Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci"

Transkrypt

1 5 Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci Barbara Kowal-Gierczak, Eliza Lamer-Zarawska Zespó polimetaboliczny (zespó X) i cukrzyca typu 2 Pod o em zespo u polimetabolicznego jest opornoêç tkanek na insulin (insulinoopornoêç). InsulinoopornoÊç jest czynnikiem patogenetycznym wielu chorób cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca typu 2, nadciênienie t tnicze, choroby uk adu krà enia, zespó policystycznych jajników i wiele innych schorzeƒ. Wa nym czynnikiem predysponujàcym do rozwoju insulinoopornoêci jest oty oêç, szczególnie oty oêç trzewna. Zwi kszona iloêç trzewnej tkanki t uszczowej prowadzi do nasilenia procesu lipolizy oraz dop ywu wolnych kwasów t uszczowych do wàtroby i mi Êni szkieletowych. Wolne kwasy t uszczowe powodujà zwi kszenie wàtrobowej produkcji glukozy oraz zahamowanie jej wychwytu przez mi Ênie. Tkanka t uszczowa mo e równie indukowaç rozwój insulinoopornoêci poprzez sekrecj adipocytokin substancji o dzia aniu prozapalnym, hamujàcych sygnalizacj insuliny. Nale à do nich m.in. czynnik martwicy nowotworów (TNF-β), interleukina-6, interleukina-18, bia ko wià àce retinol (retinol- -binding protein-4 RBP-4) i in. W oty oêci zmniejsza si natomiast st enie adiponektyny w surowicy (jest to bia ko wydzielane przez tkank t uszczowà, o w aêciwoêciach przeciwzapalnych i poprawiajàcych wra liwoêç na insulin ). Wyst powanie oty oêci nie jest jednak warunkiem wystarczajàcym ani koniecznym do rozwoju insulinoopornoêci. Dane epidemiologiczne wskazujà, e nie zawsze oty oêci towarzyszy insulinoopornoêç, ale jednoczeênie stwierdzono, e u osób oty ych bez nadciênienia t tniczego i cukrzycy insulinoopornoêç zdarza si rzadko. Z drugiej strony insulinoopornoêç wyst puje równie u osób szczup ych, np. obcià onych rodzinnie wyst powaniem cukrzycy typu 2, lub majàcych zespo y lipoatrofii. Wià e si to prawdopodobnie z ektopowà akumulacjà lipidów, g ównie w wàtrobie i mi Êniach szkieletowych. OpornoÊç na insulin to zmniejszona odpowiedê biologiczna w odniesieniu do wartoêci teoretycznie oczekiwanych. PoÊrednim wskaênikiem insulinoopornoêci mo e byç insulinemia na czczo lub stymulowana doustnym obcià eniem glukozà. Mi Ênie szkieletowe i wàtroba sà szczególnie podatne na rozwój insulinoopornoêci zarówno u oty ych, jak i u chorych na cukrzyc insulinozale nà. Te dwa narzàdy odgrywajà kluczowà rol w homeostazie glukozy. Insulina bierze bowiem udzia zarówno w utylizacji glukozy, jak i jej magazynowaniu w postaci glikogenu. Wydzielanie glukozy do krwi z wàtroby pozostaje pod kontrolà insuliny i krà àcej we krwi glukozy. InsulinoopornoÊç t umaczy si te nadprodukcjà glukozy w wàtrobie na skutek wzmo- onej glukoneogenezy lub nadmiernej poda y triglicerydów. Zarówno u oty ych, jak i chorych na cukrzyc, obserwuje si wzrost st enia wolnych kwasów t uszczowych (WKT) i nasilenie ich oksydacji, co z kolei prowadzi do zmniejszenia spalania glukozy. Powa nym zaburzeniom ulega metabolizm wewnàtrzbrzusznej tkanki t uszczowej. Tkanka t uszczowa zlokalizowana brzusznie cechuje si wi kszà mobilnoêcià na pobudzenia

2 154 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià β-adrenergiczne i jest oporna na antylipolityczne dzia anie insuliny. Podwy szone st enie WKT upoêledza transport glukozy i prowadzi do cukrzycy. Ponadto zespó polimetaboliczny charakteryzuje: zwi kszone wydzielanie kortyzolu, wzrost aktywnoêci lipazy lipoproteinowej, zwi kszona synteza cholesterolu w wàtrobie, podwy szona aktywnoêç androgenowa (hirsutyzm, nieregularne miesiàczki). Podwy szone st enie testosteronu ujemnie koreluje z klirensem insuliny w wàtrobie, co mo e prowadziç do hiperinsulinizmu. Oty oêç stanowi znaczàcy i wcià rosnàcy problem w krajach rozwini tych technologicznie. Urbanizacja krajów zacofanych i biednych, zmiana nawyków ywieniowych, wzrost zamo noêci i siedzàcy tryb ycia sprzyjajà cz stszemu wyst powaniu oty oêci i zwiàzanych z nià nast pstw, jak: nadciênienie, mia d yca i zawa y serca, zaburzenia psychiczne, szczególnie depresja oraz zaburzenia aknienia (anoreksja jako uboczny efekt kuracji odchudzajàcych ). Tkanka t uszczowa zlokalizowana w jamie brzusznej bierze udzia w konstelacji polimetabolicznej. Zawarty w niej t uszcz pod wp ywem stymulacji adrenergicznej (zdenerwowanie, g ód) uwalnia do krwiobiegu wolne kwasy t uszczowe, które zaburzajà uk ad krzepni cia (dzia ajà prozakrzepowo), a w wàtrobie przechodzà w triglicerydy, które nasilajà insulinoopornoêç. W przypadku oty oêci typu androidalnego udokumentowano niedobory fibrynolizy spowodowane wzrostem aktywnoêci inhibitora aktywatora plazminogenu (PAI). PAI koreluje ze wskaênikiem WHR (waist-to-hip-ratio stosunek obwodu talii do obwodu bioder). Oty oêç wisceralna jest o wiele silniej zwiàzana z oty opochodnà chorobowoêcià i umieralnoêcià ni oty oêç typu udowo-poêladkowego lub sam stopieƒ nadwagi. U m czyzn wzrost wskaênika WHR powy ej 0,90, a u kobiet powy ej 0,80 powoduje zagro enie zdrowia, a ryzyko zgonu wzrasta wraz ze wzrostem wskaênika WHR powy ej 0,90. Zaburzenia lipidów w zespole polimetabolicznym wyra ajà si wzrostem st enia wolnych kwasów t uszczowych (WKT), triglicerydów (TG), frakcji VLDL transportujàcej triglicerydy, wzrostem iloêci cholesterolu we frakcji LDL oraz spadkiem cholesterolu we frakcji HDL. Stwierdzono równie apolipoproteinemi B (bia ko transportowe frakcji LDL). U osób oty ych, u których masa cia a przekracza o 45 kg mas cia a idealnà, wyst puje zespó hipowentylacji. Z tej grupy chorych 5 10% osób ma hiperkapni wskutek hipowentylacji p cherzykowej oraz ró nego stopnia hipoksemi krwi t tniczej i policytemi. Hipoksemia z hiperkapnià wraz ze wzmo onym przep ywem p ucnym le à u pod o a nadciênienia p ucnego wtórnego i prowadzà do skurczu t tniczek p ucnych. U osób z nadwagà nadciênienie t tnicze wyst puje oko o 3 razy cz Êciej ni u osób z prawid owà masà cia a, a przed 46. rokiem ycia 4 5 razy cz Êciej. Ocenia si, e u ludzi z nadwagà, niezale nie od wieku, oko o 30% osób ma nadciênienie t tnicze. Ta korelacja mi dzy masà cia a a ciênieniem t tniczym jest najwi ksza w populacjach, w których cz stoêç wyst powania oty oêci (nadwaga przekraczajàca 20% idealnej masy cia a) i nadciênienia t tniczego jest wysoka (Stany Zjednoczone, kraje Europy Zachodniej), szczególnie gdy nadciênienie wyst puje rodzinnie. NadciÊnienie t tnicze jest bardzo istotnym czynnikiem ryzyka wyst powania chorób sercowo-naczyniowych. Nadwaga jest równie niezale nym czynnikiem ryzyka wyst powania chorób sercowo-naczyniowych. Tote wspó istnienie nadciênienia t tniczego i nadwagi pogarsza rokowania w chorobach uk adu krà enia. Wszystkie opisane nieprawid owoêci sà w ró nym stopniu niezale nymi czynnikami ryzyka rozwoju chorób uk adu krà enia, zw aszcza choroby wieƒcowej. Jednak z wyjàtkiem oty oêci adne z tych zaburzeƒ nie wyst puje samodzielnie.

3 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 155 Fitoterapia oty oêci Oty oêç zagra a zdrowiu, a nawet yciu cz owieka, poniewa prowadzi do zaburzeƒ gospodarki lipidowej, nadciênienia, chorób sercowo-naczyniowych i zmian zwyrodnieniowych stawów. Przekroczenie o ponad 20% wagi nale nej zaliczane jest umownie do oty oêci. Waga nale na wynosi w przybli- eniu: wzrost (w cm) 100. Natomiast stopieƒ oty oêci jest oceniany za pomocà wskaênika masy cia a BMI (Body Mass Index), stosunku obwodu talii do bioder WHR (waist-to-hip-ratio) oraz pomiaru fa du skórnego pod opatkà. BMI oblicza si poprzez podzielenie ci aru cia a wyra onego w kilogramach przez kwadrat wysokoêci wyra ony w metrach. Prawid owy wskaênik wynosi poni ej 25 kg/m 2, a przy oty oêci przekracza 30 kg/m 2. Ryzyko Êmierci zwi ksza si wraz ze wzrostem BMI powy ej 30 kg/m 2 i WHR powy ej 0,9. Najbardziej niebezpieczna jest oty oêç androidalna (centralna, wisceralna, brzuszna, trzewna). Charakteryzuje si ona tym, e organizm atwo akumuluje t uszcz i jeszcze atwiej uwalnia go pod wp ywem β-adrenolityków i stresu. Nag e wyzwolenie wolnych kwasów t uszczowych, które przechodzà w triglicerydy, prowadzi do dalszych konsekwencji metabolicznych, g ównie w wàtrobie, jak wzrost glukoneogenezy, st enia glukozy we krwi, frakcji VLDL transportujàcej endogenne triglicerydy (TG), obni enie wàtrobowego klirensu insuliny, co daje hiperinsulinemi. Wzrost TG powoduje natomiast insulinoopornoêç. Vague i Reaven zaproponowali dla tych zmian nazw zespo- u metabolicznego X ze wzgl du na cz ste przy oty oêci typu androidalnego wspó istnienie nadciênienia t tniczego, hipertriglicerydemii, cukrzycy insulinoniezale nej i predyspozycji do chorób uk adu krà enia. Obok oty oêci typu androidalnego wyró nia si oty oêç gynoidalnà, z ot uszczeniem udowo-poêladkowym, oraz oty oêç prostà, z równomiernym roz o eniem tkanki t uszczowej. Te dwa typy oty oêci nie majà tak rozleg ych powiàzaƒ metabolicznych jak oty oêç androidalna. W oty oêci ka dego typu, przy wspó istnieniu cukrzycy, obowiàzujà ograniczenia dietetyczne i kaloryczne: osoby le àce lub oty e w podesz ym wieku 20 kcal/kg mc. nale nej; osoby lekko pracujàce fizycznie, np. pracownicy umys owi 30 kcal/kg mc. nale nej; osoby wykonujàce çwiczenia fizyczne 35 kcal/kg mc. nale nej; osoby wykonujàce ci kà prac fizycznà 40 kcal/kg mc. nale nej. Nadmiar spo ywanych kalorii powoduje rozwój oty oêci. Jednak e ograniczenia kaloryczne u osób w starszym i podesz ym wieku cz sto z rozwini tà cukrzycà i nadwagà lub oty oêcià sà w du ym procencie nieskuteczne. Ta nieskutecznoêç spowodowana jest z jednej strony uwarunkowaniami genetycznymi, a z drugiej ma à aktywnoêcià fizycznà w zwiàzku z podesz ym wiekiem i wspó istniejàcymi chorobami. Zapotrzebowanie kaloryczne powinno byç pokryte przez w glowodany, bia ka i t uszcze. W glowodany z o one (wolno metabolizowane) powinny pokrywaç 55 60% ogólnego zapotrzebowania kalorycznego, bia ko 20% (w tym w po owie bia ko zwierz ce zawierajàce wszystkie niezb dne aminokwasy lub w przypadku ograniczania spo ycia mi sa bia ko roêlinne pochodzàce z ró nych surowców, w tym z nasion stràczkowych, zapewniajàcych poda wszystkich endogennych aminokwasów) oraz t uszcze w iloêci 20 25% (zapotrzebowania kalorycznego). IloÊç i rodzaj spo ywanego t uszczu majà du y wp yw na gospodark lipidowà w organizmie, krzepliwoêç krwi, rozwój mia d ycy i cukrzycy typu 2 oraz oty oêci. Wzrost spo- ycia nasyconych kwasów t uszczowych 12-, 14- i 16-w glowych (t uszcze zwierz ce, jak smalec, s onina, oje, mas o) podwy sza st - enie cholesterolu we frakcji LDL. Nato-

4 156 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià miast kwasy t uszczowe nienasycone typu omega-3 (t uszcz rybi i niektóre oleje roêlinne) obni ajà we krwi st enie triglicerydów poprzez hamowanie ich resyntezy w Êcianie jelita i w wàtrobie oraz wzrost katabolizmu w procesie β-oksydacji. W celu utrzymania w aêciwej wagi cia a i ograniczenia zmian mia d ycowych naczyƒ powinno si ich spo- ywaç co najmniej 2 3 g dziennie. Kwasy nienasycone NNKT typu omega-6 (wywodzàce si z kwasu cis-linolowego i linolenowego) oraz typu omega-9 (pochodzàce z kwasu oleinowego), a tak e PUFA (poliunsaturated fatty acids), omega-3, jak kwas EPA i DHA, otrzymywane z olejów rybich i tranów (tran to t uszcz z wàtroby ryb lub ssaków morskich) zmniejszajà st enie cholesterolu LDL i cholesterolu ca kowitego w surowicy krwi, a tak e obni ajà zawartoêç kwasu arachidonowego (AA) w p ytkach krwi, przez co dzia ajà przeciwmia d ycowo i cz Êciowo przeciwzakrzepowo. Zw aszcza kwasy omega-3 charakteryzujàce si du à opornoêcià na utlenianie (a tym samym wykazujàce zwi kszonà trwa oêç podczas przechowywania i obróbki kulinarnej) majà wysokà wartoêç ywieniowà i profilaktycznà w mia d ycy. Natomiast bardzo szkodliwe dla zdrowia cz owieka sà izomery trans NNKT omega-6, które wykazujà dzia anie hipercholesterolemiczne. Ich êród em sà cz Êciowo uwodornione (przemys owo utwardzone) oleje ro- Êlinne (margaryny, mas a roêlinne). Du e spo ycie izomerów trans prowadzi do wzrostu st enia lipoproteiny a (Lp/a) w osoczu. Lp/a wykazuje podobieƒstwo strukturalne do plazminogenu, czynnika krzepliwoêci krwi XII, protrombiny i tkankowego aktywatora plazminogenu (tpa). W ten sposób czàsteczka Lp/a mo e staç si ogniwem àczàcym metabolizm t uszczów z uk adem krzepni cia i zwi kszaç ryzyko zawa ów oraz zatorów. Badania populacyjne oparte na 5-letnim okresie obserwacji wykaza y, e st enie Lp/a we krwi powy ej 30 mg% wià- e si z dwa i pó razy wy szym ryzykiem zawa u serca. Surowce i substancje roêlinne stosowane w oty oêci Zio a sà wa ne w zwalczaniu oty oêci, gdy wykazujàc wielokierunkowe dzia anie biologiczne, pozwalajà zniwelowaç lub ograniczyç wiele czynników prowadzàcych do oty oêci (m.in. zaburzeƒ metabolicznych). Ponadto za pomocà zió mo na znacznie zmniejszyç niekorzystne objawy ró nych schorzeƒ internistycznych wyst pujàcych wraz z oty oêcià. I tak poprawa za pomocà kuracji zio owej krà enia krwi w organizmie prowadzi równie do zmniejszenia obrz ków, znacznie nieraz pogrubiajàcych sylwetk, a wynikajàcych z nadmiernego gromadzenia si wody w tkankach w zwiàzku z os abionà pracà serca (cardiotonica, np. preparaty z g ogu). Poza tym zio a najlepiej regulujà czynnoêci uk adu pokarmowego: W sposób istotny wp ywajà na procesy trawienia pokarmów i wydalania niestrawionych resztek pokarmowych. Zwalczajà zaparcia, wzd cia. Niektóre z nich ograniczajà apetyt (stomachica, digestiva, amara, carminativa, laxantia). Zio a ó ciop dne i ó ciotwórcze (cholagoga et choleretica) lub dzia ajàce ochronnie na wàtrob (hepatoprotectiva) intensyfikujà procesy odtruwajàce, u atwiajàc usuni cie z organizmu szkodliwych metabolitów i toksyn. Z kolei zio a o dzia aniu moczop dnym i usprawniajàcym prac nerek pomagajà usuwaç wod nagromadzonà w tkankach i zmniejszajà obrz ki. W oty oêci czy choçby nadwadze o pod o u neurogennym bàdê stresowym pomagajà zio a o dzia aniu uspokajajàcym, przeciwdepresyjnym i przeciwstresowym. Niektóre surowce i substancje u ywane w dietach odchudzajàcych wykazujà odmienny mechanizm dzia ania, np.: Surowce zawierajàce enzymy proteolityczne (bromelina z ananasa czy papaina z owoców papai) u atwiajà trawienie produktów mi snych i t ustych. Surowce zawierajàce kwas hydroksycytrynowy, jak owoce tropikalnej roêliny

5 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 157 z Indonezji Garcinia cambogia, dzia ajà lekko przeczyszczajàco i odtruwajàco. Surowce dostarczajàce du o b onnika pokarmowego, Êluzu, pektyn lub alginianów (z glonów) u atwiajà pasa jelitowy, p czniejà w Êrodowisku wodnym w jelitach i znoszà uczucie g odu. W preparatach odchudzajàcych, których jest wyjàtkowo du o w obrocie handlowym, wykorzystuje si ró ne substancje, np. L-karnityn (levocarnitine), chrom trójwartoêciowy, niektóre egzotyczne surowce, jak dziwid o (Amorphophallus Konjac), zawierajàce w bulwach korzeniowych substancj polisacharydowà o w aêciwoêciach elatyny (glukomannan), lub Garcinia cambogia, zawierajàcà w owocach aktywny kwas hydroksycytrynowy (HCA), który stosuje si jako metabolicum. Preparaty zio owe stosowane w kuracjach odchudzajàcych: Bioslank (Biokraft) suplement diety, kaps. zawierajàce b onnik z dziwid a (roêliny z rodzaju Amorphophallus), wyciàg z màcznicy lekarskiej (Folium Uvae ursi) oraz chrom w kompleksie z dro d ami. Dzia anie: zmniejsza wch anianie jelitowe i aknienie, co powoduje uczucie sytoêci. Naturalny b onnik glukomannan p cznieje w o- àdku (pod wp ywem wody), tworzàc obj to- Êciowy el, który przesuwajàc si do jelita cienkiego, tworzy warstw pokrywajàcà jego powierzchni. Zmniejsza wch anianie cholesterolu, t uszczów i glukozy. Wzmaga perystaltyk jelit i wykazuje agodne dzia anie moczop dne. Wskazania: nadwaga i oty oêç. Dawkowanie: 2 kaps. 3 dz. 30 min przed posi kiem. Popiç du à iloêcià wody (1 2 szklanki) przegotowanej lub niegazowanej mineralnej (woda jest niezb dna do p cznienia b onnika). U osób przyjmujàcych posi ki cz Êciej ni 3 dz. mo na stosowaç preparat zamiast dodatkowych posi ków. Czas trwania terapii zale y od oczekiwanych rezultatów. W okresie stosowania preparatu nale y przestrzegaç zasad diety niskokalorycznej oraz stosowaç umiarkowany wysi ek fizyczny. Preparat nie mo e byç stosowany jako substytut zró nicowanej diety. Chudeus, -fix (Curtis Healthcare) mieszanka zio owa i torebki ekspresowe, zawierajàce liêç senesu (Folium Sennae), liêç mi ty pieprzowej, ziele naw oci (Herba Solidaginis), nasienie babki p esznika (Semen Psyllii), kwiat hibiskusa (Flos Hibisci), liêç herbaty czarnej. Dzia anie: agodnie przeczyszczajàce i rozkurczajàce uk ad pokarmowy. Wzmaga czynnoêci wydzielnicze o àdka i p cherzyka ó ciowego, dzia a wiatrop dnie i przeciwbakteryjnie. Wskazania: wspomagajàco w oty oêci. HerbaTon (Herbapol Poznaƒ) suplement diety, kaps. zawierajàce 500 mg NeOpuntia (standaryzowanego b onnika z opuncji figowej [Opuntia ficus indica]). Dzia anie: zmniejsza wch anianie do organizmu t uszczów zawartych w pokarmie. Wskazania: wspomagajàco w nadwadze i oty oêci wywo anej spo ywaniem nadmiernej iloêci po ywienia. Przeciwwskazania: choroby nerek; nie stosowaç u dzieci i kobiet w cià y oraz karmiàcych piersià. Dzia ania niepo àdane: zmniejsza przyswajanie witamin rozpuszczalnych w t uszczach (A, D, E, K) i niezb dnych nienasyconych kwasów t uszczowych (NNKT). Dawkowanie: 2 kaps. 2 3 dz. po posi ku popiç wodà. Osobom za ywajàcym preparaty zawierajàce witaminy A, D, E i K oraz NNKT zaleca si 2 godziny przerwy mi dzy ich przyj ciem i spo yciem preparatu HerbaTon. Przed rozpocz ciem stosowania preparatu Herba- Ton zaleca si konsultacj z lekarzem osobom poddanym terapii lekami przepisanymi na recept. Preparat nie mo e byç stosowany jako substytut zró nicowanej diety. Hipokrates, -fix (Herbapol Lublin) mieszanka zio owa zawierajàca ziele dziurawca, ziele mi ty pieprzowej, kor kruszyny (Cortex Frangulae), owoce ró y dzikiej (Fructus Rosae), korzeƒ rzewienia (Radix Rhei), plech morszczynu (Fucus vesiculosus). Jedna y ka mieszanki zawiera oko o 29 mg (1 torebka oko o 15 mg) antranoidów (kruszyna, rzewieƒ). Dzia anie: przeczyszczajàce, ó ciop dne, rozkurczowe. Wskazania: zaparcia, niestrawnoêç, wzd cia. Ârodek tradycyjnie stosowany w celu zmniejszenia masy cia a. Przeciwwskazania: niedro noêç jelit i dróg ó ciowych, ostre zapalenie jelit (choroba Crohna), zapalenie wyrostka robaczkowego, bóle brzucha z nieznanej przyczyny, niewydolnoêç nerek, krwawienie miesiàczkowe, odwodnienie organizmu i zaburzenia gospodarki elektrolitowej (zw aszcza hipokaliemia), uczulenie na jod (morszczyn), nadczynnoêç tarczycy. Dzia ania nie-

6 158 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià po àdane: w pojedynczych przypadkach nadwra liwoêç na antranoidy (mogà wystàpiç kurczowe dolegliwoêci o àdka i jelit). Zbyt d ugie stosowanie preparatu (powy ej 14 dni) mo e spowodowaç nieodwracalne zmiany pigmentacyjne w b onie Êluzowej jelita grubego, a tak e zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej z nast pczà hipokaliemià i atonià jelit, a w wyniku d ugotrwa ego stosowania mo e wystàpiç bia komocz i krwiomocz. Zmniejszenie st enia jonów potasu w osoczu mo e prowadziç do zaburzenia rytmu serca i zaburzeƒ nerwowo- -mi Êniowych. Ze wzgl du na zawartoêç morszczynu w mieszance (jodu) mo e tak e dojêç do niewydolnoêci tarczycy. Dawkowanie: 1 / 2 1 y ki mieszanki sypkiej lub 1 2 torebki fix zalaç szklankà wrzàcej wody i zostawiç pod przykryciem na 10 min, przecedziç. Piç szklank ciep ego naparu 1 dz., wieczorem. JeÊli po 3 4 dniach stosowania nie wystàpi dzia anie przeczyszczajàce, nale y zaprzestaç dalszego stosowania preparatu. Linia (Dys-Pak) mieszanka zio owa, torebki ekspresowe zawierajàce 200 mg liêci senesu (stràczyƒca, Folium Sennae) oraz liêç mi ty pieprzowej, owoc kopru w oskiego (Fructus Foeniculi), owoc ró y (Fructus Rosae), owoc bzu czarnego (Fructus Sambuci) i liêç herbaty chiƒskiej, w tym 6 mg antrazwiàzków w przeliczeniu na sennozyd B. Dzia anie: przyspiesza usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii. Dzia a agodnie przeczyszczajàco (senes), stymuluje perystaltyk jelit i czynnoêç motorycznà okr nicy oraz na zmniejszenie resorpcji p ynów. Dzi ki zawartoêci owocu kopru w oskiego (fenku- u) dzia a rozkurczajàco i wiatrop dnie, mi ta agodzi dolegliwoêci kurczowe o àdka i jelit. Inne sk adniki (herbata chiƒska, owoc bzu czarnego i owoc ró y dzikiej) dzia ajà antyoksydacyjnie i przeciwwolnorodnikowo, dostarczajà witamin. Wskazania: zaparcia, os abienie perystaltyki jeli, koniecznoêç wypró niania z mi kkim stolcem (szczeliny odbytu, hemoroidy). Pomocniczo u osób ze sk onnoêcià do oty oêci. Przeciwwskazania: niedro noêç lub zw enie jelit, stany zapalne jelit (choroba Crohna), zapalenie wyrostka robaczkowego, bóle brzucha o nieznanej przyczynie, odwodnienie, utrata elektrolitów, hipokaliemia (zw aszcza w okresie przyjmowania preparatów z Digitalis). Nie zaleca si stosowania u osób przyjmujàcych tiazydowe leki moczop dne, steroidy kory nadnerczy, preparaty z lukrecji oraz u kobiet w okresie menstruacji. Dzia ania niepo àdane: zw aszcza u osób nadwra liwych na antranoidy (senes) mogà wystàpiç dolegliwoêci kurczowe, spastyczne bóle brzucha, nadmierne przekrwienie narzàdów miednicy ma ej, nasilenie krwawienia menstruacyjnego, zaburzenia elektrolitowe. Dawkowanie: doroêli maksymalnie 4 torebki (2 g) dz. Torebk mieszanki zalaç szklankà wrzàtku i zaparzaç pod przykryciem 10 min. Piç ciep y napar. Nie stosowaç d u ej ni 1 tydz. bez porady lekarskiej. W przypadku efektu przeczyszczajàcego lub wystàpienia dolegliwoêci bólowych nale y zmniejszyç dawk do 1 torebki dz. Linia maxi (Dys-Pak) 1 torebka zawiera 500 mg liêci senesu, pozosta e sk adniki oraz zastosowanie preparatu jak dla preparatu Linia. Metaflos (Flos), Normogran (Herbapol Pruszków), Normolax (Herbapol ódê), Normosan (Herbapol Lublin), Phytopharm Normovit (Phytopharm Dobrzyca), Radirex (Herbapol Wroc aw), Reducenol (Eldex-Medical), Reduktoson (Kawon), Tabletki przeciw niestrawnoêci (IWLF Labofarm), Talion (Herbapol Kraków), Trimline (G.R. Lane), Zio a do zmniejszenia nadwagi (Herbalux, IWLF Labofarm). Patogeneza i fitoterapia cukrzycy typu 2 i jej powik aƒ Cukrzyca typu 2, niezale na od insuliny, dotyczy oko o 80% wszystkich chorych na cukrzyc. W wielu krajach liczba tych chorych nasila si gwa townie. Dotyczy to szczególnie krajów dobrze rozwini tych ekonomicznie. W krajach tych wêród populacji ludzi powy ej 65. roku ycia cukrzyca typu 2 wyst puje z cz stoêcià powy ej 7%.

7 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 159 Przebieg jej jest mniej dramatyczny i bardziej skryty ni cukrzycy typu 1, ale z powodu powik aƒ staje si ci kà chorobà. Powoduje cz sto inwalidztwo i nasilenie umieralnoêci, g ównie z powodu mia d ycy i jej powik aƒ, tj. zawa u serca, udaru mózgu, zgorzeli stopy. Skraca ona d ugoêç ycia o15 20%. Cukrzyca typu 2 jest zespo em zaburzeƒ metabolicznych i klinicznych. Wyst puje tu najcz Êciej skojarzenie upoêledzenia wydzielania insuliny przez komórki β oraz pierwotna insulinoopornoêç. UpoÊledzenie wydzielania jest na ogó niewielkie i dotyczy najcz Êciej insuliny poposi kowej, a wi c reaktywnej sekrecji insuliny. Pierwotne zaburzenia wydzielania insuliny w cukrzycy typu 2 wynikajà prawdopodobnie z uszkodzenia struktury i funkcji genu insuliny, który jest zlokalizowany na chromosomie 11. Nasilenie wydzielania insuliny jest proporcjonalne do oksydatywnego metabolizmu glukozy w komórkach β. Obecnie przyj ta hipoteza mówi, e ATP powstajàcy w toku glikolizy zamyka wra liwe na ATP kana y potasowe, co wywo uje depolaryzacj komórki β, a to powoduje otwarcie si kana ów wapniowych, zwi kszenie zawartoêci wapnia w cytozolu i pobudzenie wydzielania insuliny ze zmagazynowanych ziarnistoêci. ReaktywnoÊç komórek β jest równie zale na od hiperglikemii, a jej znaczne przed u anie dzia a toksycznie na komórki β. W zwiàzku z tym niedostateczne zwalczanie hiperglikemii w czasie leczenia obni a wydzielanie insuliny i nasila dodatkowo cukrzyc. Zaburzenie w wydzielaniu insuliny oraz zmiany w jej st eniu w surowicy nie wp ywajà bezpoêrednio na metabolizm komórki. Insulina dzia a na komórki za poêrednictwem receptorów insulinowych oraz reakcji sygnalizujàcych przy àczenie insuliny do receptora, awkoƒcowym efekcie zmieniajàcych aktywnoêç komórkowego metabolizmu glukozy. Mogà te pojawiaç si stany pierwotnej, uwarunkowanej genetycznie, insulinoopornoêci komórkowej. Ten rodzaj opornoêci odgrywa zasadniczà rol w cukrzycy typu 2. Rozró niamy 3 rodzaje zaburzeƒ swoistego receptora insulinowego: przedreceptorowe, receptorowe i poreceptorowe. Powodujà one zmniejszenie zu ycia glukozy w tkankach docelowych. JednoczeÊnie z tych samych powodów nasila si produkcja glukozy w wàtrobie. Powstaje wówczas hiperglikemia, glukozuria oraz wiele innych zaburzeƒ. Dzia anie insuliny rozpoczyna si od zwiàzania czàsteczki hormonu przez swoisty receptor. Receptory insuliny znajdujà si na powierzchniach wszystkich rodzajów komórek ssaków. Dotyczy to: wàtroby, mi Êni, komórek t uszczowych, komórek krà àcej krwi oraz mózgu i gonad. Liczba receptorów jest ró na: od na komórkach w erytrocytach, a do 300 tys. na jednà komórk t uszczowà lub komórk wàtroby. Receptor insuliny jest wielkà czàsteczkà glikoproteidu. InsulinoopornoÊç tkankowà mo na podzieliç na 3 rodzaje w zale noêci od przyczyn: Komórki β wydzielajà nieprawid owy produkt: insulin o nieprawid owej strukturze czàsteczki (zespó mutacji genu insuliny) lub proinsulin w wyniku upoêledzenia konwersji proinsuliny do insuliny, co jest powodem hiperproinsulinemii. We krwi znajdujà si w nadmiarze substancje antagonistyczne wzgl dem insuliny, którymi mogà byç hormony przeciwinsulinowe, jak hormon wzrostu, kortyzol, glukagon, katecholaminy, androgeny, prolaktyna, laktogen o yskowy, hormony tarczycy, a tak e wolne kwasy t uszczowe (ich nadmiar nasila dzia anie cyklu Randla, powodujàc zmniejszenie zu ytkowania glukozy). Wp yw ma tak e obecnoêç przeciwcia przeciwreceptorowych oraz toksyczny efekt nadmiaru glukozy na insulinowra liwe komórki β. UpoÊledzenie reakcji na insulin wynikajàce ze zmian w komórkach docelowych dla insuliny. Mogà to byç genetycznie uwarunkowane zmiany w liczbie i funkcji receptorów insulinowych oraz zmiany poreceptorowe, np. w iloêci i funkcji bia ek transporterów glukozy, oraz w strukturze i funkcji niektórych enzymów.

8 160 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià Zaburzenia metaboliczne zwiàzane z insulinoopornoêcià Fizjologiczna reaktywnoêç na insulin w populacji ogólnej ma charakter zmiennej liniowej. Przebieg tej zale noêci w indywidualnych przypadkach mo e byç odmienny, charakteryzowaç si wi kszà lub mniejszà reaktywnoêcià na dzia anie podobnych st - eƒ insuliny. Powstaje w ten sposób zakres relacji, który mo na okreêliç mianem insulinoopornoêci. Lista powodowanych przez insulinoopornoêç patofizjologicznych i klinicznych zaburzeƒ jest d uga. Najcz stsze to: hiperinsulinemia (oty oêç brzuszna i ogólna, zaburzenia czynnoêci adipocytów adiponektyny), dysglikemia (cukrzyca typu 2), dyslipidemia (triglicerydy, HDL, ma e, g ste LDL, st uszczenie wàtroby), nadciênienie t tnicze (upoêledzenie syntezy NO), nadkrzepliwoêç (PAI-1, fibrynogen), endoteliopatia, mikroalbuminuria i inne zaburzenia czynnoêci nerek, zespó policystycznych jajników, nasilenie procesu zapalnego (CRP, inne wskaêniki niskoaktywnego zapalenia), zwi kszenie zapadalnoêci, chorobowoêci i ÊmiertelnoÊci z powodu chorób naczyniowych i powik aƒ mia d ycy. Zaburzenia te stanowià patofizjologiczne i kliniczne wskazania do wykonania testów diagnostycznych. Dotyczy to zastosowania w klinice klamry metabolicznej oraz wybranych metod poêrednich majàcych na celu ocen glikemii i insulinemii oraz relacji glikemii do insulinemii. WÊród metod prewencyjnych i leczniczych nale y podkreêliç zmiany w stylu ycia pacjentów cukrzycowych: zwi kszenie udzia u ruchu w yciu codziennym, kontrola diety, bezwzgl dna rezygnacja z palenia papierosów. Wypalenie 1 papierosa podnosi ciênienie na 30 min i na tyle obkurcza naczynia wieƒcowe. Palenie ma te niekorzystny wp yw na lipidy osocza, oty oêç androidalnà, redukcj aktywnoêci antyproteaz, a tak e na struktur Êródb onka naczyniowego. Leczenie stanów insulinoopornoêci prowadzone jest za pomocà leków zwi kszajàcych wra liwoêç tkanek na insulin (biguanidów, tiazolidinedionów, akarbozy, leków roêlinnych i in.). Nale y te przestrzegaç, zw aszcza w cukrzycy typu 2, zasady leczenia wielosk adnikowego, z uwzgl dnieniem zdobyczy nowoczesnej fitoterapii i tradycyjnego zio olecznictwa, przede wszystkim w celu sta ej kontroli glikemii i lipemii, aby uniknàç powik aƒ cukrzycowych lub zminimalizowaç ich skutki. Kontrola glikemii a hemoglobinopatia i cukrzyca Du e prospektywne badania z udzia em chorych na cukrzyc typu 1 lub 2 wykaza y, e st enie HbA 1C ma bezpoêredni zwiàzek z ryzykiem wyst powania powik aƒ cukrzycowych, jak: retinopatia, neuropatia i nefropatia. W niektórych sytuacjach klinicznych ocena laboratoryjna z zastosowaniem HbA 1C mo e jednak dawaç nieprawdziwe wyniki. JeÊli st enie HbA 1C nie koreluje ze stanem klinicznym pacjenta, nale y rozwa yç istnienie schorzeƒ, które mogà mieç wp yw na d ugoêç ycia krwinek czerwonych lub obecnoêç hemoglobinopatii, poniewa normy HbA 1C zosta y opracowane dla osób z prawid owym profilem hematologicznym. Wyst powanie konkretnego rodzaju hemoglobiny u danej osoby jest uwarunkowane genetycznie. Najcz Êciej wyst pujàcym typem jest hemoglobina A (HbA), prawid owy rodzaj hemoglobiny u doros ych. Jednak znanych jest dzisiaj ju oko o 700 rodzajów

9 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 161 hemoglobinopatii lub nieprawid owych wariantów hemoglobiny. Hemoglobina glikowana HbA 1C stanowi g ównà frakcj hemoglobiny zwiàzanej z glukozà i w warunkach prawid owych wyst puje w niewielkich st - eniach w krwinkach czerwonych. U chorych na cukrzyc z prawid owym st eniem hemoglobiny odsetek HbA 1C silnie koreluje ze st eniem glukozy i stanowi dobrà ocen glikemii. Nale y jednak zwróciç uwag, e powszechnie stosowany laboratoryjny test na obecnoêç HbA 1C zosta opracowany dla pacjentów z prawid owym st eniem hemoglobiny, w zwiàzku z czym wyst pujàce nierzadko w cukrzycy hemoglobinopatie mogà wp ywaç na miarodajnoêç tego testu. Przebieg i leczenie przewlek ych powik aƒ cukrzycowych Powik ania przewlek e w cukrzycy typu 2 dotyczà g ównie uk adu naczyniowego i uk adu nerwowego. Mechanizm ich powstawania jest z o ony. Powik ania te sà nast pujàce: Retinopatia cukrzycowa. Wyst puje u co trzeciego diabetyka ze Êwie o wykrytà cukrzycà. Pojawia si u prawie wszystkich chorujàcych powy ej 20. roku ycia na cukrzyc typu 1 i u oko o 2 / 3 chorych z wieloletnià cukrzycà typu 2. Jest wynikiem mikroangiopatii w naczyniówce oka. Nefropatia cukrzycowa cukrzycowa choroba nerek. Pojawia si u 35 45% chorych na cukrzyc typu 1 i u 20% pacjentów z cukrzycà typu 2. Stanowi oko o 1 / 3 wszystkich przypadków schy kowej niewydolnoêci nerek. W zaawansowanej postaci nefropatii dochodzi do niewydolnoêci nerek i zespo u nefrotycznego, zwanego zespo em Kimmelstiela Wilsona. Filtracja k buszkowa spada do ml/min (wartoêç prawid owa powy ej 80 ml/min). Ten okres charakteryzuje si wyst powaniem u wi kszoêci chorych nadciênienia t tniczego, hipercholesterolemii i obrz ków. Zespó stopy cukrzycowej. Na zespó stopy cukrzycowej sk ada si makroimikroangiopatia, neuropatia, osteopatia oraz uszkodzenie skóry z nast pczym jej zaka eniem. Zespó ten, jeêli nie odpowiada na leczenie, prowadzi do martwicy i koniecznoêci amputacji koƒczyny. Makroangiopatia cukrzycowa. Zmiany naczyniowe wyst pujàce w Êcianie du- ych naczyƒ sà zmianami mia d ycowymi. Mogà si one rozwijaç w ka dym miejscu Êciany naczyniowej i nie majà tendencji do rozwidleƒ. Sà rozleg e, wielopoziomowe, o du ej progresji. Sprzyja temu tlenowa (wolnorodnikowa) modyfikacja lipidów. Typowe dla cukrzycy jest zaj cie naczyƒ Êredniego kalibru przedramion i podudzi, które nie sà zajmowane w samej mia d ycy. Zmiany te okreêla si jako stwardnienie typu Mönckeberga. Polegajà one na degeneracji komórek mi Êni g adkich w warstwie Êrodkowej Êciany i nast pczej inkrustacji solami wapnia. W przebiegu makroangiopatii dochodzi do choroby niedokrwiennej serca z nast pczym zawa em lub przewlek à niewydolnoêcià serca. Zmiany naczyniowe w obr bie naczyƒ dog owowych powodujà zatory mózgowe, które dajà ogniskowe uszkodzenia z ubytkiem ró nych funkcji, zale nie od lokalizacji zatorów. NadciÊnienie t tnicze wyst pujàce u chorych na cukrzyc jest niepomyêlnym czynnikiem prognostycznym. NadciÊnienie skojarzone z oty oêcià typu androidalnego, hipercholesterolemià, hiperinsulinemià i insulinoopornoêcià przyspiesza wystàpienie makro- i mikroangiopatii oraz przyczynia si do wczeêniejszych zgonów. Neuropatia cukrzycowa. W cukrzycy typu 1 jest ona spowodowana zaburzenia-

10 162 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià mi metabolicznymi i cofa si zwykle po ich wyrównaniu. W cukrzycy typu 2 mechanizm neuropatii ma charakter z o ony: metaboliczny i naczyniowy (mikroangiopatia), stàd jest ona trudno odwracalna. Neuropatia mo e dotyczyç nerwów obwodowych, rdzeniowych i mózgowych. Nefropatia cukrzycowa. Cukrzycowa choroba nerek Tradycyjnie za kliniczny wyznacznik przewlek ej choroby nerek w przebiegu mikroangiopatii cukrzycowej uznawano jawny bia komocz, którego wyst powanie traktowano jako dowód na obecnoêç nefropatii cukrzycowej. Na obraz nefropatii w klasycznym uj ciu sk ada y si : pienisty mocz, nadciênienie t tnicze oraz obrz ki nerkowe zwiàzane z retencjà sodu i nasilajàce si przy upoêledzonej czynnoêci nerek i hiperglikemii. Równoczesne wyst powanie triady objawów: bia komoczu, nadciênienia t tniczego i obrz ków potwierdza o w aêciwe rozpoznanie cukrzycowej choroby nerek oraz wskazywa o, e choroba toczy si prawdopodobnie od wielu lat. Aby podkreêliç wp yw, jaki wywiera cukrzyca na mià sz nerek na znacznie wczeêniejszych etapach choroby, U.S. National Kidney Foundation (Clinical Practice Guidelines) oraz Clinical Practice Recomendations for Diabetes and Chronic Kidney Disease zalecajà obecnie u ywanie terminu cukrzycowa choroba nerek ju dla wczeêniejszego stadium przewlek ej choroby nerek w przebiegu cukrzycy typu 1 i 2, w którym nie wyst puje bia komocz. Cukrzycowa choroba nerek rozwija si u 30 40% chorych na cukrzyc, spoêród których u 1 / 3 mo e dojêç do schy kowej niewydolnoêci nerek. Wyst puje ona u chorych na cukrzyc zarówno typu 1, jak i 2, jednak w nerkach chorych na cukrzyc typu 2 z obrazem histologicznym typowym dla cukrzycy wspó istniejà cz sto zmiany mia d ycowe. Ocena tego, czy przewa ajà uszkodzenia wynikajàce z nadciênienia t tniczego, czy z cukrzycy, bez wykonywania biopsji nerki opiera si zwykle na wielkoêci nerek w obrazie USG. Charakterystyczne zmiany naczyniowe w obrazie USG pozwalajà na wczesnà diagnoz cukrzycowej choroby nerek nawet wtedy, gdy wskaênik przesàczania k buszkowego (GFR) jest jeszcze prawid owy lub tylko nieznacznie zmniejszony. W zasadzie czynnoêç nerek pogarsza si wraz ze zmniejszeniem GFR. W porównaniu z niecukrzycowà przewlek à chorobà nerek w cukrzycowej chorobie nerek obserwuje si cz sto wi ksze nasilenie niedokrwistoêci. Do czynników sprawczych zalicza si zapalne inhibitory erytropoezy i bia komocz, w którego wyniku dochodzi do utraty elaza po àczonego z bia kami transportujàcymi elazo. Czynnikiem o wi kszym znaczeniu, ale mniej docenianym, mogà byç uszkodzenia wyst pujàce w cukrzycowej chorobie nerek w obr bie tkanki Êródmià szowej. Post pujàce w óknienie, do którego dochodzi w tym obszarze, uniemo liwia adaptacyjne zwi kszenie wytwarzania endogennej erytropoetyny w odpowiedzi na narastajàcà hipoksj tkankowà. Gdy dochodzi do zapalenia, bia komoczu lub obu tych stanów, chorzy na cukrzycowà chorob nerek stajà si szczególnie podatni na wystàpienie niedokrwistoêci nerkopochodnej. NiedokrwistoÊç stanowi istotny czynnik pogarszajàcy rokowania u chorych na cukrzyc, z przerostem lewej komory serca i niewydolnoêcià serca. U chorych na cukrzyc i przewlek à chorob nerek stwierdza si równie sk onnoêç do cz stszego tworzenia si kamieni nerkowych. W nast pstwie insulinoopornoêci zmniejsza si ph moczu, co sprzyja tworzenia si z ogów zbudowanych z kwasu moczowego. Zwi kszonym ryzykiem kamicy nerkowej obarczeni sà równie pacjenci z zespo em kardiometabolicznym oraz otyli. Poza tym u chorych na cukrzyc cz Êciej dochodzi do tworzenia si z ogów o innym sk adzie, na przyk ad uwapnionych, jednak ryzyko wzgl dne kamicy moczanowej jest wi ksze w porównaniu z innymi typami kamicy.

11 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 163 U pacjentów cukrzycowych z upoêledzonà czynnoêcià nerek wyst pujà tak e zaburzenia kontroli glikemii. UpoÊledzone sà glukoneogeneza i glikogenoliza, przy czym utrzymuje si insulinoopornoêç. W wyniku tego chorzy na cukrzycowà chorob nerek stajà si podatni na wyst powanie hipoglikemii, poniewa w okresie poabsorpcyjnym w korze nerek dochodzi do 50% glukogenezy. Poza tym w tej grupie chorych atwiej dochodzi do hiperglikemii w nast pstwie insulinoopornoêci, co sprzyja zmniejszeniu obj toêci przestrzeni p ynowych, czego skutkiem jest silna aktywacja wspó czulnego uk adu nerwowego i rozwój subklinicznej cukrzycowej kwasicy ketonowej. Ponadto przewlek a aktywacja uk adu renina-angiotensyna-aldosteron (RAAS) w nast pstwie ciàg ego pobudzania uk adu wspó czulnego nasila bia komocz i w óknienie nerek. Innym zaburzeniem endokrynologicznym silniej wyra onym w cukrzycowej chorobie nerek jest adynamiczna choroba koêci. Wyst puje ona cz Êciej u chorych na cukrzycowà chorob nerek i mo e ujawniaç si, zanim dojdzie do rozwoju schy kowej niewydolnoêci nerek. Schorzenie charakteryzuje si ma à obj toêcià tkanki kostnej, wià e si z obni onym st eniem parathormonu, zwi kszonym ryzykiem z amaƒ i powstawaniem zwapnieƒ w uk adzie sercowo-naczyniowym. Patofizjologia tej choroby u chorych na cukrzycowà chorob nerek i innych postaci przewlek ej choroby nerek pozostaje niejasna. Poznane sà natomiast jej niekorzystne nast pstwa. Przede wszystkim wapƒ i fosfor, które nie gromadzà si w koêciach, odk adajà si ektopowo w zastawkach i naczyniach krwionoênych, co przyczynia si do nasilenia choroby wieƒcowej i choroby t tnic obwodowych. Klinicznym objawem tego wynikajàcego ze zwapnienia stwardnienia typu Mönckeberga b ony Êrodkowej t tnic jest wysokie ciênienie t tna, które stwierdza si u chorych zarówno na przewlek à niecukrzycowà, jak i cukrzycowà chorob nerek. àczny wp yw nadciênienia t tniczego i cukrzycy na nerki jest szczególnie niekorzystny, a nasila go palenie tytoniu, którego szkodliwoêç wykazano nawet w niecukrzycowej przewlek ej chorobie nerek. W cukrzycowej chorobie nerek w przebiegu cukrzycy typu 2 najcz Êciej stwierdzanymi zmianami histologicznymi sà: cukrzycowe stwardnienie k buszków nerkowych i nadciênieniowe stwardnienie nerek z zaj ciem cewek i Êródmià szu nerek, a nie klasyczne stwardnienie typu Kimmelstiela-Wilsona. Wyniki U.K. Prospective Diabetes Study jednoznacznie wskazujà, e chorzy na cukrzyc z pozornie nieistotnie podwy szonym ciênieniem t tniczym (o 2 mm Hg) sà obarczeni istotnym ryzykiem upoêledzenia czynnoêci nerek w przysz oêci oraz e kontrola ciênienia t tniczego ma wi ksze znaczenie ni kontrola glikemii, przynajmniej w krótkotrwa ej obserwacji. Natomiast wyst powanie poczàtkowo jawnej albuminurii i neuropatii autonomicznej by o w trakcie 5-letniej obserwacji silnym czynnikiem predykcyjnym chorób sercowo-naczyniowych w przysz oêci, a neuropatia autonomiczna okaza a si czynnikiem predykcyjnym udaru mózgu. Udowodniono równie, e przewlek a choroba nerek przyczynia si do rozwoju powik aƒ sercowo-naczyniowych, do których wystàpienia dochodzi wtedy, gdy wskaênik przesàczania k buszkowego spada do oko o 40 ml/min/1,73 m 2, czyli do wartoêci lokujàcej si poêrodku mi dzy 3. a 4. stadium przewlek ej choroby nerek. W zwiàzku z tym do àczenie si przewlek ej choroby nerek do cukrzycy nale y uwa aç za czynnik zwielokrotniajàcy ryzyko problemów sercowo-naczyniowych, na które dodatkowo niekorzystnie wp ywa niedokrwistoêç nerkopochodna. NiedokrwistoÊç u pacjentów z cukrzycowà chorobà nerek Wed ug definicji National Kidney Foundation niedokrwistoêç jest to st enie hemoglobiny (Hb) < 12 g/dl u kobiet i < 13,5 g/dl u m czyzn. Stanowi ona cz ste powik anie zwiàzane z cukrzycowà chorobà nerek. Pojawia si wczeênie w przebiegu choroby (nawet przed jawnà klinicznie nefropatià cukrzycowà) i pog bia wraz z pogorszeniem

12 164 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià czynnoêci nerek. Oko o 90% hormonu erytropoetyny wytwarzane jest przez nerki. Uszkodzenie kanalikowo-êródmià szowe nerek zwiàzane z cukrzycà wyst puje wcze- Ênie w przebiegu cukrzycy i w miar ubytku czynnego mià szu nerek u pacjentów z przewlek à chorobà nerek organizm przestaje byç zdolny do wytwarzania odpowiednich iloêci erytropoetyny w odpowiedzi na niedotlenienie w nerkach. Innym czynnikiem cz sto spotykanym u chorych na cukrzyc jest stosowanie leków, które mogà niekorzystnie wp ynàç na wytwarzanie hemoglobiny. Sà to: metformina, fibraty, glitazony oraz inhibitory enzymu konwertujàcego angiotensyn. Ponadto uogólniony stan zapalny zwiàzany z chorobami mikrokrà enia u chorych na cukrzyc prowadzi do wytwarzania mediatorów zapalnych, takich jak interleukiny i czynnik martwicy nowotworów. Mediatory te os abiajà dzia anie erytropoetyny na szpik, gdzie pobudzane sà prekursory erytropoezy. Inne czynniki, chocia nie sà charakterystyczne dla chorych na cukrzyc, dodatkowo pog biajà niedokrwistoêç u pacjentów z cukrzycowà chorobà nerek. Obejmujà one g ównie zaburzenia czynnoêci p ytek krwi, prowadzàce do zwi kszonego ryzyka krwawienia z przewodu pokarmowego i skróconego czasu prze ycia krwinek czerwonych. Wykazano równie, e niedo ywienie oraz niedobory elaza, kwasu foliowego i witaminy B 12 powodujà zmniejszenie st enia hemoglobiny. Stàd tak wa ne jest stosowanie od samego poczàtku choroby odpowiedniej diety obfitej w po ywienie ro- Êlinne oraz wykorzystujàcej odpowiednie preparaty zio owe, które pe nià cz sto rol suplementów ywnoêciowych, np. preparatów z g ogu z dodatkiem atwo przyswajalnego elaza, witamin i kwasu foliowego. Ârodki stymulujàce erytropoez u ywane najcz Êciej w cukrzycowej chorobie nerek to: epoetyna α i darbepoetyna, które bezpo- Êrednio albo poêrednio wp ywajà na receptor erytropoetyny. Jednak bez odpowiednich zapasów elaza w organizmie chorych Êrodki stymulujàce erytropoez nie b dà skuteczne. Chorzy niewymagajàcy dializoterapii lub leczeni dializami otrzewnowymi mogà przyjmowaç odpowiednie preparaty elaza doustnie. Pozajelitowe podawanie preparatów elaza (w Stanach Zjednoczonych dost pne sà do stosowania do ylnego preparaty: dekstran elaza, glukonian sodowy elaza i sacharynian elaza) jest k opotliwe i obarczone wieloma skutkami ubocznymi. Powik ania w uk adzie krà enia sercowo- -naczyniowego i nadciênienie t tnicze w cukrzycy U chorych na cukrzyc ryzyko chorób sercowo-naczyniowych jest znacznie zwi kszone, a na o enie si przewlek ej choroby nerek powoduje dalszy wzrost tego ryzyka. U ponad 80% chorych na cukrzyc z przewlek à chorobà nerek wyst puje nadciênienie t tnicze. U wielu nie obserwuje si tak e fizjologicznego spadku ciênienia t tniczego w nocy. NadciÊnienie t tnicze u pacjentów z przewlek à chorobà nerek charakteryzuje si zwi kszeniem obj toêci pozakomórkowej przestrzeni p ynowej, aktywacjà wspó czulnego uk adu nerwowego, nagromadzeniem endoteliny i asymetrycznej dimetyloargininy, b dàcej endogennym inhibitorem tlenku azotu (NO). Powszechnie stwierdza si wra liwoêç na sód. Brak fizjologicznego spadku ciênienia t tniczego podczas snu jest zjawiskiem, którego cz stoêç wzrasta wraz z pogarszaniem si czynnoêci nerek i dotyczy 75% pacjentów ze schy kowà niewydolno- Êcià nerek (stadium 5 przewlek ej choroby nerek) i 15% osób zdrowych. W przypadku przewlek ej choroby nerek istnieje liniowa zale noêç mi dzy nadciênieniem t tniczym a post pujàcym uszkodzeniem nerek. Kontrola ciênienia t tniczego ma podstawowe znaczenie dla spowolnienia progresji przewlek ej choroby nerek. Wyst powanie cukrzycy wià e si tak e z nasilonym sztywnieniem naczyƒ t tniczych w nast pstwie przy-

13 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 165 spieszonego rozwoju mia d ycy, co cz Êciowo wynika ze zwi kszonej glikacji bia ek na skutek niezadowalajàcej kontroli glikemii. W terapii cukrzycy i towarzyszàcej jej cz sto przewlek ej choroby nerek nale y zwróciç uwag na leki i sk adniki po ywienia (tak e u ywki, narkotyki, alkohol), które mogà doprowadziç do wzrostu ciênienia. Sà nimi: alkohol, inhibitory kalcyneuryny (np. cyklosporyna, takrolimus), kokaina, inhibitory cyklooksygenazy 2, czynniki pobudzajàce erytropoez (np. α-erytropoetyna, α-darbepoetyna), kwas γ-aminomas owy, niektóre preparaty zio owe, w tym zawierajàce lukrecj (Glycyrrhiza glabra), glikokortykosteroidy w du ych dawkach, inhibitory monoaminooksydazy, metoklopramid (rzadko), niesteroidowe leki przeciwzapalne (rzadko), doustne Êrodki antykoncepcyjne (rzadko), spo ycie sodu > 100 mmol/24 h, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, sympatykomimetyki, np. amfetamina, w tym leki stosowane w terapii zaburzeƒ koncentracji zespo u nadpobudliwoêci psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) i narkolepsji, tytoƒ, inhibitory czynnika wzrostu Êródb onka (np. bewacizumab), przerwanie terapii β-adrenolitykami lub klonidynà. Obni enie ciênienia t tniczego najsilniej wp ywa na zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w przypadku cukrzycy typu 2. Wskazujà na to wyniki prospektywnych badaƒ pochodzàcych z ró nych oêrodków naukowych na Êwiecie, w których trakcie poprawa kontroli ciênienia t tniczego prowadzi a do zmniejszenia cz stoêci wyst powania i nasilenia albuminurii, a tak e powik aƒ mikro- i makronaczyniowych u chorych z cukrzycà typu 2 i przewlek à chorobà nerek. Wyniki te uzyskiwano, stosujàc nast pujàce interwencje: zaprzestanie palenia tytoniu, stosowanie kwasu acetylosalicylowego, çwiczenia fizyczne, Êcis a kontrola glikemii, stosowanie odpowiedniej diety (ma osolnej), leczenie zaburzeƒ lipidowych, podawanie witamin i chromu (najlepiej ze êróde naturalnych). Niekiedy zamiast kwasu acetylosalicylowego, który z powodu silnego dzia ania przeciwzakrzepowego (antyagregacyjnego na p ytki) mo e powodowaç krwawienia z przewodu pokarmowego (w chorobie wrzodowej), lepiej jest stosowaç preparaty flawonoidowe, mniej agresywne dla organizmu, a poza tym dzia ajàce silnie antyoksydacyjnie, np. Detralex (Servier), Endotelon (Sanofi-Synthelabo) i in., niestety zbyt ubogo reprezentowane na naszym rynku farmaceutycznym. Konieczne jest te wypijanie wi kszych iloêci herbaty zielonej (zamiast czarnej) ze wzgl du na jej korzystny wp yw na krà enie i ciênienie krwi. W farmakoterapii nadciênienia t tniczego w cukrzycy typu 2 i cukrzycowej chorobie nerek stosuje si inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE) i antagonistów receptora angiotensyny 2, cz sto w kombinacji z lekami moczop dnymi i antagonistami wapnia (diltiazem, werapamil, nifidypina, felodypina). Blokada renina-angiotensyna-aldosteron (RAAS) przynosi korzyêci pacjentom z przewlek à chorobà nerek niezale nie od jej etiologii. Inhibitory konwertazy angiotensyny stanowià podstaw leczenia hipotensyjnego, nefroprotekcyjnego i zmniejszajàcego ryzyko chorób sercowo-naczyniowych u chorych na cukrzyc. Leki te opóêniajà progresj cukrzycowej choroby nerek i zmniejszajà nasilenie bia komoczu u chorych na cukrzyc typu 1 i 2. Inhibitory ACE nie wp ywajà na st enie lipidów i mogà zwi kszaç wra liwoêç na insulin, ale ich stosowanie rzadko prowadzi do hipoglikemii.

14 166 Patogeneza i terapia chorób sprz onych ze staroêcià Niektórzy autorzy uwa ajà, e inhibitory ACE dzia ajà ochronnie na uk ad sercowo- -naczyniowy i przeciwdzia ajà utracie bia ka z moczem w mechanizmie niezale nym od dzia ania hipotensyjnego. Inni zaê twierdzà, e osiàgni cie w aêciwej wysokoêci ciênienia t tniczego jest kluczowym mechanizmem odpowiedzialnym za korzystny wp yw wszystkich grup leków hipotensyjnych. W przypadku antagonistów receptora angiotensyny II istnieje najwi ksza liczba danych Êwiadczàcych o tym, e leki te spowalniajà progresj choroby nerek u chorych na cukrzyc typu 2. Wykazano te ich nefroprotekcyjne dzia anie u pacjentów z cukrzycà typu 2 powik anà cukrzycowà chorobà nerek. Leki moczop dne w leczeniu nadciênienia, cukrzycowej choroby nerek i cukrzycy typu 2: U wi kszoêci chorych z cukrzycowà chorobà nerek obj toêç przestrzeni p ynowych jest zwi kszona, co wymaga ograniczenia spo ycia sodu i stosowania leków moczop dnych. Skojarzenie inhibitora ACE lub ARB z lekiem moczop dnym stanowi optymalny schemat leczenia w tej obcià onej du ym ryzykiem grupie chorych na nadciênienie t tnicze. Leki moczop dne roêlinne majà znaczenie pomocnicze i profilaktyczne w prowadzeniu terapii cukrzycy typu 2, powik anej cukrzycowà chorobà nerek, a tak e w leczeniu towarzyszàcego im nadciênienia t tniczego. Sà natomiast korzystniejsze w kuracji d ugotrwa ej. Zespó stopy cukrzycowej Mianem zespo u stopy cukrzycowej okreêlamy ogó zmian patologicznych dotyczàcych mikro- i makroangiopatii, neuropatii, osteopatii stopy, skóry oraz wtórnej infekcji. W mikroangiopatii cukrzycowej tworzà si wysepkowe pogrubienia b ony wewn trznej w ma- ych naczyniach o Êrednicy poni ej 100 µ oraz w naczyniach w osowatych. Przy zmniejszonej odkszta calnoêci krwinek czerwonych i bia- ych (charakterystyczne dla cukrzycy typu 2) zbite w rulony krwinki tworzà mikrozatory w pogrubionej Êcianie naczynia. W konsekwencji tego powstajà zmiany zanikowe z charakterystycznà zgorzelà plamkowà na skórze. Zmiany o typie mikroangiopatii wyst pujà równie w naczyniach od ywczych du ych t tnic (vasa vasorum), stàd post pujàca makroangiopatia, bo równoczeênie od b ony wewn trznej rozwija si mia d yca. Na skutek tego dynamika procesu niedokrwiennego koƒczyn dolnych u pacjentów z cukrzycà typu 2 jest znacznie wi ksza ni u chorych bez cukrzycy z mia d ycà zarostowà t tnic. Szczególnie charakterystyczne dla makroangiopatii cukrzycowej jest zw enie lub zamkni cie t tnic podkolanowych (piszczelowych i strza kowych) oraz przedramion (promieniowych i okciowych). Te t tnice w cukrzycy mogà byç dotkni te mia d ycà typu Mönckeberga, która polega na zwapnieniu warstwy Êrodkowej (mi Êniowej) naczyƒ (w rtg widoczne odlewy naczyƒ). Zmiany w naczyniach odbijajà si na od ywieniu mi Êni, a poniewa te z kolei od ywiajà nerwy i koêci, rozwija si neuro- i osteopatia. Na zgorzel plamkowà nak adajà si infekcje bakteryjne i/lub grzybicze, prowadzàce do masywnych owrzodzeƒ i martwicy, bardzo trudnych do gojenia. Owrzodzenie w przebiegu zespo u stopy cukrzycowej, rozwijajàce si na pod o u zmian neuropatycznych i/lub niedokrwiennych, mo e zostaç zaka one wieloma bakteriami zarówno tlenowymi, jak i beztlenowymi. W wykonywanych klinicznie posiewach bakterii izolowanych z ran cukrzyków chorych na zespó stopy cukrzycowej dominowa y: ziarniaki Gram-dodatnie (Streptococcus agalactiae, Staphylococcus aureus, paciorkowiec β-hemolizujàcy i in.), a w mniejszym stopniu bakterie Gram-ujemne: Acinetobacter baumani, Pseudomonas aeruginosa, Enterococcus faecalis, Enterobacter cloacae i in. Natomiast bakterie beztlenowe wyst powa y bardzo rzadko (w szeroko zakrojonych badaniach posiewowych na ogó nie znajdowano ich w owrzodzeniach stopy cukrzycowej). W zale noêci od dominujàcych objawów, szczególnie takich, jak niedokrwienie t tni-

15 5. Patogeneza i terapia zaburzeƒ metabolicznych w staroêci 167 cze i neuropatia obwodowa, mo na wyodr bniç 3 postacie stopy cukrzycowej: Dominujà ci kie objawy niedokrwienia t tniczego z bardzo silnymi bólami spoczynkowymi zwykle w wysokich zamkni ciach t tnic (IV okres wed ug Fontaine a). Zgorzel ma charakter suchy. Rokowanie jest niepomyêlne, gdy amputacja koƒczyny jest czterokrotnie cz stsza ni w mia d ycy zarostowej bez cukrzycy. Niedokrwienie jest spowodowane obwodowà niewydolnoêcià t tniczà (poni ej kolana) i wspó wyst powaniem neuropatii obwodowej z ubytkami czucia. Nie ma bólów, natomiast wyst puje zwykle rozleg a, zainfekowana zgorzel. Wyst puje polineuropatia obwodowa. Dominujà objawy ropowicy i zainfekowanej zgorzeli, bez towarzyszàcych bólów. Leczenie jest d ugie, lecz rokowanie dobre. Wskazaniem bezwzgl dnym do amputacji jest ostra niewydolnoêç nerek (blokada naczyƒ nerkowych przez rozpad mi Êni i uwolnienie mioglobiny) oraz przerzutowe ropnie (narzàdowe do p uc). Preparaty: Curiosin el (Gedeon Richter) wspomaga gojenie ran w zespole stopy cukrzycowej. Preparat zawiera kwas hialuronowy w postaci hialuronianu cynku. Dzia anie: kwas hialuronowy jest podstawowym sk adnikiem skóry i tkanki àcznej odpowiedzialnym za rozciàg oêç i regeneracj po urazach. Hialuronian cynku dodatkowo ma inne korzystne w aêciwoêci, pomaga w leczeniu uszkodzonej skóry poprzez gojenie doraêne (bez ziarninowania) lub gojenie z ziarninowaniem. Zapewnia konieczne sterylne mikrootoczenie rany oraz dzia a jak elastyczny filtr czàsteczkowy, zapobiegajàc przedostawaniu si do rany drobnoustrojów ze Êrodowiska zewn trznego (drogà powietrznà lub przez kontakt bezpoêredni), daje efekt z agodzenia bólu i stanu zapalnego skóry. Zastosowanie surowców i leku roêlinnego w profilaktyce i terapii cukrzycy typu 2 oraz jej powik aƒ G ównym celem leczenia cukrzycy typu 2 jest wyrównanie zaburzeƒ metabolicznych w organizmie, ustàpienie subiektywnych dolegliwoêci charakterystycznych dla okresu niewyrównania choroby, przywrócenie pe nej sprawnoêci fizycznej i psychicznej oraz zapobieganie powik aniom choroby. Post powanie terapeutyczne w szerokim rozumieniu obejmuje: Leczenie niefarmakologiczne: dieta ma osolna, zmiana stylu ycia ze szczególnym zwróceniem uwagi na sposób od ywiania i zwi kszenie wykorzystania pracy mi Êni przez ruch fizyczny (uprawianie odpowiednich çwiczeƒ fizycznych, codzienna dawka spaceru, jazda na rowerze i in.) wykluczone palenie papierosów i u ywanie alkoholu oraz narkotyków. Leczenie farmakologiczne. Stosowanie odpowiednich leków (tylko z przepisu lekarza), w tym doustnych leków hipoglikemizujàcych i insuliny (jeêli zachodzi potrzeba). Leki sà przyjmowane pojedynczo lub àcznie w komedykacji, po àdane jest tak e stosowanie preparatów/leków roêlinnych o aktywnoêci hipoglikemicznej, w tym zarejestrowanych jako suplementy ywnoêciowe. Leczenie (jak najwczeêniejsze) powik aƒ cukrzycowych (mikro- i makroangiopa-

Hormony płciowe. Macica

Hormony płciowe. Macica Hormony płciowe Macica 1 Estrogeny Działanie estrogenów Działanie na układ rozrodczy (macica, endometrium, pochwa) Owulacja Libido Przyspieszenie metabolizmu Zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Seminarium 1: 08. 10. 2015

Seminarium 1: 08. 10. 2015 Seminarium 1: 08. 10. 2015 Białka organizmu ok. 15 000 g białka osocza ok. 600 g (4%) Codzienna degradacja ok. 25 g białek osocza w lizosomach, niezależnie od wieku cząsteczki, ale zależnie od poprawności

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI Załącznik nr 14 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI NEREK ICD-10 N 18 przewlekła niewydolność

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie podczerwone

Promieniowanie podczerwone Promieniowanie podczerwone Charakterystyka czynnika Dla okreêlenia promieni podczerwonych cz sto u ywa si skrótu angielskiego terminu Infra Red IR. Promieniowaniem podczerwonym nazywamy promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Oty oêç wp yw na wzrost ryzyka metabolicznego i rozwój powik aƒ

Oty oêç wp yw na wzrost ryzyka metabolicznego i rozwój powik aƒ 1 Oty oêç wp yw na wzrost ryzyka metabolicznego i rozwój powik aƒ Prof. dr hab. med. Danuta Pupek-Musialik Kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewn trznych, Zaburzeƒ Metabolicznych i NadciÊnienia T tniczego

Bardziej szczegółowo

WITAMINY. www.pandm.prv.pl

WITAMINY. www.pandm.prv.pl WITAMINY - wpływa na syntezę białek, lipidów, hormonów a szczególnie hormonów tarczycy - pomaga w utrzymaniu prawidłowej czynności uk.immunologicznego - pomaga w leczeniu : rozedmy płuc i nadczynności

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32 Spis treêci 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz.... 15 1.1. Rys historyczny rozwoju norm ywienia.............. 16 1.2. Wspó czesne metody opracowywania norm............ 19 1.3. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

www.polfawarszawa.pl ul. Karolkowa 22/24, 01-207 Warszawa, tel. (0-22) 691 39 00, fax (0-22) 691 38 27

www.polfawarszawa.pl ul. Karolkowa 22/24, 01-207 Warszawa, tel. (0-22) 691 39 00, fax (0-22) 691 38 27 Polfa Warszawa S.A. dziękuje Pani doc. dr hab. Idalii Cybulskiej wieloletniemu lekarzowi Instytutu Kardiologii w Aninie za pomoc w opracowaniu niniejszego materiału. ul. Karolkowa 22/24, 01-207 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 23 czerwiec 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 23 czerwiec 2016 SERCE I UKŁAD KRĄŻENIA > Model : 8217012 Producent : - POLIXAR 10 NA WYSOKI CHOLESTEROL Preparat przeznaczony dla osób pragnących zmniejszyć ryzyko podwyższenia poziomu cholesterolu we krwi. POLIXAR 5

Bardziej szczegółowo

23PLN OD OSOBY PRZERWY KAWOWE@NOVOTEL KATOWICE CENTRUM. Czy wiesz, że...? PRZERWA OCZYSZCZAJĄCA

23PLN OD OSOBY PRZERWY KAWOWE@NOVOTEL KATOWICE CENTRUM. Czy wiesz, że...? PRZERWA OCZYSZCZAJĄCA Ludzki organizm w ok. 60% składa się z wody. Bardzo ważne jest wypijanie przynajmniej 1,5 l płynów dziennie - zapobiegasz w ten sposób odwodnieniu organizmu oraz wspomagasz pracę mózgu. PRZERWA OCZYSZCZAJĄCA

Bardziej szczegółowo

Zdrowe ywienie najlepsze lekarstwo!

Zdrowe ywienie najlepsze lekarstwo! Zdrowe ywienie najlepsze lekarstwo! Sposób, w jaki si od ywiamy, ma bezpoêredni wp yw na poziom t uszczów we krwi. Dieta uboga w t uszcze i bogata w b onnik pomo e Ci uniknàç mia d ycy i jej groênych nast

Bardziej szczegółowo

Układ wydalniczy i skóra

Układ wydalniczy i skóra Układ wydalniczy i skóra 1. Zaznacz definicję wydalania. A. Usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii. B. Pobieranie przez organizm substancji niezbędnych do podtrzymywania funkcji Ŝyciowych

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY Tomasz Tomasik Rozwój i przebieg nadciênienia t tniczego... 58 Zagro enie ycia chorego... 59 Rokowanie... 60 NadciÊnienie bia ego fartucha.... 61 Repetytorium... 62 PiÊmiennictwo...

Bardziej szczegółowo

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania Czynniki ryzyka Przez poj cie czynnika ryzyka rozumie si wszelkiego rodzaju uwarunkowania, które w znaczàcy (potwierdzony statystycznie) sposób zwi kszajà lub zmniejszajà prawdopodobieƒstwo zachorowania

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Dziecko z cukrzycą Co to jest cukrzyca? Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, charakteryzująca się wysoką hiperglikemią (wysoki poziom glukozy we krwi). Wynika ona z nieprawidłowego wydzielania

Bardziej szczegółowo

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

1. Podstawy 2. 3. Krew 32

1. Podstawy 2. 3. Krew 32 VII Spis treści Przedmowa do wydania trzeciego Przedmowa do wydania polskiego Wyjaśnienia wybranych skrótów V VI XII 1. Podstawy 2 Wzrost i adaptacja komórek 2 Zaburzenia przekazywania sygnałów wewnątrzkomórkowych

Bardziej szczegółowo

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy m d P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA Redakcja naukowa tłumaczenia prof. dr hab. n. med. W ALDEM AR KARNAFEL Z języka angielskiego tłumaczyła dr

Bardziej szczegółowo

CHOROBY WEWNĘTRZNE CHOROBY UKŁADU MOCZOWEGO

CHOROBY WEWNĘTRZNE CHOROBY UKŁADU MOCZOWEGO CHOROBY WEWNĘTRZNE CHOROBY UKŁADU MOCZOWEGO Dariusz Moczulski Klinika Chorób Wewnętrznych i Nefrodiabetologii Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. WAM 90 549 Łódź, ul. Żeromskiego 113 Nadciśnienie tętnicze

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Rozdzia³ 1 NADCIŒNIENIE TÊTNICZE JAKO PROBLEM ZDROWOTNY prof. dr hab. n. farm. S³awomir Lipski,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 21 Przedmowa sekretarza Naczelnej Rady Aptekarskiej przedstawiciela NRA w EuroPharm Forum................

Bardziej szczegółowo

Tomograficzne obrazowanie zmian ogniskowych w nerkach

Tomograficzne obrazowanie zmian ogniskowych w nerkach Tomograficzne obrazowanie zmian ogniskowych w nerkach Zmiany ogniskowe w nerkach torbielowate łagodne guzy lite złośliwe guzy lite Torbielowate Torbiel prosta (niepowikłana) 50% populacji powyżej 50 r.ż.

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà?

Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà? Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà? Insulina by a dla mnie szansà na normalne ycie Ty i ja, podobnie jak oko o 2,6 mln ludzi w Polsce, czyli niemal 5% spo eczeƒstwa, mamy cukrzy

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era)

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) Wersja 2016 1. CZYM SĄ MŁODZIEŃCZE SPONDYLOARTROPATIE/MŁODZIEŃCZE

Bardziej szczegółowo

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel Europejski kodeks walki z rakiem I. Prowadzàc zdrowy styl ycia, mo na poprawiç ogólny stan zdrowia i zapobiec wielu zgonom z powodu nowotworów

Bardziej szczegółowo

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon:

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon: DANE PACJENTA Mam cukrzycę Jeśli wykazuję zaburzenia świadomości i jestem w stanie połykać, to podaj mi CUKIER w dowolnej formie sok, syrop, słodzoną wodę, colę, cukierki lub ciastko i zatelefonuj do mojego

Bardziej szczegółowo

Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE

Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE Dolegliwoœci i objawy Co siê ze mn¹ dzieje? Co mo e wskazywaæ na problem z tarczyc¹? Prawdê mówi¹c, trudno to jednoznacznie stwierdziæ. Niektórzy pacjenci czuj¹ siê zmêczeni i przygnêbieni,

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa)

I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa) Spis treści 1. Wprowadzenie 13 Wstęp do wydania II 16 I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa) 2. Podstawowa charakterystyka struktury i czynności nerek 21 3. Czynniki wpływające na rozwój uszkodzenia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. 1 Urozmaicenie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowej diety, która zapewnia

Bardziej szczegółowo

Rosliny do oczka wodnego Utworzono : 21 czerwiec 2016

Rosliny do oczka wodnego Utworzono : 21 czerwiec 2016 Rośliny > ZIOŁA > Model : - Producent : - kontakt : - biuro@roslinydooczka.pl Strona 1 Rośliny > ZIOŁA > kontakt : - biuro@roslinydooczka.pl Strona 2 Rośliny > ZIOŁA > kontakt : - biuro@roslinydooczka.pl

Bardziej szczegółowo

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu 1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu Im wi kszy pies doros y, tym proporcjonalnie mniejsza waga urodzeniowa szczeni cia. Waga nowonarodzonego szczeni cia rasy Yorkshire

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia!

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! 8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Jesteśmy po to, aby Państwu doradzić! Czym jest zapalenie przyzębia (periodontitis)? Przyzębie to zespół tkanek otaczających ząb i utrzymujących

Bardziej szczegółowo

Plamica Schönleina-Henocha

Plamica Schönleina-Henocha www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Plamica Schönleina-Henocha Wersja 2016 1. CO TO JEST PLAMICA SCHÖNLEINA-HENOCHA 1.1 Co to jest? Plamica Schönleina-Henocha (PSH) jest chorobą, w której występuje

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r.

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. w sprawie zakresu Êwiadczeƒ opieki zdrowotnej, w tym badaƒ przesiewowych, oraz okresów, w których

Bardziej szczegółowo

Cholesterol - to "wróg", czy też może nasz "przyjaciel"?

Cholesterol - to wróg, czy też może nasz przyjaciel? Cholesterol - to "wróg", czy też może nasz "przyjaciel"? Artykuł pobrano ze strony eioba.pl Udowodniono naukowo, że HDL cholesterol nie tylko zapobiega rozwojowi miażdżycy, ale chroni nas przed nowotworami.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia odżywiania a uzależnienia. Magdalena Tańska

Zaburzenia odżywiania a uzależnienia. Magdalena Tańska Zaburzenia odżywiania a uzależnienia Magdalena Tańska Proces terapii osoby uzależnionej obejmuje odżywienie organizmu. Niezbędne jest odtrucie organizmu oraz leczenie przewlekłych chorób spowodowanych

Bardziej szczegółowo

i ciemne mąki. Produkty zbożowe ze względu na wysoką zawartość węglowodanów są dobrym źródłem energii.

i ciemne mąki. Produkty zbożowe ze względu na wysoką zawartość węglowodanów są dobrym źródłem energii. Prawidłowe żywienie Prawidłowy sposób odżywiania jest bezpośrednim czynnikiem gwarantującym utrzymanie dobrego samopoczucia i zdrowia. Polega nie tylko na systematycznym dostarczaniu organizmowi potrzebnych

Bardziej szczegółowo

Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy.

Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy. Oddział Neurologii oraz Oddział Udarowy Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy. W skład Oddziału Udarowego

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

1.2. Czynnościowe dolegliwości serca. 1.2.1 Terapia ogólna. 1.2.2 Fitoterapia

1.2. Czynnościowe dolegliwości serca. 1.2.1 Terapia ogólna. 1.2.2 Fitoterapia k-01.qxd 6/22/07 11:47 AM Page 4 1.2 Czynnościowe dolegliwości serca Obraz kliniczny choroby jest niejednoznaczny, pozbawiony charakterystycznych dolegliwoœci. Niemniej nale ¹ do nich wewnêtrzny niepokój,

Bardziej szczegółowo

zdiagnozowano nadciśnienie. Zgodnie z danymi WHO szacuje się, że liczba ludzi chorujących na nadciśnienie wzrosła z 600mln w 1980r.

zdiagnozowano nadciśnienie. Zgodnie z danymi WHO szacuje się, że liczba ludzi chorujących na nadciśnienie wzrosła z 600mln w 1980r. STRESZCZENIE Według danych WHO udar mózgu w populacji osób dorosłych stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów oraz główną przyczynę utraty samodzielności i trwałego kalectwa. Od dekad stanowi progresywnie

Bardziej szczegółowo

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

Bardziej szczegółowo

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne Anna Ulrych Plan wynikowy Przedmiot: Materiały fryzjerskie Kierunek : Technikum Usług Fryzjerskich- rok szkolny 05/ 06 Liczba godzin: 76 Liczba godzin w roku szkolnym: KL.II Lp. Tematyka Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Dokładniejsze badania i leczenie retinopatii cukrzycowej Closer monitoring and treatment for diabetic retinopathy Ważne informacje o ochronie zdrowia Important

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA

10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA ŻYJ ZDROWO! 10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA Jedz regularnie co 3 godziny. Jedz ostatni posiłek 2-3 godziny przed snem. Dbaj by twoja dieta była bogata we wszystkie składniki odżywcze(węglowodany, białko i

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: INFORMACJA DLA PACJENTA

Ulotka dołączona do opakowania: INFORMACJA DLA PACJENTA Ulotka dołączona do opakowania: INFORMACJA DLA PACJENTA LAXANTIA TEA Sennae folium + Sennae fructus angustifoliae Zioła do zaparzania w saszetkach, 17 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

Witamina D - 4 fakty, które mogą cię zaskoczyć

Witamina D - 4 fakty, które mogą cię zaskoczyć Witamina D - 4 fakty, które mogą cię zaskoczyć Co chwilę słyszymy o nowej, zbawiennej roli, jaką może pełnić w naszym organizmie. Niemal wszyscy Polacy mają jej niedobór. Mowa o słonecznej witaminie D,

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. 1565 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. Na podstawie art. 95 ust. 4 ustawy z dnia 6 wrzeênia 2001 r. Prawo farmaceutyczne

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

IV. Ostre choroby jamy brzusznej PYTANIA. Andrzej Żyluk

IV. Ostre choroby jamy brzusznej PYTANIA. Andrzej Żyluk Chirurgia_repetytorium_cz.II-V_druk:Layout 1 2016-05-31 13:35 Strona 109 IV. Ostre choroby jamy brzusznej PYTANIA Andrzej Żyluk Chirurgia_repetytorium_cz.II-V_druk:Layout 1 2016-05-31 13:35 Strona 110

Bardziej szczegółowo

Laboratorium analityczne ZAPRASZA. do skorzystania

Laboratorium analityczne ZAPRASZA. do skorzystania Laboratorium analityczne ZAPRASZA do skorzystania z promocyjnych PAKIETÓW BADAŃ LABORATORYJNYCH Pakiet I Pakiet II Pakiet III Pakiet IV Pakiet V Pakiet VI Pakiet VII Pakiet VIII Pakiet IX Pakiet X "CUKRZYCA"

Bardziej szczegółowo

Część VI: Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego

Część VI: Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Część VI: Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego VI.1 Elementy dla tabel podsumowujących w Europejskim Publicznym Sprawozdaniu Oceniającym VI.1.1 Tabela podsumowująca

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

TRENING ZDROWOTNY jest to rodzaj aktywności fizycznej podjętej z motywów zdrowotnych, mającej na celu podniesienie poziomu wydolności i sprawności

TRENING ZDROWOTNY jest to rodzaj aktywności fizycznej podjętej z motywów zdrowotnych, mającej na celu podniesienie poziomu wydolności i sprawności TRENING ZDROWOTNY jest to rodzaj aktywności fizycznej podjętej z motywów zdrowotnych, mającej na celu podniesienie poziomu wydolności i sprawności psychofizycznej oraz usprawnienie procesów życiowych własnego

Bardziej szczegółowo

probiotyk o unikalnym składzie

probiotyk o unikalnym składzie ~s~qoy[jg probiotyk o unikalnym składzie ecovag, kapsułki dopochwowe, twarde. Skład jednej kapsułki Lactobacillus gasseri DSM 14869 nie mniej niż 10 8 CFU Lactobacillus rhamnosus DSM 14870 nie mniej niż

Bardziej szczegółowo

Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie:

Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie: Sieci neuropodobne XI, modelowanie neuronów biologicznie realistycznych 1 Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie: testowanie hipotez biologicznych i fizjologicznych eksperymenty na modelach

Bardziej szczegółowo

Nadciœnienie têtnicze4

Nadciœnienie têtnicze4 Nadciœnienie têtnicze4 Komórkowe sk³adniki od ywcze w zapobieganiu i terapii wspomagaj¹cej Fakty na temat nadciœnienia têtniczego Dlaczego Programy Zdrowia Komórkowego pomagaj¹ pacjentom z nadciœnieniem

Bardziej szczegółowo

Składniki odżywcze podzielone zostały ze względu na funkcje:

Składniki odżywcze podzielone zostały ze względu na funkcje: SKŁADNIKI ODŻYWCZE JAK JE UGRYŹĆ? Składnikami odżywczymi nazywamy związki występujące w produktach spożywczych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, które po spożyciu ulegają strawieniu i wchłonięciu ze

Bardziej szczegółowo

II. III. Środki dydaktyczne formularz testu. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Przebieg lekcji

II. III. Środki dydaktyczne formularz testu. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Przebieg lekcji Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: zna pojęcia wydalanie, filtracja, wchłanianie zwrotne; zna funkcje jakie pełni układ moczowy; nazywa narządy układu moczowego; określa rolę nerki,

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA PROCESU PIELĘGNOWANIA

DOKUMENTACJA PROCESU PIELĘGNOWANIA DOKUMENTACJA PROCESU PIELĘGNOWANIA Nazwa placówki szkoleniowej:. Oddział: Nazwisko i imię studenta:. Arkusz gromadzenia danych o pacjencie A. Dane personalne Inicjały pacjenta:. Płeć: M K Wiek: Stan cywilny:.

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

LISTA DIET STOSOWANYCH U ZAMAWIAJĄCEGO:

LISTA DIET STOSOWANYCH U ZAMAWIAJĄCEGO: LISTA DIET STOSOWANYCH U ZAMAWIAJĄCEGO: I. Trzyposiłkowe całodzienne racje pokarmowe Załącznik Nr 6 do siwz 1. Dieta podstawowa Stosowana u pacjentów niewymagających żywienia dietetycznego o zdrowym przewodzie

Bardziej szczegółowo

Województwo kujawsko-pomorskie 43 Województwo lubelskie 43. Województwo śląskie 47

Województwo kujawsko-pomorskie 43 Województwo lubelskie 43. Województwo śląskie 47 SPIS TREŚCI Dolne drogi moczowe, czyli jak jest kontrolowane oddawanie moczu 11 Budowa dolnych dróg moczowych 11 Dno i ściany pęcherza 12 Szyja pęcherza 13 Cewka moczowa 13 Kontrola oddawania moczu czy

Bardziej szczegółowo

Niedożywienie Katarzyna Szczerbińska Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum Kraków, Poland

Niedożywienie Katarzyna Szczerbińska Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum Kraków, Poland Niedożywienie Katarzyna Szczerbińska Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum Kraków, Poland Fizjologia starzenia się układu pokarmowego 1. Spadek zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

7 Oparzenia termiczne

7 Oparzenia termiczne 7 Oparzenia termiczne Nastêpstwa i zagro enia... 162 Jak oparzenie penetruje w g³¹b skóry?.... 163 Zagro enia przy rozleg³ych oparzeniach.... 164 Kiedy nale y iœæ do lekarza?... 164 Preparaty naturalne

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

Choroby alergiczne układu pokarmowego

Choroby alergiczne układu pokarmowego Choroby alergiczne układu pokarmowego Zbigniew Bartuzi Katedra i Klinika Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum w Bydgoszczy UMK 4 Reakcje alergiczne na pokarmy Typy

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna CEL/42/07/09. Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy

Aktywność fizyczna CEL/42/07/09. Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy CEL/42/07/09 Aktywność fizyczna Schemat postępowania w cukrzycy Aktywność fizyczna Ćwiczenia i gimnastyka są korzystne dla każdego, a w szczególności dla osób chorych na cukrzycę. Regularny ruch pomaga

Bardziej szczegółowo

Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa. 1.1 Anatomia układu nerwowego i. 1.14 Somatyczny układ nerwowy 3 1.1.5 Tkanka nerwowa 3

Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa. 1.1 Anatomia układu nerwowego i. 1.14 Somatyczny układ nerwowy 3 1.1.5 Tkanka nerwowa 3 Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa V VI 1 Anatomia i fizjologia 1.1 Anatomia układu nerwowego i 1.1.1 Ośrodkowy układ nerwowy i 1.1.2 Obwodowy układ nerwowy i 1.1.3 Autonomiczny (wegetatywny) układ

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

VI.2 Streszczenie planu zarządzania ryzykiem do publicznej wiadomości

VI.2 Streszczenie planu zarządzania ryzykiem do publicznej wiadomości VI.2 Streszczenie planu zarządzania ryzykiem do publicznej wiadomości VI.2.1 Epidemiologia Celovir jest lekiem zawierającym substancję czynną dizoproksyl tenofowiru w dawce 245 mg. Tenofowir w skojarzeniu

Bardziej szczegółowo

ZATRUCIA POKARMOWE KAŻDE ZATRUCIE POKARMOWE MOŻE BYĆ GROŹNE, SZCZEGÓLNIE DLA NIEMOWLĄT I DZIECI DO LAT 3, LUDZI OSŁABIONYCH I STARSZYCH.

ZATRUCIA POKARMOWE KAŻDE ZATRUCIE POKARMOWE MOŻE BYĆ GROŹNE, SZCZEGÓLNIE DLA NIEMOWLĄT I DZIECI DO LAT 3, LUDZI OSŁABIONYCH I STARSZYCH. ZATRUCIA POKARMOWE Zatrucia pokarmowe to ostre i gwałtowne dolegliwości żołądkowo-jelitowe objawiające się zwykle biegunką i wymiotami. Występują w stosunkowo krótkim czasie po spożyciu żywności skażonej

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: INFORMACJA DLA PACJENTA

Ulotka dołączona do opakowania: INFORMACJA DLA PACJENTA Ulotka dołączona do opakowania: INFORMACJA DLA PACJENTA RED SENES TEA Sennae folium Zioła do zaparzania w saszetkach, 20 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B/ saszetkę Substancja

Bardziej szczegółowo

Pies z chorobà krà enia. Co zrobiç, ebyêcie byli szcz Êliwi jak najd u ej?

Pies z chorobà krà enia. Co zrobiç, ebyêcie byli szcz Êliwi jak najd u ej? Pies z chorobà krà enia Co zrobiç, ebyêcie byli szcz Êliwi jak najd u ej? Co powinieneê wiedzieç o chorobach serca psa? Lekarz weterynarii rozpozna niewydolnoêç serca u Twojego psa. Sytuacja ta wymaga

Bardziej szczegółowo

Wydział Zdrowia Publicznego, Kierunek DIETETYKA, Studia I stopnia stacjonarne I rok, Rok akademicki 2013/2014

Wydział Zdrowia Publicznego, Kierunek DIETETYKA, Studia I stopnia stacjonarne I rok, Rok akademicki 2013/2014 Grupa 1 1 63571 2.1 3.1 4.1 8.1 12.1 14.1 2 63572 2.2 3.2 4.2 8.2 12.2 14.2 3 63573 2.3 3.3 4.3 8.3 12.3 14.3 4 63574 2.4 3.4 4.4 8.4 12.4 14.4 5 63575 2.5 3.5 4.5 8.5 12.5 14.5 6 63576 2.6 3.6 5.1 9.1

Bardziej szczegółowo

Dostęp do przewodu pokarmowego

Dostęp do przewodu pokarmowego Dostęp do przewodu pokarmowego Tomasz Kowalczyk Oddział Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej i Gastroenterologicznej, Szpital Uniwersytecki, Kraków Poradnia Żywieniowa, Nutricare, Kraków 1 Żywienie przez zgłębnik

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

WAGA FITNESS. analizatory masy cia a. www.wagi-medyczne.pl. Fitness, dietetyka, zdrowie. Tanita Japo ska jako od 1946 roku

WAGA FITNESS. analizatory masy cia a. www.wagi-medyczne.pl. Fitness, dietetyka, zdrowie. Tanita Japo ska jako od 1946 roku WAGA FITNESS NUMER PRODUKTU: TANITA BC-570 Fitness, dietetyka, zdrowie Tanita Japo ska jako od 1946 roku WAGA FITNESS NUMER PRODUKTU: TANITA BC-570 Opis produktu Analizator masy cia a do domowego u ytku

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 listopada 2003 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 listopada 2003 r. Dziennik Ustaw Nr 199 13762 Poz. 1949 i 1950 c) choroby trzustki upoêledzajàce jej czynnoêç wydzielniczà, d) przepukliny brzuszne, e) inne choroby uk adu pokarmowego upoêledzajàce 9) choroby uk adu moczowo-p

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku

Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku Szanowni Rodzice, Oddajemy w wasze rêce kolejn¹ informacjê, jak chroniæ Wasze

Bardziej szczegółowo

Parafina ciekła - Avena

Parafina ciekła - Avena Oznakowanie opakowania bezpośredniego (butelka PE, 500 g) Opakowanie przeznaczone do stosowania w lecznictwie zamkniętym Parafina ciekła - Avena Paraffinum liquidum Płyn doustny i na skórę, 1g/ 1g Zawartość

Bardziej szczegółowo

1. Izoenzymy cytochromu P450 a problem interakcji leków. 15

1. Izoenzymy cytochromu P450 a problem interakcji leków. 15 Spis treści 1. Izoenzymy cytochromu P450 a problem interakcji leków. 15 Izoenzym CYP2D6....................... 16 Izoenzym CYP3A4....................... 18 Izoenzym CYP1A2....................... 22 Izoenzym

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

Co zmienia się po przejściu z terapii insuliną ludzkà na analog insuliny?

Co zmienia się po przejściu z terapii insuliną ludzkà na analog insuliny? Zalecenia lekarza dla osób stosujàcych analogi insuliny (wype nia lekarz prowadzàcy) Co zmienia się po przejściu na analog insuliny? Mo esz spo yç dodatkowy posi ek 2 Zalecony preparat i dawka insuliny

Bardziej szczegółowo

Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking

Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking Agnieszka Kwiatkowska II rok USM Proces starzenia Spadek beztłuszczowej masy ciała, wzrost procentowej zawartości tkanki tłuszczowej, Spadek siły mięśniowej,

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWY PROGRAM NAUCZANIA FARMAKOLOGII I FARMAKOLOGII KLINICZNEJ DLA III, IV, V ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO

KOMPLEKSOWY PROGRAM NAUCZANIA FARMAKOLOGII I FARMAKOLOGII KLINICZNEJ DLA III, IV, V ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO KOMPLEKSOWY PROGRAM NAUCZANIA FARMAKOLOGII I FARMAKOLOGII KLINICZNEJ DLA III, IV, V ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO Zajêcia odbywaja siê w formie wyk³adów, æwiczeñ i seminariów oraz tzw. symulacji sytuacji klinicznych.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo