Rozdział 8. Pakiet symulacyjny VENSIM PLE 1

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział 8. Pakiet symulacyjny VENSIM PLE 1"

Transkrypt

1 Rozdział 8. Pakiet symulacyjny VENSIM PLE Ogólna charakterystyka pakietu Vensim PLE (Personal Learning Edition) to pakiet symulacyjny z modułem graficznym przeznaczony do wspomagania procesu modelowania w konwencji dynamiki systemowej. Pozwala w prosty i płynny sposób budować modele systemowo-dynamiczne od schematu przyczynowo-skutkowego do schematu strukturalnego. Jest to produkt firmy Ventana Systems, Inc. udostępniany dla potrzeb edukacyjnych i badań własnych bez opłat licencyjnych. Rys Strona z plikami instalacyjnymi pakietu Vensim PLE Źródło: Ventana Systems, Inc., 1 Treść tego rozdziału powstała na podstawie informacji zamieszczonych we wbudowanym do pakietu Vensim PLE systemie pomocy, dostępnym w opcji HELP/VENSIM MANUALS. 118

2 Program instalacyjny oraz podręcznik użytkownika można pobrać ze strony internetowej W tym celu należy po wejściu na stronę producenta wybrać zakładkę Download, a następnie Free downloads. Po dokonaniu prostej procedury rejestracyjnej (wymagane jedynie podanie imienia i nazwiska oraz adresu ) i zaznaczeniu produktu (Vensim PLE) oraz platformy (Windows) należy kliknąć przycisk Submit..., co pozwoli na przejście do strony pokazanej na rys. 3.9, a umożliwiającej pobranie wszystkich plików potrzebnych do instalacji pakietu Vensim PLE (Disk 1 Disk 6). Uruchomienie pobranego pliku o nazwie venple32.exe pozwoli na instalację pakietu symulacyjnego. W trakcie instalacji, poza typowymi informacjami podawanymi w takich przypadkach, należy określić również przeznaczenie pakietu (zob. rys. 3.10: Install Vensim PLE for learning and personal use only...). Rys Jedno z okiem instalacyjnych pakietu Vensim PLE Źródło: program instalacyjny venple32.exe Wygląd graficznego interfejsu użytkownika pakietu Vensim PLE jest przedstawiony na rys Poza obszarem roboczym oraz typowymi dla środowiska operacyjnego Windows elementami zawiera on: podstawowy pasek narzędziowy, pasek z narzędziami do rysowania schematów, pionowy pasek z narzędziami do analizy modelu i prezentacji wyników symulacji, linię stanu. W aneksie A, w tabelach A.1, A.2 oraz A.3, zestawiono narzędzia pasków narzędziowych wraz z opisem ich znaczenia oraz alternatywnym sposobem wyboru (za pomocą opcji menu), natomiast w tab. A.4 zawarto opis elementów linii stanu. 119

3 Pasek tytułowy Menu Pasek narzędziowy Narzędzia do rysowania Narzędzia do analizy modelu Pasek stanu Obszar roboczy Rys Wygląd głównego ekranu pakietu Vensim PLE Źródło: pakiet Vensim PLE 8.2. Możliwości pakietu Vensim PLE oferuje między innymi następujące możliwości : 1. konstruowanie nowych i modyfikowanie istniejących modeli systemowo-dynamicznych, 2. dokonywanie eksperymentów symulacyjnych na modelu, 3. analiza modelu i wizualizacja wyników eksperymentów symulacyjnych Konstruowanie nowych i modyfikowanie istniejących modeli systemowodynamicznych Pakiet symulacyjny Vensim PLE jest użyteczny już w początkowych etapach tworzenia modelu systemowo-dynamicznego, bowiem jest wyposażony w moduł graficzny umożliwiający rysowanie zarówno schematów przyczynowo skutkowych jak i diagramów strukturalnych. Tworzenie nowego modelu rozpoczyna się wyborem opcji z menu FILE/ NEW MODEL lub przycisku z podstawowego paska narzędziowego, co powoduje ukazanie się 120

4 okienka przedstawionego na rys Służy ono do ustawienia parametrów do sterowania czasem w eksperymentach symulacyjnych przeprowadzanych na modelu systemowodynamicznym. Parametr INITIAL TIME oznacza czas rozpoczęcia symulacji, FINAL TIME czas zakończenia symulacji, TIME STEP to krok symulacji a SAVEPER określa częstotliwość zapisu generowanych przez model wyników. Jego wartość może być wielokrotnością parametru TIME STEP 2. Okienko to umożliwia również wprowadzenie nazwy jednostki czasu w jakiej rozpatruje się badany system (Units for Time). Po zatwierdzeniu wartości parametrów przyciskiem OK można przystąpić do tworzenia nowego modelu. Wartości parametrów, o których tu mowa, mogą być zmienione w dowolnym momencie za pomocą opcji z menu MODEL/ SETTINGS. Początek symulacji (np. 2005) Koniec symulacji (np. 2030) Krok symulacji (dt) Zapisywanie wyników symulacji Jednostka czasu Rys Okno ustawiania parametrów do sterowania czasem w eksperymentach symulacyjnych Źródło: pakiet Vensim PLE Modyfikację istniejącego modelu rozpoczyna się wyborem opcji FILE/ OPEN MODEL lub przycisku z podstawowej belki narzędziowej. Otwiera się wówczas okienko dialogowe znane z innych aplikacji pracujących pod kontrolą systemu operacyjnego Windows, umożliwiające wskazanie żądanego modelu. 2 Znaczenie tych parametrów jest ściśle związane z zastosowaną w Vensimie PLE techniką symulacji opartą na stałych przyrostach czasowych. Szerzej o tej metodzie w punkcie 4.5 książki. 121

5 Rysowanie diagramów W czasie tworzenia diagramów przyczynowo-skutkowych 3 i strukturalnych 4 wykorzystuje się narzędzia opisane na rys i blokowanie możliwości modyfikacji modelu tworzenie zmiennych modelu usuwanie elementów diagramów zaznaczanie, zmiana rozmiarów, przemieszczanie wskazywanych obiektów łączenie zmiennych (zależności przyczynowoskutkowe) KOMENTARZ: tytuł, dodatkowy opis, symbol sprzężenia Rys Narzędzia do rysowania schematów przyczynowo-skutkowych blokowanie możliwości modyfikacji modelu zmienne pomocnicze i parametry strumienie informacyjne usuwanie elementów diagramów zaznaczanie, zmiana rozmiarów, przemieszczanie wskazywanych obiektów poziomy strumień materialny ze stanowiskiem decyzyjnym KOMENTARZ: tytuł, dodatkowy opis, symbol sprzężenia Rys Narzędzia do rysowania schematów strukturalnych 3 Diagram przyczynowo-skutkowy to schemat graficzny pętli sprzężeń występujących w badanym systemie. Więcej na ten temat w punkcie 1.2 ksiązki. 4 Diagram strukturalny to schemat struktury modelu w graficznej notacji dynamiki systemów. Symbole graficzne tej notacji zestawiono na rys

6 Wybór narzędzia następuje poprzez kliknięcie odpowiedniego przycisku. Wybrane narzędzie jest aktywne tak długo, dopóki nie wybierze się innego. W pierwszej kolejności umieszcza się na obszarze roboczym takie elementy diagramów, jak: zmienne, poziomy i parametry, następnie strumienie ze stanowiskami decyzyjnymi (w przypadku schematów strukturalnych), w dalszej kolejności zależności (strumienie) informacyjne, a na końcu dodatkowe symbole (np. oznaczenia typów sprzężeń) i komentarze (np. nazwa diagramu, dodatkowy opis, określenie charakteru pętli w schematach przyczynowo-skutkowych). Przykładowo, aby umieścić na schemacie przyczynowo-skutkowym symbol typu sprzężenia prostego (znak + lub - ) należy kliknąć prawym przyciskiem na grocie strzałki strumienia informacyjnego, co spowoduje pojawienie się okienka przedstawionego jako jeden z elementów rys. 3.13, w którym trzeba zaznaczyć opcję żądanego znaku (Polarity). dochod miesieczny + wplaty + + odsetki + stan konta bankowego + stopa procentowa - + wyplaty Rys Rysowanie schematów przyczynowo-skutkowych W celu dodania do schematu symbolu typu sprzężenia zwrotnego można posłużyć się narzędziem komentarz ( ). Po wyborze tego narzędzia należy kliknąć w miejscu, gdzie ma pojawić się symbol typu sprzężenia, co spowoduje pojawienie się okienka przedstawionego jako jeden z elementów rys W okienku tym dokonuje się wyboru 123

7 kształtu symbolu (Shape / Loop Clkwise lub Loop Counter) oraz znaku + lub - po rozwinięciu listy Image. Rys Rysowanie schematów strukturalnych Dla pełniejszego zobrazowania sposobu rysowania schematów strukturalnych przedstawiono na rys zrzut ekranu pakietu Vensim PLE z gotowym przykładowym diagramem, na którym wskazano narzędzia użyte do dodania poszczególnych jego elementów Formatowanie elementów diagramów Elementy diagramów (zmienne, poziomy, parametry, strumienie materialne ze stanowiskami decyzyjnymi, strumienie informacyjne) można formatować, czyli zmieniać ich kształt (shape), kolor (color), krój czcionki (font), styl linii (line style), umiejscowienie nazwy (word position, valve description) itp. Formatowanie może przebiegać na dwa sposoby. Pierwszy polega na kliknięciu prawym przyciskiem myszy na elemencie do sformatowania, co powoduje pojawienie się okienka właściwego dla danego elementu (zob. rys. 3.15). Kliknięcie na pustym fragmencie obszaru roboczego udostępnia okienko pozwalające na określenie domyślnych ustawień (typu: kolor strzałki, symbolu, czcionki; styl pisma itp.) dla wszystkich elementu powstającego schematu. Każde z okienek daje 124

8 możliwość dokonania zmian formatu w określonym, odpowiednim dla rodzaju elementu zakresie. dochod miesieczny odsetki stopa procentowa wplaty Stan lokaty wyplaty Rys Formatowanie schematów za pomocą kliknięcia prawym przyciskiem myszki na elemencie Drugi sposób formatowania polega na zaznaczeniu danego elementu i posłużeniu się narzędziami paska stanu (rys. 3.16), którego narzędzia opisane są a tabeli A.4 w aneksie A. Rys Formatowanie schematów za pomocą kliknięcia prawym przyciskiem myszki na elemencie Źródło: pakiet Vensim PLE Tworzenie równań Opis matematyczny elementów modelu systemowo-dynamicznego w pakiecie Vensim PLE jest bardzo prosty. Dostęp do edytora równań dla każdego elementu daje przycisk. Użycie tego przycisku powoduje zaznaczenie na diagramie strukturalnym wszystkich elementów, dla których nie ułożono jeszcze równania bądź istniejące równanie jest 125

9 niekompletne lub błędne. Kliknięcie na jakimkolwiek zaznaczonym elemencie spowoduje otwarcie okna edytora równań dla tego elementu. Na rys przedstawiono okno edytora równań dla poziomu. W przeciwieństwie do okien edytorów równań dla zmiennych, strumieni materialnych ze stanowiskami decyzyjnymi oraz parametrów, górna część tego okna jest podzielona na dwie ramki (pozostałe elementy okna są takie same). Górna ramka służy do wprowadzenia wyrażenia będącego pierwszym argumentem funkcji INTEG w równaniu poziomu (zob. równanie 2.3), czyli różnicy strumieni wejściowych i wyjściowych powiązanych z danym poziomem, natomiast dolna ramka do wprowadzenia wartości początkowej poziomu. Konstruowanie wyrażenia w górnej ramce polega na dokonywaniu wyborów (kliknięciami) nazw strumieni (prawa ramka w środkowej części okienka) oraz operatorów matematycznych dostępnych w oknie edytora równań. Panel z listą zmiennych składa się z trzech kart (Variables, Functions i More), których wygląd jest zaprezentowany na rysunku. Karta Functions udostępnia funkcje standardowe pakietu Vensim PLE, które są opisane w innym punkcie niniejszego rozdziału, natomiast karta More daje dostęp do pełnej listy operatorów logicznych pakietu. Rys Okno edytora równań dla poziomu Źródło: pakiet Vensim PLE Okno edytora równań daje możliwość określenia jednostki miary dla danego elementu (Units), a także wprowadzenia dodatkowego opisu (ramka Comment). 126

10 Bardzo przydatną funkcją oferowaną w pakiecie Vensim PLE jest graficzne opisywanie zależności między zmiennymi w postaci tabeli. Funkcja ta jest dostępna z okna edytora równań. Stosuje się ją w sytuacji, gdy wiadomo, że między dwoma zmiennymi istnieje związek, ale nie znana jest jego postać analityczna (np. y=5*x-6) dostępne są natomiast dane rzeczywiste opisujące w sposób fragmentaryczny badaną zależność. Zakłada się tu, że między zmiennymi istnieje pewien związek funkcyjny o ogólnej postaci: Zmienna Y = f (Zmienna X) (Równanie 3.1) Przypuśćmy, że zależność pomiędzy zmienną X (wejściową, niezależną, input), a zmienną Y (wyjściową, zależną, output) wyraża się w liczbach tak, jak przedstawiono to w tab Tab Hipotetyczne dane opisujące zależność między zmiennymi Zmienna X Zmienna Y Źródło: Opracowanie własne Oznacza to, że wartości zmiennej niezależnej zawierają się w przedziale <0, 2>, natomiast zmiennej zależnej <0, 3>. Dla wartości pośrednich pakiet Vensim PLE będzie dokonywał interpolacji, natomiast dla wartości wychodzących poza zdefiniowany zakres będą przyjmowane wielkości skrajne zmiennej zależnej. Można to zilustrować na wykresie w sposób przedstawiony na rys Rys Wykres zależności z tab. 3.2 Kółka ilustrują wartości obserwowane i odpowiadają punktom o współrzędnych ((0,0),(1,2),(2,3)). Linia przerywana pokazuje wartości interpolowane. Ponadto na wykresie 127

11 wyróżniono wartości (.67,1,1.7) zmiennej X i odpowiadające im interpolowane wartości zmiennej Y (1.3,2.0,2.7). Dla wartości zmiennej X spoza zakresu przyjmowane są wielkości skrajne zmiennej Y. Zależność taka będzie opisana w języku symulacyjnym pakietu Vensim PLE w sposób następujący: NAZWA TABELI ( [ (0, 0)-(2, 3 )], (0, 0), (1, 2), (2, 3) ) (Równanie 3.2) lub bez podawania zakresu: NAZWA TABELI ((0, 0), (1, 2), (2, 3) ) (Równanie 3.3) Ogólna postać zapisu jest następująca: NAZWA TABELI ([(x min, y min )-(x max, y max )], (x 1, y 1 ), (x 2, y 2 ),..., (x n, y n ) ) (Równanie 3.4) lub: NAZWA TABELI ((x 1, y 1 ), (x 2, y 2 ),..., (x n, y n ) ) (Równanie 3.5) Tak zdefiniowany element musi zostać użyty w równaniu zmiennej zależnej: ZMIENNA Y = NAZWA TABELI ( ZMIENNA X) (Równanie 3.6) Rys Opisywanie zależności w formie tabeli Równania o przedstawionej wyżej postaci wprowadza się za pośrednictwem edytora równań. Najwygodniej jest posłużyć się w tym celu modułem graficznym dostępnym po wyborze hasła Lookup z listy Type i kliknięciu przycisku As Graph (zob. rys. 3.19), co powoduje pojawienie się okna, zaprezentowanego w prawej części rysunku. W oknie tym 128

12 można wpisać z klawiatury wartości dla zmiennych INPUT (zmienna niezależna) i OUTPUT (zmienna zależna) lub wskazać je kliknięciami na obszarze z prawej strony Dokonywanie eksperymentów symulacyjnych na modelu Po narysowaniu diagramów i opisaniu zmiennych równaniami można dokonać symulacji. W tym celu należy wybrać z menu opcję MODEL/SIMULATE lub przycisk z belki narzędziowej (zob. rys. 3.20). Zostanie w ten sposób uruchomiona procedura obliczeniowa, na skutek której model będzie rozwiązywany dla każdej chwili czasu, a generowane wyniki będą zapisywane w pliku o nazwie wskazanej w ramce (na rysunku jest to domyślnie nadawana przez pakiet Vensim PLE nazwa Current) w folderze, w którym jest zapisany plik ze strukturą i równaniami modelu. Do nazwy wpisanej przez użytkownika jest dodawane automatycznie rozszerzenie VDF. Zmiana wartości parametrów przed symulacją Zmiana nazwy i położenia pliku z wynikami VDF Uruchomienie symulacji Model/Simulate) Zmiana techniki całkowania (EULER lub RUNGE- KUTTA) Wyjście z trybu symulacji Rys Symulacja Przed uruchomieniem przebiegu symulacyjnego można zmienić wartości parametrów. Zmiana ta będzie obowiązywała tylko dla jednego przebiegu, jeśli użytkownik w tym celu 5 Przykłady konkretnych modeli z prezentacją użycia omawianej możliwości przedstawiono w aneksie C (punkty 129

13 posłuży się przyciskiem. Wybór tego narzędzia spowoduje zaznaczenie wszystkich elementów o stałych wartościach (parametry), co widać na rysunku. Kliknięcie zaznaczonego elementu pozwoli na wprowadzenie do pojawiającej się ramki nowej, tymczasowej wartości parametru. Po wprowadzeniu wszystkich pożądanych zmian należy uruchomić procedurę obliczeniową w opisany wcześniej sposób. Podczas obliczeń można posłużyć się jedną z dwóch technik całkowania: metodą Euler a (prostokątów) lub Runge-Kutta. Metodę całkowania wybiera się bezpośrednio przed dokonaniem symulacji za pomocą elementu paska zadań wskazanego na rys Analiza modelu i wizualizacja wyników eksperymentów symulacyjnych Zarówno analizę modelu, jak i roboczą prezentację wyników symulacji umożliwiają w pakiecie Vensim PLE narzędzia z pionowego paska narzędziowego 6. Pasek ten oferuje narzędzia do analizy strukturalnej modelu (zob. rys. 3.21) oraz narzędzia do analizy wyników symulacji dla zmiennej aktywnej (rys. 3.22). Zmienną aktywną jest w danym momencie ten element, którego nazwa jest wyświetlona w pasku tytułowym okna głównego pakietu Vensim PLE. Uaktywnianie zmiennej następuje poprzez dwukrotne kliknięcie na jego nazwie w diagramie strukturalnym modelu. Stan lokaty odsetki wyplaty (Stan lokaty) (Stan lokaty) Diagram pokazujący, na jakie elementy modelu ma wpływ aktywna zmienna* (Stan lokaty) stopa procentowa dochod miesieczny (Stan lokaty) odsetki wplaty wyplaty Stan lokaty Wyświetlenie listy pętli sprzężeń zwrotnych, w jakie jest zaangażowana aktywna zmienna* Listing programu Diagram pokazujący, jakie elementy modelu mają wpływ na aktywną zmienną* Rys Narzędzia analizy strukturalnej modelu dla zmiennej aktywnej 3, 4 oraz 5). 6 Opis znaczenia narzędzi zestawiono w tab. A.3 w aneksie A. 130

14 40,000 0 odsetki Time (Month) odsetki : Current Wykres zmiennej aktywnej Wyniki symulacji dla zmiennej aktywnej w postaci tabeli poziomej i pionowej Porównanie wartości parametrów dla alternatywnych przebiegów symulacyjnych Current odsetki 40,000 30,000 20,000 10,000 0 Stan lokaty 400, , , , Time (Month) stopa procentowa Current: 0.1 Wykresy zmiennej aktywnej i zmiennych, od których jest zależna zmienna aktywna Rys Narzędzia do analizy wyników symulacji dla zmiennej aktywnej Użycie każdego z opisanych na rysunkach narzędzi powoduje pojawienie się okienka wyposażonego w swoje własne narzędzia, których znaczenie jest wyjaśnione na rys Szczególnie przydatne, w procesie tworzenia dokumentacji do modelu symulacyjnego, jest narzędzie pozwalające na skopiowanie zawartości okienka do pamięci wspólnej dla wszystkich aplikacji pracujących pod kontrolą systemu Windows. Skopiowana zawartość może być odtworzona w dowolnej aplikacji za pomocą czynności EDYCJA/WKLEJ. zamknięcie okienka skopiowanie zawartości do schowka zapisanie zawartości w formie pliku zablokowanie okienka wydrukowanie zawartości okienka Rys Narzędzia okienek generowanych przez przyciski pionowego paska narzędziowego 131

15 Narzędzia do analizy wyników symulacji umożliwiają wizualizację rezultatów eksperymentów symulacyjnych w postaci roboczych wykresów i tabel. Ich wygląd i zawartość jest predefiniowana przez producenta systemu. Bardziej zindywidualizowaną, dostosowaną do potrzeb użytkownika, prezentację wyników udostępnia opcja z menu WINDOWS / CONTROL PANEL / GRAPHS. Użycie tej opcji powoduje pojawienie się okienka Control Panel przedstawionego jako element rys (lewy górny róg). Można tu zmodyfikować wcześniej zdefiniowany wykres (Modify), skopiować wykresu (Copy), zdefiniować nowy wykres (New), wyświetlić (Display) lub usunąć (Delete) zdefiniowany wykres. Wybór przycisków Modify, New i Copy powoduje otwarcie okienka przedstawionego na rys w prawym górnym rogu. ukrywanie niektórych elementów wykresu definiowanie tabel użytkownika Rys Definiowanie wykresów użytkownika W okienku tym można określić między innymi nazwę wykresu, która będzie się wyświetlała w okienku Control Panel (Name); tytuł wykresu, który będzie się wyświetlał w oknie wykresu (Title); zmienną niezależną przy wykresach typu XY (X-Axis); etykietę dla osi X (X Label); punkt startowy dla osi X, który powinien zawierać się w przedziale od czasu początkowego do końcowego symulacji (X-Min); punkt końcowy dla osi X (X-Max); liczbę przedziałów dla podziałki na osi X (X-Divisions) i osi Y (Y-Divisions) itd. Najważniejsze jednak jest tu wybranie wykreślanych elementów modelu za pomocą przycisków Sel znajdujących się w 132

16 trzeciej kolumnie dolnej części omawianego okienka. Kliknięcie przycisku Sel powoduje pojawienie się okna wyboru zmiennych przedstawionego na rys w dolnej jego części. W oknie tym znajduje się lista nazw wszystkich elementów modelu. Wyboru dokonujemy poprzez kliknięcie nazwy i użycie przycisku OK. Po dokonaniu wyboru zmiennych, które mają być umieszczone na wykresie, zatwierdzamy wprowadzone dane przyciskiem OK, a następnie wyświetlamy wykres posługując się przyciskiem Display w oknie Control Panel. Generowany wykres pojawia się w oknie wyposażonym w narzędzia przedstawione na rys Okno definiowania wykresów umożliwia również wizualizację wyników w postaci tabeli. W tym celu należy użyć przycisku As Table. Podczas wykonywania wielu eksperymentów symulacyjnych na modelu, z różnymi wartościami parametrów, czy też zmianami struktury modelu, istnieje potrzeba generowania tzw. wykresów porównawczych, które ukazują wpływ poczynionych zmian na zachowanie się wybranego elementu modelu. Aby zdefiniować wykres porównawczy należy: 1. Dokonać symulacji modelu w przebiegach alternatywnych (tzn. z różnymi wartościami parametrów, ze zmianami strukturalnymi bądź innymi postaciami zależności matematycznych), zapisując każdorazowo wyniki w innym pliku z rozszerzeniem VDF. 2. Wybrać opcję WINDOWS / CONTROL PANEL / GRAPHS / NEW. 3. W okienku służącym do definiowania wykresów, po wyborze wykreślanej zmiennej, w kolumnie Datasets wpisać każdorazowo nazwy plików, z których mają być pobierane wartości danej zmiennej (przykładowo CURENT1, CURRENT2, CURRENT por. rys ). Rys Definiowanie wykresów porównawczych Źródło: pakiet Vensim PLE 133

17 8.3. Funkcje standardowe pakietu Pakiet symulacyjny Vensim PLE jest wyposażony w bibliotekę funkcji standardowych, które można pogrupować w następujące kategorie: 1. Funkcje matematyczne (ABS, EXP, INTEG, LN, MODULO, SIN, SQRT). 2. Funkcje logiczne (IF_THEN_ELSE, MAX, MIN, XIDZ, ZIDZ). 3. Funkcje testowe (PULSE, PULSE TRAIN, RAMP, STEP, RANDOM NORMAL, RANDOM UNIFORM). 4. Funkcje opóźniające i wygładzające (DELAY FIXED, DELAY1I, DELAY3, DELAY3I, SMOOTH, SMOOTHI, SMOOTH3I). Opis działania tych funkcji znajduje się w aneksie B. Argumentami funkcji standardowych mogą być zarówno liczby, jak i odwołania do zmiennych w modelu. Użytkowanie funkcji pakietu symulacyjnego jest proste. Każdy, kto zna podstawy pracy z funkcjami standardowymi w arkuszu kalkulacyjnym MS EXCEL, czy jakimkolwiek innym pakiecie obliczeniowym, nie będzie miał żadnych problemów związanych z definiowaniem wyrażeń opartych na funkcjach standardowych Vensima PLE, głównie w zakresie funkcji matematycznych i logicznych. Pozostałe typy funkcji, testowe oraz opóźniające i wygładzające, są na tyle specyficzne, iż warto poświęcić im kilka słów w tym miejscu. Funkcje testowe są używane w modelu najczęściej do sprawdzania reakcji modelu na zakłócenia zewnętrzne, choć czasami również pozwalają na dokładniejsze odzwierciedlenie zależności występujących w modelowanym systemie. Funkcje te związane są bezpośrednio ze zmienną standardową w pakiecie Vensim PLE, określającą czas (TIME). Funkcje opóźniające i wygładzające są używane do opóźniania bądź wygładzania strumieni przepływających przez system. Opóźnienia mogą być dwojakiego rodzaju: materialne lub informacyjne. Różnica pomiędzy tymi typami opóźnień dotyczy charakteru opóźnianych wielkości. W przypadku opóźnienia materialnego są to zawsze pewne fizyczne elementy (pieniądze, ludzie itp.), w drugim przypadku są to informacje, zamówienia, decyzje itp. Opóźnienia są charakteryzowane stopniem (rzędem), czyli ilością poziomów, przez które przechodzi opóźniana wielkość. Stopień opóźnienia determinuje szybkość z jaką zmiana w wartości wejściowej powoduje zmianę w wartości wyjściowej. W opóźnieniach o niskim stopniu reakcja ta następuje szybciej aniżeli w opóźnieniach z wysokim stopniem, nawet jeśli czas opóźnienia jest taki sam. Do modelowania opóźnień materialnych I rzędu używa się w 134

18 pakiecie Vensim PLE funkcji DELAY FIXED i DELAY1I natomiast w przypadku opóźnień informacyjnych tego samego rzędu używa się funkcji SMOOTH oraz SMOOTHI. Do modelowania opóźnień materialnych III rzędu służą funkcje DELAY3 i DELAY3I, a informacyjnych SMOOTH3I. Funkcje opóźniające i wygładzające szczególnie dobrze spełniają zadanie w przypadku, gdy strumień pierwotny zmienia wartości skokowo, lub ulega pewnym zakłóceniom, przykładowo strumień dostaw towarów do hurtowni nagle wzrasta skokowo lub w pewnym okresie czasu jednorazowo wzrasta jego natężenie. W takiej sytuacji strumień wtórny nie będzie powtarzał przebiegu strumienia pierwotnego. Jego przebieg będzie miał znacznie łagodniejszy charakter. Działanie wszystkich odmian funkcji DELAY i SMOOTH zostanie wyjaśnione na przykładzie prostego systemu funkcjonowania magazynu, którego diagram strukturalny jest przedstawiony jako element na rys (lewa górna część rysunku). Magazyn dostawy sprzedaz DELAY1I(wejście, czas opóźnienia, wartość początkowa obliczanej zmiennej) ang. exponential DELAY with Initial Magazyn = INTEG(dostawy-wydania,500) dostawy = PULSE(40,5)*20 1) sprzedaz = DELAY1I(dostawy,20,0) 2) sprzedaz = DELAY FIXED(dostawy,20,0) 3) sprzedaz = DELA3I(dostawy,20,0) Rys Działanie funkcji DELAY DELAY FIXED (wejście, czas opóźnienia, wartość początkowa obliczanej zmiennej) sprzedaż dostawy Time DELAY3I(wejście, czas opóźnienia, wartość początkowa obliczanej zmiennej) ang. 3rd order exponential DELAY with Initial obliczanej zmiennej) Podstawowym elementem modelu tego jest poziom Magazyn uzupełniany za pomocą strumienia dostawy i uszczuplany na skutek strumienia sprzedaż. Równania do modelu napisane w języku symulacyjnym pakietu Vensim PLE zostały przedstawione pod diagramem strukturalnym modelu. Zakłada się tu wystąpienie nagłego wzrostu dostaw w 135

19 strumieniu wejściowym, w czterdziestym punkcie czasu, trwającego pięć jednostek czasu (PULSE) zakłócenia w dostawach za tego systemu. Równanie strumienia wyjściowego (sprzedaż) przedstawione jest w trzech wariantach, z użyciem wszystkich odmian funkcji DELAY dostępnych w pakiecie Vensim PLE. Wykresy po prawej części omawianego rysunku przedstawiają wyniki działania funkcji DELAY. Podobne zachowania na zakłócenia typu PULSE wykazuje funkcja SMOOTH (co widać na rys. 3.27b) z tą różnicą, że funkcji SMOOTH używa się do definiowania zmiennych pomocniczych lub strumieni pierwotnych, nie zaś strumieni wtórnych, gdyż stosuje się ją w przypadku występowania opóźnień informacyjnych. Magazyn dostawy sprzedaz zamowienia Dostawy = SMOOTH(Zamówienia,20) a) Zamówienia=STEP(10,40) b) Zamówienia = PULSE(40,5)*20 SMOOTH SMOOTH3 dostawy zamowieni a Time SMOOTH3 SMOOTH dostawy zamowienia Time a) STEP b) PULSE Rys Działanie funkcji SMOOTH 7 Rozbudujmy model magazynu o zmienną zamówienia. Schemat strukturalny i zmienione/dodane równania do modelu przyjmują postać przedstawioną w lewej części rys Dodatkowo na tym rysunku (część a) pokazano wyniki generowane przez funkcje SMOOTH w przypadku wystąpienia zakłócenia typu STEP 8. 7 Postać funkcji SMOOTH jest przedstawiona w aneksie B. 8 Charakter działania funkcji PULSE oraz STEP jest opisany w aneksie B. 136

20 8.4. Proces konstruowania modelu w pakiecie Vensim PLE Proces konstruowania modelu symulacyjnego w Pakiecie Vensim PLE zostanie omówiony na przykładzie prostego modelu systemu produkcyjnego 9. W opisie tego procesu zostaną ominięte początkowe etapy, gdyż podstawowym celem jest tu przede wszystkim zaprezentowanie sposobu użycia pakietu, a nie metodologii procesu zastosowania metody dynamiki systemowej 10. Zostanie omówiony sposób powstawania schematu strukturalnego, układania równań do modelu oraz przeprowadzania eksperymentów symulacyjnych i analizowania ich wyników. Prezentowany model odwzorowuje w sposób uproszczony zachowanie się firmy produkcyjnej wytwarzającej pewne produkty w ilości wynikającej z obserwacji wielkości sprzedaży produktów. Niestety ze względu na opóźnienia między dokonaniem obserwacji, a rzeczywistym zwiększeniem produkcji, wielkość produkcji w firmie staje się niestabilna w czasie. Z danych rzeczywistych wynika wręcz, że sprzedaż jest bardziej stabilna niż produkcja (zob. rys. 3.28). Rys Produkcja a sprzedaż W sytuacji nieosiągnięcia lub przekroczenia zamierzonego celu produkcyjnego dokonuje się odpowiednich korekt. Teoretycznie wydaje się to prostym zadaniem lecz w praktyce takie działania mogą prowadzić do niepożądanego zachowania systemu produkcyjnego. Omawiany model wyjaśnia dlaczego tak się dzieje. Proces tworzenia schematu strukturalnego rozpoczyna się od budowania zależności materialnych, które w przypadku omawianego modelu, związane są z przepływami produktów oraz siły roboczej. Produkowane towary nie są natychmiast sprzedawane. Zanim zostaną sprzedane przez pewien czas są składowane w magazynie towarów (produktów gotowych). 9 Przykład zaczerpnięto z: Vensim. Ventana Simulation Environment. User s Guide Version 5, Ventana Systems, Inc , s Metodologia procesu posługiwania się metodą dynamiki systemów została omówiona w rozdziałach 4 i

21 Magazyn towarów jest zasobem systemu (poziomem), natomiast produkcja i sprzedaż strumieniami, które wpływają na wielkość chwilową poziomu. Do produkcji towarów zatrudnia się siłę roboczą. Liczba pracowników jest zasobem systemu a zmienia się na skutek zwalniania, zatrudniania, przenoszenia na emeryturę itp. (w modelu wyrazi to strumień ze stanowiskiem decyzyjnym: stopa zatrudniania netto). Omówione zależności materialne przedstawiono na rys w notacji graficznej pakietu Vensim PLE. produkcja Magazyn towarow sprzedaz Sila robocza stopa zatrudniania netto Rys Zależności materialne w modelu systemu produkcyjnego W celu narysowania zaprezentowanych elementów modelu w obszarze roboczym pakietu należy wykonać następujące czynności: 1. Po uruchomieniu pakietu wybrać opcję z menu FILE/NEW MODEL. 2. Wprowadzić parametry sterowania czasem symulacji (rys. 3.11). Można przyjąć wartości domyślne a potem je zmienić za pomocą opcji MODEL/SETTINGS. Jednostką czasu przyjęta za podstawę rozważań w tym modelu jest miesiąc, co trzeba wpisać w ramce Units for Time. 3. Na pustym obszarze roboczym w pierwszej kolejności narysować poziomy ( Magazyn towarów oraz Siła robocza ). W tym celu należy wybrać narzędzie, a następnie kliknąć miejsce w obszarze roboczym, gdzie ma znajdować się dany element. Pojawi się prostokątna ramka, do której należy wpisać nazwę elementu. Czynności należy powtórzyć dla drugiego poziomu. 4. Po narysowaniu poziomów należy przystąpić do umieszczenia na schemacie strukturalnym strumieni materialnych ze stanowiskami decyzyjnymi. W tym celu należy wybrać narzędzie, a następnie w przypadku strumienia wejściowego (np. produkcja ) 138

22 kliknąć miejsce, w którym ma pojawić się symbol chmurki, a potem kliknąć ponownie wewnątrz symbolu poziomu, z którym ma być powiązany dany strumień. Pojawi się prostokątna ramka, do której należy wpisać nazwę elementu. Dla strumieni wyjściowych kolejność kliknięć jest odwrotna. Czynności należy powtórzyć dla wszystkich strumieni ze stanowiskami decyzyjnymi. Strumień stopa zatrudniania netto jest zakończony strzałkami z dwóch stron. Aby dodać strzałkę do symbolu strumienia należy kliknąć prawym przyciskiem myszy na fragmencie linii, gdzie ma pojawić się strzałka i w wyświetlonym okienku zaznaczyć opcję Arrowhead (zob. okienko w prawej dolnej części rys. 3.15). produkcja Magazyn towarow sprzedaz produkcja Magazyn towarow sprzedaz Sila robocza wydajnosc produkcyjna stopa zatrudniania netto Sila robocza wydajnosc produkcyjna stopa zatrudniania netto docelowe zatrudnienie czas na dostosowanie zatrudnienia a) b) produkcja Sila robocza 3 Magazyn towarow wydajnosc produkcyjna stopa zatrudniania netto sprzedaz czas na dostosowanie zatrudnienia 1 2 docelowa produkcja docelowe zatrudnienie produkcja Sila robocza Magazyn towarow wydajnosc produkcyjna stopa zatrudniania netto sprzedaz czas na dostosowanie zatrudnienia docelowa produkcja docelowe zatrudnienie norma zapasow korekta zapasow czas na skorygowanie zapasow c) d) Rys Dodawanie zależności informacyjne w modelu systemu produkcyjnego Po wykonaniu opisanych czynności należy przystąpić do budowania zależności informacyjnych występujących w modelu. Analiza omawianego systemu pozwala na stwierdzenie, że stopa zatrudniania netto jest zależna od aktualnej liczby pracowników ( Siła robocza ), natomiast produkcja jest zależna od liczby pracowników oraz od ich wydajności produkcyjnej. Zależności te powinny być ujęte w schemacie (zob. rys. 3.30a). Do 139

23 tego celu służy narzędzie z poziomego paska. Po jego uaktywnieniu należy kliknąć na parametr wydajność produkcyjna, a następnie na element produkcja. Pojawi się wówczas na schemacie linia symbolizująca omawianą zależność. Podobną czynność trzeba wykonać, aby do schematu wprowadzić drugą przedstawioną wyżej zależność. Na rysunkach 3.30 b-d pokazano kolejne kroki budowania zależności informacyjnych. Na rys. 3.30b dodano parametry stopa zatrudniania netto oraz czas na zatrudnienie nowych pracowników. Stopa zatrudniania netto wynika z porównania tego, co firma chce osiągnąć ( docelowe zatrudnienie ), z tym co posiada ( Siła robocza ). Nie da się tego osiągnąć natychmiast. Potrzebny jest czas na zatrudnienie nowych pracowników (ogłoszenie, zbieranie aplikacji, rozmowy kwalifikacyjne itd.). Obydwa parametry zostały dodane do schematu strukturalnego za pomocą narzędzia, w sposób analogiczny do opisanego w punkcie 3. przedstawionej wyżej listy czynności, związanych z rysowaniem zależności materialnych modelu. Zależności informacyjne zaś wprowadzono do schematu metodą omówioną w komentarzu do rys. 3.30a. Podobnie dodano nowe elementy i zależności przedstawione na rys c i d, przy czym: - docelowe zatrudnienie to liczba pracowników, jaka jest potrzebna, aby wyprodukować pożądaną ilość towarów, zależy zatem od docelowej wielkości produkcji i od wydajności produkcyjnej (opisywane zależności zaznaczono liczbą 1 na schemacie na rys. 3.30c), - docelowa produkcja zależy od sprzedaży (zależność 2 ), - wartość początkowa poziomu Siła robocza zależy od docelowego zatrudnienia (zależność 3), - parametr Norma zapasów (1) wyraża pożądany stan magazynu, - zmienna pomocnicza Korekta zapasów (2) pozwala na odzwierciedlenie procesu korygowania odchyleń aktualnego stanu magazynu od pożądanego stanu magazynu, - parametr czas na skorygowanie zapasów (3) wyraża czas, w którym powinno nastąpić dostosowanie stanu magazynu do wartości pożądanej. Po skonstruowaniu schematu strukturalnego należy przystąpić do opisania równaniami poszczególnych elementów modelu. W tym celu używa się przycisku z poziomej belki narzędziowej. Uaktywnienie tego narzędzia powoduje zaznaczenie wszystkich elementów modelu, dla których nie ma jeszcze ułożonego równania. Oczywistym jest, że przy pierwszym użyciu omawianego narzędzia w trakcie konstruowania modelu zostaną zaznaczone wszystkie 140

24 jego elementy, tak jak pokazano to na rys Teraz kliknięcie na jakimkolwiek zaznaczonym elemencie spowoduje otwarcie okna edytora równań dla tego elementu (zob. rys. 3.17). Sam proces opisywania równaniami elementów modelu został omówiony w punkcie niniejszej książki, a układ równań jest przedstawiony w tab Rys Efekt użycia przycisku Tab Układ równań do modelu prostego systemu produkcyjnego w języku symulacyjnym pakietu Vensim PLE Równanie elementu CZAS NA DOSTOSOWANIE ZATRUDNIENIA = 5 CZAS NA SKORYGOWANIE ZAPASOW = 3 docelowe zatrudnienie = produkcja docelowa / WYDAJNOŚĆ PRODUKCYJNA korekta ilości zapasów = (NORMA ZAPASOW magazyn towarów) / CZAS NA SKORYGOWANIE ZAPASOW NORMA ZAPASOW = 300 produkcja = Siła robocza * WYDAJNOŚĆ PRODUKCYJNA produkcja docelowa = sprzedaż + korekta ilości zapasow Siła robocza = INTEG(stopa zatrudniania netto, docelowe zatrudnienie) sprzedaż = STEP(50, 20) stopa zatrudniania netto = (docelowe zatrudnienie - Siła robocza) / CZAS NA DOSTOSOWANIE ZATRUDNIENIA WYDAJNOŚĆ PRODUKCYJNA = 1 magazyn towarów= INTEG(produkcja - sprzedaż, 300) Źródło: Opracowanie własne Jednostka miary miesiąc miesiąc osoba sztuka/miesiąc sztuka sztuka/miesiąc sztuka/miesiąc osoba sztuka/miesiąc sztuka/miesiąc/osob a sztuka/miesiąc/osob a sztuka 141

25 Po opisaniu równaniami wszystkich elementów można dokonać analizy strukturalnej modelu za pośrednictwem przycisków pionowego paska narzędziowego (zob. rys. 3.21). Użycie tych przycisków, po uprzednim uaktywnieniu np. elementu siła robocza (poprzez dwukrotne kliknięcie na nazwie elementu), generuje okienka przedstawione na rys Rys Okienka narzędzi do analizy strukturalnej modelu Dwa górne okienka przedstawiają zależności przyczynowo-skutkowe, w jakie uwikłana jest zmienna aktywna, natomiast dolne to listing układu równań modelu oraz wskazanie pętli sprzężeń zwrotnych, w jakie wchodzi badany element. 142

26 Rys Okienka narzędzi do analizy wyników symulacji Kolejny etap w procedurze modelowania to rozwiązanie modelu na drodze symulacji. W tym celu należy wybrać z menu opcję MODEL/SIMULATE lub przycisk z belki narzędziowej (zob. rys. 3.20). Omawiany model składa się z małej liczby równań, w związku z tym procedura obliczeniowa będzie krótka. Użytkownik prawdopodobnie nie zauważy nawet komunikatu o postępie symulacji wyświetlającego się w trakcie przeprowadzania obliczeń. Po wykonaniu symulacji można obejrzeć wyniki obliczeń posługując się narzędziami z pionowego paska przedstawionymi na rys Użycie tych narzędzi wygeneruje okienka z wynikami symulacji dla zmiennej aktywnej (tu konsekwentnie siły roboczej ) przedstawione na rys Bardziej zindywidualizowaną, dostosowaną do potrzeb użytkownika, prezentację wyników udostępnia opcja z menu WINDOWS / CONTROL 143

27 PANEL / GRAPHS. Sposób postępowania w celu uzyskania tzw. wykresu użytkownika został opisany w punkcie niniejszego rozdziału. Przy założeniu, że w oknie przedstawionym na rys dokona się wyboru takich elementów omawianego modelu, jak siła robocza oraz magazyn towarów wykres użytkownika będzie miał postać zaprezentowana na rys szt 200 osoby 250 szt 140 osoby 100 szt 80 osoby Time (Month) Magazyn towarow : Current Sila robocza : Current szt osoby Rys Wykres użytkownika dla poziomów modelu systemu produkcyjnego Wykres prezentuje zachowanie się zasobów systemu produkcyjnego przy założeniu nagłego wzrostu sprzedaży produktów w 20-tym kroku symulacji. Wzrost ten jest opisany za pomocą funkcji standardowej STEP (zob. tab. 3.3). Jak widać, do momentu zwiększenia sprzedaży system wykazuje stabilne zachowanie. Po wystąpieniu zmian następują silne fluktuacje badanych zmiennych, po czym, po pewnym czasie, system wraca do stanu równowagi ale z inną liczbą pracowników (siła robocza). Model wykazuje logiczne zachowanie bowiem logicznym następstwem zwiększenia popytu na produkty jest wzrost produkcji, który wymaga zatrudnienia większej liczby pracowników. Można zatem stwierdzić, że model pomyślne przeszedł weryfikację jakościową. Model może teraz posłużyć jako baza do eksperymentów sprawdzających wpływ różnych parametrów na zachowanie się systemu. Jednym ze sposobów poprawienia osiągnięć firmy mogłoby być np. zredukowanie czasu potrzebnego na skorygowanie zapasów. W celu sprawdzenia wrażliwości zasobów systemu produkcyjnego na zmiany tego czasu należy wykonać kilka eksperymentów z różnymi wartościami czasu, po czym zdefiniować tzw. 144

28 wykresy porównawcze. Sposób tworzenia wykresów porównawczych jest szczegółowo opisany w punkcie 8.2.3, a wyniki przykładowych eksperymentów prezentuje rys Sila robocza 400 Magazyn towarow Time (Month) Sila robocza : Current2 Sila robocza : Current1 Sila robocza : Current Person Person Person Time (Month) Magazyn towarow : Current2 Magazyn towarow : Current1 Magazyn towarow : Current Widget Widget Widget Rys Wykresy porównawcze wpływu różnych wartości parametru czas potrzebny na skorygowanie zapasów na zasoby systemu (poziomy: siła robocza i magazyn towarów ) 8.5. Vensim PLE na tle wybranych pakietów wspomagających modelowanie systemowo-dynamiczne Do potrzeb modelowania systemowo-dynamicznego stworzono w latach sześćdziesiątych specjalny język programowania o nazwie DYNAMO. Był to typowy język wyższego rzędu, niezbyt przyjazny dla nieobytego z informatyką użytkownika. Wraz ze zmianami w technologii komputerowej przychodziły kolejne wersje tego języka, wzbogacone o elementy typowe dla pakietów symulacyjnych. Dziś firma, która opracowała ten język, nadal istnieje i rozprowadza swój produkt już w postaci systemu symulacyjnego, pracującego w środowisku operacyjnym Windows, wyposażonego w moduł graficzny do tworzenia schematów strukturalnych. W ostatnich latach na rynku pojawiło się także wiele innych programów, które w mniejszym lub większym stopniu wspomagają konstruowanie i rozwiązywanie modeli systemowo-dynamicznych i nie są oparte o standard języka DYNAMO. Jeden z nich to znany już pakiet symulacyjny Vevsim PLE. Inne, które zostaną krótko przedstawione to: IThink i Powersim. Programy te zostaną omówione i porównane ze sobą na przykładzie prostego modelu ekonomicznego. Jest to model uzupełnień stanu magazynu ze sprzężeniem zwrotnym II rzędu, którego dokładny opis znajduje się w Aneksie C (punkt 1). 145

29 IThink IThink jest produktem firmy High Performance Systems Inc., która powstała w 1985 r. Jest to pakiet służący do budowy i symulacji procesów z zakresu ekonomii i zarządzania. Może stanowić kluczowe narzędzie do rozwiązywania wszelkiego rodzaju problemów w biznesie. IThink znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach zarządzania przedsiębiorstwem, takich jak: planowanie gospodarki zasobami ludzkimi, rozwój organizacyjny, prognozowanie, analizy finansowe, planowanie strategiczne, reengineering procesów organizacyjnych, planowanie produkcji. Rys pokazuje podstawowy ekran pakietu IThink ze schematem strukturalnym przykładowego modelu. Przedstawiono na nim także możliwość jednoczesnej prezentacji wyników symulacji w postaci wykresu i tabeli. Rys Podstawowy ekran systemu IThink Źródło: Łatuszyńska M., Wawrzyniak A., Wąsikowska B., Przegląd oprogramowania do modelowania systemowo-dynamicznego, Studia Informatica nr 12, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2000 Tworząc model systemowo-dynamiczny użytkownik posługuje się, podobnie jak w Vensimie, poziomą belką narzędzi:. System IThink posiada własną notację graficzną. Prostokąty identyfikują zasoby, takie jak zapasy, pieniądze, siła robocza itp. Grafy skierowane reprezentują strumienie napełniające lub uszczuplające zasoby systemu. Zmienne są przedstawiane w formie kół. 146

30 Omawiany system daje możliwość zapisywania założeń dotyczących modelu w specjalnych polach dokumentacyjnych, które znajdują się w budowanych blokach. Można również organizować schematy strukturalne w sektory, importować grafikę, tak aby dostosować wygląd każdego modułu do indywidualnych potrzeb użytkownika w zakresie komunikacji i prezentacji celów. Na podstawie diagramu strukturalnego generowane są automatycznie równania zależności matematycznych zachodzących pomiędzy zmiennymi w modelu. W przypadku IThink a nie jest wymagana znajomość wyższej matematyki do określania nawet bardzo wyrafinowanych relacji. Wyniki symulacji mogą być pokazane w formie wykresu, tablicy oraz animowanego diagramu. Współbieżne analizy wrażliwości pozwalają przeprowadzać badania różnego rodzaju scenariuszy typu co będzie jeśli (ang. what-if), jak również różnorodnych wariantów lub strategii reengineeringu. Aby zaprezentować wyniki symulacji w postaci wykresu należy posłużyć się odpowiednim przyciskiem na pasku narzędzi. Otwiera się wówczas okienko dialogowego (rys. 3.37), służące do określania, między innymi typu wykresu (GRAPH TYPE), tytułu (TITLE) i zmiennych (SELECT), które mają znaleźć się na wykresie. Rys Definiowanie wykresów w IThink Źródło: Łatuszyńska M., Wawrzyniak A., Wąsikowska B., Przegląd oprogramowania do modelowania systemowo-dynamicznego, op.cit. W trakcie eksperymentów za pomocą IThink a można testować szeroki zakres strategii według różnych scenariuszy. Wieloprzebiegowe analizy wrażliwości umożliwiają zmianę układu zmiennych w modelu, a następnie kompilację wyników eksperymentów symulacyjnych w wykresach lub tabelach porównawczych. Wszystkie te zmiany są automatycznie rejestrowane, więc zawsze wiadomo dokładnie, który zestaw wartości 147

Tworzenie prezentacji w MS PowerPoint

Tworzenie prezentacji w MS PowerPoint Tworzenie prezentacji w MS PowerPoint Program PowerPoint dostarczany jest w pakiecie Office i daje nam możliwość stworzenia prezentacji oraz uatrakcyjnienia materiału, który chcemy przedstawić. Prezentacje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Dział Zagadnienia Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Arkusz kalkulacyjny (Microsoft Excel i OpenOffice) Uruchomienie

Bardziej szczegółowo

Temat: Organizacja skoroszytów i arkuszy

Temat: Organizacja skoroszytów i arkuszy Temat: Organizacja skoroszytów i arkuszy Podstawowe informacje o skoroszycie Excel jest najczęściej wykorzystywany do tworzenia skoroszytów. Skoroszyt jest zbiorem informacji, które są przechowywane w

Bardziej szczegółowo

Rysunek 8. Rysunek 9.

Rysunek 8. Rysunek 9. Ad 2. Dodatek Excel Add-Ins for Operations Management/Industral Engineering został opracowany przez Paul A. Jensen na uniwersytecie w Teksasie. Dodatek można pobrać ze strony http://www.ormm.net. Po rozpakowaniu

Bardziej szczegółowo

Przykłady modeli systemowo-dynamicznych skonstruowanych za pomocą pakietu symulacyjnego Vensim PLE

Przykłady modeli systemowo-dynamicznych skonstruowanych za pomocą pakietu symulacyjnego Vensim PLE Przykłady modeli systemowodynamicznych skonstruowanych za pomocą pakietu symulacyjnego Vensim PLE 1. Modelowanie pętli sprzężeń zwrotnych w konwencji dynamiki systemowej Podstawową strukturę modeli systemowodynamicznych

Bardziej szczegółowo

Autokształtów Autokształt AUTOKSZTAŁTY Wstaw Obraz Autokształty Autokształty GDYNIA 2009

Autokształtów Autokształt AUTOKSZTAŁTY Wstaw Obraz Autokształty Autokształty GDYNIA 2009 szkolenie zespołu matematyczno-przyrodniczego W programach pakietu MS Office (Word, PowerPoint, Excel), zamiast importować grafikę, obrazki lub wykresy sami możemy je tworzyć przy użyciu Autokształtów.

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIA W WORD 2007

BIBLIOGRAFIA W WORD 2007 BIBLIOGRAFIA W WORD 2007 Ćwiczenie 1 Tworzenie spisu literatury (bibliografii) Word pozwala utworzyć jedną listę główną ze źródłami (cytowanymi książkami czy artykułami), która będzie nam służyć w różnych

Bardziej szczegółowo

WYKONANIE APLIKACJI OKIENKOWEJ OBLICZAJĄCEJ SUMĘ DWÓCH LICZB W ŚRODOWISKU PROGRAMISTYCZNYM. NetBeans. Wykonał: Jacek Ventzke informatyka sem.

WYKONANIE APLIKACJI OKIENKOWEJ OBLICZAJĄCEJ SUMĘ DWÓCH LICZB W ŚRODOWISKU PROGRAMISTYCZNYM. NetBeans. Wykonał: Jacek Ventzke informatyka sem. WYKONANIE APLIKACJI OKIENKOWEJ OBLICZAJĄCEJ SUMĘ DWÓCH LICZB W ŚRODOWISKU PROGRAMISTYCZNYM NetBeans Wykonał: Jacek Ventzke informatyka sem. VI 1. Uruchamiamy program NetBeans (tu wersja 6.8 ) 2. Tworzymy

Bardziej szczegółowo

Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9

Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9 Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9 Uruchamianie edytora OpenOffice.ux.pl Writer 9 Dostosowywanie środowiska pracy 11 Menu Widok 14 Ustawienia dokumentu 16 Rozdział 2. OpenOffice

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1: Origin GUI GUI to Graficzny interfejs użytkownika (ang. GraphicalUserInterface) często nazywany też środowiskiem graficznym

Lekcja 1: Origin GUI GUI to Graficzny interfejs użytkownika (ang. GraphicalUserInterface) często nazywany też środowiskiem graficznym Lekcja 1: Origin GUI GUI to Graficzny interfejs użytkownika (ang. GraphicalUserInterface) często nazywany też środowiskiem graficznym jest to ogólne określenie sposobu prezentacji informacji przez komputer

Bardziej szczegółowo

Podręcznik użytkownika programu. Ceremonia 3.1

Podręcznik użytkownika programu. Ceremonia 3.1 Podręcznik użytkownika programu Ceremonia 3.1 1 Spis treści O programie...3 Główne okno programu...4 Edytor pieśni...7 Okno ustawień programu...8 Edycja kategorii pieśni...9 Edytor schematów slajdów...10

Bardziej szczegółowo

Expo Composer. www.doittechnology.pl 1. Garncarska 5 70-377 Szczecin tel.: +48 91 404 09 24 e-mail: info@doittechnology.pl. Dokumentacja użytkownika

Expo Composer. www.doittechnology.pl 1. Garncarska 5 70-377 Szczecin tel.: +48 91 404 09 24 e-mail: info@doittechnology.pl. Dokumentacja użytkownika Expo Composer Dokumentacja użytkownika Wersja 1.0 www.doittechnology.pl 1 SPIS TREŚCI 1. O PROGRAMIE... 3 Wstęp... 3 Wymagania systemowe... 3 Licencjonowanie... 3 2. PIERWSZE KROKI Z Expo Composer... 4

Bardziej szczegółowo

SPIS ILUSTRACJI, BIBLIOGRAFIA

SPIS ILUSTRACJI, BIBLIOGRAFIA SPIS ILUSTRACJI, BIBLIOGRAFIA Ćwiczenie 1 Automatyczne tworzenie spisu ilustracji 1. Wstaw do tekstu roboczego kilka rysunków (WSTAWIANIE OBRAZ z pliku). 2. Ustaw kursor w wersie pod zdjęciem i kliknij

Bardziej szczegółowo

2. Tworzenie tabeli przestawnej. W pierwszym oknie dialogowym kreatora określamy źródło danych, które mamy zamiar analizować.

2. Tworzenie tabeli przestawnej. W pierwszym oknie dialogowym kreatora określamy źródło danych, które mamy zamiar analizować. 1. Tabele przestawne Tabele przestawne pozwalają zestawiać dane zawarte w bazach danych przechowywanych w skoroszytach lub plikach zewnętrznych. Tabela przestawna jest dynamicznym zestawieniem danych zawartych

Bardziej szczegółowo

4.2. Ustawienia programu

4.2. Ustawienia programu 4.2. Ustawienia programu Zmiana wielkości dokumentu Pracując w programie MS Excel 2010 niejednokrotnie doświadczysz sytuacji, w której otwarty przez Ciebie arkusz nie będzie mieścił się na ekranie monitora.

Bardziej szczegółowo

Dodatek Solver Teoria Dodatek Solver jest częścią zestawu poleceń czasami zwaną narzędziami analizy typu co-jśli (analiza typu co, jeśli?

Dodatek Solver Teoria Dodatek Solver jest częścią zestawu poleceń czasami zwaną narzędziami analizy typu co-jśli (analiza typu co, jeśli? Dodatek Solver Teoria Dodatek Solver jest częścią zestawu poleceń czasami zwaną narzędziami analizy typu co-jśli (analiza typu co, jeśli? : Proces zmieniania wartości w komórkach w celu sprawdzenia, jak

Bardziej szczegółowo

Po naciśnięciu przycisku Dalej pojawi się okienko jak poniżej,

Po naciśnięciu przycisku Dalej pojawi się okienko jak poniżej, Tworzenie wykresu do danych z tabeli zawierającej analizę rozwoju wyników sportowych w pływaniu stylem dowolnym na dystansie 100 m, zarejestrowanych podczas Igrzysk Olimpijskich na przestrzeni lat 1896-2012.

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym Rozdział II Praca z systemem operacyjnym 55 Rozdział III - System operacyjny i jego hierarchia 2.2. System operacyjny i jego życie Jak już wiesz, wyróżniamy wiele odmian systemów operacyjnych, które różnią

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia nr 2. Edycja tekstu (Microsoft Word)

Ćwiczenia nr 2. Edycja tekstu (Microsoft Word) Dostosowywanie paska zadań Ćwiczenia nr 2 Edycja tekstu (Microsoft Word) Domyślnie program Word proponuje paski narzędzi Standardowy oraz Formatowanie z zestawem opcji widocznym poniżej: Można jednak zmodyfikować

Bardziej szczegółowo

Obsługa Panelu Menadżera

Obsługa Panelu Menadżera Obsługa Panelu Menadżera Wersja 3.59.305 4.04.2013 r. Panel Menadżera pozwala na dostęp do wybranych informacji systemu Streamsoft Prestiż, poprzez przeglądarkę internetową. Ponadto panel ten można obsługiwać

Bardziej szczegółowo

1. Opis okna podstawowego programu TPrezenter.

1. Opis okna podstawowego programu TPrezenter. OPIS PROGRAMU TPREZENTER. Program TPrezenter przeznaczony jest do pełnej graficznej prezentacji danych bieżących lub archiwalnych dla systemów serii AL154. Umożliwia wygodną i dokładną analizę na monitorze

Bardziej szczegółowo

Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z podstawowymi funkcjami i pojęciami związanymi ze środowiskiem AutoCAD 2012 w polskiej wersji językowej.

Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z podstawowymi funkcjami i pojęciami związanymi ze środowiskiem AutoCAD 2012 w polskiej wersji językowej. W przygotowaniu ćwiczeń wykorzystano m.in. następujące materiały: 1. Program AutoCAD 2012. 2. Graf J.: AutoCAD 14PL Ćwiczenia. Mikom 1998. 3. Kłosowski P., Grabowska A.: Obsługa programu AutoCAD 14 i 2000.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja multimedialna MS PowerPoint 2010 (podstawy)

Prezentacja multimedialna MS PowerPoint 2010 (podstawy) Prezentacja multimedialna MS PowerPoint 2010 (podstawy) Cz. 1. Tworzenie slajdów MS PowerPoint 2010 to najnowsza wersja popularnego programu do tworzenia prezentacji multimedialnych. Wygląd programu w

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4: PIERWSZE KROKI

Rozdział 4: PIERWSZE KROKI Rozdział 4: PIERWSZE KROKI 4. Pierwsze kroki 4.1. Uruchomienie programu Program najłatwiej uruchomić za pośrednictwem skrótu na pulpicie, choć równie dobrze możemy tego dokonać poprzez Menu Start systemu

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkownika ARSoft-WZ3

Instrukcja użytkownika ARSoft-WZ3 02-699 Warszawa, ul. Kłobucka 8 pawilon 119 tel. 0-22 853-48-56, 853-49-30, 607-98-95 fax 0-22 607-99-50 email: info@apar.pl www.apar.pl Instrukcja użytkownika ARSoft-WZ3 wersja 1.5 1. Opis Aplikacja ARSOFT-WZ3

Bardziej szczegółowo

Cechy systemu X Window: otwartość niezależność od producentów i od sprzętu, dostępny kod źródłowy; architektura klient-serwer;

Cechy systemu X Window: otwartość niezależność od producentów i od sprzętu, dostępny kod źródłowy; architektura klient-serwer; 14.3. Podstawy obsługi X Window 14.3. Podstawy obsługi X Window W przeciwieństwie do systemów Windows system Linux nie jest systemem graficznym. W systemach Windows z rodziny NT powłokę systemową stanowi

Bardziej szczegółowo

Podstawy technologii cyfrowej i komputerów

Podstawy technologii cyfrowej i komputerów BESKIDZKIE TOWARZYSTWO EDUKACYJNE Podstawy technologii cyfrowej i komputerów Budowa komputerów cz. 2 systemy operacyjne mgr inż. Radosław Wylon 2010 1 Spis treści: Rozdział I 3 1. Systemy operacyjne 3

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV. Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę:

ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV. Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę: ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę: CELUJĄCĄ Opanował wiadomości i umiejętności wynikające z programu nauczania na ocenę bardzo dobrą i ponadto:

Bardziej szczegółowo

Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1

Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1 Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania Informatyka Arkusz kalkulacyjny 2010 dla WINDOWS cz. 1 Slajd 1 Slajd 2 Ogólne informacje Arkusz kalkulacyjny podstawowe narzędzie pracy menadżera Arkusz kalkulacyjny

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy

Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy OpenOffice to darmowy zaawansowany pakiet biurowy, w skład którego wchodzą następujące programy: edytor tekstu Writer, arkusz kalkulacyjny Calc, program do tworzenia

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Grafiki InŜynierskiej CAD. Rozpoczęcie pracy z AutoCAD-em. Uruchomienie programu

Laboratorium z Grafiki InŜynierskiej CAD. Rozpoczęcie pracy z AutoCAD-em. Uruchomienie programu Laboratorium z Grafiki InŜynierskiej CAD W przygotowaniu ćwiczeń wykorzystano m.in. następujące materiały: 1. Program AutoCAD 2010. 2. Graf J.: AutoCAD 14PL Ćwiczenia. Mikom 1998. 3. Kłosowski P., Grabowska

Bardziej szczegółowo

Forex PitCalculator INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA

Forex PitCalculator INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA Forex PitCalculator Forex PitCalculator jest aplikacją służącą do obliczania podatku należnego z tytułu osiągniętych na rynku walutowym zysków. Jest to pierwsze tego typu oprogramowanie na polskim rynku.

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do programowania w języku Visual Basic. Podstawowe instrukcje języka

Wprowadzenie do programowania w języku Visual Basic. Podstawowe instrukcje języka Wprowadzenie do programowania w języku Visual Basic. Podstawowe instrukcje języka 1. Kompilacja aplikacji konsolowych w środowisku programistycznym Microsoft Visual Basic. Odszukaj w menu startowym systemu

Bardziej szczegółowo

1. Przypisy, indeks i spisy.

1. Przypisy, indeks i spisy. 1. Przypisy, indeks i spisy. (Wstaw Odwołanie Przypis dolny - ) (Wstaw Odwołanie Indeks i spisy - ) Przypisy dolne i końcowe w drukowanych dokumentach umożliwiają umieszczanie w dokumencie objaśnień, komentarzy

Bardziej szczegółowo

Stawiamy pierwsze kroki

Stawiamy pierwsze kroki Stawiamy pierwsze kroki 3.1. Stawiamy pierwsze kroki Edytory tekstu to najbardziej popularna odmiana programów służących do wprowadzania i zmieniania (czyli edytowania) tekstów. Zalicza się je do programów

Bardziej szczegółowo

WASTE MANAGEMENT SYSTEM PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA SERWISU WWW

WASTE MANAGEMENT SYSTEM PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA SERWISU WWW WASTE MANAGEMENT SYSTEM PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA SERWISU WWW grudzień 2009 Waste Management System Podręcznik użytkownika Serwisu WWW SPIS TREŚCI 1. URUCHOMIENIE SERWISU WWW WASTE MANAGEMENT SYSTEM... 4

Bardziej szczegółowo

System imed24 Instrukcja Moduł Analizy i raporty

System imed24 Instrukcja Moduł Analizy i raporty System imed24 Instrukcja Moduł Analizy i raporty Instrukcja obowiązująca do wersji 1.8.0 Spis treści 1. Moduł Analizy i Raporty... 3 1.1. Okno główne modułu Analizy i raporty... 3 1.1.1. Lista szablonów

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie. 1.1 Uruchamianie AutoCAD-a 14. 1.2 Ustawienia wprowadzające. Auto CAD 14 1-1. Aby uruchomić AutoCada 14 kliknij ikonę

1. Wprowadzenie. 1.1 Uruchamianie AutoCAD-a 14. 1.2 Ustawienia wprowadzające. Auto CAD 14 1-1. Aby uruchomić AutoCada 14 kliknij ikonę Auto CAD 14 1-1 1. Wprowadzenie. 1.1 Uruchamianie AutoCAD-a 14 Aby uruchomić AutoCada 14 kliknij ikonę AutoCAD-a 14 można uruchomić również z menu Start Start Programy Autodesk Mechanical 3 AutoCAD R14

Bardziej szczegółowo

Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1

Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1 Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1 Slajd 1 Excel Slajd 2 Ogólne informacje Arkusz kalkulacyjny podstawowe narzędzie pracy menadżera Arkusz

Bardziej szczegółowo

Trik 1 Autorejestrowanie zmian dokonanych w obliczeniach

Trik 1 Autorejestrowanie zmian dokonanych w obliczeniach :: Trik 1. Autorejestrowanie zmian dokonanych w obliczeniach :: Trik 2. Czytelne formatowanie walutowe :: Trik 3. Optymalny układ wykresu punktowego :: Trik 4. Szybkie oznaczenie wszystkich komórek z formułami

Bardziej szczegółowo

1. Narzędzia główne: WORD 2010 INTERFEJS UŻYTKOWNIKA. wycinamy tekst, grafikę

1. Narzędzia główne: WORD 2010 INTERFEJS UŻYTKOWNIKA. wycinamy tekst, grafikę 1. Narzędzia główne: wycinamy tekst, grafikę stosowanie formatowania tekstu i niektórych podstawowych elementów graficznych umieszczane są wszystkie kopiowane i wycinane pliki wklejenie zawartości schowka

Bardziej szczegółowo

Instrukcja korzystania z Systemu Telnom - Nominacje

Instrukcja korzystania z Systemu Telnom - Nominacje Instrukcja korzystania z Systemu Telnom - Nominacje Opis panelu użytkownika Pierwsze zalogowanie w systemie Procedura resetowania hasła Składanie nominacji krok po kroku System Telnom Nominacje znajduje

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Zestawienie rocznych kosztów ogrzewania domów

Rys. 1. Zestawienie rocznych kosztów ogrzewania domów :: Trik 1. Wykres, w którym oś pozioma jest skalą wartości :: Trik 2. Automatyczne uzupełnianie pominiętych komórek :: Trik 3. Niestandardowe sortowanie wg 2 kluczy :: Trik 4. Przeliczanie miar za pomocą

Bardziej szczegółowo

Utworzenie aplikacji mobilnej Po uruchomieniu Visual Studio pokazuje się ekran powitalny. Po lewej stronie odnośniki do otworzenia lub stworzenia

Utworzenie aplikacji mobilnej Po uruchomieniu Visual Studio pokazuje się ekran powitalny. Po lewej stronie odnośniki do otworzenia lub stworzenia Utworzenie aplikacji mobilnej Po uruchomieniu Visual Studio pokazuje się ekran powitalny. Po lewej stronie odnośniki do otworzenia lub stworzenia nowego projektu (poniżej są utworzone projekty) Po kliknięciu

Bardziej szczegółowo

Te i wiele innych cech sprawia, że program mimo swej prostoty jest bardzo funkcjonalny i spełnia oczekiwania większości klientów.

Te i wiele innych cech sprawia, że program mimo swej prostoty jest bardzo funkcjonalny i spełnia oczekiwania większości klientów. Instrukcja użytkownika OFERTOWANIE 3.0 Program OFERTOWANIE 3.0 to intuicyjne i łatwe w użyciu narzędzie do szybkiego przygotowania i wydrukowania profesjonalnie wyglądającej oferty dla klienta, Program

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Streszczenie. Czas realizacji. Podstawa programowa

SCENARIUSZ LEKCJI. Streszczenie. Czas realizacji. Podstawa programowa SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Rozdział 5: Style tekstu

Rozdział 5: Style tekstu 5. STYLE TEKSTU Posługując się edytorem MS Word trudno nie korzystać z możliwości jaką daje szybkie formatowanie z użyciem stylów. Stylem określa się zestaw parametrów formatowych, któremu nadano określoną

Bardziej szczegółowo

Instalacja pakietu MS SQL Server 2012 Express Edition with Advanced Service

Instalacja pakietu MS SQL Server 2012 Express Edition with Advanced Service Instalacja pakietu MS SQL Server 2012 Express Edition with Advanced Service SZRBD SQL Server 2012 jest dostępny w darmowej wersji jako Express Edition. W niniejszym materiale zostanie omówiony proces instalacji

Bardziej szczegółowo

Opis szybkiego uruchomienia programu APBSoft

Opis szybkiego uruchomienia programu APBSoft Opis szybkiego uruchomienia programu APBSoft www.telmatik.pl Program APBSoft należy instalować z otrzymanej płyty CD albo pobrać ze strony www.telmatik.pl. W drugim przypadku program dostarczany jest w

Bardziej szczegółowo

I Tworzenie prezentacji za pomocą szablonu w programie Power-Point. 1. Wybieramy z górnego menu polecenie Nowy a następnie Utwórz z szablonu

I Tworzenie prezentacji za pomocą szablonu w programie Power-Point. 1. Wybieramy z górnego menu polecenie Nowy a następnie Utwórz z szablonu I Tworzenie prezentacji za pomocą szablonu w programie Power-Point 1. Wybieramy z górnego menu polecenie Nowy a następnie Utwórz z szablonu 2. Po wybraniu szablonu ukaŝe się nam ekran jak poniŝej 3. Następnie

Bardziej szczegółowo

Sposób tworzenia tabeli przestawnej pokażę na przykładzie listy krajów z podstawowymi informacjami o nich.

Sposób tworzenia tabeli przestawnej pokażę na przykładzie listy krajów z podstawowymi informacjami o nich. Tabele przestawne Tabela przestawna to narzędzie służące do tworzenia dynamicznych podsumowań list utworzonych w Excelu lub pobranych z zewnętrznych baz danych. Raporty tabeli przestawnej pozwalają na

Bardziej szczegółowo

Elektroniczny Urząd Podawczy

Elektroniczny Urząd Podawczy Elektroniczny Urząd Podawczy Dzięki Elektronicznemu Urzędowi Podawczemu Beneficjent może wypełnić i wysłać formularz wniosku o dofinansowanie projektów w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DO OPROGRAMOWANIA KOMPUTEROWEGO

INSTRUKCJA DO OPROGRAMOWANIA KOMPUTEROWEGO INSTRUKCJA DO OPROGRAMOWANIA KOMPUTEROWEGO DLA LEKKIEJ PŁYTY DO BADAŃ DYNAMICZNYCH HMP LFG WYMAGANE MINIMALNE PARAMETRY TECHNICZNE: SPRZĘT: - urządzenie pomiarowe HMP LFG 4 lub HMP LFG Pro wraz z kablem

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI KATEDRA INFORMATYKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI KATEDRA INFORMATYKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI KATEDRA INFORMATYKI LABORATORIUM TECHNOLOGIA SYSTEMÓW INFORMATYCZNYCH W BIOTECHNOLOGII Aplikacja bazodanowa: Cz. II Rzeszów, 2010 Strona 1 z 11 APLIKACJA BAZODANOWA MICROSOFT ACCESS

Bardziej szczegółowo

Dopasowywanie czasu dla poszczególnych zasobów

Dopasowywanie czasu dla poszczególnych zasobów Dopasowywanie czasu dla poszczególnych zasobów Narzędzia Zmień czas pracy W polu dla kalendarza wybieramy zasób dla którego chcemy zmienić czas pracy, np. wpisać urlop albo zmienić godziny pracy itp. Dalej

Bardziej szczegółowo

Dlaczego stosujemy edytory tekstu?

Dlaczego stosujemy edytory tekstu? Edytor tekstu Edytor tekstu program komputerowy służący do tworzenia, edycji i formatowania dokumentów tekstowych za pomocą komputera. Dlaczego stosujemy edytory tekstu? możemy poprawiać tekst możemy uzupełniać

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 8,9: BAZA DANYCH MS-ACCESS

LABORATORIUM 8,9: BAZA DANYCH MS-ACCESS UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI INSTYTUT INFORMATYKI I ELEKTROTECHNIKI ZAKŁAD INŻYNIERII KOMPUTEROWEJ Przygotowali: mgr inż. Arkadiusz Bukowiec mgr inż. Remigiusz Wiśniewski LABORATORIUM 8,9: BAZA DANYCH MS-ACCESS

Bardziej szczegółowo

Do wersji 7.91.0 Warszawa, 09-12-2013

Do wersji 7.91.0 Warszawa, 09-12-2013 Biuro Online Konektor instrukcja użytkownika Do wersji 7.91.0 Warszawa, 09-12-2013 Spis treści 1. Instalacja oprogramowania... 3 2. Pierwsze uruchomienie... 5 2.1. Tworzenie usługi... 5 2.2. Konfiguracja

Bardziej szczegółowo

Podstawowe czynnos ci w programie Word

Podstawowe czynnos ci w programie Word Podstawowe czynnos ci w programie Word Program Word to zaawansowana aplikacja umożliwiająca edytowanie tekstu i stosowanie różnych układów, jednak aby w pełni wykorzystać jej możliwości, należy najpierw

Bardziej szczegółowo

IIIIIIIIIIIIIIIMMIMMIII

IIIIIIIIIIIIIIIMMIMMIII IIIIIIIIIIIIIIIMMIMMIII O programie Program Itelix itender Manager przeznaczony jest do zarządzania zapytaniami ofertowymi przesyłanymi za pomocą poczty elektronicznej przez firmy korzystające z systemu

Bardziej szczegółowo

Synchronizator plików (SSC) - dokumentacja

Synchronizator plików (SSC) - dokumentacja SZARP http://www.szarp.org Synchronizator plików (SSC) - dokumentacja Wersja pliku: $Id: ssc.sgml 4420 2007-09-18 11:19:02Z schylek$ > 1. Witamy w programie SSC Synchronizator plików (SZARP Sync Client,

Bardziej szczegółowo

Szanowni Państwo. Należy przy tym pamiętać, że zmiana stawek VAT obejmie dwie czynności:

Szanowni Państwo. Należy przy tym pamiętać, że zmiana stawek VAT obejmie dwie czynności: Szanowni Państwo Zapowiedź podniesienia stawek VAT stała się faktem. Zgodnie z ustawą o podatku od towarów i usług z dniem 1 stycznia 2011 roku zostaną wprowadzone nowe stawki VAT. Obowiązujące aktualnie

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI DIODOWEGO WYŚWIETLACZA TEKSTÓW PIEŚNI STEROWANEGO Z TABLETU 10,1 '

INSTRUKCJA OBSŁUGI DIODOWEGO WYŚWIETLACZA TEKSTÓW PIEŚNI STEROWANEGO Z TABLETU 10,1 ' INSTRUKCJA OBSŁUGI DIODOWEGO WYŚWIETLACZA TEKSTÓW PIEŚNI STEROWANEGO Z TABLETU 10,1 ' -1- Spis treści - 1. O programie... 3 2. Uruchomienie programu... 3 3. Przygotowanie urządzenia do pracy... 4 4. Wyświetlanie

Bardziej szczegółowo

Zadanie 9. Projektowanie stron dokumentu

Zadanie 9. Projektowanie stron dokumentu Zadanie 9. Projektowanie stron dokumentu Przygotowany dokument można: wydrukować i oprawić, zapisać jako strona sieci Web i opublikować w Internecie przekonwertować na format PDF i udostępnić w postaci

Bardziej szczegółowo

Wymagania z informatyki na poszczególne oceny przy realizacji programu i podręcznika Informatyka wyd. Operon dla klasy II.

Wymagania z informatyki na poszczególne oceny przy realizacji programu i podręcznika Informatyka wyd. Operon dla klasy II. Wymagania z informatyki na poszczególne oceny przy realizacji programu i podręcznika Informatyka wyd. Operon dla klasy II. Dział I O higienie pracy, komputerze, sieciach komputerowych i Internecie - zna

Bardziej szczegółowo

Padlet wirtualna tablica lub papier w Internecie

Padlet wirtualna tablica lub papier w Internecie Padlet wirtualna tablica lub papier w Internecie Umiejętność gromadzenia, a potem przetwarzania, wykorzystania i zastosowania informacji w celu rozwiązania jakiegoś problemu, jest uważana za jedną z kluczowych,

Bardziej szczegółowo

Pracownia internetowa w szkole ZASTOSOWANIA

Pracownia internetowa w szkole ZASTOSOWANIA NR ART/SBS/07/01 Pracownia internetowa w szkole ZASTOSOWANIA Artykuły - serwery SBS i ich wykorzystanie Instalacja i Konfiguracja oprogramowania MOL Optiva na szkolnym serwerze (SBS2000) Artykuł opisuje

Bardziej szczegółowo

Szkolenie dla nauczycieli SP10 w DG Operacje na plikach i folderach, obsługa edytora tekstu ABC. komputera dla nauczyciela. Materiały pomocnicze

Szkolenie dla nauczycieli SP10 w DG Operacje na plikach i folderach, obsługa edytora tekstu ABC. komputera dla nauczyciela. Materiały pomocnicze ABC komputera dla nauczyciela Materiały pomocnicze 1. Czego się nauczysz? Uruchamianie i zamykanie systemu: jak zalogować się do systemu po uruchomieniu komputera, jak tymczasowo zablokować komputer w

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE WINDOWS 1 SO i SK/WIN 006 Wydajność systemu 2 SO i SK/WIN Najprostszym sposobem na poprawienie wydajności systemu, jeżeli dysponujemy zbyt małą ilością pamięci RAM

Bardziej szczegółowo

Włączanie/wyłączanie paska menu

Włączanie/wyłączanie paska menu Włączanie/wyłączanie paska menu Po zainstalowaniu przeglądarki Internet Eksplorer oraz Firefox domyślnie górny pasek menu jest wyłączony. Czasem warto go włączyć aby mieć szybszy dostęp do narzędzi. Po

Bardziej szczegółowo

Podstawy tworzenia prezentacji w programie Microsoft PowerPoint 2007

Podstawy tworzenia prezentacji w programie Microsoft PowerPoint 2007 Podstawy tworzenia prezentacji w programie Microsoft PowerPoint 2007 opracowanie: mgr Monika Pskit 1. Rozpoczęcie pracy z programem Microsoft PowerPoint 2007. 2. Umieszczanie tekstów i obrazów na slajdach.

Bardziej szczegółowo

Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt

Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt Zadanie: Utwórz szablon rysunkowy składający się z: - warstw - tabelki rysunkowej w postaci bloku (według wzoru poniżej)

Bardziej szczegółowo

Skrócona instrukcja korzystania z Platformy Zdalnej Edukacji w Gliwickiej Wyższej Szkole Przedsiębiorczości

Skrócona instrukcja korzystania z Platformy Zdalnej Edukacji w Gliwickiej Wyższej Szkole Przedsiębiorczości Skrócona instrukcja korzystania z Platformy Zdalnej Edukacji w Gliwickiej Wyższej Szkole Przedsiębiorczości Wstęp Platforma Zdalnej Edukacji Gliwickiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości (dalej nazywana

Bardziej szczegółowo

NAGŁÓWKI, STOPKI, PODZIAŁY WIERSZA I STRONY, WCIĘCIA

NAGŁÓWKI, STOPKI, PODZIAŁY WIERSZA I STRONY, WCIĘCIA NAGŁÓWKI, STOPKI, PODZIAŁY WIERSZA I STRONY, WCIĘCIA Ćwiczenie 1: Ściągnij plik z tekstem ze strony www. Zaznacz tekst i ustaw go w stylu Bez odstępów. Sformatuj tekst: wyjustowany czcionka Times New Roman

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY MODELOWANIA UKŁADÓW DYNAMICZNYCH W JĘZYKACH SYMULACYJNYCH

PODSTAWY MODELOWANIA UKŁADÓW DYNAMICZNYCH W JĘZYKACH SYMULACYJNYCH PODSTAWY MODELOWANIA UKŁADÓW DYNAMICZNYCH W JĘZYKACH SYMULACYJNYCH ( Na przykładzie POWERSIM) M. Berndt-Schreiber 1 Plan Zasady modelowania Obiekty symbole graficzne Dyskretyzacja modelowania Predefiniowane

Bardziej szczegółowo

TWORZENIE OBIEKTÓW GRAFICZNYCH

TWORZENIE OBIEKTÓW GRAFICZNYCH R O Z D Z I A Ł 2 TWORZENIE OBIEKTÓW GRAFICZNYCH Rozdział ten poświęcony będzie dokładnemu wyjaśnieniu, w jaki sposób działają polecenia służące do rysowania różnych obiektów oraz jak z nich korzystać.

Bardziej szczegółowo

1 Rejestrator czasu pracy

1 Rejestrator czasu pracy 1 Rejestrator czasu pracy Rejestrator Czasu Pracy (określany również skrótowo RCP) pozwala na zbieranie i prezentowanie informacji o godzinach przepracowanych przez wybranych użytkowników systemu. Rejestrator

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Aktywne linki będą wstawiane za pomocą rozwijanej listy

Rys. 1. Aktywne linki będą wstawiane za pomocą rozwijanej listy :: Trik 1. Lista rozwijana z aktywnymi hiperłączami :: Trik 2. Łączenie tabel o róŝnym układzie kolumn :: Trik 3. Automatyczne zapisywanie zmian przy zamykaniu skoroszytu :: Trik 4. Linie siatki arkusza

Bardziej szczegółowo

KATEGORIA OBSZAR WIEDZY

KATEGORIA OBSZAR WIEDZY Moduł 6 - Grafika menedżerska i prezentacyjna - od kandydata wymaga się umiejętności posługiwania się programem komputerowym do tworzenia. Zdający powinien posiadać umiejętności wykonania następujących

Bardziej szczegółowo

PLAN REALIZACJI MATERIAŁU NAUCZANIA Z INFORMATYKI II. Uczeń umie: Świadomie stosować się do zasad regulaminów (P).

PLAN REALIZACJI MATERIAŁU NAUCZANIA Z INFORMATYKI II. Uczeń umie: Świadomie stosować się do zasad regulaminów (P). PLAN REALIZACJI MATERIAŁU NAUCZANIA Z INFORMATYKI II DZIAŁ I: KOMPUTER W ŻYCIU CZŁOWIEKA. 1. Lekcja organizacyjna. Zapoznanie uczniów z wymaganiami edukacyjnymi i PSP. 2. Przykłady zastosowań komputerów

Bardziej szczegółowo

ABC 2002/XP PL EXCEL. Autor: Edward C. Willett, Steve Cummings. Rozdział 1. Podstawy pracy z programem (9) Uruchamianie programu (9)

ABC 2002/XP PL EXCEL. Autor: Edward C. Willett, Steve Cummings. Rozdział 1. Podstawy pracy z programem (9) Uruchamianie programu (9) ABC 2002/XP PL EXCEL Autor: Edward C. Willett, Steve Cummings Rozdział 1. Podstawy pracy z programem (9) Uruchamianie programu (9) Obszar roboczy programu (10) o Pasek tytułowy (10) o Przyciski Minimalizuj

Bardziej szczegółowo

Przewodnik instalacji i rozpoczynania pracy. dla DataPage+ 2012

Przewodnik instalacji i rozpoczynania pracy. dla DataPage+ 2012 Przewodnik instalacji i rozpoczynania pracy dla DataPage+ 2012 Pomoc aktualizowano ostatnio: 29 sierpnia 2012 Spis treści Instalowanie wymaganych wstępnie komponentów... 1 Przegląd... 1 Krok 1: Uruchamianie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja wprowadzania graficznych harmonogramów pracy w SZOI Wg stanu na 21.06.2010 r.

Instrukcja wprowadzania graficznych harmonogramów pracy w SZOI Wg stanu na 21.06.2010 r. Instrukcja wprowadzania graficznych harmonogramów pracy w SZOI Wg stanu na 21.06.2010 r. W systemie SZOI została wprowadzona nowa funkcjonalność umożliwiająca tworzenie graficznych harmonogramów pracy.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 6: ARKUSZ MS EXCEL JAKO BAZA DANYCH

LABORATORIUM 6: ARKUSZ MS EXCEL JAKO BAZA DANYCH UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI INSTYTUT INFORMATYKI I ELEKTROTECHNIKI ZAKŁAD INŻYNIERII KOMPUTEROWEJ Przygotował: dr inż. Janusz Jabłoński LABORATORIUM 6: ARKUSZ MS EXCEL JAKO BAZA DANYCH Jeżeli nie jest potrzebna

Bardziej szczegółowo

Aplikacja projektu Program wycinki drzew i krzewów dla RZGW we Wrocławiu

Aplikacja projektu Program wycinki drzew i krzewów dla RZGW we Wrocławiu Aplikacja projektu Program wycinki drzew i krzewów dla RZGW we Wrocławiu Instrukcja obsługi Aplikacja wizualizuje obszar projektu tj. Dorzecze Środkowej Odry będące w administracji Regionalnego Zarządu

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkownika

Instrukcja użytkownika SoftwareStudio Studio 60-349 Poznań, ul. Ostroroga 5 Tel. 061 66 90 641 061 66 90 642 061 66 90 643 061 66 90 644 fax 061 86 71 151 mail: poznan@softwarestudio.com.pl Herkules WMS.net Instrukcja użytkownika

Bardziej szczegółowo

Projektowanie baz danych za pomocą narzędzi CASE

Projektowanie baz danych za pomocą narzędzi CASE Projektowanie baz danych za pomocą narzędzi CASE Metody tworzenia systemów informatycznych w tym, także rozbudowanych baz danych są komputerowo wspomagane przez narzędzia CASE (ang. Computer Aided Software

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny w klasach 3 gimnazjum

Wymagania na poszczególne oceny w klasach 3 gimnazjum Wymagania na poszczególne oceny w klasach 3 gimnazjum Znaczenie komputera we współczesnym świecie Przypomnienie wiadomości na temat języka HTML Wstawianie tabeli na stronę WWW Wstawianie listy punktowanej

Bardziej szczegółowo

Voicer. SPIKON Aplikacja Voicer V100

Voicer. SPIKON Aplikacja Voicer V100 Voicer SPIKON Aplikacja Voicer V100 SPIKON Voicer Aplikacja Voicer w platformie SPIKON dedykowana jest przede wszystkim konsultantom kampanii wirtualnego Call Center. Dając łatwy dostęp do najważniejszych

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkowania

Instrukcja użytkowania Instrukcja użytkowania Aby skutecznie pracować z programem Agrinavia Map należy zrozumieć zasadę interfejsu aplikacji. Poniżej można odszukać zasady działania Agrinavia Map. Szczegółowe informacje na temat

Bardziej szczegółowo

Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie ocen pracowniczych w służbie cywilnej

Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie ocen pracowniczych w służbie cywilnej Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie ocen pracowniczych w służbie cywilnej elektroniczne formularze arkuszy ocen okresowych i pierwszej oceny Instrukcja użytkownika Wersja 1.0 DSC KPRM 2015

Bardziej szczegółowo

3.1. Na dobry początek

3.1. Na dobry początek Klasa I 3.1. Na dobry początek Regulamin pracowni i przepisy BHP podczas pracy przy komputerze Wykorzystanie komputera we współczesnym świecie Zna regulamin pracowni i przestrzega go. Potrafi poprawnie

Bardziej szczegółowo

Podręcznik Użytkownika LSI WRPO

Podręcznik Użytkownika LSI WRPO Podręcznik użytkownika Lokalnego Systemu Informatycznego do obsługi Wielkopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007 2013 w zakresie wypełniania wniosków o dofinansowanie Wersja 1 Podręcznik

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu MS Word 2003 - podstawy

Edytor tekstu MS Word 2003 - podstawy Edytor tekstu MS Word 2003 - podstawy Cz. 4. Rysunki i tabele w dokumencie Obiekt WordArt Jeżeli chcemy zamieścić w naszym dokumencie jakiś efektowny napis, na przykład hasło reklamowe, możemy wykorzystać

Bardziej szczegółowo

MODUŁ OFERTOWANIE INSTRUKCJA OBSŁUGI

MODUŁ OFERTOWANIE INSTRUKCJA OBSŁUGI MODUŁ OFERTOWANIE INSTRUKCJA OBSŁUGI 1 1. MOŻLIWOŚCI Moduł Ofertowanie jest przeznaczony do programu Symfonia Handel Forte. Jego zadaniem jest wspomaganie działania pracowników firmy w przygotowywaniu

Bardziej szczegółowo

PROGRAMOWALNE STEROWNIKI LOGICZNE

PROGRAMOWALNE STEROWNIKI LOGICZNE PROGRAMOWALNE STEROWNIKI LOGICZNE I. Wprowadzenie Klasyczna synteza kombinacyjnych i sekwencyjnych układów sterowania stosowana do automatyzacji dyskretnych procesów produkcyjnych polega na zaprojektowaniu

Bardziej szczegółowo

1. Instalacja Programu

1. Instalacja Programu Instrukcja obsługi dla programu Raporcik 2005 1. Instalacja Programu Program dostarczony jest na płycie cd, którą otrzymali Państwo od naszej firmy. Aby zainstalować program Raporcik 2005 należy : Włożyć

Bardziej szczegółowo

LEGISLATOR. Data dokumentu:24 maja 2013 Wersja: 1.3 Autor: Paweł Jankowski, Piotr Jegorow

LEGISLATOR. Data dokumentu:24 maja 2013 Wersja: 1.3 Autor: Paweł Jankowski, Piotr Jegorow LEGISLATOR Dokument zawiera opis sposobu tworzenia podpisów pod aktami dla celów wizualizacji na wydrukach Data dokumentu:24 maja 2013 Wersja: 1.3 Autor: Paweł Jankowski, Piotr Jegorow Zawartość Wprowadzenie...

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA INSTALACJI SYSTEMU

INSTRUKCJA INSTALACJI SYSTEMU Zarządzanie Procesami Informatycznymi Sp. z o.o. 54-204 Wrocław, ul. Legnicka 62 Tel. : ( 071 ) 354 88 88 Fax : ( 071 ) 354 88 99 E-mail : biuro@vilico.pl INSTRUKCJA INSTALACJI SYSTEMU Wersja 1.4-1 - Spis

Bardziej szczegółowo

VinCent Administrator

VinCent Administrator VinCent Administrator Moduł Zarządzania podatnikami Krótka instrukcja obsługi ver. 1.01 Zielona Góra, grudzień 2005 1. Przeznaczenie programu Program VinCent Administrator przeznaczony jest dla administratorów

Bardziej szczegółowo