falenty k. Warszawy Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al.

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II MÓZGOWE MECHANIZMY FUNKCJI PSYCHICZNYCH 1.1. ZMYSŁY CHEMICZNE (R.7.3) 1.2. REGULACJA WEWNĘTRZNA (R.10) Zakład Psychofizjologii UJ ZMYSŁY CHEMICZNE Chemorecepcja: smak,

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ LEKARSKI II. Poziom i forma studiów. Osoba odpowiedzialna (imię, nazwisko, email, nr tel. służbowego) Rodzaj zajęć i liczba godzin

WYDZIAŁ LEKARSKI II. Poziom i forma studiów. Osoba odpowiedzialna (imię, nazwisko, email, nr tel. służbowego) Rodzaj zajęć i liczba godzin WYDZIAŁ LEKARSKI II Nazwa kierunku Nazwa przedmiotu Jednostka realizująca Rodzaj przedmiotu Obszar nauczania Cel kształcenia Biotechnologia, specjalność Biotechnologia medyczna Poziom i forma studiów I

Bardziej szczegółowo

Doustna antykoncepcja hormonalna

Doustna antykoncepcja hormonalna Doustna antykoncepcja hormonalna Gdańsk 2013 Redaktor prowadzący: Agnieszka Frankiewicz Redakcja: Agnieszka Frankiewicz, Izabela Siemaszko Korekta: Agnieszka Frankiewicz, Izabela Siemaszko Projekt okładki

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 24. Fizjologia i patofizjologia układu pokarmowego.

Ćwiczenie 24. Fizjologia i patofizjologia układu pokarmowego. Zawartość Ćwiczenie 24. Fizjologia i patofizjologia układu pokarmowego.... 1 Ćwiczenie 25. Układ dokrewny I. Czynność endokrynna trzustki. Hormonalna regulacja wzrostu i metabolizmu - podstawy fizjologiczne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla studentów V roku

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla studentów V roku PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla studentów V roku 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Nefrologia 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek )

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r.

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. w sprawie utworzenia kierunku genetyka i biologia eksperymentalna - studia pierwszego stopnia oraz zmieniająca uchwałę w sprawie

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Wychowanie Fizyczne SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

DOKTORAT HONORIS CAUSA POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ DLA PROF. JERZEGO KAWIAKA

DOKTORAT HONORIS CAUSA POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ DLA PROF. JERZEGO KAWIAKA DOKTORAT HONORIS CAUSA POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ DLA PROF. JERZEGO KAWIAKA Podczas uroczystej inauguracji roku akademickiego prof. dr hab. n. med. Jerzy Kawiak otrzymał doktorat honoris causa Pomorskiej

Bardziej szczegółowo

4. Organizacja zajęć z Endokrynologii:

4. Organizacja zajęć z Endokrynologii: Katedra i Klinika Endokrynologii, Przemiany Materii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Ul. Przybyszewskiego 49 60-355 Poznań tel.: 61 869 13 30 fax: 61

Bardziej szczegółowo

2. Etiopatogeneza astmy... 14 2.1. Układ oddechowy... 14 2.2. Układ krążenia... 16

2. Etiopatogeneza astmy... 14 2.1. Układ oddechowy... 14 2.2. Układ krążenia... 16 INTENSYWNA TERAPIA STANU ASTMATYCZNEGO 1. Definicja... 13 2. Etiopatogeneza astmy... 14 2.1. Układ oddechowy... 14 2.2. Układ krążenia... 16 3. Obraz kliniczny... 17 3.1. Rozpoznanie... 17 3.2. Diagnostyka

Bardziej szczegółowo

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE POSZUKIWANIA NOWYCH LEKÓW I METOD TERAPII W PSYCHIATRII 27-28.05.2011 Hotel Amber Baltic ul. Promenada Gwiazd 1 72-500 Międzyzdroje POLSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE

Bardziej szczegółowo

Neuroendokrynne aspekty anorexia nervosa i bulimia nervosa

Neuroendokrynne aspekty anorexia nervosa i bulimia nervosa Postępy Psychiatrii i Neurologii, 2002, 11, 81-85 Spostrzeżenia kliniczne Clinical lzints Neuroendokrynne aspekty anorexia nervosa i bulimia nervosa Neuroendocrine aspects oj anorexia nervosa and bulimia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja VetCo Medycyna kotów 11-12 kwietnia 2015 Warszawa Materiały konferencyjne

Międzynarodowa Konferencja VetCo Medycyna kotów 11-12 kwietnia 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Międzynarodowa Konferencja VetCo Medycyna kotów 11-12 kwietnia 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja 7/2, 00-401 Warszawa tel. 22 127

Bardziej szczegółowo

VIII Ogólnopolski Zjazd Naukowy Sekcji Toksykologii Klinicznej Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Toksykologia kliniczna XXI wieku

VIII Ogólnopolski Zjazd Naukowy Sekcji Toksykologii Klinicznej Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Toksykologia kliniczna XXI wieku VIII Ogólnopolski Zjazd Naukowy Sekcji Toksykologii Klinicznej Polskiego Towarzystwa Lekarskiego Toksykologia kliniczna XXI wieku połączony ze Zjazdem Oddziału Gdańskiego Polskiego Towarzystwa Farmakologicznego

Bardziej szczegółowo

29.11-1.12.2012 Hotel Mercure Kasprowy

29.11-1.12.2012 Hotel Mercure Kasprowy XVIII 29.11-1.12.2012 Hotel Mercure Kasprowy ORGANIZATORZY: Klinika Endokrynologii CMKP Oddział Warszawski PTE Narodowa Fundacja Endokrynologii im. W. Hartwiga Warszawa, 20 sierpnia 2012 r. Zaproszenie

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3 Kod przedmiotu: IOZRM-L-3k18-2012-S Pozycja planu: B18 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność - Jednostka

Bardziej szczegółowo

the biomerieux Sp. z o.o. ul. Żeromskiego 17 01-882 Warszawa Tel. 022 569 85 00 Fax. 022 569 85 54 www.biomerieux.pl www.biomerieux.

the biomerieux Sp. z o.o. ul. Żeromskiego 17 01-882 Warszawa Tel. 022 569 85 00 Fax. 022 569 85 54 www.biomerieux.pl www.biomerieux. 0-08/ 010PL9900A / Ten dokument nie jest prawnie obowiązujący biomerieux zastrzega sobie prawo do modyfikacji bez powiadomienia / BIOMERIEUX i jego niebieskie logo, VIDAS i VIDIA tu wykorzystane są zarejestrowanymi

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) I rok, 2 semestr Przedmiot kształcenia treści kierunkowych dr Józef Ratajczyk

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) I rok, 2 semestr Przedmiot kształcenia treści kierunkowych dr Józef Ratajczyk SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Patologia ogólna Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki prowadzącej

Bardziej szczegółowo

Jubileuszowej, XX Jesiennej Szkoły Endokrynologii

Jubileuszowej, XX Jesiennej Szkoły Endokrynologii * Wstępny Program Jubileuszowej, XX Jesiennej Szkoły Endokrynologii 27-29 listopada 2014 r. 27 listopada 2014 r. (czwartek) 16.00-16.15 Uroczyste otwarcie Jubileuszowej, XX Jesiennej Szkoły Endokrynologii

Bardziej szczegółowo

XXVII KONFERENCJA NAUKOWA nt. PADACZKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA EPILEPTOLOGII. XXVII th CONFERENCE ON EPILEPSY of the POLISH SOCIETY OF EPILEPTOLOGY

XXVII KONFERENCJA NAUKOWA nt. PADACZKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA EPILEPTOLOGII. XXVII th CONFERENCE ON EPILEPSY of the POLISH SOCIETY OF EPILEPTOLOGY XXVII KONFERENCJA NAUKOWA nt. PADACZKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA EPILEPTOLOGII Warszawa 12-14.05.2016 Pierwsze powiadomienie XXVII th CONFERENCE ON EPILEPSY of the POLISH SOCIETY OF EPILEPTOLOGY Warsaw, May

Bardziej szczegółowo

Plan kursów specjalizacyjnych - A i doskonalących - B 2015 rok (niepłatne)

Plan kursów specjalizacyjnych - A i doskonalących - B 2015 rok (niepłatne) l.p. Plan kursów specjalizacyjnych - i doskonalących - B rok (niepłatne) organizator typ kursu nr CMKP PODSTWOWE SPECJLNOŚCI LEKRSKIE anestezjologia i intensywna terapia Klinika nestezjologii i Intensywnej

Bardziej szczegółowo

WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA

WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA RAMOWY PROGRAM KONFERENCJI WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA WARSZAWA, 11 LIPCA 2014r. SESJA INAUGURACYJNA 09:00 9:40 Rejestracja uczestników, kawa powitalna 09: 40-10:00 OTWARCIE KONFERENCJI - Wystąpienia zaproszonych

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu FARMAKOLOGIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu WSPÓŁCZESNA EKOLOGIA I OCHRONA

Bardziej szczegółowo

IX JESIENNA SZKOŁA ENDOKRYNOLOGII Zakopane, 25-28.09.2003 Elementarz endokrynologii początku XXI wieku

IX JESIENNA SZKOŁA ENDOKRYNOLOGII Zakopane, 25-28.09.2003 Elementarz endokrynologii początku XXI wieku IX JESIENNA SZKOŁA ENDOKRYNOLOGII Zakopane, 25-28.09.2003 Elementarz endokrynologii początku XXI wieku IX Jesienna Szkoła Endokrynologii, zorganizowana przez Sekcję Kliniczną PTE (przewodniczący prof.

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Programu Studiów Doktoranckich WIM na rok akademicki 2011/2012

Załącznik nr 1 do Programu Studiów Doktoranckich WIM na rok akademicki 2011/2012 Załącznik nr 1 do Programu Studiów Doktoranckich na rok akademicki 2011/ Plan dla uczestników I roku Studiów Doktoranckich w roku akademickim 2011/ Semestr I a 1. X.2011 Aula Główna Inauguracja roku akademickiego

Bardziej szczegółowo

TESTY ENDOKRYNOLOGICZNE Kot

TESTY ENDOKRYNOLOGICZNE Kot TESTY ENDOKRYNOLOGICZNE Kot Badanie pojedynczych hormonów Tyroksyna całkowita (T4) wyjaśnienie występowania hormonalnych zaburzeń gruczołu tarczycowego np. nadczynności tarczycy, rzadziej niedoczynności.

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych www.aotm.gov.pl Rekomendacja nr 100/2014 z dnia 31 marca 2014 r. Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych w sprawie usunięcia świadczenia opieki zdrowotnej obejmującego

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

FIZJOLOGIA I PATOLOGIA SUTKÓW U DZIECI I MŁODZIEŻY W DIAGNOSTYCE ULTRASONOGRAFICZNEJ

FIZJOLOGIA I PATOLOGIA SUTKÓW U DZIECI I MŁODZIEŻY W DIAGNOSTYCE ULTRASONOGRAFICZNEJ FIZJOLOGIA I PATOLOGIA SUTKÓW U DZIECI I MŁODZIEŻY W DIAGNOSTYCE ULTRASONOGRAFICZNEJ A.JAKUBOWSKA, M.BRZEWSKI, M.GRAJEWSKA-FERENS, A.MARCIŃSKI, J.MĄDZIK ZAKŁAD RADIOLOGII PEDIATRYCZNEJ I KLINIKA ENDOKRYNOLOGII

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2013/2014

Sylabus na rok 2013/2014 Sylabus na rok 2013/2014 (1) Nazwa przedmiotu Choroby wewnętrzne (2) Nazwa jednostki Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego prowadzącej przedmiot Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Neurophysiology

KARTA KURSU. Neurophysiology KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) Strona 1 z 5. 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Kardiologia

KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) Strona 1 z 5. 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Kardiologia KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Kardiologia 2. Kod modułu 23-CHW 3. Karta modułu ważna od roku akademickiego 213214 4. Wydział Wydział Opieki Zdrowotnej

Bardziej szczegółowo

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę

Bardziej szczegółowo

Kardiologia małych zwierząt w praktyce

Kardiologia małych zwierząt w praktyce Międzynarodowa Konferencja VetCo Kardiologia małych zwierząt w praktyce 20-21 września 2014, Falenty k. Warszawy Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Anestezjologia i reanimacja

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Anestezjologia i reanimacja Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu I nforma cje ogólne Anestezjologia i reanimacja Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Program. 10.00 10.15 Powitanie 10.15 10.45 Otwarcie Sympozjum Czego dokonaliśmy- dokąd zmierzamy Prof. D.Perek

Program. 10.00 10.15 Powitanie 10.15 10.45 Otwarcie Sympozjum Czego dokonaliśmy- dokąd zmierzamy Prof. D.Perek Czwartek, 05 listopada 2009 Program 10.00 10.15 Powitanie 10.15 10.45 Otwarcie Sympozjum Czego dokonaliśmy- dokąd zmierzamy Prof. D.Perek 10.45 11.00 Przerwa na kawę Sesja I 11.00 14.00 Przewodniczą: E.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYKŁADÓW I ĆWICZEŃ w roku akademickim 2006/2007. STACJONARNE JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE na kierunku ANALITYKA MEDYCZNA (studia 5-letnie)

PROGRAM WYKŁADÓW I ĆWICZEŃ w roku akademickim 2006/2007. STACJONARNE JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE na kierunku ANALITYKA MEDYCZNA (studia 5-letnie) Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum PROGRAM WYKŁADÓW I ĆWICZEŃ w roku akademickim 2006/2007 STACJONARNE JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE na kierunku ANALITYKA MEDYCZNA (studia 5-letnie) I ROK STACJONARNE

Bardziej szczegółowo

Konsensus okulistyczno-położniczy w sprawie wskazań do rozwiązania porodu drogą cięcia cesarskiego z powodu zmian w narządzie wzroku

Konsensus okulistyczno-położniczy w sprawie wskazań do rozwiązania porodu drogą cięcia cesarskiego z powodu zmian w narządzie wzroku Konsensus okulistyczno-położniczy w sprawie wskazań do rozwiązania porodu drogą cięcia cesarskiego z powodu zmian w narządzie wzroku Wytyczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego 1 Konsensus okulistyczno-położniczy

Bardziej szczegółowo

II JURAJSKIE SPOTKANIA ONKOLOGICZNE

II JURAJSKIE SPOTKANIA ONKOLOGICZNE II JURAJSKIE SPOTKANIA ONKOLOGICZNE "RAK PIERSI NOWOŚCI W LECZENIU ONKOLOGICZNYM, ONKOPLASTYCE I REKONSTRUKCJI" CZĘSTOCHOWA 13-14.11.2015r. PODSUMOWANIE KONFERENCJI przygotowane przez Akademię Prawa Medycznego

Bardziej szczegółowo

Kierownik Kliniki Rehabilitacji Reumatologicznej Instytut Reumatologii im. Eleonory Reicher Adres: ul. Spartańska 1 02-637 Warszawa

Kierownik Kliniki Rehabilitacji Reumatologicznej Instytut Reumatologii im. Eleonory Reicher Adres: ul. Spartańska 1 02-637 Warszawa Warszawa, 14.06.2011 Życiorys Krystyna Księżopolska- Orłowska prof. ndzw. dr hab. n. med. Kierownik Kliniki Rehabilitacji Reumatologicznej Instytut Reumatologii im. Eleonory Reicher Adres: ul. Spartańska

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : FAKULTET DIAGNOSTYKA LABORATORYJNA PRZY ŁÓŻKU CHOREGO 2. NAZWA

Bardziej szczegółowo

Parametr służący jedynie warunkowo do wyjaśnienia dysfunkcji tarczycy. Ma większe znaczenie jako parametr uzupełniający.

Parametr służący jedynie warunkowo do wyjaśnienia dysfunkcji tarczycy. Ma większe znaczenie jako parametr uzupełniający. Testy Endokrynologiczne Pies Badanie pojedynczych hormonów Tyroksyna całkowita (T4) Wyjaśnienie postępowania zaburzeń hormonalnych tarczycy (niedoczynności rzadziej nadczynności).parametr mało specyficzny,

Bardziej szczegółowo

Endometrioza Gdańsk 2010

Endometrioza Gdańsk 2010 Endometrioza Gdańsk 2010 Redaktor prowadzący: Magdalena Czarnecka Seria wydawnicza rekomendowana przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne Copyright Via Medica ul. Świętokrzyska 73, 80 180 Gdańsk tel.:

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia II WYDZIAŁ LEKARSKI. Rok: IV.

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia II WYDZIAŁ LEKARSKI. Rok: IV. 1. Metryczka Nazwa Wydziału: Program kształcenia (Kierunek studiów, poziom i profil kształcenia, forma studiów np.: Zdrowie publiczne I stopnia profil praktyczny, studia stacjonarne): Rok akademicki: 2015/2016

Bardziej szczegółowo

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez:

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: 2 Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: Prof. dr hab. med. Katarzyna Cypryk Klinika Diabetologii i Chorób Przemiany Materii Uniwersytet Medyczny w Łodzi,

Bardziej szczegółowo