Spis treści Contents

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis treści Contents"

Transkrypt

1 nr 2 (9) 2007 r. Spis treści Contents Marek Łodziński Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru... 3 Geotouristic attractions of the southern part of Madagascar Piotr Migoń Zjawiska krasowe parku narodowego Gunung Mulu (Borneo) i ich udostępnienie turystyczne Karst of the Gunung Mulu National Park (Borneo) and the management of tourist movement Pavol Rybár, Marián Lichner Banská Štiavnica the Crown Jewel among the Slovak Mining Cities...35 Bańska Szczawnica (Banská Štiavnica) perła w koronie wśród miast górniczych na Słowacji Katarzyna Kozina, Ewa Małgorzata Welc Skamieniały Las na Lesbos unikatowy geopark i jego wpływ na zrównoważony rozwój obszarów wiejskich...47 Petrified Forest of Lesvos a unique geopark and its impact on sustainable development of the rural areas. Jarosław Majka Roadside Geology of... czyli jak najłatwiej zwiedzać geoturystyczne atrakcje Ameryki Północnej...61 Roadside Geology of... how to easy visit the geoturist sights of Northern America

2 (Geoturism) jest czasopismem naukowym Stowarzyszenia Naukowego im. Stanisława Staszica, wydawanym wspólnie z Wydziałem Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej, ukazującym się jako kwartalnik w kolejnych zeszytach. adres owy: Redaguje zespół w składzie: Tadeusz Słomka (redaktor naczelny), Marek Doktor (sekretarz), Mariusz Szelerewicz (redaktor techniczny), Jan Golonka, Andrzej Joniec, Alicja Kicińska, Wojciech Mayer, Paweł Różycki, Elżbieta Słomka Rada Redakcyjna: Tadeusz Burzyński, Janusz Dąbrowski, Henryk Jacek Jezierski, Anna Nowakowska, Krystian Probierz, Pavol Rybar, Tadeusz Słomka, Antoni Tajduś, Janusz Zdebski Adres Redakcji: Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, Katedra Geologii Ogólnej, Ochrony Środowiska i Geoturystyki; al. Mickiewicza 30, Kraków Na ten adres należy wysyłać rękopisy, korekty i wszelką korespondencje dotyczącą redagowania pisma. Skład i łamanie: Firma Rysunkowa Szelerewicz, Druk: Drukarnia Leyko Wydano ze środków Stowarzyszenia Naukowego im. Stanisława Staszica z pomocą finansową Rektora Akademii Górniczo-Hutniczej i Wydziału Geologii Geofizyki i Ochrony Środowiska Copyright by Stowarzyszenie Naukowe im. Stanisława Staszica, Kraków 2007 PL ISSN Nakład 1000 egz.

3 Geoturystyka 2 (9) 2007: 3-22 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Geotouristic attractions of the southern part of Madagascar Marek Łodziński Katedra Geologii Ogólnej, Ochrony Środowiska i Geoturystyki, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, Akademia Górniczo-Hutnicza, al. Mickiewicza 30, Kraków; Tanzania Mozambik Toliara Madagaskar Antananarivo Fianarantsoa Wstęp Pierwsze skojarzenia z Madagaskarem są zarówno pozytywne, jak i negatywne. Wyspa kojarzona jest z endemitami roślin i zwierząt (m.in. baobabami (Fig. 1), barwnymi kameleonami (Fig. 2), łagodnymi lemurami (Fig. 3), kamieniami szlachetnymi (Fig. 4) (złoża wszystkich najcenniejszych, za wyjątkiem diamentów, jak: szafiry, rubiny, szmaragdy, akwamaryny, chryzoberyle i topazy), cennymi przyprawami (m.in. Treść: Artykuł przedstawia krótki opis południowej części Madagaskaru (prowincje Toliara, Fianarantsoa). Opisano w nim wybrane atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru, które obok przyrody ożywionej są największym skarbem tego kraju m.in. takie jak: półwysep Lokaro z granitowymi formami skalnymi, będącymi przykładem niszczącej działalności morza i wietrzenia w klimacie tropikalnym, klifowe wybrzeże zbudowane z wapieni trzeciorzędowych w Rezerwacie Specjalnym De Cap Sainte Marie & Faux Cap, formacje grupy Sakoa w Rezerwacie Specjalnym De Bezaha Mahafaly, rejon górniczy wydobycia kamieni szlachetnych w okolicach miast Ilakaka i Sakaraha, formy skalne w piaskowcach gondwańskiej formacji Karoo zachowane w Parku Narodowym De I`Isalo, granitoidowe iglice i kopuły tzw. inselbergi na wysokogórskim płaskowyżu w centrum wyspy w Parku Narodowym d`andringitra oraz w masywie Tsaranoro, jak również kopalnie kwarcu w masywie Itremo. Wymienione obiekty geologiczne przyczyniają się do rozwoju turystyki w tej części świata. Słowa kluczowe: Madagaskar, Toliara, Fianarantsoa, flora i fauna, geologia, atrakcje geoturystyczne Abstract: The following paper is a brief description of the southern part of Madagascar (Toliara and Fianarantsoa provinces). Geotouristic attractions are described, which, together with animated nature, are the true treasures of the island. These are: the Lokaro Peninsula with granite rocks left after combined action of sea-coast erosion and tropical weathering, cliff coast composed of Tertiary limestones in the Special Nature Reserve De Cap Sainte Marie & Faux Cap, rock formations of the Sakoa Group in Special Nature Reserve De Bezaha Mahafaly, precious stones mining district in the vicinity of Ilakaka and Sakaraha towns, erosional forms curved in Gondwana s Karoo Formation sandstones preserved in the De I`Isalo National Park, granitoid inselbergs in the highland plain of the d`andringitra National Park located in the center of the Island and in the Tsaranoro Massif as well as quartz mines in the Itremo Massif. These geotouristic sites contribute significantly to the development of tourist industry in Madagascar. Key words: Madagascar, Toliara, Fianarantsoa, flora and fauna, geology, geotouristic attractions Fig. 1. W koronach drzew baobabów żyją lemury, a ptaki zakładają gniazda, fot. K. Dembicz Baobabs treetops are settled by lemurs and birds, phot. K. Dembicz Fig. 2. Kameleon symbol Madagaskaru, fot. K. Dembicz Chameleon the symbol of Madagascar, phot. K. Dembicz

4 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 4 Płytki z zonalnych turmalinów. Pegmatyt Anjanabonoina koło Betafo, prowincja Antananarivo, środkowy Madagaskar. Coll. i Fot. Tow. Geol. Spirifer Plates of zonal tourmaline from the Anjanabonoina pegmatite near Betafo, Antananarivo province, central Madagascar. Collection of the Spirifer Geol. Soc. Fig. 3. Lemur catta, z charakterystycznym, paskowanym ogonem, fot. K. Dembicz Lemur catta with characteristic, stripped tail, phot. K. Dembicz wanilia, goździki, cynamon, szafran i pieprz), ale także z chorobami (siedliska trądu, malarii i dengi). Madagaskar zwany jest wyspą lemurów, gdyż zamieszkuje go prawie 50 gatunków lemurów (spotykane wyłącznie na tej wyspie), a wśród nich największy indri (Indri indri) (o wysokości do 90 cm) i najmniejszy Microcebus (wielkości myszy). Określany jest też nazwą czerwona wyspa, ze względu na aluzję do rdzawoczerwonawej barwy, która dominuje. Czerwona gleba laterytowa to nie tylko wietrzejące skały centrum wyspy (Fig. 5), ale także zawiesina niesiona przez rzeki na nizinach (Fig. 6). Jest wymarzonym terenem eksploracji dla geologa, gdyż w wielu rejonach wychodnie skał nie są pokryte zwietrzeliną i szatą roślinną. Zachodzące na wyspie procesy geologiczne m.in. erozja, wietrzenie, czy sedymentacja przebiegają tutaj w warunkach klimatu wilgotnego i ciepłego na dużo większą skalę oraz w szybszym tempie. Wreszcie duża różnorodność skał metamorficznych i magmowych oraz kompletność profili skał osadowych (głównie mezozoicznych) stanowi o wyjątkowych walorach geoturystycznych całej wyspy. Na wstępie należy podkreślić, że nie każdemu podróżnikowi wyprawa na Madagaskar spodoba się. Jest to kraj trudny do podróżowania, a turyści muszą wykazać się dobrą kondycją fizyczną i psychiczną. Dużym utrudnieniem w podróżowaniu po wyspie jest brak dróg. Te istniejące pamiętają czasy kolonialne i w wilgotnym klimacie tropikalnym są szybko niszczone. Dobrze utrzymane drogi asfaltowe prowadzą ze stolicy Antananarivo na południe do Toliary (Fig. 7 i 8), na północny-zachód do Mahajangi i na wschód do Toamasiny, a także na północy wyspy z Ambanji do Diego Suarez. Większość dróg pokryta jest laterytem, który w porze deszczowej rozmaka w błoto (Fig. 9). Jest niemożliwością objechanie wyspy dookoła samochodem, natomiast wzdłuż wybrzeży można przemieszczać się łodziami żaglowymi i motorowymi. Wewnątrz wyspy, na bardziej uczęszczanych szlakach można podróżować taksówkami, samochodami ciężarowymi i terenowymi z napędem na cztery koła. Przejechanie wyspy z północy na południe może zająć nawet kilkanaście dni w niesprzyjających warunkach pogodowych, a w porze deszczowej może być wręcz niemożliwe. Przelot tej samej trasy zajmuje kilka godzin w zależności od połączenia lotniczego z przesiadką w stolicy. Planując podróż należy pamiętać, że językiem powszechnie stosowanym na Madagaskarze w dużych miastach jest francuski (mało, kto zna angielski), a na prowincji panuje właściwie język migowy. Porozumiewanie się z miejscowymi Malgaszami jest trudne, gdyż często nie potrafią oni wyrazić odległości w kilometrach, lecz w mało precyzyjnych godzinach. Wyspiarze w mniejszych miejscowościach mają trudności w przeliczaniu starej waluty (franki malgaskie) na nową (ariary) i stąd rodzą się różne nieścisłości. W trudno dostępnych rejonach ceny wzra- Fig. 5. Czerwone lateryty na czerwonej wyspie, fot. K. Jusis Red laterites from the red island, phot. K. Jusis Fig. 6. Rzeki na nizinach niosą dużą ilość czerwonej zawiesiny z niszczenia plateau, fot. P. Ziółkowski Lowland rivers transport large amounts of red suspension originating from erosion of plateau, phot. P. Ziółkowski

5 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 7. Mapa poglądowa Madagaskaru z ważniejszymi miastami. Punktami oznaczono obiekty geoturystyczne opisywane w tekście: 1 półwysep Lokaro; 2 Rezerwat Specjalny De Cap Sainte Marie i przylądek Faux Cap; 3 Rezerwat Specjalny De Bezaha Mahafaly; 4 Anakao; 5 Ampanihy; 6 Ilakaka i Sakaraha; 7 aleja baobabów koło Morondavy; 8 Park Narodowy De I`Isalo; 9 Park Narodowy d`andringitra; 10 masyw Tsaranoro; 11 Ambalavao; 12 masyw Itremo Sketch map of Madagascar with most important towns. Geotouristic sites marked in the map are described in the text: 1 Lokaro Peninsula; 2 De Cap Sainte Marie Special Nature Reserve and Faux Cap Promontory; 3 De Bezaha Mahafaly Special Nature Reserve; 4 Anakao; 5 Ampanihy; 6 Ilakaka and Sakaraha; 7 baobab alley near Morondava; 8 De I`Isalo National Park; 9 d`andringitra National Park; 10 Tsaranoro Massif; 11 Ambalavao; 12 Itremo Massif Fig. 8. Droga N7 w okolicach Ambalavao, fot. K. Jusis Highway No. 7 in the vicinity of Ambalavao, phot. K. Jusis stają nawet kilkakrotnie, a woda staje się droższa od paliwa. Zapasy wody warto zabrać ze sobą wybierając się w rejony, położone z dala od uczęszczanych szlaków. Poruszanie się po wyspie utrudnia fakt, że 30 % nazw geograficznych na Madagaskarze zaczyna się na literę A, a wiele miejscowości ma tą samą nazwę. Nazwy na mapach są skomplikowane i często zbyt długie do zapamiętania. Pomocne w podróży mogą być przewodniki (Pitcher, Wright, 2004, Bradt, 2005) i książki podróżnicze (Jolly, Durrell, 1999, Eveleigh, 2001, Tyson, 2001) o Madagaskarze, podające praktyczne informacje i opisujące przygody autorów. Odwiedzając atrakcje geoturystyczne na wyspie należy pamiętać o powszechnej zasadzie na Madagaskarze: mora mora wolno, wolno, nie spiesz się, poczekaj przynajmniej minutę, bo wszystko, co zaplanujesz i tak może się przedłużyć. Przedstawione w artykule informacje i pokazane fotografie zostały zebrane i wykonane podczas dwumiesięcznej wyprawy na Madagaskar w 2006 roku. Flora i fauna Mimo braku rozwiniętej infrastruktury Madagaskar przyciąga wielu podróżników z całego świata dzięki swym walorom florystycznym, faunistycznym i geologicznym. Zróżnicowany i bogaty świat roślin i zwierząt Madagaskaru Fig. 9. Dojazd do Parku Narodowego des Tsingy de Bemaraha w porze deszczowej, fot. K. Dembicz Approaching the des Tsingy de Bemaraha National Park during wet season, phot. K. Dembicz związany jest z czynnikami klimatycznymi i geologicznymi. Występujące tutaj liczne gatunki endemitów, swoje powstanie zawdzięczają izolacji tej wyspy od stałego lądu afrykańskiego, która zaczęła się przed 165 milionami lat. Na wyspie żyje około 6000 gatunków roślin, co sprawia, że Madagaskar należy do jednych z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na

6 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru świecie (Attenborough, 1961, Garbutt, 1999, Jolly, Durrell, 1999, Bradt et al., 2001, De Witt, 2003, Schutz et al., 2007). Jest to 25 % wszystkich gatunków znanych na obszarze całej Afryki. Świat roślin i zwierząt, co do ilości gatunków stanowi prawie 5 % wszystkich znanych na lądzie ziemskim. Aż 96 % gatunków drzew ma charakter endemiczny. Z tego też powodu Madagaskar zwany jest przez ekologów ósmym kontynentem. Centralna część wyspy na wysokogórskim plateau ma charakter stepowy, dominują tutaj trawy, a lokalnie spotykane są lasy eukaliptusowe i aloesowe. Wiele z roślin jak np. eukaliptusy zostało sprowadzonych na Madagaskar przez kolonizatorów i współcześnie dobrze się one przystosowały do warunkach tam panujących, niejednokrotnie wypierając pierwotne gatunki. Na wyżynach na zachód od plateau dominuje sawanna, która w kierunku zachodniego wybrzeża przechodzi w las deszczowy. Wzdłuż wybrzeży, głównie na zachodnim wybrzeżu rosną lasy mangrowe. Na wschód od plateau wzdłuż wschodniego wybrzeża występują lasy deszczowe z licznymi endemitami roślin i zwierząt. Południe kraju odznacza się niewielkimi opadami, lokalnie znajdują się, więc tutaj obszary półpustynne. Bliżej wybrzeży są suche lasy z kolczastymi roślinami ( drzewo smocze (Fig. 10), Pachypodia, Euphorbia) i z kaktusami (opuncje) (Fig. 11), a blisko wybrzeży dominują wilgotne lasy tropikalne z bananowcami, palmami kokosowymi, bambusowcami, ale także z mięsożernymi dzbanecznikami (Nepenthes madagascariensis) (Fig. 12). Najbardziej typowymi dla południowego Madagaskaru roślinami są długowieczne baobaby, czyli Andasonie (Fig. 1). Żyje tutaj 6 z 8 gatunków, znanych na całym świecie. Gruba kora drzewa osłania miąższ, akumulujący wodę (nawet do litrów), co sprawia, że baobaby, jako nieliczne rośliny zachowują się w czasie pożarów. W porze deszczowej Fig. 10. Drzewo smocze pokrywa gęsta sieć kolców, fot. K. Dembicz Dragon tree with dense spine cover, phot. K. Dembicz Fig. 11. Opuncje są roślinami, które dobrze przystosowały się do życia na Madagaskarze, fot. K. Dembicz Opuntias are well-adapted to life in Madagascar, phot. K. Dembicz Fig. 12. Mięsożerne dzbaneczniki (Nepenthes madagascariensis) rosną licznie na południu Madagaskaru w rejonie Fort Dauphine, fot. K. Dembicz Carnivorous nepenthes (Nepenthes madagascariensis) are common in southern Madagascar, in the area of Fort Dauphine, phot. K. Dembicz Fig. 13. Karłowata forma Pachypodium rosulatum, przypominająca rosnący do góry nogami baobab, zwana potocznie stopą słonia rośnie na podłożu piaskowcowym w Parku Narodowym De I`Isalo, fot. K. Dembicz Dwarf form of Pachypodium rosulatum resembling upside-down baobab colloquially called elephant s foot grows onto a sandstone bedrock in the De I`Isalo National Park, phot. K. Dembicz

7 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 14. Sucholubna roślina (Allaudia procera), należąca do rodziny Didieraceae, występuje na obszarze południowego Madagaskaru między Tulearem, a Fort Dauphine, fot. K. Dembicz Xerophyte Allaudia procera from Didieraceae Family occurs in southern Madagascar, between Tulear and Fort Dauphine, phot. K. Dembicz kwitną, a ich korony pokrywają się liśćmi i kwiatami. Owoce baobabu mają kilkanaście centymetrów średnicy i wypełnia je wata przypominająca smakiem watę cukrową. Inną bardzo charakterystyczną rośliną dla południowego Madagaskaru są aloesy. Znanych jest około 60 gatunków, które preferują głównie suche obszary. W porze deszczowej zakwitają dając czerwone kwiaty, zawieszone na wysokiej łodydze. Również w suchych miejscach rośnie drzewo smocze, zaliczane do rodzaju Pachypodium (z greckiego gruba stopa), którego kora pokryta jest gęstą siecią kolców. Na Madagaskarze znanych jest 10 gatunków Pachypodium, a wśród nich karłowata forma przypominająca rosnący do góry nogami baobab tzw. stopa słonia (Pachypodium rosulatum) (Fig. 13). Wszystkie kwitną w lecie dając białe kwiaty. W obszarach suchych rosną drzewa z kolcami i małymi liśćmi, wyrastającymi bezpośrednio z pnia, należące do rodziny Didieraceae (Fig. 14), a także dziwne z wyglądu, toksyczne rośliny z gatunku Euphorbium, których liście nie różnią się niczym od łodyg. Wszędzie tam, gdzie jest dużo wody można spotkać tzw. palmę podróżnika, czyli Ravenala madagascariensis, która systematycznie nie jest zaliczana do palm. Jest to symbol Madagaskaru. Liście ravenali dochodzą do 3 metrów długości i 50 cm szerokości, magazynując ogromne ilości wody. W wilgotnych lasach Madagaskaru żyją również długowieczne bambusy, mające nawet 1000 lat, a wśród nich 10 endemicznych gatunków, ale przede wszystkim ponad 200 gatunków, niemal w większości, endemicznych palm. Do mniejszych roślin, z których słynie Madagaskar należą m.in. orchidee (około 2000 gatunków), które rozkwitają głównie między listopadem, a marcem, w wilgotnych lasach, oplatając inne rośliny i formy skalne. Ponad 60 gatunków owadożernych dzbaneczników (Nepenthes) żyje na bagnach i w lasach deszczowych wschodniego wybrzeża wyspy, produkując nektar, który przyciąga owady, które po wpadnięciu do organu pułapkowego (dzbana przykrytego wieczkiem) są rozpuszczane i trawione. Fig. 15. Plantacja sizalu na południu wyspy w rejonie Ambovombe, fot. K. Dembicz Sisal plantation in southern Madagascar, in Ambovombe area, phot. K. Dembicz Na obszarach zagospodarowanych przez człowieka spotykane są plantacje bananów, wanilii, czy sizalu (Fig. 15). Wiele roślin znajduje praktyczne wykorzystanie dla człowieka, jak np. m.in. kokosy, banany, mango, liczi, czy ananasy. Ponadto na Madagaskarze dobrze czują się rośliny przywiezione przez kolonizatorów z innych kontynentów. Bardzo wiele roślin pochodzi m.in. z Europy, Meksyku, czy Australii. Niektóre z nich zadomowiły się wypierając inne gatunki np. eukaliptusy, opuncje, agawy, ziemniaki itp. W świecie zwierząt najbardziej kojarzonymi z Madagaskarem są kameleony (Fig. 2 i 16). Najmniejszy kameleon z rodzaju Brookesia nie przekracza 3 cm, a największy kameleon Parsona ma długość do 70 cm. Kameleony z rodzaju Brookesia określane są jako kameleony-liście, ze względu na ich podobieństwo do obumarłych liści. Kameleony Parsona mają zielonkawe barwy, polują na owady za pomocą elastycznego języka, którego długość jest porównywalna do długości całego ciała. Każde oko kameleona porusza się niezależnie względem siebie. Wśród lemurów (po malgasku maki ), małpiatek typowych dla tej wyspy, najbardziej znane to sifaki, przypominające duże wiewiórki, z których wiele gatunków skacze i chodzi w postawie wyprostowanej. Najmniejszymi są lemury-myszy, czyli Microcebusy, a największymi lemury indri (Indri indri), z krótkim ogonem, przypominające małe misie. Najczęściej można spotkać lemury catta (Lemur catta) (Fig. 3), z charakterystycznymi, paskowanymi ogonami, przypominającymi zebrę, które żyją często na granicy osiedli ludzkich i są oswojone (Jolly, 2004). Ponadto licznie spotykane są żółwie lądowe (Fig. 17) i wodne, węże, z których wszystkie gatunki nie są jadowite, gekony (a wśród nich najbardziej zadziwiający wyglądem Euryplatus) oraz rzadziej krokodyle. Z dużych zwierząt znane na wyspie są jedynie krowy (zebu) przywiezione przez kolonizatorów z czarnego lądu. Na Madagaskarze żyje wiele endemicznych ryb słodkowodnych np. ryba-tęcza i ponad 100 gatunków ptaków endemicznych (Morris, Hawkins, 1998). W czasach historycznych w ciągu ostatnich 2000 lat na Madagaskarze wyginęło 17 gatunków wielkich ssaków,

8 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 16. Kameleony mają długość od 3 do 70 cm, fot. M. Saks Chameleons are from 3 to 70 cm long, phot. M. Saks Fig. 18. Szkielet ptaka-słonia (Aepyornis) w Muzeum Oceanograficznym w Tulearze, fot. K. Jusis Skeleton of elephant bird (Aepyornis) in Tulear Oceanographic Museum, phot. K. Jusis ptaków i gadów jak np. gigantyczny ptak-słoń (Aepyornis) (Fig. 18), nazwany tak, przez Marco Polo, czy wielki żółw, wielki lemur i hipopotam (De Wit, 2003). Obecnie brak jest na wyspie kręgowców o masie ciała większej, niż 12 kg. Holoceńskie masowe wymieranie gatunków trwa nadal, a jego przyczyn należy upatrywać w zmianach klimatycznych i działalności człowieka (głównie wycinanie lasów i związane z nim erodowanie gleby). Fig. 17. Żółw Geochelone radiata w Rezerwacie Specjalnym De Cap Sainte Marie, fot. K. Dembicz Tortoise Geochelone radiata in the De Cap Sainte Marie Special Nature Reserve, phot. K. Dembicz Zarys budowy geologicznej Madagaskaru Na poglądowej mapie geologicznej Madagaskaru w (Besairie, 1964, Du Puy, Moat, 1996, wyraźnie widoczne są trzy kompleksy skalne: 1) prekambryjskie skały magmowe i metamorficzne tworzące tarczę krystaliczną, 2) górnokarbońsko-permo-mezo-kenozoiczne skały pokrywy osadowej, 3) kredowe, trzeciorzędowe i czwartorzędowe skały wulkaniczne (Fig. 19). Pierwszy kompleks znajduje się w centralnej i wschodniej części wyspy (Fig. 19 i 20). Najlepiej odsłonięty jest w obrębie zróżnicowanego morfologicznie, wysokogórskiego plateau ( m n.p.m., lokalnie do 2800 m n.p.m.) w centrum Madagaskaru. Granice tarczy w przybliżeniu pokrywają się z tym plateau, przy czym w miarę zbliżania się do wybrzeży skały krystaliczne przykryte zostają cienką warstwą zwietrzeliny laterytowej, a morfologia staje się mniej urozmaicona (Fig. 21 i 22). Kompleks prekambryjski składa się z kilku terranów (mikrokontynentów), które uległy połączeniu w neoproterozoiku i kambrze (Collins, 2006). Do głównych bloków zaliczane są: Antongil, Antananarivo, Bekily i Bemarivo (Fig. 23), a do mniejszych jednostek strukturalnych płyta Tsaratanana, pas Betsimisaraka, blok Ikalamavony, masyw Itremo i masyw Vohibory. Kompleks prekambryjski można podzielić na: 1) archaiczne skały średniego- i wysokiego stopnia metamorfizmu (gnejsy, migmatyty, amfibolity, łupki mikowe), a także skały magmowe (granity, czarnokity, gabra), głównie w części centralnej i północno-wschodniej wyspy; 2) proterozoiczne metasedymenty (kwarcyty, marmury, zieleńce, amfibolity), głównie w części centralnej i południowej wyspy i na 3) neoproterozoiczne intruzje skał magmowych (granity, anortozyty, gabra, dioryty, monzonity), głównie w części północnej i środkowej (Ashwal, Tucker, 1999, Lardeaux et al., 1999, Yoshida et al., 1999, De Wit, 2003, Collins, 2006). Znaczna część kompleksu została przetopiona i przebudowana tektonicznie w warunkach wysokiego

9 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 20. Wysokogórski płaskowyż w centrum wyspy, fot. K. Jusis Highland plateau in the center of the island, phot. K. Jusis Fig. 21. Krajobraz wysokogórskiego płaskowyżu pokryty lavakami, fot. K. Dembicz Highland plateau landscape covered with lavaks, phot. K. Dembicz Fig. 19. Mapa geologiczna Madagaskaru (na podstawie Besairie, 1964, Du Puy, Moat, 1996, De Wit, 2003, zmienione) Geological map of Madagascar (after Besairie, 1964, Du Puy, Moat, 1996, De Wit, 2003, modified) Fig. 22. Lavaka długa rozpadlina w laterycie, fot. K. Dembicz Lavak a long fracture cutting the laterite, phot. K. Dembicz stopnia metamorfizmu w czasie orogenezy panafrykańskiej ( Ma) (Lardeaux et al., 1999, Yoshida et al., 1999, De Wit, 2003, Collins, 2006). Drugi kompleks górnokarbońsko-permo-mezo-kenozoicznych skał osadowych przykrywa skały krystaliczne tarczy na zachodzie wyspy i ma budowę monoklinalną (Fig. 19). Najstarsze w profilu są skały wchodzące w skład gondwańskiej formacji Karoo (górny karbon dolna jura, Ma), która na Madagaskarze dzielona jest na trzy grupy: Sakoa, Sakamena i Isalo (Fig. 24). Skały tej formacji tworzą mniej zróżnicowane w morfologii wzniesienia, które obniżają się na zachód w kierunku kanału Mozambickiego. Często wyniesienia obcięte są uskokami lub tworzą kuesty. Osady formacji Karoo zachowane są w trzech basenach sedymentacyjnych: basenie Diego na północy, basenie Mahajangi na północno-zachodnim wybrzeżu i basenie Morondavy na zachodnim wybrzeżu (Rakotosolofo et al., 1999, Pique, 1999, Pique et al., 1999, De Wit, 2003) (Fig. 19 i 24). Na zachód od osadów formacji Karoo występują wapienie i margle jurajskie (Fig. 25) oraz kredowe, pas bazaltów kredowych,

10 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 23. Mapa geologiczna głównych struktur tektonicznych podłoża prekambryjskiego Madagaskaru (na podstawie De Wit, 2003, Collins, 2006, zmienione) Geological map of principal tectonic structures of Precambrian basement in Madagascar (after De Wit, 2003, Collins, 2006, modified) a jeszcze bardziej na zachód, aż do wybrzeża osady trzeciorzędowe (wapienie, margle, kreda i piaski) (Fig. 26) oraz czwartorzędowe (piaski) (Pique et al., 1999, De Wit, 2003). Trzeci kompleks skał wulkanicznych ma formę nieregularnych pokryw o różnych rozmiarach w kilku rejonach wyspy lub wydłużonych pasów, zaznaczając się w morfologii młodymi stożkami wulkanicznymi (Fig. 19 i 27). Są to młode wulkanity, głównie bazaltowe i riolitowe. Środkowokredowe bazalty toleitowe i riolity ciągną się pasem wzdłuż wschodniego wybrzeża, i w mniejszej skali wzdłuż zachodniego wybrzeża, a także na południu (masyw Androy) (Pique, 1999, Melluso et al., 2001). Neogeńsko-czwartorzędowe bazalty alkaliczne występują w centrum wyspy tj. masyw Ankaratra koło Ambatolampy (na południowy-zachód od Antananarivo) i obszar jeziora Lac Itasy (na zachód od Antananarivo) oraz na północy w obrębie tzw. prowincji magmowej Ambohitra, między Ambanją, a Diego Suarez, która obejmuje też wyspę Nosy Be (Fig. 19) (Pique, 1999, De Witt, 2003). Występowanie na znacznym obszarze Madagaskaru rozległych wychodni prekambryjskich skał magmowych i metamorficznych sprawia, że wyspa obfituje w liczne złoża kamieni szlachetnych i rzadkich minerałów (Lacroix, 1922a, 1922b, 1923, Behier, 1962, Thomas, 1993, Mercier et al., 1999, Pezzotta, 2001, Praszkier, 2002, Caucia, Boiocchi, 2005, Pezzotta, 2005, php?loc=madagascar). Przed rozpadem Gondwany Madagaskar sąsiadował z najbogatszymi rejonami w kamienie szlachetne jak: Wschodnia Afryka, Południowe Indie i Sri Lanka. Rozpoznane do tej pory złoża występują płytko pod powierzchnią Ziemi lub na złożach wtórnych w aluwiach (Fig. 28), stąd też eksploatacja odbywa się głównie prymitywnymi metodami bez użycia urządzeń mechanicznych i środków wybuchowych. Do rzadkości należą głębinowe kopalnie np. flogopitów w okolicach Berakety. Większość cennych minerałów występuje głównie w pegmatytach, mniej w skarnach, metasomatytach i żyłach hydrotermalnych (Pezzotta, 2001). Z geologicznego punktu widzenia interesujący jest także obszar pokrywy osadowej, gdzie występują kompletne profile wybranych pięter jury i kredy, często skondensowane, z liczną fauną morską, rzadziej lądową. Na uwagę zasługuje występowanie kilku stanowisk z dobrze zachowanymi dinozaurami w lądowych osadach środkowej jury i górnej kredy (Rogers, Forster, 2001, Taquet, 2006). Przypuszcza się, że Madagaskar zaczął oddzielać się od Afryki 165 Ma i zajął pozycję zbliżoną do obecnej około 100 Ma. Od Indii odłączył się około Ma (Yoshida et al., 1999, De Wit, 2003). Budowa geologiczna Madagaskaru jest kluczem do wyjaśnienia historii rozpadu Gondwany, ze względu na jego szczególne położenie na granicy między 10

11 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 25. Amonity jurajskie w rejonie Sakarahy, fot. K. Jusis Jurassic ammonites in the Sakaraha area, phot. K. Jusis Półwysep Lokaro Fig. 24. Zbiorczy profil litostratygraficzny dla górnokarbońskokenozoicznej pokrywy osadowej na przykładzie basenu Morondavy (zachodnie wybrzeże Madagaskaru) (na podstawie Pique et al., 1999, zmienione) Generalized lithostratigraphic column of Upper Carboniferous-Cainozoic sedimentary cover an example from the Morondava basin (western coast) (after Pique et al., 1999, modified) Afryką, Indiami i Antarktydą. Prekambryjskie skały budujące terrany wchodzące w skład Madagaskaru mają odpowiedniki na półwyspie dekańskim (Yoshida et al., 1999). Półwysep ten położony jest w linii prostej około 15 km na północny-wschód od Fort Dauphine, w południowo-wschodniej części prowincji Toliara (Fig. 7 punkt 1). Stanowi on południowo-wschodnie przedłużenie masywów górskich Anosy i Vohimena. Cały ten obszar zbudowany jest ze skał neoproterozoicznych ( Ma), głównie granitów, migmatytów i gnejsów oraz skał wysokiego stopnia metamorfizmu (facja granulitowa), a także lokalnie z marmurów, czarnokitów, skarnów i pegmatytów (Fig. 19, 23), tworzących kompleks Androyan. Pierwotne skały magmowe i metamorficzne w tym kompleksie uległy metamorfizmowi retrogresywnemu około 520 Ma w czasie orogenezy panafrykańskiej. W kompleksie tym wyróżniono grupy skał: Fort Dauphine (gnejsy, granity), Tranomaro (skały zmetamorfizowane w facji granulitowej, marmury, skarny), Ihosy (metasomatyty, skarny, gnejsy, marmury) i Anosyan (granity i czarnokity). Półwysep Lokaro jest przykładem erozji skał krystalicznych przez niszczącą działalność fal morskich oraz kulistego wietrzenia granitów (Fig. 29). Na półwyspie znajdują się koralowe plaże, ostańce granitowe tzw. inselbergi wyrastające bezpośrednio z morza, a w pobliskiej zatoce liczne wyspy. Półwysep zamieszkują rybacy z plemiona Antandroy. W rejonie tym na plażach, podobnie jak w okolicach Fort Dauphine znajdują się aluwialne złoża monacytu-ce. Jadąc przez ten obszar napotyka się zadziwiające rośliny takie jak: sucholubne euphorbia, opuncje (Fig. 11), czy lubiące więcej wilgoci dzbaneczniki (Nepenthes madagascariensis) (Fig. 12). W pobliżu Fort Dauphine, a szczególnie na zachód w stronę Ambovombe rosną lasy składające się z sucholubnych drzew z kolcami i małymi liśćmi, wyrastającymi bezpośrednio z pnia (Allaudia procera), należące do rodziny Didieraceae (Fig. 14). Po drodze do Ambovombe można napotkać także plantacje sizalu (Fig. 15), będącego odmianą agawy. Kierując się na północny-zachód w stronę Ihosy, w rejonie Berakety i Betroki znajdują się zarzucone i czynne kopalnie flogopitów, założone w skarnach i metasomatytach. Rejon Berakety, będący strefą kontaktu między ultrabazytami, 11

12 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru a wapieniami i metasedymentami, znany jest z niezwykłych zespołów minerałów. W wyniku metasomatycznego oddziaływania fluidów na skały węglanowe powstają w skarnach złożowe nagromadzenia flogopitów, z którymi współwystępują: diopsyd, korund, safiryn, skapolit, spinel np. w głębinowej kopalni Ampandrandrava. Podobne paragenezy mineralne na kontakcie gnejsów piroksenowych, biotytowych z wapieniami i marmurami występują w rejonie Betroki. Z tego obszaru znane jest złoże szafirów w gnejsach biotytowych w Ambindzie. Rezerwat Specjalny De Cap Sainte Marie & Faux Cap Fig. 26. Klify z wapieni trzeciorzędowych w Rezerwacie Specjalnym De Cap Sainte Marie, fot. K. Dembicz Tertiary limestones cliff in the De Cap Sainte Marie Special Nature Reserve, phot. K. Dembicz Fig. 27. Stożek wulkaniczny koło Betafo, fot. K. Jusis Volcanic landscape in the vicinity of Betafo, phot. K. Jusis Fig. 28. Granaty można znaleźć nawet na powierzchni drogi, fot. K. Dembicz. Garnets can be encountered even on the road surface, phot. K. Dembicz Oba przylądki Sainte Marie oraz Faux są rzadko odwiedzanymi atrakcjami geoturystycznymi Madagaskaru, ze względu na trudną dostępność. Znajdują się około 60 km na południe od Tsiombe, leżącego na drodze z Fort Dauphine do Tulearu (Fig. 7 punkt 2). Obszar rezerwatu zajmuje 1750 ha najbardziej na południe wysuniętej części prowincji Toliara. Zarazem jest to najbardziej wietrzna i na południe wysunięta część Madagaskaru. W tej części prowincji Toliara skały prekambryjskiego podłoża krystalicznego przykryte są pokrywą osadową (Fig. 19). Miejsce to słynie z klifów, zbudowanych z trzeciorzędowych wapieni (Fig. 26) oraz z licznych endemitów roślin sucholubnych (Fig. 30). Klify mają względną wysokość od 100 do 200 metrów. Ochroną objętych jest tutaj 14 gatunków ptaków i 2 gatunki żółwi. Od lipca do listopada w tutejsze wody przypływają wieloryby. Jest to najgęściej zasiedlone przez żółwie miejsce Madagaskaru, gdzie na 1 km 2 powierzchni przypada ponad 3000 osobników m.in. z rodzaju Geochelone radiata (Fig. 17). Obszar rezerwatu zamieszkują plemiona Antandroy i Mahafalów. Rezerwat Specjalny De Bezaha Mahafaly Rezerwat ten położony jest około 35 km na północnywschód od Betioky, miasta na drodze łączącej Tulear z Fort Dauphine, w południowo-zachodniej części prowincji Toliara (Fig. 7 punkt 3). Wyjątkowo suchy klimat z temperaturami dochodzącymi do 45 o C powoduje, że w rezerwacie na obszarze około 620 ha zachowane są liczne endemity roślin sucholubnych. W pobliżu parku odsłaniają się osadowe skały klastyczne grupy Sakoa (górny karbon dolny perm), wchodzące w skład gondwańskiej formacji Karoo, a w kierunku zachodnim skały węglanowe jury i kredy z liczną fauną morską oraz wulkanity kredowe. W tym rejonie występują najstarsze skały pokrywy osadowej na Madagaskarze. Są to górnokarbońskie tyllity, zaliczane do grupy Sakoa (Fig. 24), niezgodnie zalegające na starszym podłożu krystalicznym. Zbudowane są one z ostrokrawędzistych bloków skał podłoża, spojonych mułowcowym i piaskowcowym matriks. Na nich położony jest kompleks piaskowców arkozowych i mułowców o miąższości do 400 metrów. Na tego typu skałach rosną drzewa tamarynowe, akacje i kolczaste rośliny z rodziny Didieraceae. Ze świata zwierząt 12

13 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 29. Skomplikowana linia brzegowa na Półwyspie Lokaro, fot. K. Dembicz Complicated coastline of the Lokaro Peninsula, phot. K. Dembicz w rezerwacie spotykane są cztery gatunki lemurów, 12 gatunków węży, kilkadziesiąt gatunków ptaków, 2 gatunki żółwi i okresowo jeden gatunek krokodyla, a ponadto liczne jaszczurki i gekony. Ten mało przystępny rejon zamieszkuje plemię Mahafalów, którzy rodzinne grobowce ozdabiają z zewnątrz pięknymi malowidłami, a groby przykrywają skałami z okolicy, informując o geologii otoczenia (Fig. 31 i 32). W pobliżu znajdują się cudowne plaże Anakao, pół dnia drogi pirogą od Tulearu, słynące z raf koralowych (Fig. 7 punkt 4). Blisko Anakao położona jest też koralowa wyspa Nosy Ve. Ciekawostką znajdowaną na plażach tego rejonu są fragmenty jaj Aepyornisa, czyli ptaka-słonia. Był to gigantyczny, nielotny ptak, zamieszkujący południowy Madagaskar przed 300 laty, należący do rodziny Aepyornithidae. Ważył 300 kg, miał 3 metry wysokości i składał jaja o średnicy 30 cm. Obecnie jego szkielet można obejrzeć w Muzeum Oceanograficznym w Tulearze (Fig. 18). Na południe od Rezerwatu Specjalnego De Bezaha Mahafaly, kilka km na zachód od miasta Ampanihy znajduje się największy na Madagaskarze baobab (Fig. 7 punkt 5). Jego średnica u podstawy pnia wynosi kilkanaście metrów. W koronie drzewa oraz w jego pustym wnętrzu mieszkają liczne nietoperze oraz wąż. Drzewo przez miejscowych Fig. 30. Jeden z madagaskarskich endemitów na przylądku Cap St Marie, fot. K. Dembicz One of Malgasian endemites from the Cap St Marie Promontory, phot. K. Dembicz malgaszy uważane jest za święte. Na południe od rezerwatu pomiędzy miejscowościami Ejeda i Gogogogo znajdują się aluwialne złoża granatów spessartynów (Fig. 28), ale także zielonawych grossularów i tsavorytów. Z tego obszaru notowane są także jako ciekawostka mineralogiczna granaty wanadowe, które wykazują anizotropię barwy przy obserwacjach na różnych ścianach kryształów (od zielonkawej do niebieskawej). 13

14 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 31. Grobowiec plemienia Mahafalów, przykryty skałami z otoczenia, fot. K. Dembicz Tomb of Mahafaly tribe covered with rocks collected in the vicinity, phot. K. Dembicz Miasta górnicze Ilakaka i Sakaraha Położone są na granicy dwóch prowincji Toliara i Fianarantsoa (Fig. 7 punkt 6), a geologicznie na granicy prekambryjskiej tarczy krystalicznej i fanerozoicznej pokrywy osadowej (Fig. 19). Miasta powstały w ciągu niecałego roku, a dzisiaj liczą łącznie kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców, przybyłych z całego Madagaskaru, gdy wybuchła szafirowa gorączka. Złoża zostały odkryte przez Malgaszy w lecie 1998 na brzegach rzeki Ilakaka. Aktualnie obszar złożowy ma długość 200 km i rozciąga się od miasta Sakaraha w prowincji Toliara przez Ilakakę w prowincji Fianarantsoa, aż do granic Parku Narodowego Isalo. Obejmuje takie rejony wydobywcze jak: Ilakaka, Sakaraha, Manambo, Voavoa, Fotiyola, Andranolava i Murarano. Ze względu na łatwą dostępność największa eksploatacja prowadzona jest wzdłuż drogi narodowej N7 między Ilakaką i Sakarahą. Złoża znajdują się w czwartorzędowych piaskach i żwirach, pochodzących z niszczenia triasowej formacji Isalo. Osady zawierają horyzonty złożowe z otoczakami m.in. szafirów (Schmetzer, 1999). Kamienie szlachetne w złożu pochodzą z różnych środowisk geologicznych, ze skał metamorficznych, pegmatytów i pneumatolitów. Obszary źródłowe dla złoża nie są znane. W osadach formacji Isalo kamienie szlachetne są rozproszone. W kredzie, a następnie w kenozoiku erozja piaskowców Isalo doprowadziła do wtórnej koncentracji w osadach rzecznych między Ilakaką, a Sakarahą. Górnicy w poszukiwaniu kamieni szlachetnych kopią w tym rejonie doły do głębokości kilkunastu metrów. Miejscowi kopacze frakcje piaszczyste traktują jako odpad wyrzucając je na hałdy. Interesujące są dla nich jedynie frakcje żwirowe, bo wśród nich można znaleźć ziarna korundów, granatów, chryzoberylów, spineli, topazów, turmalinów, cyrkonów, beryli, cyjanitów, czy andaluzytów. Żwiry dokładnie przemywane są na powierzchni przez wyspecjalizowane grupy górników lub całe rodziny. Najczęściej znajdywane są Fig. 32. Totemy na grobowcu Mahafalów, fot. K. Dembicz Totems on the Mahafaly tomb, phot. K. Dembicz szafiry o masie poniżej jednego karata po oszlifowaniu, choć trafiają się też kilkunastokaratowe. Materiał w podrzędnej ilości jest szlifowany na miejscu, a głównie trafia do szlifierni w Tajlandii i na Sri Lance. Na koniec 2006 roku w aluwialnych złożach szafirów między Sakarahą, a Ilakaką pracowało około górników, z czego 10 % stanowiły kobiety. Szacuje się, że z przemysłem kamieni szlachetnych związanych jest około 3000 kupców i pośredników, którzy przybyli do Sakarahy i Ilakaki z całej wyspy, ale przede wszystkim z zagranicy tj. Sri Lanki, Tajlandii i Europy. W tym rejonie znajduje się około 155 sklepów handlujących szafirami. Aleja baobabów koło Morondavy W północnej części prowincji Toliara, kilkanaście kilometrów na północny-wschód od miasta Morondava, tuż przy drodze do Belo sur Tsiribihina znajduje się jedna z najczęściej odwiedzanych na Madagaskarze atrakcji turystycznych. Jest to aleja baobabów (Fig. 7 punkt 7), a można ją zwiedzić przy okazji wizyty w Parku des Tsingy de Bemaraha, znajdującym się już w prowincji Mahajanga, w którym występują niezwykłe formy krasu powierzchniowego. Aleja położona jest w centrum basenu sedymentacyjnego Morondavy, który słynie z kompletnych profili grup Sakoa, Sakamena i Isalo, z licznymi skamieniałościami (Fig. 19 i 24). Wzdłuż drogi w sposób bardzo uporządkowany rosną baobaby z gatunku Andasonia grandidieri (Fig. 33). Aleją przejeżdża się, gdy wybierany jest tzw. wariant samochodowy dojazdu do Parku des Tsingy de Bemaraha, który jest męczący ze względu na zły stan drogi, szczególnie między Miandrivazo, a Mandrosonoro oraz na północ od Belo-sur-Tsiribihina. Alternatywą jest trzydniowy spływ rzeką Tsiribihiną od miejscowości Miandrivazo, gdzie łatwo można dojechać asfaltową drogą. Rzeka tworzy malownicze przełomy w uławiconych wapieniach bajosu i batonu (Fig. 34 i 35). Dopływy rzeki Tsiribihina przecinają środkowojurajskie wapienie o różnej odporności na erozję rzeczną (denną i wsteczną), dzięki czemu w ich korytach powstają piękne wodospady. W tym rejonie rzeka Tsiribihina przecina wapienie ooli- 14

15 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 33. Na południe od parku Bemaraha znajduje się Aleja baobabów, gdzie w sposób uporządkowany wzdłuż drogi rosną baobaby z gatunku Andasonia grandidieri, fot. K. Dembicz The baobab alley south of the des Tsingy de Bemaraha National Park baobabs Andasonia grandidieri grow in rows along the road, phot. K. Dembicz towe i margle wapniste z wkładkami piaskowców, należące prawdopodobnie do jury dolnej i reprezentujące ogniwo Isalo III. Formy skałkowe zbudowane są z wapieni górnego batonu i bajosu (Fig. 34). Wyróżniono w przełomie rzeki trzy formacje: 1) wapienie mikrytowe i onkolitowe, lokalnie zdolomityzowane i zażelazione (bajos-dolny baton), o miąższości 350 metrów, 2) wapienie mikrytowe i onkolitowe, lokalnie zdolomityzowane (baton), o miąższości 100 metrów i 3) wapienie z bioklastami, z wkładkami wapieni oolitowych (baton), o miąższości do 50 metrów. Park Narodowy De I`Isalo Główne wejście do Parku Narodowego De I`Isalo znajduje się w miejscowości Ranohira, na 707 km jedynej, dobrze utrzymanej asfaltowej drogi na Madagaskarze nr N7, czyli 707 km na południe, południowy-zachód od stolicy kraju Antananarivo i 226 km na wschód, północny-wschód od Tulearu (Fig. 7 punkt 8). Stąd też jest to najbardziej dostępny park na Madagaskarze i najczęściej odwiedzany przez turystów. Obszar parku zajmuje ha w południowozachodniej części prowincji Fianarantsoa. Zwiedzenie parku zajmuje przynajmniej kilka dni, z możliwością rozbicia obozu pod namiotem w centrum parku. Obejście każdej ze ścieżek geologicznych zajmuje jeden dzień. Park słynie przede wszystkim z malowniczych ostańców skalnych, utworzonych z piaskowców triasowej formacji Isalo (środkowy trias górny trias) (Fig. 24, 36-39). Jest to kompleks paleoaluwiów o całkowitej miąższości od 1-6 km, powstały z niszczenia skał tarczy krystalicznej. Budują go białe piaskowce z warstwowaniami dużej skali (1-10 metrów) (Fig. 38), zlepieńce i osady typu red-bed, powstałe w środowisku rzecznym. W kompleksie piaskowców Isalo można wyróżnić trzy ogniwa: Isalo I (białe lub szare, gruboziarniste arkozy, z wkładkami zlepieńcowatymi, z charakterystycznymi warstwowaniami przekątnymi dużej skali), Isalo II (czerwonawe zlepieńce i piaskowce) i Isalo III (jasne piaskowce, ustępujące w górę profilu marglom i wapieniom z fauną morską, zaliczane już do jury dolnej). W rejonie Ranohiry piaskowcowe ostańce zbudowane są głównie z piaskowców ogniwa Isalo I. W parku znajdują się ścieżki geologiczne, ukazujące formy wietrzenia piaskowców, warstwowania przekątne dużej skali, czy laminacje podkreślone żelazistymi barwami (Fig. 37). Ścieżki rekreacyjne poprowadzone są w pobliżu wodospadów 15

16 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru (Fig. 39) i jezior np. Piscine Naturelle. Na szlakach często spotykane są różne gatunki lemurów, kameleonów i skorpionów oraz roślin endemicznych (aloesy, pachypodia (Fig. 13), euphorbia), a także grobowce plemiona Sakalava. Obszar parku zamieszkują plemiona Bara i Sakalava. W pobliżu parku, w rejonie Ranohiry, m.in. w dolinie rzeki Menamaty, w prowincji Fianarantsoa znaleziono w obrębie osadów permo-triasowej grupy Sakamena liczne szkielety małych gadów (Fig. 24). Ich występowanie w całym profilu grupy Sakamena może wskazywać na to, że ta grupa organizmów nie uległa masowemu wymieraniu na granicy permu i triasu. Z obszaru Madagaskaru ze skał grupy Sakamena znane są takie gady jak np. Acerosodontosaurus, Barasaurus, Claudiosaurus, Coelurosauravus, Hovasaurus i Thadeosaurus (Ketchum, Barrett, 2004). W okolicach Sakarahy na granicy prowincji Toliara i Fianarantsoa znajdują się profile wapieni jurajskich z bogatą fauną amonitowo-ramienionogowo-mięczakową (Fig. 25). Park Narodowy d`andringitra i Masyw Tsaranoro Fig. 34. Profil litostratygraficzny dla osadów jury środkowej w przełomie rzeki Tsiribihiny (na południe od Parku Narodowego des Tsingy de Bemaraha), zachodni Madagaskar Lithostratigraphic column of Middle Jurassic sediments from the Tsiribihina River gorge (south of the des Tsingy de Bemaraha National Park), western Madagascar Park znajduje się około 47 km na południe od miasta Ambalavao, w środkowej części prowincji Fianarantsoa (Fig. 7 punkt 9). Jego powierzchnia wynosi ha. W parku granitowe szczyty o rzeźbie alpejskiej z najwyższym szczytem Pic Imarivolanitra (2658 m n.p.m.) i drugim, co do wielkości na Madagaskarze górują nad dolinami rzek Namoly i Sahanambo. Park Andringitra wraz z masywem Tsaranoro Fig. 35. Przełom rzeki Tsiribihiny w wapieniach bajosu i wczesnego batonu, fot. K. Jusis The Tsiribihina River gorge cut in Bajocian and Bathonian limestones, phot. K. Jusis 16

17 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 36. Park Narodowy De I`Isalo, fot. K. Jusis The De I`Isalo National Park, phot. K. Jusis Fig. 37. Piaskowce triasowe w Parku Narodowym De I`Isalo, fot. K. Jusis Triassic sandstones in the De I`Isalo National Park, phot. K. Jusis Fig. 38. Przekątne warstwowanie w piaskowcach triasowych w Parku Narodowym De I`Isalo, fot. K. Jusis Cross-bedding in Triassic sandstones in the De I`Isalo National Park, phot. K. Jusis 17

18 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 39. Jeden z naturalnych basenów w Parku Narodowym De I`Isalo, fot. K. Jusis One of natural reservoirs in the the De I`Isalo National Park, phot. K. Jusis położony jest w obrębie południowo-wschodniej części bloku Antananarivo (Fig. 19 i 23), zbudowanego z granitoidów o wieku Ma. Skały te poprzecinane są granitami, sjenitami i gabrami o wieku Ma. W rejonie Parku Andringitra blok został strukturalnie przebudowany między Ma w wyniku metamorfizmu wysokich ciśnień, w facji granulitowej. Masywy górskie na tym obszarze związane są też z młodszymi intruzjami granitoidowymi o wieku między Ma. W Parku Narodowym Andringitra oprócz osobliwości przyrody nieożywionej spotykany też jest bogaty świat roślin i zwierząt. Żyje tutaj 14 gatunków lemurów i 30 gatunków orchidei. Podnóże gór zamieszkuje plemię Betsileo, w chatach wykonanych z cegieł laterytowych, z dachami pokrytymi sianem oraz liśćmi. Masyw Tsaranoro graniczy od wschodu z Parkiem Narodowym d`andringitra i usytuowany jest około 100 km na południe od Fianarantsoa i 50 km na południe od Ambalavao (Fig. 7 punkt 10). Znajduje się tutaj najwyższa na świecie pionowa ściana skalna, o wysokości około 800 metrów, bę- dąca wyzwaniem dla wspinaczy z całego świata (Fig. 40). Zbudowana jest z granitów i granitognejsów bloku Antananarivo. Obszar zamieszkują plemiona Bara i Betsileo. Kierując się główną drogą Madagaskaru nr N7 z Ihosy i Zazafotsy do Ambalavao i Fianarantsoa po obu stronach można obserwować masywy granitowe i granitognejsowe (Fig. 7 punkt 11). Granitowe iglice i kuliste ostańce tzw. inselbergi są przepięknymi przykładami kulistego wietrzenia granitów w klimacie zwrotnikowym. Jednym z większych ostańców jest tzw. Ściana Południa (Fig. 41). Droga przebiega niedaleko od północnej granicy Parku Narodowego d`andringitra. Skały granitowe i gnejsowe zawierają w tym rejonie soczewy granulitów i marmurów, w których występują złoża jubilerskich odmian korundów (czerwonych rubinów i niebieskich szafirów) (Mercier et al., 1999, Caucia, Boiocchi, 2005, Pezzotta, 2005). W skałach facji granulitowej w okolicach Amboarahy występują: grandidieryt, kordieryt, rubin, topaz. W okolicach Ihosy, w soczewkach sake- 18

19 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 40. Masyw Tsaranoro z najwyższą na świecie pionową ścianą skalną, o wysokości około 800 metrów, fot. K. Dembicz The Tsaranoro Massif with the highest vertical rock face in the world, about 800 meters tall, phot. K. Dembicz nitów w obrębie gnejsów biotytowo-sillimanitowo-kordierytowo-granatowych spotykane są korundy, musgravity, safiryny i spinele. Masyw Itremo Centralna część masywu znajduje się w połowie drogi między Ambatofinandrahaną, a Mandrosonoro, w północnej części prowincji Fianarantsoa (Fig. 7 punkt 12). Zbudowany jest on z proterozoicznych marmurów dolomitycznych i kwarcytów o wieku Ma (Collins, 2006). Skały masywu są zmetamorfizowane w różnym stopniu, przy czym stopień przeobrażeń wzrasta ze wschodu na zachód. Tworzą obalone fałdy o amplitudzie ponad 20 km. Lokalnie są poprzecinane przez intruzje gabr i sjenitów o wieku 800 Ma. W masywie występują liczne podziemne i powierzchniowe kopalnie, założone w kwarcowych żyłach hydrotermalnych, w których wydobywa się kryształy górskie (Fig. 42). Okazy kolekcjonerskie z tego miejsca charakteryzują wrostki Fig. 41. Granitowy ostaniec tzw. Ściana Południa w rejonie Ambalavao, fot. K. Jusis Granitic inselberg called South Wall in Ambalavao region, phot. K. Jusis 19

20 Atrakcje geoturystyczne południowego Madagaskaru Fig. 42. Szczotka kryształów górskich. Długość największego kryształu 12 cm. Masyw Itremo koło Ambatofinandrahana, prowincja Fianarantsoa, środkowy Madagaskar. Coll. i fot. M. Łodziński Rock crystal druse from the Itremo Massif near Ambatofinandrahana in Fianarantsoa province, central Madagascar. The longest crystal reaches 12 cm. Collection and phot. M. Łodziński Fig. 44. Zrost dwóch kryształów kwarcu ananasowego. Wysokość agregatu 18 cm. Masyw Itremo koło Ambatofinandrahana, prowincja Fianarantsoa, środkowy Madagaskar. Coll. i fot. M. Łodziński Twin candle quartz from the Itremo Massif near Ambatofinandrahana in Fianarantsoa province, central Madagascar. The length of specimen is 20 cm. Collection and phot. M. Łodziński Podsumowanie Fig. 43. Kwarc ananasowy z nalotem z tlenków Mn. Dłuższa średnica okazu 20 cm. Masyw Itremo koło Ambatofinandrahana, prowincja Fianarantsoa, środkowy Madagaskar. Coll. i fot. M. Łodziński Candle quartz with Mn-oxides film from the Itremo Massif near Ambatofinandrahana in Fianarantsoa province, central Madagascar. The length of specimen is 20 cm. Collection and phot. M. Łodziński chlorytu, fuchsytu, hematytu, hollandytu i lepidokrokitu, podkreślające strefy wzrostu kryształów tzw. fantomy. Często spotykaną w tym rejonie rzadkością mineralogiczną jest kwarc ananasowy, czyli zrost kryształów przypominający ananas, gdzie wokół głównego kryształu narastają mniejsze osobniki (Fig. 43 i 44). Rejon ten zamieszkiwany jest przez plemiona Betsileo i Bara. Obszar ma charakter wysokogórskiego plateau, który porastają trawy, brak jest tutaj praktycznie drzew. W dolinach znajdują się lasy aloesowe. Walory geoturystyczne Madagaskaru są wybitne, co związane jest z bogatą przeszłością geologiczną tej wyspy. Opisane stanowiska geoturystyczne podlegają ciągłym przemianom, co dotyczy szczególnie przełomów rzecznych, masywów granitowych z formami kulistego wietrzenia granitów, czy klifów nadmorskich, a zmiany te związane są z procesami wietrzenia oraz erozji i zachodzą w wilgotnym klimacie tropikalnym w wysokim tempie. Madagaskar kryje jeszcze wiele interesujących obiektów, które z roku na rok będą odkrywane i lepiej udostępniane dla turystów. Podziękowania Autor chciałby podziękować współuczestnikom wyprawy: Tomaszowi Praszkierowi (Towarzystwo Geologiczne Spirifer ), Krzysztofowi Dembiczowi (Towarzystwo Geologiczne Spirifer ), Katarzynie Jusis, Marcie Saks i Piotrowi Ziółkowskiemu za zgodę na wykorzystanie fotografii ich autorstwa. 20

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Naukowo techniczna konferencja szkoleniowa Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Łukta, 17 19 września 2008 Zasoby materiałów w miejscowych do budowy dróg na terenie Warmii i

Bardziej szczegółowo

Madagaskar. Oferta indywidualna

Madagaskar. Oferta indywidualna 1 Madagaskar Oferta indywidualna 2 Ramowy program 1 dzień 2 dzień 3 dzień 4 dzień Wylot z Polski Przylot do Antananarivo, czas lokalny. Przelot z co najmniej 1 przesiadką Transfer do hotelu. Zakwaterowanie.

Bardziej szczegółowo

Ciekawie o Somalii Somalia w Pigułce państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym Rogiem Afryki ). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym

Bardziej szczegółowo

Spis treści Contents

Spis treści Contents nr 3 (10) 2007 r. Spis treści Contents Tadeusz Słomka Międzynarodowe Stowarzyszenie Geoturystyki (IAGt)... 3 International Association for Geotourism (IAGt) Marek Łodziński Atrakcje geoturystyczne północnego

Bardziej szczegółowo

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu...

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Wojewódzki Konkurs Geograficzny Etap szkolny 2006/2007 Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Życzymy powodzenia!

Bardziej szczegółowo

MADAGASKAR 2015. Niezapomniana wyprawa na Wyspę kochających lemurów. 14 dni, 10-23.09. 2015 Cena: 2650 EUR + przelot (ok. 3900 PLN) Liczba miejsc: 8

MADAGASKAR 2015. Niezapomniana wyprawa na Wyspę kochających lemurów. 14 dni, 10-23.09. 2015 Cena: 2650 EUR + przelot (ok. 3900 PLN) Liczba miejsc: 8 MADAGASKAR 2015 Niezapomniana wyprawa na Wyspę kochających lemurów 14 dni, 10-23.09. 2015 Cena: 2650 EUR + przelot (ok. 3900 PLN) Liczba miejsc: 8 Magiczna wyspa lemurów Madagaskar jest rajem dla eksploratorów,

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

WYSPA LEMURÓW I KAMELEONÓW 2011 Madagaskar Pensjonat

WYSPA LEMURÓW I KAMELEONÓW 2011 Madagaskar Pensjonat WYSPA LEMURÓW I KAMELEONÓW 2011 Madagaskar Pensjonat Madagaskar podróże egzotyczne i wyprawy Podróże Egzotyczne i Wyprawy, Wycieczki Objazdowe Kod oferty: 1964394 Wyżywienie: zgodnie z programem imprezy

Bardziej szczegółowo

Przygoda w kraju lemurów i baobabów - MADAGASKAR

Przygoda w kraju lemurów i baobabów - MADAGASKAR Przygoda w kraju lemurów i baobabów - MADAGASKAR Trasa WARSAWA/PARYŻ - ANTANANARYWA - REZERWAT ANDASIBE PARK NARODOWY AMBRE - LEMURY - KAMIENNY LAS TSINGI - NOSY BE - PARYŻ/WARSZAWA Opis kraju / atrakcji

Bardziej szczegółowo

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2010

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2010 Na rozwiązanie zadań przeznacza się 90 minut. Uważnie czytaj polecenia, pisz czytelnie. Powodzenia! KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2010 Zadanie 1. (0 1) Podane skale uporządkuj od największej

Bardziej szczegółowo

GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie

GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie geologiczne Geologia inżynierska, geofizyka, hydrogeologia,

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

GEOGRAFICZNY SZKOLNY KONKURS GIMNAZJUM ZESTAW 4 TERMIN ODDANIA 28 MARCA

GEOGRAFICZNY SZKOLNY KONKURS GIMNAZJUM ZESTAW 4 TERMIN ODDANIA 28 MARCA GEOGRAFICZNY SZKOLNY KONKURS GIMNAZJUM ZESTAW 4 TERMIN ODDANIA 28 MARCA SZKOLNY KONKURS GEOGRAFICZNY GIMNAZJUM NR 15 SPORTOWE ZAGADKI GEOGRAFICZNE Regulamin konkursu 1.W konkursie mogą wziąć udział wszyscy

Bardziej szczegółowo

Łom ortognejsów Stachów 2. Długość: 16,96404 Szerokość: 50,72293

Łom ortognejsów Stachów 2. Długość: 16,96404 Szerokość: 50,72293 OPIS GEOSTANOWISKA Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 126 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom ortognejsów Stachów 2 Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość: 16,96404

Bardziej szczegółowo

Z O A KAMIENI SZLACHETNYCH I PÓ SZLACHETNYCH RATNAPURA I MEETIYAGODA NA TLE OBSZARÓW GEMMONOŒNYCH SRI LANKI CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA

Z O A KAMIENI SZLACHETNYCH I PÓ SZLACHETNYCH RATNAPURA I MEETIYAGODA NA TLE OBSZARÓW GEMMONOŒNYCH SRI LANKI CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA BIULETYN PAÑSTWOWEGO INSTYTUTU GEOLOGICZNEGO 439: 469 474, 2010 R. Z O A KAMIENI SZLACHETNYCH I PÓ SZLACHETNYCH RATNAPURA I MEETIYAGODA NA TLE OBSZARÓW GEMMONOŒNYCH SRI LANKI CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA GEM

Bardziej szczegółowo

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael?

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael? IZRAEL Wykład 1 Dlaczego Izrael? Zanim rozpoczniemy wykład na temat Izraela, należy się zastanowić co wpłynęło na fakt, że ten niewielki skrawek lądu budzi zainteresowanie całego świata. Spójrzmy przede

Bardziej szczegółowo

Na targach: Bilety: Atrakcje:

Na targach: Bilety: Atrakcje: XXXVIII Międzynarodowa Giełda Biżuterii i Minerałów 8-9 listopad 2014, Kraków, ul. Rakowicka 27, Hala Sportowa Uniwersytetu Ekonomicznego 10.00-18.00 Zapraszamy na dwudniową, Giełdę Biżuterii i Minerałów,

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

Zachodniopomorskie wita 2015-10-05 10:35:56

Zachodniopomorskie wita 2015-10-05 10:35:56 Zachodniopomorskie wita 2015-10-05 10:35:56 2 Zachodniopomorskie leży w północno-zachodniej Polsce, na wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Stolicą województwa jest Szczecin. Granica morska w Zachodniopomorskiem

Bardziej szczegółowo

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009 Na rozwiązanie zadań masz 60 minut. Czytaj uważnie polecenia, pisz czytelnie. Powodzenia! KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009 Zadanie 1. (0-2) Dopisz nazwę nauki geograficznej do opisu, wybierając

Bardziej szczegółowo

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu :

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu : Afryka Afryka drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0, obydwa zwrotniki

Bardziej szczegółowo

Co to jest wyspa? W sensie geograficznym: część lądu otoczona ze wszystkich stron wodą

Co to jest wyspa? W sensie geograficznym: część lądu otoczona ze wszystkich stron wodą Zoogoegrafia wysp Co to jest wyspa? W sensie geograficznym: część lądu otoczona ze wszystkich stron wodą Co to jest wyspa? W sensie biogeograficznym: ekosystem otoczony innymi, stanowiącymi wyraźne bariery

Bardziej szczegółowo

Wiatry etezyjskie 2015-06-11 10:34:13

Wiatry etezyjskie 2015-06-11 10:34:13 Wiatry etezyjskie 2015-06-11 10:34:13 2 Grecja znajduje się w południowo-wschodniej części Europy, na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Przeważająca część kraju jest pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego.

Bardziej szczegółowo

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem gatunków organizmów. Ukazała się po raz pierwszy w 1963

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.)

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Dz.U.03.65.599 ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 1 kwietnia 2003 r. w sprawie Tatrzańskiego Parku Narodowego (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Na podstawie art.14 ust. 7 ustawy z dnia 16 października

Bardziej szczegółowo

AUSTRALIA. Olha Tantala (w52034) Roksolana Stetsyk(w51950)

AUSTRALIA. Olha Tantala (w52034) Roksolana Stetsyk(w51950) AUSTRALIA Olha Tantala (w52034) Roksolana Stetsyk(w51950) Flaga Australii Położenie: Australia jest najmniejszym kontynentem Ziemi. Leży na półkuli południowej. Na południu i zachodzie oblewają ją wody

Bardziej szczegółowo

Test z geologii. 4) Jaka panuje stała temperatura w naszym klimacie na głębokości 26 m? a) 5 0 C b) 15 0 C c) 8 0 C d) 12 0 C

Test z geologii. 4) Jaka panuje stała temperatura w naszym klimacie na głębokości 26 m? a) 5 0 C b) 15 0 C c) 8 0 C d) 12 0 C Test z geologii 1) Promień równikowy Ziemi wynosi: a) 637,8 km b) 6378,4 km c) 36561,31 km d) 3656,1 km 2) Największą gęstość posiada: a) Atmosfera b) Litosfera c) Mezosfera d) Barysfera 3) Na Śląsku stopień

Bardziej szczegółowo

Rzeźba na mapach. m n.p.m

Rzeźba na mapach. m n.p.m Rzeźba na mapach Rzeźbę terenu przedstawia się obecnie najczęściej za pomocą poziomic. Poziomice (izohipsy) są to linie na mapie łączące punkty o jednakowej wysokości. Mapa poziomicowa (hipsometryczna)

Bardziej szczegółowo

Mauritius Na ciepłych wodach Oceanu Indyjskiego leży rajska wyspa Mauritius. Turkusowa woda, kryształowo czyste laguny, drobno-piaszczyste, białe plaże oraz piękne krajobrazy z bujną roślinnością i plantacjami

Bardziej szczegółowo

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

Konkurs Z atlasem przez świat II etap finał

Konkurs Z atlasem przez świat II etap finał Konkurs Z atlasem przez świat II etap finał... Data Liczba punktów.. Imię i nazwisko.. Klasa Ocena Gratulacje! Zakwalifikowałeś się do II etapu konkursu Z atlasem przez świat. Masz przed sobą test, który

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

a) Wypiętrzenie się Andów i Kordylierów. b) Rozwój psylofitów na lądach.

a) Wypiętrzenie się Andów i Kordylierów. b) Rozwój psylofitów na lądach. Materiały szkoleniowe Dzieje i budowa Ziemi 1. Uporządkuj chronologicznie podane wydarzenia w dziejach Ziemi. I II a) Sfałdowanie Sudetów i Uralu. a) Wypiętrzenie się Andów i Kordylierów. b) Rozwój psylofitów

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia...

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia... Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia... Zadanie 1 (1 pkt) Podkreśl nazwę miejscowości, w której najwcześniej jest

Bardziej szczegółowo

SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK

SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK Najtaosza działka: 26 300zł Najmniejsza działka: 810m2 11 działek o powierzchniach od 810 do 1247 m2, umiejscowionych na płaskim, suchym terenie,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

TRYLOBITY SKANDYNAWSKIE W POLSCE

TRYLOBITY SKANDYNAWSKIE W POLSCE Kamil PLUTA TRYLOBITY SKANDYNAWSKIE W POLSCE Skomplikowana historia geologiczna Polski spowodowała, Ŝe moŝemy na większości obszaru kraju spodziewać się znalezienia osadów dolnego paleozoiku, które zostały

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć: Ewolucja świata roślinnego i zwierzęcego. Interpretacja profilu geologicznego. Związek roślinności z warunkami klimatycznymi.

Tematyka zajęć: Ewolucja świata roślinnego i zwierzęcego. Interpretacja profilu geologicznego. Związek roślinności z warunkami klimatycznymi. Opracowała Wiesława Czmiel Przełom maja i czerwca to najlepszy czas na wycieczkę do ogrodu botanicznego. Łącząc przyjemne z pożytecznym, proponuję zajęcia terenowe z geografii dla gimnazjalistów w Ogrodzie

Bardziej szczegółowo

dolina U-kształtna wody płynące fale morskie

dolina U-kształtna wody płynące fale morskie Rzeźba powierzchni Ziemi poziom podstawowy i rozszerzony Zadanie 1. (2 pkt) Uzupełnij tabelę. Czynnik rzeźbotwórczy Proces rzeźbotwórczy Przykład wytworzonej przez czynnik i procesformy rzeźby erozja dolina

Bardziej szczegółowo

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 -1/1- XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 W zadaniach 1-3 należy wykorzystać mapę (s. 4) i przekrój geologiczny (s. 5). Zadanie 1. Uwaga: w miejscach pozostawionych po poleceniach

Bardziej szczegółowo

GEOSYSTEMY WYBRANYCH OBSZARÓW GÓRSKICH ŚWIATA

GEOSYSTEMY WYBRANYCH OBSZARÓW GÓRSKICH ŚWIATA GEOSYSTEMY WYBRANYCH OBSZARÓW GÓRSKICH ŚWIATA Alpy Południowe Nowa Zelandia Nowa Zelandia - to państwo wyspiarskie położone w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, 1600 km na południowy wschód

Bardziej szczegółowo

Konkurs Z atlasem przez świat II etap finał

Konkurs Z atlasem przez świat II etap finał Konkurs Z atlasem przez świat II etap finał... Data Liczba punktów.. Imię i nazwisko.. Klasa Ocena Gratulacje! Zakwalifikowałeś się do II etapu konkursu Z atlasem przez świat. Masz przed sobą test, który

Bardziej szczegółowo

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ ETAP EDUKACJI PRZEDMIOT klasa Rok szkolny Imię i nazwisko nauczyciela gimnazjum GEOGRAFIA Treści nauczania Miesiąc realizacji tematyki uwzględniającej treści nauczania

Bardziej szczegółowo

ZAPRASZAMY NA WYSPĘ TYSIĄCA ŚWIĄTYŃ BALI

ZAPRASZAMY NA WYSPĘ TYSIĄCA ŚWIĄTYŃ BALI ZAPRASZAMY NA WYSPĘ TYSIĄCA ŚWIĄTYŃ BALI Wyspa Bali należąca do Archipelagu Małych Wysp Sundajskich położona jest na wschód od Jawy, od której dzieli ją cieśnina o szerokości 3 km. Niepowtarzalne piękno

Bardziej szczegółowo

BUDOWLANY PODZIAŁ KAMIENI

BUDOWLANY PODZIAŁ KAMIENI Budowlany podział kamieni WYKORZYSTAĆ KAMIEŃ 139 BUDOWLANY PODZIAŁ KAMIENI Najprostszą formą wykorzystania skał jako surowca budowlanego jest bezpośrednie użycie ich fragmentów. Rodzaj wybranej skały,

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m Ruchy wód morskich Falowanie Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m wysokości i 50-100 m długości.

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia...

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia... Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia... Zadanie 1 (1 pkt) Podkreśl nazwę miejscowości, w której najpóźniej jest

Bardziej szczegółowo

Skarpa drogowa koło Kamieńca Ząbkowickiego

Skarpa drogowa koło Kamieńca Ząbkowickiego OPIS GEOSTANOWISKA Marcin Goleń Informacje ogólne Nr obiektu 137 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Skarpa drogowa koło Kamieńca Ząbkowickiego Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość:

Bardziej szczegółowo

Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum. Treści nauczania Kl. I

Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum. Treści nauczania Kl. I 1 Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum Treści nauczania Kl. I 1. Mapa - umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą. Uczeń: 1.1. wykazuje znaczenie

Bardziej szczegółowo

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III część pisemna czas trwania części pisemnej egzaminu: 60 minut Zadanie 1 ( 0-2) Uzupełnij zdania podanymi terminami (jest ich więcej): Atlantycki,

Bardziej szczegółowo

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH Oceany światowe: Ocean Arktyczny Ocean Indyjski Ocean Atlantycki Ocean Spokojny Ocean Arktyczny Ocean Arktyczny jest bardzo ściśle monitorować na skutki zmian klimatycznych.

Bardziej szczegółowo

XIV Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Gdyni. Materiały dla klasy I rozszerzonej

XIV Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Gdyni. Materiały dla klasy I rozszerzonej XIV Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Gdyni Materiały dla klasy I rozszerzonej Zadania do mapy góry Stołowe 1.Uzupełnij zdania nazwami obiektów geograficznych położonych na obszarze Parku

Bardziej szczegółowo

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie.

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Łąki Nowohuckie Mapa Łąk Nowohuckich, na której niebieską linią zaznaczona jest trasa ścieżki dydaktycznej. Łąki Nowohuckie Łąki Nowohuckie

Bardziej szczegółowo

Co to jest ustrój rzeczny?

Co to jest ustrój rzeczny? Co to jest ustrój rzeczny? Ustrój (reżim) rzeczny jest to ustalany na podstawie wieloletnich obserwacji rytm wahań przepływów rzeki oraz stanów wody, związany z rodzajem zasilania i zlodzeniem. Każda rzeka

Bardziej szczegółowo

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2)

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2) 6 Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2) Pokazy prezentują dodatkowe zdjęcia i informacje wzbogacające treść lekcji służą utrwalaniu wiedzy i umiejętności poszerzają wiedzę i rozbudzają

Bardziej szczegółowo

SKAŁY KOMPLEKSU MAGMOWEGO WYSPY GOMERA

SKAŁY KOMPLEKSU MAGMOWEGO WYSPY GOMERA GÓRNICTWO I GEOLOGIA 2011 Tom 6 Zeszyt 4 Katarzyna STANIENDA Politechnika Śląska, Wydział Górnictwa i Geologii, Instytut Geologii Stosowanej SKAŁY KOMPLEKSU MAGMOWEGO WYSPY GOMERA Streszczenie. W artykule

Bardziej szczegółowo

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r.

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r. Program Infrastruktura Monitoringu Wód Podziemnych ul. Rakowiecka 4, 00-975 Warszawa tel. 22 45 92 441, fax. 22 45 92 441 Sieć obserwacyjno-badawcza wód podziemnych na obszarze działania Oddziału Świętokrzyskiego

Bardziej szczegółowo

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna.

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna. Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: a) wymienia nazwy polskich parków narodowych; definiuje pojęcia: park narodowy, park krajobrazowy, rezerwat; b) zna symbole poszczególnych parków narodowych;

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej

SPIS TREŚCI. Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej Adam Grzesiak Mateusz Przybyła kl. IIgc kl. IIgc SPIS TREŚCI Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej Rekordy Klimatyczne Najwyższa temperatura powietrza na Ziemi

Bardziej szczegółowo

ochrona przyrody 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU

ochrona przyrody 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU 6 ochrona przyrody Na tle ukształtowania powierzchni kraju małopolskie jest województwem najbardziej zróżnicowanym wysokościowo, mając

Bardziej szczegółowo

Lądek Zdrój jako. uzdrowisko

Lądek Zdrój jako. uzdrowisko Lądek Zdrój jako uzdrowisko Położenie miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Lądek-Zdrój. Położone w Sudetach Wschodnich, w dolinie rzeki Białej Lądeckiej. Według

Bardziej szczegółowo

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel GEOGRAFIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel Dział programu I. Afryka Materiał nauczania Afryki Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna Rowy tektoniczne Klimat Strefy klimatycznoroślinne

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Logo PNBT. Symbolem PNBT jest głuszec - ptak, który jeszcze niedawno licznie występował w Borach Tucholskich.

Logo PNBT. Symbolem PNBT jest głuszec - ptak, który jeszcze niedawno licznie występował w Borach Tucholskich. Powstanie Parku Park Narodowy "Bory Tucholskie" jest jednym z najmłodszych parków narodowych w Polsce. Utworzono go 1 lipca 1996 roku. Ochroną objęto powierzchnię 4 798 ha lasów, jezior, łąk i torfowisk.

Bardziej szczegółowo

KARTA KONKURSOWA DLA GRUPY I

KARTA KONKURSOWA DLA GRUPY I Dane osoby do kontaktu KARTA KONKURSOWA DLA GRUPY I DANE O KLASIE/GRUPIE BIORĄCEJ UDZIAŁ W KONKURSIE Pełna nazwa placówki Ulica, nr Kod pocztowy Miasto Województwo www szkoły e-mail szkoły Dyrektor Imię

Bardziej szczegółowo

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym)

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym) Wiatry Co to jest wiatr? Wiatr to poziomy ruch powietrza w troposferze z wyżu barycznego do niżu barycznego. Prędkość wiatru wzrasta wraz z różnicą ciśnienia atmosferycznego. W N Wiatry STAŁE (niezmieniające

Bardziej szczegółowo

Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych.

Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych. Okaz 93 MCh/P/11593 - Kalamit Brzeszcze Owalny, nieznacznie spłaszczony fragment łodygi. Powierzchnie poprzeczne cięte ukośnie. Wyraźne prążkowanie zachowane tylko na połowie obwodu. Niezbyt wyraźnie widoczny

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Na ocenę dostateczną uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Środowisko przyrodnicze Polski

Bardziej szczegółowo

Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce.

Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce. Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce. Ogród botaniczny to urządzony i zagospodarowany teren wraz z infrastrukturą

Bardziej szczegółowo

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zwierzęta zagrożone wyginięciem!!! Na całym świecie jest zagrożonych ponad szesnaście tysięcy gatunków zwierząt!!! Być może niedługo ich zabraknie, a nasze wnuki

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo

Ginące Gatunki. Autor: Mateusz Drabowicz Mikołaj Kowalski. Rozdziały

Ginące Gatunki. Autor: Mateusz Drabowicz Mikołaj Kowalski. Rozdziały Ginące Gatunki Autor: Mateusz Drabowicz Mikołaj Kowalski Rozdziały Polskie rośliny na wyginięciu Zagraniczne rośliny na wyginięciu Polskie zwierzęta na wyginięciu Zagraniczne zwierzęta na wyginięciu Ratujmy

Bardziej szczegółowo

5. Wnętrze Ziemi. Zadanie 5.1 P I 1, II 1. Zadanie 5.2 P I 1. Zadanie 5.3 P I 1

5. Wnętrze Ziemi. Zadanie 5.1 P I 1, II 1. Zadanie 5.2 P I 1. Zadanie 5.3 P I 1 5. Wnętrze Ziemi 0 950 2900 5100 A B C D E 6371 km Rysunek 5.1. Przekrój przez wnętrze Ziemi Zadanie 5.1 P I 1, II 1 Napisz, którymi literami oznaczono na rysunku 5.1: a) skorupę ziemską... A, b) płaszcz

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do GŁÓWNE UWARUNKOWANIA OCHRONY I ZAGOSPODAROWANIA TERENU (1) Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do Zatoki Gdańskiej Wody przybrzeżne, plaże, wydmy i bory nadmorskie, fragment międzywala,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE GEOGRAFIA KL. II Półrocze I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Zna znaczenie omawianych terminów geograficznych podaje

WYMAGANIA EDUKACYJNE GEOGRAFIA KL. II Półrocze I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Zna znaczenie omawianych terminów geograficznych podaje WYMAGANIA EDUKACYJNE GEOGRAFIA KL. II Półrocze I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: znaczenie omawianych terminów geograficznych podaje liczbę ludności poszczególnych kontynentów wymienia nazwy

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

1. Dolkina Bedkowska jest prostoliniowa a Kobylańska bardzo kręta.

1. Dolkina Bedkowska jest prostoliniowa a Kobylańska bardzo kręta. ODPOWIEDZI Zadanie 1. (1 pkt) Opis obiektu Ostaniec krasowy położony na wysokości 460 m n.p.m., przedstawiony w polu mapy C3. Jaskinia na północnym krańcu Doliny Będkowskiej, udostępniona do zwiedzania.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy I I semestr podręcznik Planeta Nowa 1

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy I I semestr podręcznik Planeta Nowa 1 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy I I semestr podręcznik Planeta Nowa 1 Na ocenę dobrą uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Podstawy geografii 1.1. Czym zajmuje

Bardziej szczegółowo

Madagaskar TERMIN: 07 17.11.2013 r.

Madagaskar TERMIN: 07 17.11.2013 r. Madagaskar TERMIN: 07 17.11.2013 r. Oferta grupowa 1 Ramowy program 1 dzień 07.11 Warszawa Paryż Antananarivo 05.00 odprawa paszportowo-biletowa; 09.25 odlot do Paryża; 10.35 przylot do Paryża; 10.35 odlot

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie.

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie. Rozkład materiału plan wynikowy Przedmiot: geografia Podręcznik: Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era Rok szkolny: 2015/16 Nauczyciel: Katarzyna Pierczyk Klas I poziom podstawowy Lp. Klasa I Temat lekcji

Bardziej szczegółowo

Karpaty zewnętrzne fliszowe

Karpaty zewnętrzne fliszowe Karpaty zewnętrzne fliszowe Opracowanie: Kaźnica Gabriela Kęska Danuta Geologia regionalna Wstęp : Karpaty polskie stanowią cześć wielkiego pasma górskiego, ciągnącego się łukiem od Wiednia do przełomu

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

DOLNOŚLĄSKIE GÓRNICTWO KRUSZYWOWE DYNAMIKA WZROSTU W LATACH 2003-2010

DOLNOŚLĄSKIE GÓRNICTWO KRUSZYWOWE DYNAMIKA WZROSTU W LATACH 2003-2010 Słowa kluczowe: górnictwo odkrywkowe, górnictwo skalne Teresa Jasiak-Taraziewicz, Waldemar Kaźmierczak DOLNOŚLĄSKIE GÓRNICTWO KRUSZYWOWE DYNAMIKA WZROSTU W LATACH 2003-2010 W publikacji przedstawiono liczbę

Bardziej szczegółowo

\\yrs mgr Krzvsztof Babisz. rtn X,a'/"oi t'' el t'* mgr Ewa Zakoicielna. 2. Przed rozpoczgciem prary sprawd2, czy zestaw zadari jest kompletny.

\\yrs mgr Krzvsztof Babisz. rtn X,a'/oi t'' el t'* mgr Ewa Zakoicielna. 2. Przed rozpoczgciem prary sprawd2, czy zestaw zadari jest kompletny. Kuratorium O6wiaty w Lublinie KO UCZNIA ZESTAW ZAAilI KONKURSOWYCH Z GEOGRAFII LA UCZNT6W GTMNAZIUM ROK SZKOLNY 201sl2016 ETAP SZKOLNY Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 15 zadai. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Wykonały: uczennice kl. III Gimnazjum w Kalinówce. Katarzyna Milczarek Małgorzata Zając

Wykonały: uczennice kl. III Gimnazjum w Kalinówce. Katarzyna Milczarek Małgorzata Zając Wykonały: uczennice kl. III Gimnazjum w Kalinówce Katarzyna Milczarek Małgorzata Zając Jest to państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku. Składa się z dwóch głównych wysp (Północnej

Bardziej szczegółowo

Atlas multimedialny Pobrzeża Szczecińskiego. praca dyplomowa. Piotr Bakinowski

Atlas multimedialny Pobrzeża Szczecińskiego. praca dyplomowa. Piotr Bakinowski Atlas multimedialny Pobrzeża Szczecińskiego praca dyplomowa Piotr Bakinowski Opiekun: dr Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska Wydział Geodezji i Kartografii Politechnika Warszawska Warszawa 2002 1 WSTĘP Wybrzeże

Bardziej szczegółowo

DODATKOWY MATERIAŁ KONKURSOWY DLA KLAS SZÓSTYCH

DODATKOWY MATERIAŁ KONKURSOWY DLA KLAS SZÓSTYCH DODATKOWY MATERIAŁ KONKURSOWY DLA KLAS SZÓSTYCH Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej NAUKA I OŚWIATA: W Wielkiej Brytanii znajduje się duża liczba uniwersytetów, m.in.: University

Bardziej szczegółowo

03. Zadania obliczeniowe z działu kartografia

03. Zadania obliczeniowe z działu kartografia 1. Kampinoski PN Zadanie 1. (3 pkt) Oblicz, ile wynosi w terenie szerokość Wisły na zaznaczonym na mapie odcinku AB. Skala mapy wynosi 1:50 000. Przedstaw obliczenia. Zadanie 8. (1 pkt) Odszukaj na mapie

Bardziej szczegółowo

Klasa Dział Wymagania

Klasa Dział Wymagania GEOGRAFIA Wymagania konieczne do zaliczenia partii materiału na ocenę dopuszczającą Klasa Dział Wymagania Klasa I Semestr I Czym się zajmuje geografia? Uczeń: - wie, czym zajmuje się geografia - wymienia

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW GEOGRAFIA III etap edukacyjny Cele kształcenia wymagania ogólne I. Korzystanie z różnych źródeł informacji geograficznej. Uczeń dokonuje obserwacji

Bardziej szczegółowo

Planowanie i tworzenie prezentacji multimedialnej

Planowanie i tworzenie prezentacji multimedialnej Karta pracy ucznia do zajęd z informatyki: Planowanie i tworzenie prezentacji multimedialnej Zadanie 1 Zaplanuj prezentację na temat wybranego: Parki Narodowe w Polsce złożoną z minimum dziesięciu slajdów.

Bardziej szczegółowo

Kamienne archiwum Ziemi XII konkurs geologiczno-środowiskowy - 2011

Kamienne archiwum Ziemi XII konkurs geologiczno-środowiskowy - 2011 Kamienne archiwum Ziemi XII konkurs geologiczno-środowiskowy - 2011 LICEA 1 Które z wymienionych poniżej skał należą do grupy skał metamorficznych? Pokreśl je. ropa naftowa, serpentynit, kwarcyt, mołdawit

Bardziej szczegółowo