NARZĘDZIA OCENY TERENÓW POPRZEMYSŁOWYCH RYZYKO ZDROWOTNE. dr inż. Eleonora Wcisło Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "NARZĘDZIA OCENY TERENÓW POPRZEMYSŁOWYCH RYZYKO ZDROWOTNE. dr inż. Eleonora Wcisło Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach"

Transkrypt

1 NARZĘDZIA OCENY TERENÓW POPRZEMYSŁOWYCH RYZYKO ZDROWOTNE dr inż. Eleonora Wcisło Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach 1. Wstęp Najczęściej stosowany w praktyce sposób oceny terenów poprzemysłowych w krajach Unii Europejskiej polega na porównaniu wartości stężeń zanieczyszczeń zawartych w glebie i wodach podziemnych ze stężeniami normatywnymi lub rekomendowanymi. W większości tych krajów normatywne lub rekomendowane stężenia zanieczyszczeń w glebie uwzględniają aktualne lub planowane sposoby użytkowania terenu. Wynika to z istnienia bezpośredniego związku między danym sposobem użytkowania terenu a wielkością narażenia określonych grup receptorów (np. dzieci, osób dorosłych) na substancje chemiczne zawarte w glebie. Oceny terenów poprzemysłowych wykonywane z zastosowaniem stężeń normatywnych lub rekomendowanych wykonywane są dla potrzeb zarządzania tymi terenami, w tym do wspomagania decyzji związanych z ich rekultywacją [1, 2]. W Polsce do wskazania zakresu i sposobu przeprowadzenia rekultywacji terenów poprzemysłowych wykorzystuje się standardy jakości gleby i standardy jakości ziemi, określone w Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 roku [3]. W wielu krajach europejskich (np. Francji, Holandii, Włoszech, Wielkiej Brytanii) dla potrzeb remediacyjnych coraz częściej znajdują także zastosowanie metody oceny ryzyka zdrowotnego [1, 2]. Ocena ryzyka zdrowotnego (ang. Risk Assessment) jest to proces polegający na jakościowej i ilościowej charakterystyce prawdopodobieństwa wystąpienia negatywnych skutków zdrowotnych u człowieka lub w populacji, w wyniku narażenia na określony czynnik szkodliwy [4]. Metody oceny ryzyka zdrowotnego zostały najwcześniej wprowadzone w USA i stanowią jeden z elementów procesu zarządzania ryzykiem (ang. Risk Management), który integruje wyniki oceny ryzyka z aspektami politycznymi, socjoekonomicznymi i uwarunkowaniami technicznymi [4]. Zarządzanie ryzykiem jest procesem podejmowania decyzji, którego celem jest określenie sposobów i środków przeciwdziałających oraz ograniczających możliwość wystąpienia niekorzystnych skutków zdrowotnych. W USA metody oceny ryzyka zdrowotnego są powszechnie stosowane do oceny niebezpiecznych terenów, objętych państwowym programem Superfund, którego celem jest ochrona ludzi oraz środowiska przed zagrożeniami spowodowanymi niekontrolowanym uwalnianiem się do środowiska niebezpiecznych substancji [5]. Na potrzeby tego programu Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (ang. United States Environmental Protection Agency US EPA) opracowała podstawy metodologiczne oceny ryzyka zdrowotnego, które w ostatnich latach zostały udoskonalone i uaktualnione [5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12]. Polskie przepisy nie uwzględniają stosowania oceny ryzyka zdrowotnego do wspomagania procesów decyzyjnych związanych z rekultywacją terenów poprzemysłowych lub podejmowaniem innych działań naprawczych w środowisku. Wykorzystując procedury US EPA, ocena ryzyka zdrowotnego została jednak przeprowadzona w Polsce w takim celu w polsko-amerykańskich projektach demonstracyjnych (Czechowice Oil Refinery, Phytoremediation, Waryński Brownfields), realizowanych z udziałem Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych (IETU) w Katowicach [13, 14, 15, 16]. Celem projektu Czechowice Oil Refinery było zademonstrowanie użyteczności metod biologicznych w przywracaniu walorów użytkowych gruntom zanieczyszczonym węglowodorami ropopochodnymi [17], a projektu

2 Phytoremediation - ocena możliwości zastosowania metody fitoekstrakcji do usuwania metali ciężkich z gleb w warunkach polskich [18]. W projekcie Waryński Brownfields metody oceny ryzyka zastosowano do oceny wariantowych scenariuszy rewitalizacji terenu poprzemysłowego [16]. Podstawy metodologiczne oceny ryzyka zdrowotnego Amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska zostały także wykorzystane przez IETU do opracowania oprogramowania do szacowanie ryzyka zdrowotnego na terenach poprzemysłowych (NORISC-HRA), które może znaleźć zastosowanie w Polsce jako narzędzie wspomagające zarządzanie tymi terenami [19]. 2. Procedura oceny ryzyka zdrowotnego w procesie rekultywacji terenu poprzemysłowego Proces oceny ryzyka zdrowotnego składa się z dwóch głównych etapów [5, 6]: Podstawowej oceny ryzyka zdrowotnego (ang. Baseline Risk Assessment), Wyznaczania lokalnych, bezpiecznych dla zdrowia zawartości zanieczyszczeń w mediach środowiskowych (ang. Risk-Based Concentrations RBCs), czyli poziomów remediacyjnych Podstawowa ocena ryzyka zdrowotnego Podstawowa ocena ryzyka zdrowotnego jest analizą potencjalnych negatywnych skutków zdrowotnych, które mogą wystąpić w wyniku narażenia na szkodliwe substancje obecne w mediach środowiskowych na danym terenie, gdy nie są podejmowane żadne działania kontrolne lub ograniczające narażenie (tzn. w przypadku braku działań naprawczych) [5]. Proces podstawowej oceny ryzyka zdrowotnego składa się z następujących faz (rys.1): Zebrania i analizy danych Oceny toksyczności substancji Oceny narażenia Charakterystyki ryzyka. ZEBRANIE I ANALIZA DANYCH OCENA TOKSYCZNOŚCI OCENA NARAŻENIA (Scenariusze użytkowania terenu) CHARAKTERYSTYKA RYZYKA Rys. 1. Proces podstawowej oceny ryzyka zdrowotnego Zebranie i analiza danych obejmuje przegląd istniejących danych o zanieczyszczonym terenie (źródła i rodzaj zanieczyszczeń), wstępną identyfikację szlaków narażenia, określenie strategii poboru prób (lokalizacja, rodzaj i ilość prób, sposób i metody ich poboru oraz analizy) oraz ocenę danych uzyskanych w wyniku zastosowania określonej strategii poboru prób.

3 Ocena toksyczności polega na zebraniu ilościowych i jakościowych danych dotyczących toksyczności substancji oraz informacji o ich miarach toksyczności. Miarami toksyczności substancji kancerogennych są współczynniki nachylenia 1 (ang. Cancer Slope Factor CSF), a substancji niekancerogennych - dawki referencyjne 2 (ang. Reference Dose RfD). Źródłami informacji toksykologicznej są bazy danych US EPA, np. Integrated Risk Information Systems (IRIS) [21], Risk Assessment Information System (RAIS) [22], Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) [23] i US EPA Region III [24]. Baza IRIS jest zalecana jako preferowane źródło informacji toksykologicznej. Ocena narażenia obejmuje określenie wielkości, częstości, czasu trwania i dróg narażenia ludzi [5]. W ramach tej fazy oceny ryzyka opracowuje się scenariusze narażenia, które są ściśle związane z obecnym lub/i planowanym sposobem użytkowania terenu (np. teren mieszkaniowy, przemysłowy, rolniczy, rekreacyjny), a także sposobem wykorzystywania wód podziemnych (np. w gospodarstwach domowych). Ocena obecnego lub przyszłego narażenia ludzi składa się z trzech etapów: charakterystyki zanieczyszczonego środowiska (opis środowiska fizycznego i potencjalnie narażonych populacji), identyfikacji szlaków narażenia (określenie źródeł i mechanizmu uwalniania się zanieczyszczeń, miejsc kontaktu i dróg narażenia (pokarmowej, oddechowej, absorpcji przez skórę), oszacowania wielkości narażenia (obliczenie dawek pobranych). Obliczanie dawek pobranych przez człowieka wykonuje się zgodnie z ogólnym wzorem: CDI (ang. Chemical Daily Intake) - C (ang. Chemical Concentration) - CR EF ED 1 CDI C BW AT = (1) dawka pobrana (mg/kg masy ciała/dzień) średnie stężenie substancji w danym nośniku zanieczyszczeń w okresie narażenia (np. mg/m 3 powietrza, mg/l wody do picia) CR (ang. Contact Rate) - wskaźnik kontaktu - ilość nośnika danego zanieczyszczenia w jednostce czasu (np. spożycie wody - 2 l/dzień, dobowa wentylacja płuc - 20 m 3 /dzień) EF (ang. Exposure Frequency) - częstotliwość narażenia (dni/rok) ED (ang. Exposure Duration) - okres trwania narażenia (lata) BW (ang. Body Weight) - masa ciała; średnia masa ciała w okresie narażenia (kg) 1 Współczynnik nachylenia (ang. Cancer Slope Factor - CSF), wyrażony w (mg/kg/dzień) -1 lub (µg/kg/dzień) -1, zwany także siłą działania kancerogennego, w zakresie niskich dawek określa się jako tangens kąta nachylenia zależności dawka-odpowiedź. Oznacza on obliczone przy górnej granicy 95% przedziału ufności prawdopodobieństwo wystąpienia efektu nowotworowego w następstwie narażenia w okresie całego życia na określoną dawkę kancerogenu [5, 20]. 2 Dawka referencyjna (ang. Reference Dose - RfD) jest to oszacowane, z niepewnością co najmniej rzędu wielkości, dzienne narażenie (na ogół jako dawka pobrana wyrażona w mg/kg/dzień) populacji ludzkiej łącznie z grupami wrażliwymi, które nie powinno spowodować ryzyka powstania szkodliwych efektów zdrowotnych w ciągu całego życia [5].

4 AT (ang. Averaging Time) - czas uśredniania - czas dla którego narażenie jest uśredniane (dni). Do obliczeń dawek pobranych poszczególnymi drogami narażenia służą wzory szczegółowe. Charakterystyka ryzyka zdrowotnego wstępującego na danym terenie polega na integracji wyników oceny toksyczności i oceny narażenia. Ryzyko jest charakteryzowane oddzielnie dla substancji kancerogennych i niekancerogennych w ramach opracowanych scenariuszy narażenia. Substancje, których efekty działania maja zarówno charakter kancerogenny, jak i niekancerogenny oceniane są w obydwu grupach. Ryzyko niekancerogenne oceniane jest przez porównanie obliczonych dawek zanieczyszczeń pobranych z poszczególnych dróg narażenia (pokarmowej, oddechowej, w wyniku absorpcji przez skórę) z dawkami referencyjnymi (RfD). Wynik przedstawiany jest w postaci ilorazu narażenia (ang. Hazard Quotient - HQ): CDI (ang. Chemical Daily Intake) - CDI HQ = (2) RfD wielkość dziennego pobrania substancji niekancerogennej (dawka pobrana) (mg/kg/dzień) RfD (ang. Reference Dose) - dawka referencyjna (mg/kg/dzień). W przypadku narażenia na kilka substancji niekancerogennych całkowite ryzyko ocenia się zgodnie z zasadami addytywności obliczając indeks zagrożenia (ang. Hazard Index - HI) stanowiący sumę ilorazów zagrożenia obliczonych dla poszczególnych substancji: HI HQ1 + HQ HQ n = (3) HQ n (ang. Hazard Quotient) - - indeks zagrożenia dla n-tej substancji. HI przekraczający wartość 1 oznacza, że przy danej wielkości narażenia mogą powstać szkodliwe efekty zdrowotne. Jeżeli HI jest większy od jedności, celowym jest pogrupowanie substancji powodujących ten sam efekt zdrowotny (np. działających negatywnie na ten sam organ) lub działających wg tego samego mechanizmu i obliczenie indeksów zagrożenia oddzielnie dla każdej grupy substancji. W przypadku narażenia różnymi szlakami ryzyko niekancerogenne wyraża się sumą ilorazów zagrożenia, obliczonych dla poszczególnych szlaków narażenia. Ryzyko kancerogenne jest szacowane jako prawdopodobieństwo zachorowania na raka w okresie całego życia, jako wynik narażenia na daną substancję kancerogenną. Wykorzystuje się do tego celu następujący wzór: Ryzyko = CDI x CSF (4)

5 CDI (ang. Chemical Daily intake) - wielkość dziennego pobrania substancji kancerogennej (dawka pobrana), uśredniona dla 70 lat życia człowieka (mg/kg/dzień) CSF (ang. Cancer Slope Factor) - współczynnik nachylenia (mg/kg/dzień) -1. W przypadku narażenia na kilka substancji kancerogennych całkowite ryzyko ocenia się zgodnie z zasadami addytywności sumując ryzyko obliczone dla poszczególnych kancerogenów: t Ryzyko = Ryzyko (5) Ryzyko t - całkowite ryzyko wystąpienia efektów kancerogennych Ryzyko i - ryzyko oszacowane dla i-ej substancji. W przypadku narażenia różnymi szlakami, ryzyko kancerogenne wyraża się sumą ryzyka, wynikającego z poszczególnych szlaków narażenia. Wartość ryzyka kancerogennego oznacza prawdopodobieństwo dodatkowego zachorowania na raka, np. wartość 1x10-6 oznacza jeden dodatkowy przypadek zachorowania na raka na jeden milion osób. Całkowite ryzyko porównuje się następnie z poziomem ryzyka akceptowalnego (dopuszczalnego). Jako poziom ryzyka akceptowalnego przyjmuje się najczęściej wartości z zakresu od 1x10-6 do 1x10-4 [6, 25, 26]. W końcowym etapie oceny przeprowadza się analizę i dyskusję niepewności wyniku. Na niepewność wyniku mogą mieć wpływ niepewności występujące na każdym etapie oceny, a mianowicie: zebrania i analizy danych (np. niepewności związane ze sposobem wyboru substancji wskaźnikowych lub z niewystarczającą jakością danych), oceny toksyczności (niepewności związane z pochodzeniem miar toksyczności), oceny narażenia (np. brak danych o rzeczywistych warunkach narażenia i przyjęcie założeń odnośnie wartości parametrów narażenia), charakterystyki ryzyka (brak danych o możliwości synergistycznych lub antagonistycznych interakcjach między substancjami, założenie addytywności efektów - sumowanie ryzyka kancerogennego i ilorazów zagrożenia dla substancji i szlaków narażenia). Przeprowadzenie analizy i dyskusji towarzyszących ocenie niepewności jest istotne w celu właściwego wykorzystania wyników oceny do wspomagania zarządzania terenami poprzemysłowymi. i 2.2. Wyznaczania lokalnych, bezpiecznych dla zdrowia zawartości zanieczyszczeń (ang. Risk-Based Concentrations RBCs), czyli poziomów remediacyjnych. RBCs są to zawartości zanieczyszczeń w mediach środowiskowych (gleba, woda podziemna) obliczane w oparciu o ustaloną wartość ryzyka docelowego (ang. Target Risk - TR). Dla substancji kancerogennych ryzyko docelowe (ang. Cancer Target Risk - CTR) wynosi np. 1x10-6, a dla substancji niekancerogennych (ang. Non-cancer Target Risk NTR) jest to iloraz zagrożenia lub indeks zagrożenia (np. HQ lub HI < lub = 1) [6]. Bezpieczne dla zdrowia zawartości zanieczyszczeń oblicza się uwzględniając specyficzne, lokalne uwarunkowania, w celu wstępnego określenia zakresu i stopnia prowadzenia prac remediacyjnych. Prosta metoda obliczania RBC wykorzystuje dane pochodzące z ocenianego terenu [9]:

6 TR RBC C Ryzyko obliczone = (6) RBC - lokalna, bezpieczna dla zdrowia zawartość zanieczyszczenia w glebie lub wodzie podziemnej (poziom remediacyjny) C - stężenie zanieczyszczenia w danym medium (glebie lub wodzie podziemnej) TR - ryzyko docelowe, tj. dopuszczalne ryzyko niekancerogenne - NTR (HQ)<lub = 1) lub dopuszczalne ryzyko kancerogenne - CTR, np. 1x10-6, Ryzyko obliczone - ryzyko kancerogenne lub niekacerogenne (HQ) spowodowane przez dane zanieczyszczenie w danym medium (glebie lub wodzie podziemnej). RBCs oblicza się dla poszczególnych substancji chemicznych zawartych w danym medium, oddzielnie dla różnych dróg narażenia (tj. pokarmowej/absorpcji przez skórę i oddechowej) oraz dla określonych receptorów (np. dziecko, dorosły), w ramach opracowanych scenariuszy narażenia [12]. Obliczone dla danej substancji wartości RBC są porównywane i wartość najniższa jest wstępnie proponowana jako poziom remediacyjny. Według US EPA, podjęcie działań remediacyjnych jest najczęściej uzasadnione, gdy łączne ryzyko kancerogenne, wynikające z zanieczyszczenia danego medium środowiskowego, jest większe od 10-4 lub HI przekracza wartość 1 [6, 26]. Wyznaczanie RBC nie jest zasadniczo wymagane, gdy całkowite ryzyko kancerogenne jest mniejsze od 10-6, a HI nie przekracza 1 [6]. 3. Oprogramowanie komputerowe do szacowania ryzyka zdrowotnego na terenach poprzemysłowych (NORISC-HRA) W trakcie realizacji projektu NORISC (5PR Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej), IETU zaproponował włączenie procedury oceny ryzyka zdrowotnego do wskazówek metodycznych dla przyspieszonego, kosztowo-efektywnego badania, oceny i rewitalizacji zanieczyszczonych terenów na obszarach miejskich [19]. Opracowanie wskazówek metodycznych, mających charakter systemu wspomagającego procesy decyzyjne na terenach zanieczyszczonych, było głównym celem tego projektu. Wskazówki te powstały w formie oprogramowania komputerowego, a jeden z jego modułów (moduł NORISC-HRA), opracowany przez IETU, umożliwia szacowanie ryzyka zdrowotnego oraz wizualizację jego poziomów i rozkładów przestrzennych na danym terenie. W oprogramowaniu tym wykorzystano podstawy metodologiczne oceny ryzyka zdrowotnego opracowane przez US EPA, a jego stosowanie jest wskazane w wypadku przekraczania obowiązujących w danym kraju standardów jakości gleb i wód podziemnych. Oprogramowanie NORISC-HRA pozwala na szybkie uzyskanie informacji o wielkości i rozkładzie przestrzennym ryzyka zdrowotnego, w zależności od obecnego lub planowanego sposobu użytkowania terenu. Prowadzenie analiz ryzyka zdrowotnego jest możliwe z uwzględnieniem trzech, typowych dla obszarów miejskich, sposobów użytkowania terenu: mieszkaniowego, przemysłowego/handlowego i rekreacyjnego. Moduł NORISC-HRA umożliwia wykonanie obliczeń ryzyka zdrowotnego, wynikającego z zanieczyszczonej gleby, dla każdego punktu pomiarowego oraz wyznaczenie stref ryzyka kancerogennego i niekacerogennego, w których występują przekroczenia dopuszczalnych

7 poziomów ryzyka. Kolorem zielonym oznaczany jest brak, a kolorem czerwonym występowanie przekroczeń dopuszczalnych poziomów ryzyka kancerogennego lub niekancerogennego. Rysunek 2 przedstawia sposób prezentacji wyników oceny ryzyka zdrowotnego, uzyskanych za pomocą tego modułu. Mapa prezentuje przestrzenny rozkład ryzyka zdrowotnego wynikającego z zanieczyszczonej gleby. Rys. 2. Prezentacja wyników oceny ryzyka zdrowotnego, uzyskanych za pomocą modułu NORISC-HRA Moduł NORISC-HRA umożliwia także obliczanie bezpiecznych dla potencjalnie narażonych populacji zawartości zanieczyszczeń w glebie (RBC), czyli poziomów remediacyjnych oraz wyznaczanie podobszarów remediacyjnych. Wartości RBC obliczane są w tych punktach pomiarowych i dla tych substancji chemicznych, dla których występują przekroczenia ryzyka dopuszczalnego. Na rysunku 3 przedstawiono sposób prezentacji wyników wyznaczania poziomów i podobszarów remediacyjnych. Rys.3. Prezentacja wyników wyznaczania poziomów i podobszarów remediacyjnych, uzyskanych za pomocą modułu NORISC-HRA Podobszary, na których występują przekroczenia RBC oznaczane są kolorem czerwonym, a podobszary charakteryzujące się brakiem przekroczeń RBC - kolorem zielonym.

8 W przypadku wód podziemnych (tylko przy planowanym wykorzystaniu ich w gospodarstwach domowych), ryzyko zdrowotne obliczane jest na podstawie średniej wartości stężeń zanieczyszczeń oznaczonych w warstwie wodonośnej, bez wizualizacji przestrzennej. Dane wejściowe zastosowane do obliczeń, jak również uzyskane wyniki, mogą zostać zapisane w postaci dokumentu MS WORD, tworząc roboczy raport oceny ryzyka zdrowotnego. Na podstawie danych dotyczących rodzaju i stopnia zanieczyszczenia gleb, opracowane oprogramowanie NORISC-HRA zostało przetestowane w dwóch miejscach badawczych, wybranych przez konsorcjum projektu NORISC: Balassagyarmat (Węgry) i Massa (Włochy). Opracowany moduł ORZ może spełniać znaczącą rolę, jako: dodatkowy element procesu badania, oceny i rewitalizacji terenów zanieczyszczonych, narzędzie dostarczające informacji decydentom, inwestorom, urbanistom oraz użytkownikom danego terenu o poziomie ryzyka zdrowotnego, podstawa do określania potrzebnych działań eliminujących lub zmniejszających ryzyko zdrowotne na zanieczyszczonym terenie i ustalania priorytetów w tym zakresie, podstawa do wyboru właściwego sposobu zagospodarowania terenu lub optymalnego sposobu rekultywacji terenu poprzemysłowego, narzędzie wspomagające zarządzanie terenami poprzemysłowymi, możliwe do zastosowania w programach rewitalizacji tych terenów. 4. Podsumowanie Procedury szacowania ryzyka zdrowotnego stanowią narzędzie decyzyjne w zakresie eliminacji lub ograniczania negatywnego oddziaływania terenów poprzemysłowych na zdrowie ludzi. Pozwalają one oszacować ryzyko zdrowotne, wynikające z zanieczyszczonych mediów środowiskowych (np. gleby, wód podziemnych), a także wyznaczyć lokalne, bezpieczne dla zdrowia zawartości zanieczyszczeń w tych mediach (poziomy remediacyjne). Proces oceny ryzyka zdrowotnego włączany jest do badań nad tworzeniem, analizowaniem i porównywaniem alternatywnych sposobów rekultywacji terenu, a wyniki tych badań stanowią podstawę do podjęcia decyzji o zakresie i sposobie rekultywacji. Łącznie z oceną technicznych uwarunkowań i kosztów rekultywacji terenu poprzemysłowego, ocena ryzyka zdrowotnego może zatem dostarczać decydentom informacji do wyboru optymalnego sposobu rekultywacji. Metody oceny ryzyka znajdują także zastosowanie podczas realizacji działań rekultywacyjnych oraz po ich zakończeniu w celu sprawdzenia skuteczności podjętego działania. Metody oceny ryzyka zdrowotnego oraz zasady włączania ich do procesu zarządzania terenami poprzemysłowymi wydają się być możliwe do zaadaptowania w warunkach polskich, a opracowane przez IETU oprogramowanie NORISC-HRA, po udoskonaleniu i rozszerzeniu, może stanowić techniczną i proceduralną pomoc do wykonywania ocen ryzyka zdrowotnego na terenach poprzemysłowych w kraju. Natomiast wizualizacja wyników oceny, uzyskanych z zastosowaniem tego oprogramowania, może ułatwiać proces komunikacji pomiędzy zainteresowanymi stronami, a tym samym wspomagać proces decyzyjny związany z rekultywacją terenów poprzemysłowych. Procedury oceny ryzyka zdrowotnego i możliwości ich zastosowania w procesach rekultywacji lub rewitalizacji terenów poprzemysłowych nie są jednak wystarczająco znane w Polsce, mimo podejmowania licznych prób upowszechnienia tej tematyki, zwłaszcza przez pracowników IETU. Biorąc pod uwagę praktyczne znaczenie wyników ocen ryzyka zdrowotnego do rozwiązywania problemów terenów poprzemysłowych, uzasadniona jest

9 zatem dalsza popularyzacja tych metod oceny w kraju, zwłaszcza wśród władz samorządowych i administracyjnych. Celowym wydaje się także wprowadzenie do polskich uregulowań prawnych zapisów dających możliwość wykorzystywania procedur oceny ryzyka zdrowotnego do zarządzania terenami poprzemysłowymi oraz zapisów określających zasady ich stosowania. Literatura [1] Bardos P., Lewis A., Nortcliff S., Matiotti C., Marot F. and Sullivan T. CLARINET report Review of Decision Support Tools for Contaminated Land and their Use in Europe. Austrian Federal Environment Agency, 2003 on behalf of CLARINET, Vienna, Austria, [2] CLARINET. Policy Framework in Europe. Contaminated Land Approches in 16 European Counties (http://www.clarinet.at/). [3] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r. w spawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi. Dz. U. Nr 165, poz i [4] Risk assessment in the Federal Government: Managing the process. National Research Council. National Academy Press. Washington DC, USA, [5] Risk Assessment Guidance for Superfund. Vol. I. Human Health Evaluation Manual. Part A. Interim Final. EPA/540/1-89/002. Office of Emergency and Remedial Response. US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [6] Risk Assessment Guidance for Superfund. Vol. I. Human Health Evaluation Manual. Part B. Development of Risk-based Preliminary Remediation Goals. Interim. EPA/540R-92/003. Publication B. Office of Emergency and Remedial Response, US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [7] Soil Screening Guidance: Technical Background Document. EPA/540/R-95/128, A. Office of Emergency and Remedial Response. US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [8] Soil Screening Guidance: User s Guide. EPA/540/R-96/018. Publication Office of Emergency and Remedial Response. US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [9] Supplemental Guidance to RAGS: Region 4 Bulletins, Human Health Risk Assessment Bulletins. US Environmental Protection Agency Region 4, originally published November 1995, US EPA [10] Risk Assessment Guidance for Superfund. Vol. I. Human Health Evaluation Manual. (Part D, Standardized Planning, Reporting, and Review of Superfund Risk Assessments). Final. Publication Office of Emergency and Remedial Response, US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [11] Risk Assessment Guidance for Superfund. Vol. I. Human Health Evaluation Manual. (Part E, Supplemental Guidance for Dermal Risk Assessment). Interim. Review Draft For Public Comment. EPA/540/R/99/005. Office of Emergency and Remedial Response, US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [12] Supplemental Guidance for Developing Soil Screening Levels for Superfund Sites. OSWER Office of Emergency and Remedial Response, US Environmental Protection Agency, Washington, DC, USA, [13] Kuperberg J.M., Wcisło E., Teaf C.M. Application of risk-based approaches to the remediation of a refinery site in Poland. Third International Symposium and Exhibition on Environmental Contamination in Central and Eastern Europe, Warsaw, Poland, s. 148.

10 [14] Wcisło E. Ocena ryzyka jako metoda wspomagająca proces decyzyjny w zakresie oczyszczania terenów poprzemysłowych. Materiały II Międzynarodowego Seminarium Ekologicznego: Odzyskiwanie terenów poprzemysłowych. Siemianowice Śląskie Red. Z. Małecki. Problemy Sozologiczne Aglomeracji Miejsko-Przemysłowych. Komitet Inżynierii Środowiska PAN. Biuletyn (1b): , [15] Wcisło E. Ocena ryzyka zdrowotnego jako integralna część badań nad fitoremediacją. Materiały Forum Dyskusyjnego: Problemy terenów zanieczyszczonych w Europie Środkowej i Wschodniej. RACE, IETU, Katowice s [16] Wcisło E., Ioven D., Kucharski R. Szdzuj J. Human health risk assessment case study: an abandoned metal smelter site in Poland. Chemosphere, 47, , [17] Worsztynowicz A., Tien A., Rzychoń D., Ulfig K. Bioremediacja gruntów zanieczyszczonych ropopochodnymi w Rafinerii Czechowice. Materiały II Międzynarodowego Seminarium Ekologicznego: Odzyskiwanie terenów poprzemysłowych. Siemianowice Śląskie Red. Z. Małecki. Problemy Sozologiczne Aglomeracji Miejsko-Przemysłowych. Komitet Inżynierii Środowiska PAN. Biuletyn (1b): , [18] Kucharski R., Sas-Nowosielska A., Małkowski E., Pogrzeba M. Fitoremediacja - przyjazna środowisku metoda oczyszczania gleb. Materiały II Międzynarodowego Seminarium Ekologicznego: Odzyskiwanie terenów poprzemysłowych. Siemianowice Śląskie Red. Z. Małecki. Problemy Sozologiczne Aglomeracji Miejsko-Przemysłowych. Komitet Inżynierii Środowiska PAN. Biuletyn (1b): , [19] Wcisło E., Długosz J., Korcz M. NORISC (Network Oriented Risk-assessment by Insitu Screening of Contaminated sites). Human health risk assessment framework for decision-making. Deliverable 20. Institute for Ecology of Industrial Areas, Katowice, Poland, 2003 (http://www.norisc.com/). [20] Anderson E.L., Carcinogen Assessment Group of US Environmental Agency. The use of quantitative approaches to assess cancer risk. Risk Analysis, 3, 277, [21] Integrated Risk Information System (IRIS). [22] Risk Assessment Information System (RAIS). [23] Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR). [24] US Environmental Protection Agency, Region III, Risk-Based Concentration Table. [25] Wcisło E., Gzyl J., Krupanek J. NORISC (Network Oriented Risk-assessment by Insitu Screening of Contaminated sites). Report on critical view on human health risk assessment procedures used in Europe and the US. Deliverable 19. Institute for Ecology of Industrial Areas, Katowice, Poland, [26] Role of the Baseline Risk Assessment in Superfund Remedy Selection Decisions. OSWER Directive Office of Solid Waste and Emergency Response, US Environmental Protection Agency Washington, DC, USA, 1991.

Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach

Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach Katowice, 24 czerwca 2015 Rozbudowa infrastruktury informatycznej gromadzenia, przetwarzania i analizy danych środowiskowych Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach

Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Otwarte seminaria 2015 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Katowice, 21 maja 2015 www.ietu.katowice.pl System Zarządzania Ryzykiem Zdrowotnym HRA2 Eleonora Wcisło, Maciej Rzychoń Instytut

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka zdrowotnego na terenach zanieczyszczonych wskazówki metodyczne opracowane w ramach projektu dla Rządu Cypru

Ocena ryzyka zdrowotnego na terenach zanieczyszczonych wskazówki metodyczne opracowane w ramach projektu dla Rządu Cypru Ocena ryzyka zdrowotnego na terenach zanieczyszczonych wskazówki metodyczne opracowane w ramach projektu dla Rządu Cypru Eleonora Wcisło Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Seminarium

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Inhalacyjne narażenie środowiskowe mieszkańców miast Polski na metale ciężkie kadm i nikiel oraz arsen

Inhalacyjne narażenie środowiskowe mieszkańców miast Polski na metale ciężkie kadm i nikiel oraz arsen Inhalacyjne narażenie środowiskowe mieszkańców miast Polski na metale ciężkie kadm i nikiel oraz arsen Heavy metals cadmium, nickel and arsenic environmental inhalation hazard of residents of Polish cities

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OCENY ŚRODOWISKOWEGO RYZYKA ZDROWOTNEGO

PODSTAWY OCENY ŚRODOWISKOWEGO RYZYKA ZDROWOTNEGO PODSTAWY OCENY ŚRODOWISKOWEGO RYZYKA ZDROWOTNEGO Dr Marek Biesiada, dr Anicenta Bubak Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec Wstęp Adekwatnych metod opisu częstości występowania chorób

Bardziej szczegółowo

OCENA RYZYKA ZDROWOTNEGO ZWIĄZANEGO Z NARAŻENIEM INHALACYJNYM NA BENZO(A)PIREN W WYBRANYCH MIASTACH DOLNEGO ŚLĄSKA

OCENA RYZYKA ZDROWOTNEGO ZWIĄZANEGO Z NARAŻENIEM INHALACYJNYM NA BENZO(A)PIREN W WYBRANYCH MIASTACH DOLNEGO ŚLĄSKA zdrowie, zanieczyszczenie powietrza, Wrocław Łukasz PACHURKA, Izabela SÓWKA, Magdalena FORTUNA* OCENA RYZYKA ZDROWOTNEGO ZWIĄZANEGO Z NARAŻENIEM INHALACYJNYM NA BENZO(A)PIREN W WYBRANYCH MIASTACH DOLNEGO

Bardziej szczegółowo

IETU SEMINARIA. Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski

IETU SEMINARIA. Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski SEMINARIA Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski IETU dr inż. Eleonora Wcisło Zespół Analiz Ryzyka Środowiskowego/ Zakład Zarządzania Środowiskowego Projekt Europejskie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE Joanna Kwapisz Główny specjalista Tel. 22 57 92 274 Departament Gospodarki Odpadami Obowiązujące Ochrona powierzchni regulacje ziemi prawne Poziom UE: Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

Analiza i ocena ryzyka zawodowego pracowników. chemicznych. Katarzyna Szymczak-Czyżewicz Oddział Higieny Pracy WSSE w Szczecinie 1

Analiza i ocena ryzyka zawodowego pracowników. chemicznych. Katarzyna Szymczak-Czyżewicz Oddział Higieny Pracy WSSE w Szczecinie 1 Analiza i ocena ryzyka zawodowego pracowników narażonych na występowanie szkodliwych czynników chemicznych Katarzyna Szymczak-Czyżewicz Oddział Higieny Pracy WSSE w Szczecinie 1 Ryzyko zawodowe stwarzane

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie przekształcaniem terenów poprzemysłowych i powojskowych podejście zintegrowane

Zarządzanie przekształcaniem terenów poprzemysłowych i powojskowych podejście zintegrowane Zarządzanie przekształcaniem terenów poprzemysłowych i powojskowych podejście zintegrowane Janusz Krupanek, IETU Warsztaty Przekształcanie terenów zdegradowanych w Europie narzędzia zarządzania Katowice,

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka ekologicznego dla miejsca badawczego w Jaworznie

Ocena ryzyka ekologicznego dla miejsca badawczego w Jaworznie Ocena ryzyka ekologicznego dla miejsca badawczego w Jaworznie Dr Anicenta Bubak, Dr Grażyna Płaza, Dr Jadwiga Gzyl Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Dr Edoardo Puglisi, Università Cattolica del

Bardziej szczegółowo

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Projekt nr CZ.3.22/1.2.00/12.03398 Ocena stężeń PAH i metali ciężkich na powierzchni hałdi obiektów przemysłowych Hodnocení koncentrací PAU a těžkých

Bardziej szczegółowo

Autor: Artur Lewandowski. Promotor: dr inż. Krzysztof Różanowski

Autor: Artur Lewandowski. Promotor: dr inż. Krzysztof Różanowski Autor: Artur Lewandowski Promotor: dr inż. Krzysztof Różanowski Przegląd oraz porównanie standardów bezpieczeństwa ISO 27001, COSO, COBIT, ITIL, ISO 20000 Przegląd normy ISO 27001 szczegółowy opis wraz

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka proces analizowania ryzyka zawodowego i wyznaczania jego dopuszczalności [PN- N-18002:2011].

Ocena ryzyka proces analizowania ryzyka zawodowego i wyznaczania jego dopuszczalności [PN- N-18002:2011]. Dokumenty związane 5. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (tekst jednolity z 2004 r. Dz.U. Nr 204 poz. 2087 z późniejszymi zmianami). 6. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki

Bardziej szczegółowo

DEPARTAMENT PLANOWANIA I ZASOBÓW WODNYCH. Derogacje, czyli odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych z tytułu art. 4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej

DEPARTAMENT PLANOWANIA I ZASOBÓW WODNYCH. Derogacje, czyli odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych z tytułu art. 4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej DEPARTAMENT PLANOWANIA I ZASOBÓW WODNYCH Derogacje, czyli odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych z tytułu art. 4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej Nadrzędny dokument określający wymogi i standardy w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

Szacowanie narażenia człowieka

Szacowanie narażenia człowieka ZINTEGROWANE NARZĘDZIE DO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM, CHARAKTERYZUJĄCE ZALEŻNOŚĆ ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA I NARAŻENIA LUDZI W ŚRODOWISKU MIEJSKIM URBAN EXPOSURE Szacowanie narażenia człowieka Herdis Laupsa

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI NIEBEZPIECZNEGO PREPARATU Wazelina

KARTA CHARAKTERYSTYKI NIEBEZPIECZNEGO PREPARATU Wazelina Strona 1 z 5 Wersja 1.03 Data sporządzenia karty: 26.04.2005 Data aktualizacji: 21.03.2006 1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI/PREPARATU I PRODUCENTA, DYSTRYBUTORA NAZWA HANDLOWA ZASTOSOWANIE PRODUKTU PRODUCENT

Bardziej szczegółowo

Projekt MAGIC impulsem działań administracyjnych w Olsztynie

Projekt MAGIC impulsem działań administracyjnych w Olsztynie Projekt impulsem działań administracyjnych w Olsztynie Urząd Miasta Olsztyna Marzec 2008 Funded by the EU Community Initiative INTERREG III B CADSES Funded by the EU Community Initiative INTERREG III B

Bardziej szczegółowo

ul. ILJI MIECZNIKOWA 1, 02-096 WARSZAWA e-mail: magdapop@biol.uw.edu.pl RAPORT

ul. ILJI MIECZNIKOWA 1, 02-096 WARSZAWA e-mail: magdapop@biol.uw.edu.pl RAPORT d r h a b. M a g d a l e n a P o p ow s k a, p r o f. U W U N I W E R S Y T E T W AR S Z AW S K I W Y D Z I AŁ B I O L O G I I ul. ILJI MIECZNIKOWA 1, 02-096 WARSZAWA TEL: (+22) 55-41-420, FAX: (+22) 55-41-402

Bardziej szczegółowo

GRUPA ROBOCZA. Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami. dr hab. Wojciech MILL mgr Tomasz PECKA

GRUPA ROBOCZA. Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami. dr hab. Wojciech MILL mgr Tomasz PECKA Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami GRUPA ROBOCZA ds. ODDZIAŁYWAŃ (WGE) Konwencji w sprawie Transgranicznego Zanieczyszczania Powietrza na Dalekie Odległości aktywność strony polskiej dr

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE ZAŁOŻENIA DO BUDOWY BAZY DANYCH W OBSZARZE WSPARCIA. 13.03.2013 Wrocław

WSTĘPNE ZAŁOŻENIA DO BUDOWY BAZY DANYCH W OBSZARZE WSPARCIA. 13.03.2013 Wrocław WSTĘPNE ZAŁOŻENIA DO BUDOWY BAZY DANYCH W OBSZARZE WSPARCIA dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas, dr Iwona Lejcuś, dr Iwona Zdralewicz mgr inż. Marzenna Strońska 13.03.2013 Wrocław Celem projektu SANAERO

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie minimalnej odważki jako element kwalifikacji operacyjnej procesu walidacji dla wagi analitycznej.

Wyznaczanie minimalnej odważki jako element kwalifikacji operacyjnej procesu walidacji dla wagi analitycznej. Wyznaczanie minimalnej odważki jako element kwalifikacji operacyjnej procesu walidacji dla wagi analitycznej. Andrzej Hantz Dyrektor Centrum Metrologii RADWAG Wagi Elektroniczne Pomiary w laboratorium

Bardziej szczegółowo

Spis treści do książki pt. Ocena ryzyka zawodowego Autorzy: Iwona Romanowska-Słomka Adam Słomka

Spis treści do książki pt. Ocena ryzyka zawodowego Autorzy: Iwona Romanowska-Słomka Adam Słomka Spis treści do książki pt. Ocena ryzyka zawodowego Autorzy: Iwona Romanowska-Słomka Adam Słomka WSTĘP... 9 CZĘŚĆ I 1. WPROWADZENIE... 11 2. OCENA RYZYKA... 18 2.1. Definicje... 18 2.2. Cele oceny ryzyka...

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr /2005 Z dnia 2005 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE. 1) RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka zatwierdzona przez Zarząd dnia 14 czerwca 2010 roku zmieniona przez Zarząd dnia 28 października 2010r. (Uchwała nr 3/X/2010) Tekst jednolity

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Ogólnodostępna Platforma Informacji Tereny Poprzemysłowe i Zdegradowane

Ogólnodostępna Platforma Informacji Tereny Poprzemysłowe i Zdegradowane Ogólnodostępna Platforma Informacji Tereny Poprzemysłowe i Zdegradowane jako przykład systemowego podejścia do zarządzania danymi w zakresie zagadnień przestrzennych i środowiskowych Szczyrk, 05-06.12.2013

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu www.ietu.katowice.pl Otwarte seminaria 2014 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu Dr inż. arch.

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita

Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita 13.04.2012 Główne zadania Centrum Modelowania Powodziowego w ramach projektu ISOK

Bardziej szczegółowo

Koszty ekonomiczne zanieczyszczeń powietrza na wybranych przykładach

Koszty ekonomiczne zanieczyszczeń powietrza na wybranych przykładach Koszty ekonomiczne zanieczyszczeń powietrza na wybranych przykładach Weronika Piestrzyńska HEAL Polska Modelowanie: Ł. Adamkiewicz, dr A. Badyda Warszawa, 21 kwietnia 2016 HEAL reprezentuje interesy: ponad

Bardziej szczegółowo

Adaptacja miast polskich do skutków zmian klimatu

Adaptacja miast polskich do skutków zmian klimatu Otwarte seminaria 2015 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Adaptacja miast polskich do skutków zmian klimatu dr inż. arch. Justyna Gorgoń Zespół GIS Katowice, 26 lutego 2015 www.ietu.katowice.pl

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY OPRACOWYWANIA RAPORTÓW POCZĄTKOWYCH

PRAKTYCZNE ASPEKTY OPRACOWYWANIA RAPORTÓW POCZĄTKOWYCH PRAKTYCZNE ASPEKTY OPRACOWYWANIA RAPORTÓW POCZĄTKOWYCH WARSZAWA, 31 MARCA 2015 1 Agenda Poszczególne etapy przygotowania raportu początkowego Analiza konieczności sporządzenia raportu początkowego Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Szacowanie ryzyka ekologicznego na terenach zdegradowanych przez składowiska odpadów

Szacowanie ryzyka ekologicznego na terenach zdegradowanych przez składowiska odpadów Dr inż. Jerzy Mikołajczak Wydział Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie im. Stanisława Staszica Szacowanie ryzyka ekologicznego na terenach zdegradowanych przez

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem teoria i praktyka. Ewa Szczepańska Centrum Projektów Informatycznych Warszawa, dnia 31 stycznia 2012 r.

Zarządzanie ryzykiem teoria i praktyka. Ewa Szczepańska Centrum Projektów Informatycznych Warszawa, dnia 31 stycznia 2012 r. Zarządzanie ryzykiem teoria i praktyka Ewa Szczepańska Centrum Projektów Informatycznych Warszawa, dnia 31 stycznia 2012 r. Zarządzanie ryzykiem - agenda Zarządzanie ryzykiem - definicje Ryzyko - niepewne

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem w projektach informatycznych. Marcin Krysiński marcin@krysinski.eu

Zarządzanie ryzykiem w projektach informatycznych. Marcin Krysiński marcin@krysinski.eu Zarządzanie ryzykiem w projektach informatycznych Marcin Krysiński marcin@krysinski.eu O czym będziemy mówić? Zarządzanie ryzykiem Co to jest ryzyko Planowanie zarządzania ryzykiem Identyfikacja czynników

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane zarządzanie przekształcaniem zdegradowanych megaobiektów na przykładzie terenu powojskowego projekt TIMBRE

Zintegrowane zarządzanie przekształcaniem zdegradowanych megaobiektów na przykładzie terenu powojskowego projekt TIMBRE Zintegrowane zarządzanie przekształcaniem zdegradowanych megaobiektów na przykładzie terenu powojskowego projekt TIMBRE dr Janusz Krupanek mgr inż. Mariusz Kalisz dr Beata Michaliszyn dr Justyna Gorgoń

Bardziej szczegółowo

11. Ocena ryzyka w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

11. Ocena ryzyka w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 11. Ocena ryzyka w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 11.1. Co to jest ryzyko zawodowe? Ryzyko towarzyszy każdej działalności człowieka i w powszechnym rozumieniu wiąże się z możliwością

Bardziej szczegółowo

EFEKT EKOLOGICZNY. Dolnośląska Agencja Energii i Środowiska

EFEKT EKOLOGICZNY. Dolnośląska Agencja Energii i Środowiska Dolnośląska Agencja Energii i Środowiska Biuro: 51-18 Wrocław, Pełczyńska 11, tel./fax.:71-326-13-43, e-mail:cieplej@cieplej.pl, www.cieplej.pl EFEKT EKOLOGICZNY Obiekt: Przychodnia Zdrowia 52-3 Wołów,

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SUBSTANCJACH, PREPARATACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM

INFORMACJA O SUBSTANCJACH, PREPARATACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM Załącznik nr 2 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 01.12.2004r. (Dz. U. Nr 280, poz. 2771 ze zm.) INFORMACJA O SUBSTANCJACH, PREPARATACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka związanego z występowaniem czynników mierzalnych w środowisku pracy

Ocena ryzyka związanego z występowaniem czynników mierzalnych w środowisku pracy 1 12. Ocena ryzyka związanego z występowaniem czynników mierzalnych w środowisku pracy Ocena ryzyka związanego z występowaniem czynników mierzalnych w środowisku pracy 12.1. Ryzyko zawodowe 12.1.1. Istota

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 90/2008 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 09.05. 2008

Zarządzenie Nr 90/2008 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 09.05. 2008 Zarządzenie Nr 90/2008 Burmistrza Miasta Czeladź z dnia 09.05. 2008 w sprawie : wprowadzenia procedury Identyfikacji zagrożeń oraz oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy w Urzędzie Miasta Czeladź

Bardziej szczegółowo

Dane Inspekcji Ochrony Środowiska wykorzystywane na potrzeby zarządzania kryzysowego

Dane Inspekcji Ochrony Środowiska wykorzystywane na potrzeby zarządzania kryzysowego Konwersatorium pn. Dostęp, wymiana, integracja. Możliwości i zasady wykorzystania publicznych baz danych i zasobów informacyjnych Dane Inspekcji Ochrony Środowiska wykorzystywane na potrzeby zarządzania

Bardziej szczegółowo

Narzędzia badawcze stosowane w pomiarach środowiska - możliwości wykorzystania w procesie nauczania metodą projektu na różnych poziomach kształcenia

Narzędzia badawcze stosowane w pomiarach środowiska - możliwości wykorzystania w procesie nauczania metodą projektu na różnych poziomach kształcenia Narzędzia badawcze stosowane w pomiarach środowiska - możliwości wykorzystania w procesie nauczania metodą projektu na różnych poziomach kształcenia Dr hab. Tomasz Stuczyński, SGS Eko-Projekt Założenia

Bardziej szczegółowo

Rekultywacja nieużytków poprzemysłowych wymiana i transfer umiejętności technicznych i metodologicznych

Rekultywacja nieużytków poprzemysłowych wymiana i transfer umiejętności technicznych i metodologicznych Rekultywacja nieużytków poprzemysłowych wymiana i transfer umiejętności technicznych i metodologicznych Seminarium w ramach Programu Wykonawczego na lata 2014-2016 do Umowy między Rządem Wspólnoty Francuskiej

Bardziej szczegółowo

Monitoring procesów z wykorzystaniem systemu ADONIS

Monitoring procesów z wykorzystaniem systemu ADONIS Monitoring procesów z wykorzystaniem systemu ADONIS BOC Information Technologies Consulting Sp. z o.o. e-mail: boc@boc-pl.com Tel.: (+48 22) 628 00 15, 696 69 26 Fax: (+48 22) 621 66 88 BOC Management

Bardziej szczegółowo

Program dla Europy Środkowej 2007-2013

Program dla Europy Środkowej 2007-2013 Warszawa, 15 stycznia 2014 r. Program dla Europy Środkowej 2007-2013 Teresa Marcinów Departament Współpracy Terytorialnej, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Obszar programu UE Polska, Republika Czeska,

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W POZNANIU

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W POZNANIU WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W POZNANIU OCENA WSTĘPNA JAKOŚĆI POWIETRZA POD KĄTEM ZAWARTOŚCI ARSENU, KADMU, NIKLU I BENZO(A)PIRENU W PYLE PM10 ORAZ DOSTOSOWANIA SYSTEMU OCENY DO WYMAGAŃ DYREKTYWY

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 9a / 2011 Dyrektora Domu Pomocy Społecznej Betania" w Lublinie z dnia 20.06.2011 roku

Zarządzenie nr 9a / 2011 Dyrektora Domu Pomocy Społecznej Betania w Lublinie z dnia 20.06.2011 roku Dom Pomocy Społecznej Betania Al. Kraśnicka 223, 20-718 Lublin tel./fax 081 526 49 29 NIP 712-19-36-365, REGON 000979981 Zarządzenie nr 9a / 2011 Dyrektora Domu Pomocy Społecznej Betania" w Lublinie z

Bardziej szczegółowo

MSF. Microsoft Solution Framework

MSF. Microsoft Solution Framework MSF Microsoft Solution Framework MSF a PMI PMI - metodyka podobna dla każdego rodzaju projektów MSF metodyka przeznaczona dla projektów informatycznych mająca cechy PMI MSF metodyka utworzona na podstawie

Bardziej szczegółowo

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Efekty kształcenia dla przedmiotu Słuchacz, który zaliczył przedmiot, ma wiedzę, umiejętności i kompetencje

Bardziej szczegółowo

HEAL Polska - Health and Environment Alliance

HEAL Polska - Health and Environment Alliance Warszawa, 10.02.15 r. Uwagi do projektu Rozporządzenia Ministerstwa Gospodarki w sprawie wymagań jakościowych dla paliw stałych Dnia 23 stycznia Ministerstwo Gospodarki przekazało do konsultacji społecznych

Bardziej szczegółowo

Seminarium internetowe dla CSA/CSR (I) ęść3 Zastosowania zidentyfikowane Ocena narażenia Charakterystyka ryzyka Narzędzia i wytyczne

Seminarium internetowe dla CSA/CSR (I) ęść3 Zastosowania zidentyfikowane Ocena narażenia Charakterystyka ryzyka Narzędzia i wytyczne Seminarium internetowe dla wiodą cego rejestrują cego CSA/CSR (I) Część ęść3 Zastosowania zidentyfikowane Ocena narażenia Charakterystyka ryzyka Narzędzia i wytyczne 9 marca 2010 r. Hélène Magaud, ECHA

Bardziej szczegółowo

ROZPAŁKA EKOLOGICZNA STAŁA

ROZPAŁKA EKOLOGICZNA STAŁA Data wystawienia: 10.03.2009 r. Wersja: 1.1/PL KARTA CHARAKTERYSTYKI [Sporządzona zgodnie z rozporządzeniem WE Nr 1907/2006 (REACH)] 1. I d e n t y f i k a c j a p r e p a r a t u, I d e n t y f i k a

Bardziej szczegółowo

Ocena narażenia dzieci w wieku przedszkolnym na kadm i ołów

Ocena narażenia dzieci w wieku przedszkolnym na kadm i ołów Program Wieloletni Zadanie Opracowanie i Wdrożenie Modelowego Lokalnego Planu Działań na Rzecz Środowiska i Zdrowia Podzadanie Ocena narażenia dzieci w wieku przedszkolnym na kadm i ołów Dr Elżbieta Kulka,

Bardziej szczegółowo

PRZEGLĄD PRZEPISÓW DOTYCZĄCYCH STĘŻEŃ BORU W ŚRODOWISKU

PRZEGLĄD PRZEPISÓW DOTYCZĄCYCH STĘŻEŃ BORU W ŚRODOWISKU bor wody podziemne i powierzchniowe ścieki Iwona PASIECZNIK * PRZEGLĄD PRZEPISÓW DOTYCZĄCYCH STĘŻEŃ BORU W ŚRODOWISKU W niniejszym artykule omówiono najważniejsze przepisy dotyczące stężeń boru w środowisku.

Bardziej szczegółowo

Wytyczne dotyczące wielkości i formy gwarancji finansowej dla obiektów unieszkodliwiania odpadów wydobywczych

Wytyczne dotyczące wielkości i formy gwarancji finansowej dla obiektów unieszkodliwiania odpadów wydobywczych Synteza pt. Wytyczne dotyczące wielkości i formy gwarancji finansowej dla obiektów unieszkodliwiania odpadów wydobywczych przeprowadzona na zlecenie Ministerstwa Środowiska Departament Gospodarki Odpadami

Bardziej szczegółowo

Nowe kierunki planowania transportu w świetle doświadczeń projektu ELTIS+

Nowe kierunki planowania transportu w świetle doświadczeń projektu ELTIS+ Nowe kierunki planowania transportu w świetle doświadczeń projektu ELTIS+ dr Marcin Wołek, prof. dr hab. Olgierd Wyszomirski Katedra Rynku Transportowego, Uniwersytet Gdański warsztaty promocyjne Zrównoważone

Bardziej szczegółowo

Wsparcie narzędziowe zarządzania ryzykiem w projektach

Wsparcie narzędziowe zarządzania ryzykiem w projektach Wsparcie narzędziowe zarządzania ryzykiem w projektach Prezentacja dodatkowa: PMBOK a zarządzanie ryzykiem Podyplomowe Studia Menedżerskie erskie Zarządzanie projektami informatycznymi PMBOK a zarządzanie

Bardziej szczegółowo

a perspektywa jego zagospodarowania dr Wojciech Irmiński, Geo-Logik, Komorów

a perspektywa jego zagospodarowania dr Wojciech Irmiński, Geo-Logik, Komorów Regeneracja terenu zanieczyszczonego a perspektywa jego zagospodarowania dr Wojciech Irmiński, Geo-Logik, Komorów Zanim nastąpi regeneracja Rzeczywistość a warianty działania podejrzenie wykrycie zanieczyszczenia

Bardziej szczegółowo

W Polsce problemy dotyczące rachunkowości ekologicznej wynikają m.in. z braku odpowiedniej literatury fachowej.

W Polsce problemy dotyczące rachunkowości ekologicznej wynikają m.in. z braku odpowiedniej literatury fachowej. W Polsce problemy dotyczące rachunkowości ekologicznej wynikają min z braku odpowiedniej literatury fachowej Wzrastające zainteresowanie podmiotów gospodarczych ochroną środowiska wymusza na służbach finansowych

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski Energetyka węglowa a zdrowie World Health Organization - WHO Światowa Organizacja Zdrowia jest wyspecjalizowaną agendą ONZ powołaną do rozwiązywania problemów międzynarodowych w zakresie zdrowia publicznego.

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W ŁODZI 90-006 Łódź, ul. Piotrkowska 120 WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 Opracowali: Włodzimierz Andrzejczak Barbara Witaszczyk Monika Krajewska

Bardziej szczegółowo

SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU

SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU P OLITECHNIK A W AR S Z AWSKA FILIA W PŁOCKU ul. Łukasiewicza 17, 09-400 Płock SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU Opracowano na podstawie załącznika do

Bardziej szczegółowo

Partnerstwo we wdrażaniu innowacyjnych metod zarządzania środowiskiem

Partnerstwo we wdrażaniu innowacyjnych metod zarządzania środowiskiem Panel ekspertów Partnerstwo we wdrażaniu innowacyjnych metod zarządzania środowiskiem Uniwersytet Śląski w Katowicach 16 stycznia 2013 Wprowadzenie Prof. dr hab. Paweł Migula Koordynator Projektu POIG

Bardziej szczegółowo

Jakość powietrza w Polsce na tle Europy

Jakość powietrza w Polsce na tle Europy Monitoring jakości powietrza w systemie Państwowego Monitoringu Środowiska Jakość powietrza w Polsce na tle Europy PODSYSTEMY: 1. Monitoring jakości powietrza 2. Monitoring jakości wód 3. Monitoring jakości

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu: Data wydruku: Dla rocznika: 2015/2016. Kierunek: Opis przedmiotu. realizacji. Dane podstawowe. Efekty i cele.

Sylabus przedmiotu: Data wydruku: Dla rocznika: 2015/2016. Kierunek: Opis przedmiotu. realizacji. Dane podstawowe. Efekty i cele. Sylabus przedmiotu: Specjalność: Ekologia i zarządzanie środowiskiem Wszystkie specjalności Data wydruku: 21.01.2016 Dla rocznika: 2015/2016 Kierunek: Wydział: Zarządzanie i inżynieria produkcji Inżynieryjno-Ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ryzykiem na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu. Definicje

Polityka zarządzania ryzykiem na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu. Definicje Załącznik do Zarządzenia nr 70/2015 Rektora UEP z dnia 27 listopada 2015 roku Polityka zarządzania ryzykiem na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu 1 Definicje Określenia użyte w Polityce zarządzania

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Prof. UAM dr hab. Renata Graf Zakład Hydrologii I Gospodarki Wodnej, Instytut Geografii Fizycznej I Kształtowania Środowiska Przyrodniczego,

Bardziej szczegółowo

OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM

OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM SECUS ASSET MANAGEMENT S.A. dotyczy art. 110w ust.4 Ustawy o obrocie instrumentami finansowymi z dnia 29 lipca 2005 roku tekst zmieniony ustawą z 05-08-2015 Dz. U. poz.

Bardziej szczegółowo

Krok 1 Dane ogólne Rys. 1 Dane ogólne

Krok 1 Dane ogólne Rys. 1 Dane ogólne Poniższy przykład ilustruje w jaki sposób można przeprowadzić analizę technicznoekonomiczną zastosowania w budynku jednorodzinnym systemu grzewczego opartego o konwencjonalne źródło ciepła - kocioł gazowy

Bardziej szczegółowo

Viessmann. Efekt ekologiczny. Dom jednorodzinny Kosmonałty 3a 52-300 Wołów. Janina Nowicka Kosmonałty 3a 52-300 Wołów

Viessmann. Efekt ekologiczny. Dom jednorodzinny Kosmonałty 3a 52-300 Wołów. Janina Nowicka Kosmonałty 3a 52-300 Wołów Viessmann Biuro: Karkonowska 1, 50-100 Wrocław, tel./fa.:13o41o4[p1o3, e-mail:a,'a,wd[l,qw[dq][wd, www.cieplej.pl Efekt ekologiczny Obiekt: Inwestor: Wykonawca: Dom jednorodzinny Kosmonałty 3a 5-300 Wołów

Bardziej szczegółowo

Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium. zgodnie z systemem QSHE. (Quality, Safety, Health, Environment)

Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium. zgodnie z systemem QSHE. (Quality, Safety, Health, Environment) Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium zgodnie z systemem QSHE (Quality, Safety, Health, Environment QSHE System QSHE (Quality, Safety, Health, Environment to zintegrowane

Bardziej szczegółowo

Anna Mazur Marcin Wójtowicz Zespół WdraŜania SPO ROL UMWM Luty 2006r.

Anna Mazur Marcin Wójtowicz Zespół WdraŜania SPO ROL UMWM Luty 2006r. Anna Mazur Marcin Wójtowicz Zespół WdraŜania SPO ROL UMWM Luty 2006r. 1 GREEN GROWTH Jednym z filarów w tematycznych operacji GROW jest ZRÓWNOWA WNOWAśONY ONY WZROST GŁÓWNY CEL: WYPRACOWANIE NOWYCH INSTRUMENTÓW

Bardziej szczegółowo

LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych

LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych Toruń 2012 Ocena cyklu życia (Life Cycle Assessment - LCA) jest jedną z technik zarządzania środowiskowego.

Bardziej szczegółowo

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Departament Środowiska Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Program

Bardziej szczegółowo

Menedżerskie studia podyplomowe Zarządzanie firmą. Instrumentarium współczesnego menedżera

Menedżerskie studia podyplomowe Zarządzanie firmą. Instrumentarium współczesnego menedżera Menedżerskie studia podyplomowe Zarządzanie firmą. Instrumentarium współczesnego menedżera Zarządzanie projektami najlepsze światowe praktyki mgr Marcin Gałuszka Zajęcia 2 - Wrocław, 28.01.2012 AGENDA

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

Wsparcie narzędziowe zarządzania ryzykiem w projektach

Wsparcie narzędziowe zarządzania ryzykiem w projektach Wsparcie narzędziowe zarządzania ryzykiem w projektach Spotkanie 1 Zbigniew Misiak (BOC IT Consulting) Podyplomowe Studia Menedżerskie Zarządzanie projektami informatycznymi Czym się będziemy zajmować?

Bardziej szczegółowo

System pomiarów jakości powietrza w Polsce

System pomiarów jakości powietrza w Polsce System pomiarów jakości powietrza w Polsce Pomiary i oceny jakości powietrza Podstawa prawna: Przepisy ustawy Prawo ochrony środowiska oraz rozporządzenia wykonawcze określają system prawny w jakim funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE RYZYKIEM EKOLOGICZNYM JAKO NARZĘDZIE RÓWNOWAŻENIA ROZWOJU ORGANIZACJI

ZARZĄDZANIE RYZYKIEM EKOLOGICZNYM JAKO NARZĘDZIE RÓWNOWAŻENIA ROZWOJU ORGANIZACJI PRACE NAUKOWE UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO WE WROCŁAWIU RESEARCH PAPERS OF WROCŁAW UNIVERSITY OF ECONOMICS nr 377 2015 Zrównoważony rozwój organizacji odpowiedzialność środowiskowa ISSN 1899-3192 Agnieszka

Bardziej szczegółowo

Rekultywacja metodą bioremediacyjną za pomocą produktów Eco Tabs TM stawu miejskiego przy ulicy Dworcowej w Hajnówce

Rekultywacja metodą bioremediacyjną za pomocą produktów Eco Tabs TM stawu miejskiego przy ulicy Dworcowej w Hajnówce Rekultywacja metodą bioremediacyjną za pomocą produktów Eco Tabs TM stawu miejskiego przy ulicy Dworcowej w Hajnówce maj sierpień, 2013 INWESTOR: Gmina Miejska Hajnówka WYKONAWCA: Eco Life System Sp. z

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

Moduł meteorologiczny w serwisie CRIS

Moduł meteorologiczny w serwisie CRIS Zintegrowana strategia zrównoważonego zarządzania wodami w zlewni Moduł meteorologiczny w serwisie CRIS Czesław Kliś Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Projekt finansowany ze środków funduszy

Bardziej szczegółowo

Dyrektora Gminnego Zespołu Szkół w Ozimku

Dyrektora Gminnego Zespołu Szkół w Ozimku ZARZĄDZENIE nr 31/2012 Dyrektora Gminnego Zespołu Szkół w Ozimku z dnia 17 października 2012 r. w sprawie organizacji zarządzania ryzykiem w GZS w Ozimku Na podstawie art.. 68 oraz art. 69 ust.1 pkt 3

Bardziej szczegółowo

Plany zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce

Plany zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy Plany zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce Tomasz Walczykiewicz, Roman Konieczny, Paweł Madej, Małgorzata Siudak, Renata Bogdańska-Warmuz,

Bardziej szczegółowo

IETU. Kompleksowe podejście do oceny ryzyka zdrowotnego w przyszłych scenariuszach dotyczących środowiska - projekt 2-FUN SEMINARIA

IETU. Kompleksowe podejście do oceny ryzyka zdrowotnego w przyszłych scenariuszach dotyczących środowiska - projekt 2-FUN SEMINARIA Kompleksowe podejście do oceny ryzyka zdrowotnego w przyszłych scenariuszach dotyczących środowiska - projekt 2-FUN SEMINARIA IETU dr Jadwiga Gzyl, dr Anicenta Bubak, dr Elżbieta Kulka, mgr Renata Gładka

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIEBIORSTWA Nazwa handlowa: Producent:

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIEBIORSTWA Nazwa handlowa: Producent: IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA Telefon alarmowy: Periodic Acid Shiff (PAS) zestaw do barwienia laboratoryjnego Straż Pożarna 998 (112 z telefonu komórkowego), Pogotowie Ratunkowe

Bardziej szczegółowo

Diagnoza stanu zanieczyszczenia środowiska na terenie byłej bazy JAR w Szprotawie

Diagnoza stanu zanieczyszczenia środowiska na terenie byłej bazy JAR w Szprotawie Diagnoza stanu zanieczyszczenia środowiska na terenie byłej bazy JAR w Szprotawie Mariusz Kalisz, Janusz Krupanek Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Katowice Konferencja Zagospodarowanie terenu

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA DZIAŁAŃ W ZAKRESIE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO - LISTA PYTAŃ KONTROLNYCH

ORGANIZACJA DZIAŁAŃ W ZAKRESIE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO - LISTA PYTAŃ KONTROLNYCH ORGANIZACJA DZIAŁAŃ W ZAKRESIE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO - LISTA PYTAŃ KONTROLNYCH Przedstawiona lista dotyczy podstawowych zagadnień związanych z oceną ryzyka zawodowego. Odpowiedź tak oznacza, że przyjęte

Bardziej szczegółowo

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI.

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. Spis treści PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ROZDZIAŁ 1... BŁĄD! NIE RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZASADY FUNKCJONOWANIA.... BŁĄD! NIE 1.1. RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZMIANY STRUKTURALNE

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY Dz.U.05.157.1318 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY z dnia 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz.

Bardziej szczegółowo