Danuta Ślęczek-Czakon. Problem wartości i jakości życia w sporach bioetycznych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Danuta Ślęczek-Czakon. Problem wartości i jakości życia w sporach bioetycznych"

Transkrypt

1 Danuta Ślęczek-Czakon Problem wartości i jakości życia w sporach bioetycznych Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2004

2

3 Problem wartości i jakości życia w sporach bioetycznych

4 PRACE NAUKOWE UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH N R 2210

5 Danuta Ślęczek-Czakon Problem wartości i jakości życia w sporach bioetycznych Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2004

6 Redaktor serii: Filozofia Józef Bańka Recenzenci Jerzy Kopania, W łodzim ierz Tyburski

7 Spis rzeczy W s t ę p... 9 Rozdział I B io e ty k a - p r z e d m io t, w a r u n k i p o w s ta n ia, s ta n o w is k a, p r a k ty c z n e z n a c z e n i e Przedm iot b a d a ń W arunki pow stania Zapłodnienie in v i t r o Problem granic eksperym entu naukow ego i terapeutycznego Zabójstw o czy przyzw olenie na ś m i e r ć? Stanow iska w b io e ty c e Etyka tradycyjna a b i o e t y k a Z naczenie bioetyki w ro zw iązy w an iu w sp ó łczesn y ch p ro b lem ó w m o ralnych Rozdział II W artość ż y c i a Co to je st ż y c i e? Życie jako w a r t o ś ć W artość życia l u d z k i e g o W artość życia zw ierząt, roślin, w artość p rz y ro d y Stanow isko antropocentryczne Prawa i interesy z w i e r z ą t Zw ierzęta i ludzie jako istoty sobie r ó w n e... 49

8 U tylitarystyczna zasada w y m ie n n o ś c i K oncepcja czci dla ż y c i a Ekologia g łę b o k a W n io sk i Rozdział III O d k ie d y istn ie je c z ło w ie k? S p ó r o isto tę c z ło w ie c z e ń s tw a K ryterium g e n e t y c z n e K ryteria ro z w o jo w e K ryterium n e u r o lo g i c z n e K ryterium a n i m a c j i K ryterium zdolności do sam oistnego i s t n i e n i a K ryterium u r o d z i n K ryteria p ra g m a ty c z n e Filozoficzne ujęcia istoty c z ł o w i e c z e ń s t w a U w agi o kryteriach człow ieczeństw a Rozdział IV A b o r c ja Praw ne sposoby ochrony płodu lu d z k ie g o Z asada p o te n c ja ln o ś c i K rytyka zasady p o t e n c j a l n o ś c i Stanow iska w obec przeryw ania c i ą ż y Stanow isko a b s o lu ty s ty c z n e Stanow isko u m ia r k o w a n e Stanow isko lib e raln e K onfrontacja postaw. W poszukiw aniu k o m prom isu M oralna ocena przeryw ania ciąży Rozdział V P ro k re a c ja m e d y c z n ie w s p o m a g a n a G e n e z a Stan o b e c n y P e r s p e k ty w y M ożliw ość zapłodnienia post m o r te m E u g e n i k a E k to g e n eza Z apłodnienie gam ety żeńskiej gam etą ż e ń s k ą A utoprokreacja k o b ie c a

9 Transfer gam et i z a ro d k ó w C iąża u m ężczyzny Zarodek człow ieka w m acicy z w i e r z ę c i a A rgum enty w sporze o prokreację m edycznie w s p o m a g a n ą Prawo do posiadania p o to m s tw a Czy bezpłodność jest chorobą? Kto jest człow iekiem - kryteria człow ieczeństw a Zagrożenie m ałżeństw a i ro d z in y W brew n a t u r z e Inne zarzuty pod adresem I V F W n io sk i Rozdział VI K o n se k w e n c je re w o lu c ji te ra p e u ty c z n e j i b io lo g ic z n e j B adania nad l e k a m i Problem zdrow ych o c h o t n ik ó w Badania p o r ó w n a w c z e Problem świadom ej zgody (inform ed consent) A utonom ia w m edycynie - dylem aty, o g ra n ic z e n ia T ransplantacje Z historii tra n sp la n ta c ji Przeszczepy z ciał z m a r ł y c h Przeszczepy z ciał ż y w y c h Transplantacje a p r a w o Inżynieria g e n e t y c z n a Podstaw ow e p o ję c ia Z a s to s o w a n ia Etyczne aspekty poznania ludzkiego g e n o m u K lonow anie c z ło w ie k a O pojęciu k lo n o w a n i a K lonow anie roślin i z w i e r z ą t K lonow anie c z ło w ie k a Realne zagrożenia, złudne o b ie tn ic e W n io sk i Rozdział VII Ś m ierć w k u ltu rz e i m e d y c y n i e Postawy wobec ś m ie r c i Terapia darem na, uporczyw a, u ż y t e c z n a N iepodjęcie i w ycofanie le c z e n ia

10 Środki nadzw yczajne i z w y c z a j n e Żyw ienie a środki m e d y c z n e Skutki zam ierzone a skutki p rz e w id y w a n e Środki obow iązkow e i nieobow iązkow e Praw o do ś m ie rc i E u t a n a z j a Form y e u t a n a z j i Przykłady e u t a n a z ji M oralne i praw ne oceny e u t a n a z j i A rgum enty w sporze o dopuszczalność e u ta n a z ji P e r s p e k ty w y W n io sk i Rozdział VIII Ż y c ie lu d z k ie w k o n te k sta c h m o ra ln y c h - e ty k a w a rto śc i ż y c ia a ety k a ja k o ś c i ż y c i a Etyka św iętości ż y c i a Etyka jakości ż y c i a Jakość życia w m e d y c y n ie W n io sk i Z a k o ń c z e n ie B i b l i o g r a f i a In d e k s n a z w i s k S u m m a r y Zusam m enfassung

11 Wstęp Bioetyka, dyscyplina powstała w latach siedemdziesiątych XX wieku, od lat osiemdziesiątych obecna jest również w polskim życiu intelektualnym. Od kilku lat można zauważyć wręcz lawinowy wzrost publikacji z tego zakresu, coraz więcej przedstaw icieli różnych specjalności podejm uje problemy zaliczane do przedmiotu zainteresowań bioetyki1. Powodem jest nie tyle moda czy naśladownictwo, ile potrzeba namysłu nad życiem i śmiercią w warunkach w spółczesnej cyw ilizacji technicznej, a także konieczność przyjęcia zasad etycznych pozwalających na podejmowanie decyzji w sytuacjach granicznych oraz dylematycznych. W prawdzie ton dyskusjom nadają bioetycy z Zachodu i USA, ale nie tylko oni m ają coś istotnego do powiedzenia. Rozległość przedmiotu bioetyki, jej interdyscyplinarność i zadania, jakie ma spełniać, pow odują, że jest ona nie tylko etyką norm atyw ną, a jej znaczenie praktyczne nie pozw ala w idzieć w niej jeszcze jednej dyscypliny akademickiej, w której trwa spór o prawdę dla niej samej. Spory i konflikty światopoglądowe nie są typow e dla czasów w spółczesnych, ale w spółcześnie najjaskrawiej dają o sobie znać na terenie bioetyki. Dzieje się tak z kilku powodów. Po pierwsze, mamy tu często do czynienia z sytuacjami dylem atycznymi i konfliktow ym i - w ybór określonego działania lub jego zaniechanie wiąże się z przeciwstawnymi racjami moralnymi (kompromis jest niemożliwy). M usim y opowiedzieć się po jednej lub drugiej stronie. Po drugie, problem y, którym i zajm uje się bioetyka, dotykają najbardziej intym nych sfer życia ludzkiego, a podejmowane decyzje m ają wpływ na zakres wolności i bezpieczeństwa ludzi. Nie są to tylko rozważania akademickie, które jeśli naw et nie przyniosą nikom u pożytku, to specjalnie nie zaszkodzą 1 J. Jaroń: Stan bioetyki w Polsce. W: Ekofilozofia i bioetyka. Materiały VI Polskiego Zjazdu Filozoficznego w Toruniu. Red. W. Tyburski. Toruń 1996.

12 - sposób rozstrzygania poszczególnych kwestii oraz podjęte decyzje mają niejednokrotnie wpływ na losy wielu ludzi, i to niezależnie od tego, czy oni sami o tym wiedzą, a także czy sobie tego życzą. Po trzecie, dyskusje i spory bioetyczne sięgają do problemu relacji między postępem cywilizacyjnym a m oralnością. Jak dotąd postęp nauki i techniki w yprzedzał istniejące unormowania prawne oraz naruszał normy moralne. Jednak dawniej rozbieżność m iędzy praktyką a zasadam i m oralnym i nie m iała tak daleko idących konsekwencji, jak to m ożna zaobserw ow ać w spółcześnie. N iekontrolowane etycznie zastosow anie m ożliw ości technicznych rodzi, szczególnie w m edycynie, nowe problemy, których kiedyś nie było, a które m usim y rozstrzygnąć. Praca poświęcona jest prezentacji oraz analizie specyfiki sporów bioetycznych, ze szczególnym uwzględnieniem problemu wartości i jakości życia. Nie jest to jedyna możliwa perspektywa badawcza: spory bioetyczne można rozpatrywać na wiele różnych sposobów, np. biorąc pod uwagę prawa człow ieka, problem autonom ii jednostki, zasady etyki m edycznej, porów nanie tradycji z now oczesnością (a naw et ponow oczesnością). W ybrałam problem wartości i jakości życia, bo pojawia się on w bioetyce bardzo często, jednak założenia dotyczące wartości oraz jakości życia nie zawsze są w niej precyzyjnie wyartykułowane i uzasadniane. Niekiedy odgrywają rolę aksjom atycznych założeń służących do uzasadniania reguł i zasad etycznych. M oim celem jest ukazanie, przez analizę najważniejszych sporów, relacji m iędzy pojmowaniem wartości i jakości życia oraz wskazanie, na ile poglądy te są podstaw ą rozstrzygnięć bioetycznych. Przy okazji pojawią się i inne interesujące zagadnienia, którym pośw ięcę więcej uwagi (np. problem autonomii). Każdy rozdział zawiera podsumowanie, w którym przedstawiam najw ażniejsze w nioski i swoje stanowisko. Prezentow ana praca, m am nadzieję, obrazuje stan zagubienia w spółczesnych ludzi w kwestiach życia i śmierci, wolności i konieczności, a także kłopoty z ustaleniem zakresów sfery sacrum i profanum. Warto tu wspomnieć o tezie, k tórą głosi Luc Ferry. U w aża on, że istnienie bioetyki świadczy 0 tym, że we w spółczesnym zlaicyzow anym św iecie nie znikła potrzeba 1poczucie sacrum. Fakt, że tak trudno znaleźć jednoznaczną odpowiedź na pytanie o sens i świętość, Ferry tłumaczy tym, że współcześnie krzyżują się dwa procesy: pierwszy z nich to hum anizacja tego, co boskie (uczłowieczanie treści zawartych w objawieniu), drugi to uświęcanie tego, co ludzkie (nadawanie cech boskich człowiekowi). W rezultacie krzyżowania się tych dwóch procesów (dwóch hum anizm ów - chrześcijańskiego i laickiego) powstaje hum anizm transcendentalny, który nie odrzuca sfery sacrum ani transcendencji, tyle że nie pojm uje ich w sposób dogm atyczny. Nic dziwnego, że niepokoi to zarów no materialistów, jak i chrześcijan. M aterialistów - poniew aż uznanie transcendencji sprzeczne je st z zasadam i nauki i analizy genealogicznej. C hrześcijan oczyw iście - poniew aż m uszą oni przefor-

13 mułować swoją wiarę, tak aby była ona wreszcie zgodna z zasadą odrzucenia autorytetów. Jeśli jednak boskość nie jest ukryta w świecie materialnym, czasowo-przestrzennym, to odtąd należy um ieszczać ją w sercu człowieka, w owych transcendencjach, które każdy w sobie czuje i które ciągle się nam wymykają. 2 Jeśli hipoteza Ferry ego jest słuszna, to być może kiedyś hum anizm transcendentalny będzie podstaw ą osiągnięcia porozumienia w wyznaczeniu aksjologicznych priorytetów działań ludzi. Na razie zdani jesteśm y na alternatywę: uporczywe trzymanie się metafizycznych założeń bądź dążenie do prowizorycznej zgody w podstaw ow ych kwestiach. To drugie jest w ażniejsze i trudniejsze - jeśli głos bioetyków ma dotrzeć do opinii publicznej, by uwrażliwiać ludzi na istotne kwestie i wpływać na decydentów, bioetyka nie może być tylko prezentacją oraz obroną własnego stanowiska, lecz próbą odnalezienia tego, co łączy różne stanowiska. Ten problem także znalazł swe miejsce w mojej pracy. 2 L. Ferry: Człowiek-Bóg, czyli o sensie życia. Warszawa 1998, s Zob. D. Ślęczek-Czakon: Humanizm i medycyna. Uwagi o problemie humanizacji medycyny. Sztuka Leczenia 2002, nr 1.

14

15 Rozdział I Bioetyka - przedmiot, warunki powstania, stanowiska, praktyczne znaczenie Bioetyka (gr. bios -»życie«) - stosunkowo m łoda gałąź nauki z pogranicza antropologii, filozofii, etyki, prawa, medycyny i techniki. Biorąc za podstawę naturę biologiczną człowieka, zmierza do ukazania go jako całości od strony filozoficznej, socjologicznej i psychologicznej. Głównym zadaniem bioetyki jest dokonywanie ocen moralnych wszelkich problemów i faktów wynikających z postępu nauk przyrodniczo-technicznych. Sposób uprawiania tych nauk niepokoi etyków, m.in. dlatego, iż eksperymenty fizyki, chemii, inżynierii genetycznej wym ykają się spod kontroli człowieka i obracają się przeciwko niemu. W spółczesna etyka sprzeciwia się tezie o tzw.»wolności aksjologicznej«, czyli uwolnieniu postępowania naukowców od etycznych ocen. Bioetycy wychodzą z założenia, iż każde działanie naukowe winno podlegać ocenie i odpowiedzialności moralnej. Każdy zatem eksperym ent techniczny i medyczny winien być podporządkowany nie tylko kryteriom metodologicznym, lecz i normom etycznym. Podczas konferencji UNESCO w Warnie w 1978 r. sporządzono następujący katalog różnych interwencji biologicznych, które im plikują pewne problem y etyczne: leczenie chorób dziedzicznych, nowe techniki zapłodnień, planowanie rodziny i regulacja demograficzna, transplantacja organów ludzkich, badania m ózgu, m odyfikacja zachowań człowieka, zapobieganie procesom starzenia się, przedłużenie życia, eutanazja, zabiegi eugeniczne. 1 W w ielu słownikach czy encyklopediach termin bioetyka jeszcze nie występuje. Z drugiej strony, istnieje wiele 1 Słownik etyczny. Red. S. Jedynak. Lublin 1990, s ; zob. także W. B o ło z: Życie w ludzkich rękach. Podstawowe zagadnienia bioetyczne. Warszawa 1997, s ; J. Jaroń: Bioetyka. Wybrane zagadnienia. Warszawa 1999, s

16 definicji bioetyki różniących się sposobem określania jej istoty i zakresu badawczego. Przedmiot bioetyki, jak zobaczymy, jest rozległy oraz trudny do jednoznacznego ustalenia. Przytoczona charakterystyka bioetyki wskazuje na ważne cechy tej dyscypliny - związki z innymi naukami (szczególnie filozofią, socjologią, psychologią ale też biologią i medycyną) oraz normatywny charakter. Bioetykę można uprawiać jako naukę opisową, rejestrującą zmiany w postawach m oralnych zaistniałych pod wpływem rozwoju nauk biomedycznych, jednak głównym jej zadaniem jest dokonywanie ocen moralnych, formułowanie norm etycznych odnoszących się do skutków oraz zastosowań postępu naukowego i technicznego w życiu. Wymieniona w niej lista ingerencji biologicznych uległa dzisiaj rozszerzeniu, ale już to wyliczenie sygnalizuje, jak wiele problem ów wchodzi w zakres zainteresowań bioetyków. Przedmiot badań Termin bioetyka pojaw ił się kilkadziesiąt lat tem u w Stanach Zjednoczonych, skąd upow szechnił się i przyjął w wielu językach (także w języku polskim, choć jest jeszcze rzadko stosowany). Jednym z pierwszych, który posłużył się pojęciem bioetyki, był prawdopodobnie van Rensselaer Potter, który w 1971 r. opublikował książkę Bioetics: Bridge to the Future2. Sądził on, że bioetyka to dyscyplina, która wykorzystuje zdobycze biologii, ustala i rekom enduje odpow iednie działania zm ierzające do popraw y jakości życia ludzkiego (bioetyka to biologia stosowana). W spółcześnie term in bioetyka stosuje się zamiennie z term inem etyka biomedyczna lub etyka medyczna i oznacza się nim m oralną refleksję nad problemami współczesnych nauk o życiu. Bioetyka, w tym ujęciu, to etyka zajm ująca się m oralnym i problem am i biologii oraz medycyny. Rozwój badań bioetycznych nie doprowadził do jednego, powszechnie przyjętego rozumienia bioetyki. Potoczne rozumienie tego terminu wiąże się z rozum ieniem jego części składowych (bios, ethos) i najczęściej oznacza jakąś etykę życia ludzkiego wyznaczoną przez osiągnięcia współczesnych nauk biom edycznych. Takie rozum ienie bioetyki jest zbyt ogólnikow e, dlatego próbuje się je uściślić. Czyni się to na dwa sposoby: 1) przez w yliczenie problem ów w yrosłych na gruncie nauk biom edycznych, 2) przez w skazanie obszarów ludzkich zachow ań dotyczących ludzkiego życia. 2 Podaję za: Z. Szawarski: Bioetyka. Problemy 1986, nr 4.

17 W pierwszym wypadku określa się bioetykę jako dyscyplinę zajm ującą się zagadnieniam i pobierania organów z ciał osób uznanych za zm arłe, sztucznym przedłużaniem i podtrzym yw aniem życia, interw encjam i genetycznymi, m etodami sztucznego zapłodnienia, terapią osób psychicznie chorych, eutanazją itp.3 Drugie ujęcie omawianej dyscypliny traktuje ją jako dział filozoficznej etyki szczegółowej, która ma ustalić oceny i normy (reguły) moralne ważne w dziedzinie działań (aktów) ludzkich polegających na ingerencji w granicznych sytuacjach powstawania życia, jego trwania i śmierci 4. Bioetyka nie może zajm ować się w szystkim i sytuacjam i w życiu ludzkim. W całokształcie procesów życia trzeba w yodrębnić specyficzne sytuacje i działania ludzkie. Sytuacje te m uszą się charakteryzować następującymi cechami: 1) są one wyjątkowe, krytyczne i jednocześnie graniczne, bo życie ludzkie zostaje postawione na krawędzi istnienia z pow odu jakichś niezw ykłych w arunków bądź zagrożeń, 2) mamy w nich do czynienia z drastyczną ingerencją człowieka w proces życia w łasnego lub cudzego. Sytuacja graniczna i ingerencja w proces życia są ze sobą związane - czasem zaistnienie sytuacji granicznej poprzedza ingerencję, niekiedy jest w tórne wobec niej. Sytuacje bioetyczne nie są związane z określonym okresem życia, m ogą się pojawić od początku do końca jego trwania. Z tego względu m ożna podzielić zagadnienia bioetyki na trzy działy: biogenezę, bioterapię, tanatologię. Drugie ujęcie bioetyki jest bardziej precyzyjne, bo nie rozszerza przedmiotu rozważań na całe życie ludzkie ani nie zawęża bioetyki do etyki medycznej (sytuacje graniczne nie m uszą wiązać się z rozwojem nauk biologiczno-medycznych). W określeniu sytuacji granicznych nie akcentow a łabym tak mocno ich wyjątkowości, pamiętając, że to, co wyjątkowe i niezwykłe po pew nym czasie staje się norm alne, rutynow e, zwykłe. O pow iadając się za drugim ujęciem bioetyki uznaję, że terminy, które stosuje się zamiennie z nazw ą bioetyka, nie są adekw atne, bo: 1) zaw ężają problem a tykę bioetyki do etyki medycznej, czyniąc z niej etykę zawodową, 2) nazwa bioetyka ma już pew ną tradycję i jest bardziej zrozum iała niż pozostałe. Bioetyka, choć jest określana jako refleksja norm atyw na, pozostaje w łączności z naukami szczegółowymi (biologią, m edycyną, psychologią, socjologią). Sytuacje, które są przedm iotem rozważań bioetyki, pojawiły się m.in. pod wpływem rozw oju nauk szczegółow ych i zastosowań techniki w m edycynie, stąd też w refleksji bioetycznej dużą rolę odgryw ają w iadomości faktograficzne. Rozwój nauk szczegółow ych, w yniki badań naukowych oraz znajomość rozpatrywanych faktów m ają istotny wpływ na etyczną ocenę sytuacji. 3 B. Hołyst: Samobójstwo - przypadek czy konieczność. Warszawa 1983, s T. Ślipko: Granice życia. Dylematy współczesnej bioetyki. Warszawa 1988, s. 16.

18 Bioetyka jest dyscypliną stosunkow o m łodą, dlatego dotychczasow e próby określenia przedm iotu jej badań m ożna traktow ać jako wstęp do sform ułow ania następnych, bardziej precyzyjnych definicji. Na razie funkcjonują różne definicje bioetyki: jedni chcą ją pojmować wąsko, jako etykę medyczną, inni rozszerzają przedmiot jej badań i w łączają do niej problemy z zakresu etyki ekologicznej. Kwestia zakresu przedmiotowego bioetyki, jak sądzę, nie jest najw ażniejsza dla dalszych badań bioetycznych. Warunki powstania Bioetyka jest nową dyscypliną, ale niektóre jej zagadnienia należały już wcześniej do zestawu dociekań filozoficznych i etycznych (np. problem życia i śmierci, istoty człow ieczeństwa, samobójstwa, eutanazji). Powstała ona jednak nie tyle jako skutek badań filozoficznych, ile jako reakcja na praktyczną potrzebę znalezienia zasad, norm określających granice moralnej dopuszczalności ingerowania człowieka w naturalne procesy biologiczne5. N arodziny bioetyki to rezultat zderzenia postępu nauk m edycznych z tradycyjnym systemem wartości, to efekt analizy przypadków, stworzonych przez naukę i życie, z którym i nie m ogła sobie poradzić tradycyjna etyka6. Zapłodnienie in vitro Do lat siedem dziesiątych XX w ieku ludzkość rozm nażała się w tradycyjny sposób. Od stu lat jest znane i stosowane sztuczne zapłodnienie, ale skala ingerencji w procesy rozrodcze człow ieka była dotąd niew ielka. Sytuacja zaczęła zmieniać się, od kiedy zastosowano zapłodnienie in vitro (łac. vitrum - szkło ) r. urodziła się Luiza Brown, pierwsze na świecie dziecko z probówki. M atka dziecka cierpiała na niedrożność jajow o dów i zapłodnienie in vitro (zwane również zapłodnieniem zewnętrznym lub pozaustrojow ym) było jedynym sposobem pokonania bezpłodności. Pionie 5E. Klimowicz: Główne zagadnienia bioetyki. W: Etvka XX wieku. Red. S. Jedynak. T.l. Lublin Z. Szawarski: Bioetyka. Problemy 1986, nr 4. (Artykuł ten jest dla mnie podstawą do omówienia warunków powstania bioetyki).

19 rami tej metody zapłodnienia byli ginekolog dr Patrick Steptoe oraz biolog z uniwersytetu w C am bridge dr R obert Edwards. W kwietniu 1984 r. zespół prof. Carla Wooda z M elbourne ogłosił, że urodziło się pierwsze na świecie dziecko z zapłodnienia in vitro, którego zarodek został na kilka m iesięcy zamrożony. Był to kolejny krok w rozw o ju metody zapłodnienia in vitro. Do tej pory zabieg zapłodnienia przebiegał następująco: po odpowiedniej kuracji horm onalnej pobierano z jajnika kobiety jedno lub kilka jajeczek, które zapładniano w probówce i po 2-3 dniach wprowadzano do macicy kobiety. Jeśli nie doszło do implantacji zarodka, cały zabieg trzeba było pow tarzać od nowa. Technika Wooda pozwala wszczepić jeden lub kilka zarodków, a pozostałe zam rozić na w ypadek, gdyby nie doszło do implantacji. Jest to wygodne dla lekarzy i kobiety, ale stwarza problemy moralne i prawne. Jeśli za pierwszym razem dojdzie do implantacji zarodka oraz urodzenia dziecka, to co robić z pozostałym i zamrożonymi em brionam i? Jak długo je przechow yw ać? Przy obecnym stanie techniki zam rażania zarodki m ogą być przechow yw ane - jak sądzą niektórzy - nawet 600 lat i nie utracą zdolności do rozwoju. Australijski N a tional Health and M edical R esearch Council zaleca przechow yw anie zarodków do 10 lat, z kolei komitet etyczny powołany przez British M edical A s sociation proponuje 12 miesięcy jako m aksym alny czas przechowyw ania7. Czy po upływie tego czasu zarodki m ają być zniszczone, czy użyte do eksperymentów? Kto w łaściw ie m a nim i dysponować: lekarze, klinika, rodzice, państwo? Co zrobić, gdy rodzice dom agają się przedłużenia okresu przechowywania, bo chcą przekazać zamrożone embriony swoim bezpłodnym znajomym czy naw et nienarodzonym jeszcze w nukom? - brzm i to absurdalnie, ale jest to możliwe. Czy zarodek jest czyjąś własnością? Jaki jest status prawny i m oralny zamrożonego zarodka ludzkiego? Pytania można mnożyć. Wraz z rozwojem metod sztucznej prokreacji ustalenia prawne i etyczne stają się konieczne. Tym bardziej, jeśli rozważymy możliwości, jakie stwarzają nowe techniki prokreacji. Już teraz problem m atek zastępczych (kobiet, które darowują lub sprzedają swoje komórki jajow e lub embriony innej kobiecie, czy też zgadzają się przebyć ciążę i urodzić dziecko dla innej kobiety) spraw ia wiele kłopotów praw nikom, etykom, teologom i bezpłodnym m ałżeństwom korzystającym z ich pom ocy (usługi?) w prokreacji. Udoskonalenie m etody zapłodnienia in vitro w raz z rozw ojem m etod podtrzym ywania przy życiu płodów z porodów przedw czesnych m oże w przyszłości doprowadzić do ektogenezy, czyli prokreacji człow ieka poza organizmem kobiety. Istnieje też m ożliw ość w ykorzystania zam rożonych em brio 7 Zob. raporty komisji etycznych opublikowane jako aneks w: P. S i n g e r, D. W e 11 s: Dzieci z probówki. Etyka i praktyka sztucznej prokreacji. Warszawa 1988.

20 nów jako dawców tkanek i narządów do transplantacji oraz użycia ich do eksperym entów, np. do klonowania. M etoda zapłodnienia in vitro stała się standardow ą m etodą leczenia bezpłodności, budzi ona jednak wiele wątpliwości moralnych. Zwolennicy światopoglądu religijnego są zwykle jej przeciwnikam i. Kościół katolicki zdecydowanie j ą potępia oraz dąży do prawnego zakazu jej stosowania. Żydzi i muzułmanie akceptują ją tylko wtedy, gdy jest stosowana w legalnie zawartym małżeństwie. W protestantyzm ie istnieją zarówno przeciwnicy, jak i zwolennicy tej metody. Obie strony staw iają ważne pytania i przytaczają swoje argum enty - właśnie na takie pytania stara się odpowiedzieć bioetyka. Problem granic eksperymentu naukowego i terapeutycznego r. zespół szpitala przy U niw ersytecie Lom a Linda (K alifornia) dokonał operacji na kilkutygodniowej dziewczynce - przeszczepił dziecku serce pawiana. Dziewczynka cierpiała na w rodzoną wadę serca (niewykształcona lewa komora) i właściwie nie miała szans przeżycia r. nastąpił odrzut przeszczepu - dziecko zm arło. Czy operacja ta była sukcesem m edycyny? W szystkie dotychczasowe próby przeszczepiania ludziom organów zw ierzęcych kończyły się niepow odzeniem. Po raz pierw szy zdarzyło się, by człowiek z sercem zwierzęcia żył tak długo, ale czy można to uznać za sukces? Czy lekarze postąpili słusznie, w ykonując taki eksperym ent? Czy dziecko skazane na śmierć wskutek wrodzonej wady może być w ykorzystane do eksperym entu naukow ego? Lekarze z Lom a Linda deklarowali, iż kierowali się dobrem dziecka (próbowali ratować mu życie), a nie ciekawością, ale okoliczności przeprowadzenia operacji zdają się tego nie potwierdzać. W iadomo było, że szansa przeżycia dziecka po transplantacji organu zw ierzęcego jest rów na zeru. Specjalna kom isja lekarska, która zezw oliła na operację, nie uzasadniła swojej decyzji (obrady kom isji zostały utajnione). Nie wiadomo też, czy dokładnie poinformowano rodziców dziecka o celu i szansach powodzenia operacji. M ożna mieć uzasadnione podejrzenie, że Baby Fae (bo taki pseudonim nadano dziecku) była ofiarą ambicji naukowych lekarzy, ofiarą postępu medycyny. Operacja ta ujawniła też, iż postęp m edycyny jest związany z cierpieniem i zabijaniem zwierząt oraz z prym atem skuteczności i ciekawości poznawczej nad zasadami m o ralnym i. Czy postęp w m edycynie musi odbywać się w ten sposób i za wszelką cenę? M ożna w praw dzie pow iedzieć, że postęp naukow y zawsze w yprzedzał istniejące rozstrzygnięcia praw ne i naruszał norm y m oralne. Gdyby

21 lekarze przestrzegali zakazu sekcji zwłok, nie dokonywali na sobie bądź innych ludziach ryzykow nych eksperym entów, czy zaistniałaby w spółczesna m edycyna? Jednak rozbieżności m iędzy praktyką a zasadam i m oralnymi nie miały dawniej tak daleko idących konsekwencji jak obecnie. N iekontrolowane wykorzystanie w medycynie możliwości technicznych rodzi nowe, dotąd niespotykane problemy. Na przykład wykorzystanie komórek jajowych pobranych od płodów żeńskich do zapłodnienia in vitro i implantowanie tak uzyskanych embrionów kobietom po klim akterium - dziecko takie miałoby matkę, która się nie urodziła; trzeba by wprowadzić rozróżnienie między matką genetyczną i biologiczną; znacznie w ydłużyłby się w iek prokreacyjny kobiety, a można też zastanaw iać się, jakie problem y w ychow aw cze pojawiłyby się w związku z m acierzyństwem w tak późnym okresie życia\ Inny przykład: dr Severino A ntinori przed kilkom a laty im plantow ał dw u dziestoletniej kobiecie zapłodnioną komórkę jajow ą pochodzącą od jej matki. Urodzony chłopiec jest jednocześnie synem własnej siostry, bratem własnej matki, w łasnym w ujem i siostrzeńcem 9. W spółcześnie coraz bardziej zaciera się różnica między eksperymentem naukowym a terapeutycznym. Obecnie, kiedy m asowo przeszczepia się narządy i tkanki, konstruuje sztuczne serca, m ów i się o przeszczepach głowy czy m ózgu, trudno zorientow ać się, co je st głów nym m otyw em badacza: ciekawość poznaw cza, sukces naukowy, zdobycie sław y czy dobro pacjenta? To, że najczęściej eksperym entuje się na ludziach beznadziejnie chorych, którym prawdopodobnie nic już nie może pomóc, może wskazywać, że w postawie badaczy przeważa ciekawość i chęć rozgłosu. W iększość naukowców zdaje się przyjmować założenie, że to ludzkość musi co pewien czas rew idow ać swoje tradycyjne przekonania i zasady m oralne oraz dostosowywać je do osiągnięć nauk o życiu czy techniki, a nie ograniczać badań naukowych przez istniejące przekonania moralne. Pierwsza transplantacja serca wywołała zdziwienie i oburzenie, dzisiaj jest uznaną m etodą leczenia. Zapłodnienie in vitro kilkanaście lat tem u traktow ano jako technikę odrażającą, dzisiaj w wielu krajach jest uznaną m etodą leczenia bezpłodności. Może więc użycie płodow ych jajników, w ykorzystanie em brionów do transplantacji, wykonanie zapłodnienia in vitro na zamówienie kobiet w wieku emerytalnym zostanie za kilka lat społecznie zaakceptow ane? Czy takie stanowisko jest słuszne? Czy rzeczyw iście naukowcy m ają odkrywać prawa i stosować je bez etycznej oceny celów oraz skutków, a ety 8 Zob. artykuł: S. Zagórski: Moja mama nigdy się nie urodziła. Magazyn Gazety Wyborczej z , s Zob. artykuły: A. Łodyński: Potomek na zamówienie. Polityka 1994, nr 5, s. 20; Z. Wojtasiński: Macierzyństwo bez granic. Rzeczpospolita z , dodatek Nauka i Technika.

22 cy, m oraliści, praw nicy spóźnieni o kilka czy kilkadziesiąt lat m ają rozstrzygać, czy w olno robić to, co jest technicznie m ożliw e i stosow ane? W bioetyce podaje się w wątpliwość powyższe stanowisko - dlatego naukowcy próbują zawczasu przewidzieć możliwe konsekwencje postępu naukowego i wypracować jednolite oraz w miarę jednoznaczne etycznie kryteria oceny odkryć naukowych, jak również ich zastosowania. Bioetyka jest terenem ostrego sporu o granice działalności poznawczej i badawczej człowieka: chodzi tu o w yznaczenie obszaru tabu, na który człow iek nie powinien wkraczać. Bioetycy o orientacji religijnej uzasadniają to obiektywnym ładem m oralnym ustanow ionym przez Boga, bioetycy świeccy pow ołują się na dobro ludzkości czy naw et całej przyrody. Zabójstwo czy przyzwolenie na śmierć? W listopadzie 1981 r. w W ielkiej Brytanii odbył się proces dr. Leonarda Arthura, lekarza oskarżonego o popełnienie morderstwa z prem edytacją na now orodku z zespołem Downa. Po urodzeniu dziecka lekarz zbadał je w obecności rodziców oraz zanotow ał w dokum entacji szpitalnej, iż rodzice nie życzą sobie przeżycia dziecka i że zleca się jedynie opiekę standardową. Opieka ta sprow adzała się do podaw ania dziecku narkotycznego środka znieczulającego i dihydrocodeiny co 4 godziny oraz pojenia wodą. W dwa dni później chłopiec zachorował na oskrzelowe zapalenie płuc, jed nak nie podano mu antybiotyków. Dziecko zmarło trzy dni po urodzeniu. Jedna z osób pracujących w szpitalu ujawniła okoliczności śmierci dziecka organizacji Life i w ten sposób doszło do procesu. Proces zakończył się uw olnieniem dr. A rthura od odpow iedzialności za śmierć dziecka, choć wszystko wskazywało na to, że świadomie stworzył warunki powodujące śm ierć dziecka. Dlaczego zapadł taki wyrok? Stało się tak, jak można sądzić, z kilku powodów. W trakcie procesu okazało się, że praktyka przyzw alania na śmierć dziecka obarczonego głębokim i wadami jest bardziej powszechna, niż sądzono. W ielu zeznających na procesie lekarzy nie kryło, że sami podejm owali podobne decyzje prowadzące do śmierci dzieci nieuleczalnie chorych. Na wyroku zaw ażyła także przyjęta linia obrony: rozróżnienie m iędzy czynnym zabiciem a przyzw oleniem na śm ierć. O brona dow odziła, że nie było intencją lekarza zabić, lecz pozwolić mu umrzeć, dlatego więc przepisał odpowiedni lek oraz zalecił opiekę standardow ą - nie zabił więc, a tylko ułatw ił nadejście śmierci. M ożna też przyjąć, że zarówno rodzice, ja k i ław a przysięgłych byli przekonani (choć nikt tego przekona

Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk

Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk Historyczne tło powstania bioetyki 1. Naukowe i kulturowe uwarunkowania lat 60-tych XX w. 2. Postęp naukowo-techniczny w biomedycynie 3. Sukcesy w przetwarzaniu

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

Sz. W. Ślaga "Metodołogiczeskije problemy jestestwiennonaucznogo eksperimenta", P.E. Siwokon, "Izdatelstwo Moskowskogo Uniwersiteta" 1968 : [recenzja]

Sz. W. Ślaga Metodołogiczeskije problemy jestestwiennonaucznogo eksperimenta, P.E. Siwokon, Izdatelstwo Moskowskogo Uniwersiteta 1968 : [recenzja] Sz. W. Ślaga "Metodołogiczeskije problemy jestestwiennonaucznogo eksperimenta", P.E. Siwokon, "Izdatelstwo Moskowskogo Uniwersiteta" 1968 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 5/2, 231-235 1969

Bardziej szczegółowo

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 CO TO TAKIEGO? (ang. organ transplantation) zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 10

Bioetyka teologiczna cz. 10 Bioetyka teologiczna cz. 10 Transplantacje Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Transplantacja zastąpienie chorego (zniszczonego lub wadliwie działającego) organu przez Organ lub

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka Jednostka Organizacyjna: Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016 Katedra Nauk Społecznych Kierunek: Fizjoterapia Rodzaj studiów i profil (I stopień/ii stopień,

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

Wkrótce polski parlament powinien zająć się rozpatrzeniem zgłoszonych projektów aktów prawnych, regulujących kwestię tzw. zapłodnienia in vitro.

Wkrótce polski parlament powinien zająć się rozpatrzeniem zgłoszonych projektów aktów prawnych, regulujących kwestię tzw. zapłodnienia in vitro. Wkrótce polski parlament powinien zająć się rozpatrzeniem zgłoszonych projektów aktów prawnych, regulujących kwestię tzw. zapłodnienia in vitro. Dotychczas powstały dwa projekty ustaw Jarosława Gowina

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA GENOWEFA REJMAN ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 11 Spis treści Wstęp 7 Rozdział I Pojęcie odpowiedzialności i różne jej formy 9 1. Analiza odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

UMOWA ZLECENIA. M inisterstw em Pracy i Polityki Społecznej w W arszaw ie przy ul. Now ogrodzkiej 1/3/5

UMOWA ZLECENIA. M inisterstw em Pracy i Polityki Społecznej w W arszaw ie przy ul. Now ogrodzkiej 1/3/5 UMOWA ZLECENIA Zawarta w dniu... w W arszawie pom iędzy: M inisterstw em Pracy i Polityki Społecznej w W arszaw ie przy ul. Now ogrodzkiej 1/3/5 reprezentow anym przez Panią Iwonę Zam ojską - D yrektora

Bardziej szczegółowo

Bioetyka. dr M. Dolata. 1 ECTS F-2-P-B-04 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS:

Bioetyka. dr M. Dolata. 1 ECTS F-2-P-B-04 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne

Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne Zbigniew Szawarski Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH Seminarium WHC, Warszawa 27.I.2016 Nowe jest lepsze! Nowe odkrycia wiemy więcej Nowe terapie ( = terapie

Bardziej szczegółowo

Adam Chrupczalski PODSTAW Y MATEMATYKI DLA KANDYDATÓW ZE W SCH ODU NA STU DIA PEDAGOGICZNE

Adam Chrupczalski PODSTAW Y MATEMATYKI DLA KANDYDATÓW ZE W SCH ODU NA STU DIA PEDAGOGICZNE Adam Chrupczalski PODSTAW Y MATEMATYKI DLA KANDYDATÓW ZE W SCH ODU NA STU DIA PEDAGOGICZNE C o raz liczniejsza grupa Polaków ze W schodu kształcona na rocznych kursach w C entrum Języka i K ultury Polskiej

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw1*

o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw1* Projekt z dnia 20 października 2014 r. USTAWA z d n ia...2014 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw1* Art. 1. W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz.U. z 1998

Bardziej szczegółowo

NAZWA MODUŁU KSZTAŁCENIA Teologia moralna szczegółowa I: Bioetyka teologiczna

NAZWA MODUŁU KSZTAŁCENIA Teologia moralna szczegółowa I: Bioetyka teologiczna NAZWA MODUŁU KSZTAŁCENIA Teologia moralna szczegółowa I: Bioetyka teologiczna NAZWA W JĘZYKU ANGIELSKIM: Detailed Moral Theology I KOD MODUŁU: 1-TS-1-TMTMSZ1, 1-TN-1-TMTMSZ1 KIERUNEK STUDIÓW: teologia

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 15 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego... 23 1. Uwagi wstępne... 23 2. Sytuacja dziecka poczętego w polskim prawie... 32 3. Status prawny dziecka poczętego de lege

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku 28-11-2011 Prof. dr hab. Tomasz Pasierski ZAkład Bioetyki i Humanistycznych Podstaw Medycyny Warszawski Uniwersytet Medyczny Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku Medycyna jest najbardziej

Bardziej szczegółowo

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH. W niosek. R zecznika Praw O byw atelskich

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH. W niosek. R zecznika Praw O byw atelskich RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz ^ Warszawa. 4 2 J ( * 2 0 4 H 1V.5150.4.2014.ST Trybunał Konstytucyjny Warszawa W niosek R zecznika Praw O byw atelskich Na podstaw ie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE BIOETYKI I PRAWA MEDYCZNEGO

STUDIA PODYPLOMOWE BIOETYKI I PRAWA MEDYCZNEGO STUDIA PODYPLOMOWE BIOETYKI I PRAWA MEDYCZNEGO Plan zajęć na rok akad. 2013/2014 ZJAZD I (12-13 października 2013) (16h) 10.00-10.45 Organizatorzy Studiów Podyplomowych 10.45-11.30 Ks. prof. dr hab. Wojciech

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

I nforma c j e ogólne ETYKA ZAWODU DIETETYKA. nie dotyczy

I nforma c j e ogólne ETYKA ZAWODU DIETETYKA. nie dotyczy Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr /2012 S YL AB US MODUŁ U (PRZEDMIOTU) I nforma c j e ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa

Bardziej szczegółowo

Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu. Umiera nie z powodu. powodu braku narządów do transplantacji

Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu. Umiera nie z powodu. powodu braku narządów do transplantacji Akcja informacyjno-edukacyjna Drugie życie Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu Umiera nie z powodu braku leczenia, ale z powodu braku narządów do transplantacji

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele kształcenia

Wstęp. Cele kształcenia Paweł Kołodziński Etyka Wstęp Przedmiot etyka jest nieobowiązkowy. Można go wybrać zarówno zamiast religii, jak i równolegle z religią (patrz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACJI, TRYB PRACY I ZAKRES OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW KOMISJI PRZETARGOWEJ PROWADZĄCEJ POSTĘPOWANIE O UDZIELENIE ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO.

REGULAMIN ORGANIZACJI, TRYB PRACY I ZAKRES OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW KOMISJI PRZETARGOWEJ PROWADZĄCEJ POSTĘPOWANIE O UDZIELENIE ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO. Załącznik Nr 2 do Zarządzenia Dyrektora OPS Nr 13/2014 z dnia 02 czerwca 2014 r. REGULAMIN ORGANIZACJI, TRYB PRACY I ZAKRES OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW KOMISJI PRZETARGOWEJ PROWADZĄCEJ POSTĘPOWANIE O UDZIELENIE

Bardziej szczegółowo

SpiS treści. Osoba ludzka

SpiS treści. Osoba ludzka SpiS treści Sło wo Bi sku pa Płoc kie go... 5 Sło wo Prze wod ni czą ce go Ze spo łu Re dak cyj ne go... 7 Od re dak cji... 9 Osoba ludzka Godność osoby ludzkiej... 13 Powołanie do szczęścia... 16 Wolność

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

STATUT. Wojskowej Specjalistycznej Przychodni Lekarskiej w Rzeszowie. Samodzielnego Publicznego Z akładu O pieki Zdrowotnej

STATUT. Wojskowej Specjalistycznej Przychodni Lekarskiej w Rzeszowie. Samodzielnego Publicznego Z akładu O pieki Zdrowotnej STATUT Wojskowej Specjalistycznej Przychodni Lekarskiej w Rzeszowie Samodzielnego Publicznego Z akładu O pieki Zdrowotnej ROZDZIAL I Postanow ienia ogólne 1 1. W ojskow a Specjalistyczna Przychodnia L

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Wydawnictwo WAM, 2008 Recenzenci prof. dr hab. Józef Jaroń ks. prof. dr hab. Jan Orzeszyna Korekta Dariusz Godoś Projekt okładki i stron tytułowych Jadwiga Mączka ISBN 978-83-7505-191-9 WYDAWNICTWO WAM

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 22 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 22 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 22 SECTIO D 2004 Zakład Organizacji Pracy Pielęgniarskiej Wydziału Opieki i Oświaty Zdrowotnej Śląskiej Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE

DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE DOPUSZCZALNOŚĆ EKPSERYMENYU MEDYCZNEGO W STANACH NAGŁYCH I ZAGROŻENIA ŻYCIA THE ADMISSIBILITY OF RESEARCH IN EMERGENCY MEDICINE Agata Wnukiewicz-Kozłowska Katedra Prawa Międzynarodowego i Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE. z d n ia... 2014 r. w sprawie organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz jednorazowej

ROZPORZĄDZENIE. z d n ia... 2014 r. w sprawie organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz jednorazowej PROJEKT z dnia 9.04.2014r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ" z d n ia... 2014 r. w sprawie organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz jednorazowej refundacji kosztów

Bardziej szczegółowo

Przykład rodzicielstwa

Przykład rodzicielstwa Czy prawo może funkcjonować bez oznaczenia płci? Przykład rodzicielstwa dr Małgorzata Szeroczyńska Warszawa, 5 listopada 2013 r. Mężczyzna w ciąży Kazus Thomasa Beatie Jak zarejestrować dziecko, które

Bardziej szczegółowo

Angelika Spychalska "Psychologia dążeń ludzkich", K. Obuchowski, Warszawa 1966 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 3/2, 345-350

Angelika Spychalska Psychologia dążeń ludzkich, K. Obuchowski, Warszawa 1966 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 3/2, 345-350 Angelika Spychalska "Psychologia dążeń ludzkich", K. Obuchowski, Warszawa 1966 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 3/2, 345-350 1967 Studia P hilosophiae C hristianae ATK 2/1967 Z ZAGADNIEŃ PSYCHOLOGII

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ EDUKACJA EKOLOGICZNA NA LEKCJACH BIOLOGII i GODZINIE WYCHOWAWCZEJ W KLASACH I i II TECHNIKUM i LICEUM ZAKRES PODSTAWOWY. 1.TREŚCI Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ: Podstawa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11 SPIS TREŚCI WSTĘP (Wiesław Stawiński)........................ 9 ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)..................11 1.1. Problemy globalizacji........................

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz.

KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późniejszymi zmianami) określone w ustawach: z dnia 6

Bardziej szczegółowo

Kwestie moralne dotyczące. ce rezultatów w badań w zakresie medycyny współczesnej

Kwestie moralne dotyczące. ce rezultatów w badań w zakresie medycyny współczesnej Kwestie moralne dotyczące ce rezultatów w badań w zakresie medycyny współczesnej Instrukcja Kongregacji Nauki Wiary DIGNITAS PERSONAE (Godność Osoby) Dotycząca ca niektórych problemów w bioetycznych (12

Bardziej szczegółowo

a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r.

a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r. XVI Światowy i Dzień Chorego Rzecznik Praw Obywatelskich a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r. Idea Został ł ustanowiony przez Jana Pawła ł II, Święto jest obchodzone od 1993 roku w dniu

Bardziej szczegółowo

22 maj Dzień Praw Zwierząt

22 maj Dzień Praw Zwierząt 22 maj Dzień Praw Zwierząt Prawa zwierząt opierają się na twierdzeniu, że zwierzęta są istotami czującymi, zdolnymi docenić wartość swojego życia i z tego względu należą im się prawa, które chroniłyby

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE Organizm człowieka jest zbudowany z narządów i tkanek. Czasem mogą być uszkodzone od urodzenia (np. w skutek wad genetycznych), częściej w ciągu życia może dojść do poważnego

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI?

JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI? JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI? Aborcja to świadczenie gwarantowane finansowane ze środków publicznych i kontraktowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W załączniku do rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Wykaz zastrzeżeń wniesionych w odniesieniu do aktu nr 164

Wykaz zastrzeżeń wniesionych w odniesieniu do aktu nr 164 Wykaz zastrzeżeń wniesionych w odniesieniu do aktu nr 164 Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny: konwencja o prawach człowieka i

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo 43 stażystów Orzecznictwo 94 stażystów

Orzecznictwo 43 stażystów Orzecznictwo 94 stażystów Zał. nr 1 do SIWZ Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest organizacja i zapewnienie odbycia stażu podyplomowego dla zamieszkałych na obszarze województwa absolwentów studiów lekarskich i

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Projekt z dnia 17 września 2015 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich

Bardziej szczegółowo

Opinia. do ustawy o leczeniu niepłodności (druk nr 949)

Opinia. do ustawy o leczeniu niepłodności (druk nr 949) Warszawa, 2 lipca 2015 r. Opinia do ustawy o leczeniu niepłodności (druk nr 949) I. Cel i przedmiot ustawy Z uzasadnienia załączonego do projektu przedmiotowej ustawy wynika, że jej celem jest ochrona

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU Kierunek: FIZJOTERAPIA SYLABUS Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii,

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O PONOWNE USTALENIE PRAWA DO RENTY Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY

WNIOSEK O PONOWNE USTALENIE PRAWA DO RENTY Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH ZUS Rp-1a WNIOSEK O PONOWNE USTALENIE PRAWA DO RENTY Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY MIEJSCE ZŁOŻENIA PISMA 01. ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYC H - ODDZIAŁ / INSPEKTORAT w:

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) Karta Praw Pacjenta Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskie (Dz.U z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.) 1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia art. 68 ust. 1 Konstytucji, 2. Każdy obywatel ma prawo do równego

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

MORALNY DYLEMAT KORZYSTANIA Z WYNIKÓW EKSPERYMENTÓW NIEETYCZNYCH

MORALNY DYLEMAT KORZYSTANIA Z WYNIKÓW EKSPERYMENTÓW NIEETYCZNYCH MORALNY DYLEMAT KORZYSTANIA Z WYNIKÓW EKSPERYMENTÓW NIEETYCZNYCH rozwój wiedzy medycznej - fakt i zobowiązanie moralne istotne w tym rozwoju - próby kliniczne na ludziach wspólną cechą prób - ich eksperymentalny

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Studia stacjonarne WF AIK NAZWA PRZEDMIOTU: SEMINARIUM LICENCJACKIE NAZWA PRZEDMIOTU PO ANGIELSKU: BA DIPLOMA SEMINAR I. KARTA PRZEDMIOTU CELE PRZEDMIOTU C1. Analiza wybranych

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2014 ISSN 2353-5822 NR 153/2014 PRAWO A MORALNOŚĆ OPINIE O ZACHOWANIACH KONTROWERSYJNYCH SPOŁECZNIE

Warszawa, listopad 2014 ISSN 2353-5822 NR 153/2014 PRAWO A MORALNOŚĆ OPINIE O ZACHOWANIACH KONTROWERSYJNYCH SPOŁECZNIE Warszawa, listopad 2014 ISSN 2353-5822 NR 153/2014 PRAWO A MORALNOŚĆ OPINIE O ZACHOWANIACH KONTROWERSYJNYCH SPOŁECZNIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia MIKOŁAJ MAJKOWICZ KATEDRA PSYCHOLOGII I ZAKŁAD BADAŃ NAD JAKOŚCIĄ ŻYCIA WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Użycie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r.

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. BAS-WAL-923/10 Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. Opinia prawna w sprawie konsekwencji braku przepisów prawnych w Prawie budowlanym, regulujących lokalizację i budowę farm wiatrowych I. Teza opinii Brak

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA. (wraz z zestawieniem wniosków)

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA. (wraz z zestawieniem wniosków) SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 9 lipca 2015 r. Druk nr 949 Z SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA (wraz z zestawieniem wniosków) Komisja, na posiedzeniu w dniu 9 lipca 2015 r. rozpatrzyła

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej WYCHOWANIE DLA WARTOŚCI Potrzeby dziecka w wieku przedszkolnym potrzebuje punktu

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

PRZESZCZEPY NARZĄDÓW

PRZESZCZEPY NARZĄDÓW PRZESZCZEPY NARZĄDÓW TRANSPLANTACJE - zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu na inne miejsce, wykonywane w celach

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć prawa pacjenta

Zrozumieć prawa pacjenta Zrozumieć prawa pacjenta Historia praw dziecka w pigułce 1819 r. - Wielka Brytania, Robert Owen proponuje prawem zagwarantowany zakaz zatrudnienia małych dzieci w kopalniach i fabrykach; 1908 r. zakaz

Bardziej szczegółowo

perspektywa zastosowania ksenotransplantów na szerszą skalę

perspektywa zastosowania ksenotransplantów na szerszą skalę KSENOTRANSPLANTACJE KSENOTRANSPLANTACJE (gr. ksenos obcy; łac. transplanto przesadzam) przeszczepy międzygatunkowe, czyli transplantacje organów, tkanek lub komórek z organizmu jednego gatunku do organizmu

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O LEGALIZACJI EUTANAZJI BS/170/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O LEGALIZACJI EUTANAZJI BS/170/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 6

Bioetyka teologiczna cz. 6 Bioetyka teologiczna cz. 6 Sterylizacja Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Sterylizacja, czyli inaczej obezpłodnienie, należy do tych manipulacji medycznych, które mają na celu

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ FAKULTATYWNY. do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet,

PROTOKÓŁ FAKULTATYWNY. do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, Dz.U.04.248.2484 PROTOKÓŁ FAKULTATYWNY do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 6 października 1999 r. (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Andrzeja Walkowiaka skierowaną do ministra zdrowia w dniu 30 czerwca 2010 r.

Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Andrzeja Walkowiaka skierowaną do ministra zdrowia w dniu 30 czerwca 2010 r. Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Andrzeja Walkowiaka skierowaną do ministra zdrowia w dniu 30 czerwca 2010 r. (znak: SPS-023-16587/10) w sprawie praw rodziców, którzy utracili

Bardziej szczegółowo

Akcja informacyjno-edukacyjna Drugie życie

Akcja informacyjno-edukacyjna Drugie życie Akcja informacyjno-edukacyjna Drugie życie Podstawa prawna Ustawa Transplantacyjna ustawa z 1 lipca 2005r o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. Transplantologia to

Bardziej szczegółowo

KODEKS ZASAD ETYCZNYCH PSYCHOTERAPEUTY

KODEKS ZASAD ETYCZNYCH PSYCHOTERAPEUTY KODEKS ZASAD ETYCZNYCH PSYCHOTERAPEUTY Zasady etyczne postępowania wymaganego od psychoterapeuty, będącego członkiem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego zostały opracowane w oparciu o wieloletnie doświadczenia

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA Prawa człowieka Prawa i wolności człowieka występują wyłącznie w relacjach jednostki z państwem. Gdy mówimy o prawach człowieka ograniczamy się do stosunków między

Bardziej szczegółowo

I.1.1. Higienistka stomatologiczna 322[03]

I.1.1. Higienistka stomatologiczna 322[03] I.1.1. Higienistka stomatologiczna 322[03] Do egzaminu zostało zgłoszonych: 240 Przystąpiło łącznie:235 przystąpiło: 235 przystąpiło: 235 ETAP PISEMNY ETAP PRAKTYCZNY zdało: 234 (99,6%) zdało: 212 (90,2%)

Bardziej szczegółowo