ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM"

Transkrypt

1 ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM DR JERZY KUSZTAL EGZAMIN - PISEMNY, WYKŁADY + EWENTUALNA LITERATURA A ODPOWIEDŹ 2-3 ZDANIA, CZYLI OPISÓWKA PÓŁTEST TZN. KONKRETNE PYTANIE Ekologia - zależność i współzależność między organizmami w środowisku. Sozologia (prof. Walery Getel) (grec. sozo -ratować, chronić logia - nauka) - czyli nauka o ochronie środowiska. Technika stara się wykorzystywać technologie biologiczne. Jakie znaczenie ma jakość środowiska dla procesu gospodarowania? Proces gospodarczy - to proces zmian w gospodarce przede wszystkim przekształceń jakościowo strukturalnych w rozbudowie gospodarki narodowej i wywołana jest rozwojem sił wytwórczych zapewniających odpowiedni wzrost produkcji i konsumpcji. Proces rozwoju gospodarczego przebiega równolegle w stosunku do procesu społecznego, który należy utożsamiać z systematyczną poprawą bytu ludzkości, wzrostem świadczeń socjalnych oraz powszechnością dostępu do urządzeń socjalnych. {Obecnie problemem socjalnym jest bezrobocie}. Rozpatrując te problemy należy zwrócić uwagę na harmonię między tymi procesami, brak tej harmonii pozbawia sens rozwoju. Musimy analizować rozwój w przestrzeni terytorialnej. Region - rozumiany jako obszar kraju wyróżniony podziałem administracyjnym jest czym więcej. Kryteria podziału administracji: 1. Podział administracyjny - region to jednostka o szczebel niższa od szczebla krajowego; 2. Regionem jest jednostka, która posiada władzę i sama sobie ją wybiera; 3. Region to jednostka, która posiada samodzielny budżet. 1

2 Po reformie ustawowej dopiero województwa mają wszystkie kryteria. Region to podmiot, który uczestniczy w gospodarowaniu. Władze muszą mieć wpływ na wykorzystanie pewnych zasobów. Polityka regionalna wyodrębniła zasoby miejscowe, do których zaliczamy: - zasoby naturalne, - zasoby ludzkie. Występuje tu zróżnicowanie, bo zasoby naturalne to zasoby stabilne (immobilne, nie przemieszczają się w przestrzeni), a ludzkie to lobilne (mobilne, czyli przemieszczające się). Immobilność zasobów naturalnych przyczynia się do koncentracji zasobów naturalnych. Koncentracja zasobów ludzkich wokół zasobów naturalnych. Korzyści to: efektywność gospodarowania; Niekorzyści: brak czynnika ludzkiego w jednym miejscu i brak stabilizacji życia ludzkiego. Zależność pomiędzy procesami rozwoju a jakością środowiska. Należy rozpatrywać przez celowość tych zależności. Generalnym celem rozwoju regionu jest stały wzrost dochodów realnych oraz poprawa warunków socjalnych jego mieszkańców, zapewnienie jakości życia. Cel ten jest trudny do mierzenia. Polityka regionalna określiła podzbiory celów konkretnych, a mianowicie: a) cele ekonomiczne, b) cele społeczne, c) cele ekologiczne. Taką strukturę celów konkretnych określono już w latach 60-tych. Cele ekonomiczne - można sprowadzić do optymalnego wykorzystania w danym czasie warunków i zasobów umiejscowionych w regionach zapewniającego osiąganie maksymalnej wydajności układu gospodarczego danego regionu. Ujęcie finansowe celów ekonomicznych - to stworzenie optymalnych warunków zapewniających maksymalną efektywność alokacji kapitałów. 2

3 Generalną zasadą rozwoju regionów jest wyrównanie różnic warunków życia społeczności poszczególnych regionów. Regiony bardzo bogate musiały się zgodzić na to, że szczebel centralny zabierał im nadwyżkę, która miała być przekazana biednym regionom ale to się nie sprawdziło bo szczebel centralny przejadł pieniądze. Podstawową zasadą rozwoju regionów jest zasada konkurencyjności. Mamy do czynienia ze zjawiskiem regionalizacji gospodarki. Państwa są pomijane w procesach gospodarczych, a brane pod uwagę regiony gospodarcze. Faktem jest silna regionalizacja gospodarki, która sprzyja napływowi kapitału. Region dąży do rozwoju wykorzystując swe zasoby naturalne. Koncentracja działalności gospodarczej jest oceniana pozytywnie w ekonomii, gdy zapewnia uzyskanie korzyści zewnętrznych. Korzyści polegają na tym, że nowy inwestor ma już dostęp do mediów i do wykwalifikowanej siły roboczej. Lokalizacja działalności w przestrzeni gospodarczej, gdzie istnieją inne podmioty, występuje proces współdziałania. Proces współdziałania zajmuje się pozyskiwaniem wzajemnych korzyści. Koncentracja jest pozytywna do momentu wystąpienia nadkoncentracji, a to zjawisko występuje gdy suma korzyści zewnętrznych jest mniejsza od sumy niekorzyści zewnętrznych. Zjawisko nadkoncentracji przyczynia się do wystąpienia 2 niekorzystnych tendencji: 1) stały spadek efektywności układu gospodarczego, 2) stałe pogorszenie się warunków socjalnych regionu. Konieczne są zmiany strukturalne aby nie występowały niekorzystne tendencje. Rozwój gospodarczy dokonuje się poprzez zmiany struktur gospodarczych. Stan środowiska przyrodniczego wywiera istotny wpływ na struktury gospodarcze, chodzi o oddziaływanie w sposób bierny lub w sposób aktywny. Oddziaływanie bierne środowiska na struktury powodowane jest tym, że czynnik środowiskowy stanowi ograniczenie o charakterze surowcowym, technologicznym i lokalizacyjnym. Ograniczenie surowcowe: np. obszar Katowic - węgiel - zbyt wysoka cena - przestarzałe technologie; - woda - bardzo małe zasoby lokalne wód - jakość zła: klasy wód: 3

4 - I klasa - woda zdatna do picia i hodowli niektórych ryb łososiowatych - 3% - II klasa - woda przeznaczona na rekreację - baseny % - III klasa - woda przeznaczona tylko do niektórych procesów technologicznych - wody pozaklasowe - około 60%. Bariera lokalizacyjna - tam gdzie największe bezrobocie - na Śląsku to: Bytom, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie - bardzo silna koncentracja i urbanizacja miast, brak terenów pod nowe inwestycje, jeśli są to wymagają rekultywacji, co jest bardzo drogie. Występują tu tereny poprzemysłowe około 15%. Gminy najbardziej rozwijające się na Śląsku to: Tychy, Gliwice - sprzyjające warunki. O konkurencyjności regionu decydują przede wszystkim następujące czynniki: 1) innowacyjność - zdolność tego obszaru do przyswajania i kreowania wynalazków, 2) jakość zasobów pracy rozpatrywana w aspekcie innowacyjności (chodzi o to aby odchodzić od pracy prostej - czyli kształcenie), 3) uwarunkowania ekologiczne, 4) system logistyczny danego regionu rozpatrywany w aspekcie powiązań przestrzennych w aspekcie krajowym i interregionalnym. Bariery o charakterze technologicznym - należy tu lokalizować nowoczesne kierunki działań: mikroelektronika, precyzja maszyn, przemysł spożywczy, przemysł kosmetyczny: - brak sterylnych warunków atmosferycznych do ich wytwarzania, - brak czystej wody. Czynnikiem decydującym o rozwoju regionu - jest gospodarka oparta na wiedzy a nie lokalizacja zasobów naturalnych. To było bierne oddziaływanie środowiska przyrodniczego. Środowisko przyrodnicze oddziałuje na proces gospodarczy w sposób aktywny, jest zjawiskiem dynamizującym kształtowanie się struktur gospodarczych. Jeśli jest samodzielna struktur gospodarcza na danym regionie i widzi cel rozwoju to eliminuje bariery, które występują w danym regionie. W Katowicach powinien być już w latach 60-tych aby chronić środowisko przed zniszczeniem. Zmiana w zakresie stosowanych technologii. 4

5 Cele społeczne Polityka społeczna - określa 2 grupy celów: 1) podstawowe, 2) wyższego rzędu. Do celów wyższego rzędu - zaliczamy: - wzrost czasu wolnego do dyspozycji człowieka {samorealizacja osobowości, - estetykę otoczenia w którym żyjemy. Do celów podstawowych - zaliczamy: - zagwarantowanie zatrudnienia - {w tej chwili upadek podmiotów gospodarczych, brak nowych podmiotów}, - dochody z pracy - {niska płaca, koszty gospodarstw bardzo duże}, - mieszkania - {są ale zbyt wysoko wycenione}, - zdrowie - {niespełnienie norm czystości powietrza - metale ciężkie, ewidentny wpływ środowiska na pogorszenie populacji ludzkiej, zanieczyszczenia gazami}, - wypoczynek, - oświatę. Koncentracja eko-rozwoju - musi nastąpić zmiana relacji między gospodarką a środowiskiem. Środowisko (w ujęciu systemowym) - to podsystem przyrodniczy złożony z elementów biotycznych i abiotycznych. Środowisko (definicja w prawie ochrony środowiska) - jest to ogół elementów przyrodniczych, w tym także przekształconych w wyniku działalności człowieka, a w szczególności powierzchnia ziemi, kopaliny, wody, powietrze, zwierzęta i rośliny, krajobraz oraz klimat. Elementy wymienione w tej definicji podlegają ochronie prawnej. W stosunku do środowiska stawia się wymóg występowania równowagi. Równowaga przyrodnicza - to stan, w którym na określonym obszarze istnieje równowaga we wzajemnym oddziaływaniu człowieka, składników przyrody żywej i układu warunków siedliskowych tworzonych przez składnik przyrody nieożywionej. Równowaga występuje wtedy, gdy ekosystem charakteryzuje się homeostazą (samoregulacją). Chcąc zarządzać środowiskiem należy wziąć pod uwagę, że jest to system złożony, gdzie założenia wynikają z teorii systemu. 5

6 Zarządzanie - jest to działanie polegające na spowodowaniu funkcjonowania rzeczy, organizacji lub osób podległy zarządzającemu zgodnie z wytyczonym przez niego celem. Zarządzanie środowiskiem dotyczy organizacji nastawionych na zysk, a również i innych organizacji. Powiązania między gospodarką a środowiskiem: 1) gospodarka korzysta z przestrzeni, 2) gospodarka korzysta z zasobów naturalnych, 3) gospodarka korzysta ze środowiska przekazując do niego odpady. Zarządzanie jest swoistego rodzaju wędrówką przez chaos, a tym samym konstruowaniem rzeczywistości z dostępnych zarządzającemu elementów, a mianowicie: pomysłów, ludzi i relacji między nimi, instytucji formalno-prawnych, a także środków materialnych i pieniężnych. Uwzględniając fakt, iż wszystkie organizacje działają w turbulacyjnym otoczeniu to istotą zarządzania jest panowanie nad różnorodnością i przekształcenie potencjalnych konfliktów we współpracę, która stwarza podstawę do przetrwania i rozwoju. Konflikty między władzą publiczną a organizacjami i innymi. Władza musi i będzie stosować narzędzia zmierzające do ochrony środowiska. Aktywną stroną obecnie jest gospodarka i organizacje biznesowe (np. ISO, EMAS i inne). Zarządzanie jest to proces podejmowania decyzji. Zakres decyzji to ustalanie prawidłowych relacji między gospodarką a środowiskiem, wiąże się z: 1) określaniem długofalowych celów strategicznych i sposobów ich realizacji, czyli budowanie strategii. Te strategie budowane są po stronie władzy publicznych i w ramach innych organizacji. Orientacja na pro-ekologiczne strategie rozwoju, 2) planowanie, czyli określanie sekwencji przyszłych działań oraz środków niezbędnych do ich zrealizowania. Ważną kwestią jest ustalenie priorytetów realizacji, 3) ważne decyzje w zakresie ustalania zakresu i metod kontroli, czyli sprawdzanie zgodności rzeczywiście realizowanych zadań z przyjętymi założeniami (Państwowy Monitoring Środowiska, Dozór Środowiskowy), 4) organizowanie - grupowanie zasobów materialnych i ludzkich oraz ustalanie relacji między nimi. Każdy podmiot gospodarczy musi mieć orientacje, który urząd udzieli mu regrementacji, 5) problem kierowania zachowaniami organizacji, odpowiedni system motywacji - oddziaływania na 6

7 te podmioty gospodarcze. Znajduje to odzwierciedlenie w instrumentach związanych ze środowiskiem - standardy, opłaty, rynki emisji zanieczyszczeń, 6) kształtowanie potencjału społecznego organizacji, czyli kształtowanie kultury organizacji, kształtowanie kultury ekologicznej - otrzymywanie certyfikatów, 7) specyficzne decyzje, które wymusza umiędzynarodowienie i globalizacja procesów zarządzania. Należy wziąć pod uwagę fakt, że należy uwzględnić problemy ochrony środowiska w UE, problemy polityki ekonomicznej w UE. Dodatkowo w aspekcie globalnym pojawiają się wymogi ISO w zarządzaniu środowiskiem. {Podmioty zagraniczne nie podejmują kontaktów gospodarczych z podmiotami nie posiadających ISO W naszym regionie Racibórz posiada ISO 14001}. Niezbędne jest uwzględnianie podstawowych cech reprezentujących proces zarządzania: 1) zarządzanie dotyczy przede wszystkim ludzi (problem współdziałania - eliminacja konfliktów, świadomości), 2) zarządzanie jest głęboko osadzone w kulturze, musi uwzględnić normy danej społeczności, 3) zarządzanie wymaga prostych wartości, które jednoczą pracowników. Odzwierciedlenie misji organizacji. Układy terytorialne mają wizję. 4) zarządzanie powinno prowadzić do tego, by organizacja była zdolna do uczenia się, czyli adaptacji do zmieniających się warunków a przede wszystkim do stałego doskonalenia uczestników. Problem stałego doskonalenia to dostosowanie do norm ISO ) zarządzanie wymaga komunikowania się, podstawowe znaczenie ma przepływ informacji. Prawnie udostępniony obowiązek przekazywania informacji społeczeństwu 6) zarządzanie wymaga odpowiedniego systemu wskaźników, który pozwala monitorować efektywność działania. Zarządzanie środowiskiem oznacza zarządzanie użytkowaniem, ochroną i kształtowaniem środowiska. Tak rozumiane zarządzanie środowiskiem występuje zarówno w układach terytorialnych (państwo, gmina, region) jak i w jednostkach gospodarczych (organizacjach działających dla zysku i nie tylko). W sytuacji, gdy występuje integracja zarządzania środowiskiem z ogólnym systemem zarządzania w danej organizacji można mówić o tzw. zarządzaniu środowiskowym, które występuje poprzez sformalizowane systemy zarządzania (ISO 14001, EMAS). 7

8 Rozpatrując zarządzanie środowiskiem należy zwrócić uwagę na cały system. System - to celowo wyodrębniona część rzeczywistości. Ogólnie mówi się o tzw. makrosystemie złożonym z systemu: - gospodarczego, - społecznego, - przyrodniczego. To pokazuje jak złożony jest obiekt systemu. W systemie wyróżnia się 2 sfery: 1) sfera procesów realnych, która obejmuje działalność skierowaną na podmioty materialne, 2) sfera regulacji, która jest utożsamiana z systemem sterującym, oznacza ona całość systemów decyzyjnych (procesów informacyjno - decyzyjnych) podejmowanych z myślą o kształtowaniu procesów realnych. Przez system zarządzania środowiskiem - należy rozumieć wyodrębnioną i odpowiednio uporządkowaną część rzeczywistości, która jest związana z zarządzaniem procesami użytkowania, ochrony i kształtowania środowiska. Ochrona środowiska (def. z ustawy) - polega na działaniu bądź zaniechaniu umożliwiającym przywrócenie równowagi przyrodniczej. Ochrona środowiska (w praktyce) - obejmuje działania dotyczące: - zapobieganiu niewłaściwemu użytkowaniu środowiska, - konserwatorskiej ochrony środowiska, - redukcji zanieczyszczeń, które powstają w procesach gospodarczych, - proekologicznej regulacji pozagospodarczej aktywności społeczeństwa, czyli sfera bytowokomunalna. Kształtowanie środowiska (z ustawy) - oznacza oddziaływanie na środowisko mające na celu uzyskiwanie zamierzonych efektów społecznych lub gospodarczych z równoczesnym zachowaniem równowagi przyrodniczej. 8

9 Podejście do środowiska: a) podejście witacentryczne - równość w stosunku do wszystkich form ożywionych, b) podejście konserwatorskie - chronimy drzewa, parki, rezerwaty przyrody, c) podejście technokratyczne - co technika zepsuje to technika naprawi, ale raz zniszczony ekosystem nie odzyska dawnego systemu, można stworzyć nowy ekosystem ale bardziej ubogi. Kształtowanie środowiska może przyczynić się do pozytywnych zmian jeżeli dotyczy środowiska silnie zmienionego w wyniku atropopresji (presji ze strony człowieka). Jako przykład można podać działania człowieka, które zmierzają do: 1) redukcji niektórych elementów systemu nadmiernie rozwiniętych ze względu na wcześniejszą ingerencję człowieka, 2) kompensacja, czyli uzupełnianie brakujących ogniw obiegów materii energii oraz formowania nowych łańcuchów obiegu w celu zwiększenia produktywności ekosystemów, 3) rekultywacji, czyli odtwarzania zdegradowanych ekosystemów poprzez wyeliminowanie czynników powodujących degradację środowiska. Użytkowanie - oznacza sposób i zakres korzystania przez człowieka zasobów i walorów środowiska. Wyróżniamy 2 rodzaje użytkowania: 1) użytkowanie bezpośrednie, 2) użytkowanie pośrednie. Użytkowanie bezpośrednie - oznacza korzystanie ze środowiska, które warunkuje możliwość życia człowieka, Użytkowanie pośrednie - oznacza korzystanie z elementów środowiska, w procesach gospodarczych to korzystanie wiąże się przede wszystkim z zagospodarowaniem przestrzeni oraz z użytkowaniem zasobów gospodarczych i wykorzystywaniem pojemności środowiska. Ze środowiskiem przyrodniczym związane są następujące pojęcia: Biosfera - oznacza otoczenie, w którym koncentruje się życie organiczne i zachodzą procesy fotosyntezy. Z punktu widzenia równowagi przyrodniczej istotnie jest pojęcie biocenozy - oznacza zespół organizmów roślinnych i zwierzęcych, w którym stosunki ilościowe utrzymują się na tym samym poziomie. Wyróżnia się 3 grupy żywych organizmów: 9

10 - producentów, - konsumentów, - reducentów. Organizmy tworzące biocenozę i zachodzące między nimi związki i ich interakcje z otoczeniem określa się mianem ekosystemu. Dla procesów gospodarczych ważne jest zagadnienie pojemności środowiska - chodzi o pojemność asymilacyjną. Pojemność środowiska - oznacza zdolność środowiska do ponoszenia obciążeń antropogennych a w szczególności technogennych. Tą graniczną cechą jest zachowanie równowagi przyrodniczej. Im bardziej złożony system tym większa pojemność. W przypadku naszego regionu - przekraczamy tę pojemność, np. Staw Kalina w okolicach Świętochłowic ma więcej fenoli niż wody. Potencjał środowiska - oznacza istniejący na danym obszarze zapas zasobów naturalnych oraz trwałość ukształtowanych warunków przyrodniczych decydujących o sile reprodukcji ekosystemu. Inaczej mówiąc potencjał środowiska - to suma zasobów naturalnych na danym obszarze oraz pojemność środowiska. Zasoby naturalne - to te składniki przyrody, które określają środowisko życia człowieka, a także stanowią czynniki procesów produkcyjnych. Należy zwrócić uwagę na reorientację zasobów naturalnych, kiedyś to podstawowe surowce np. rudy, obecnie to np. piękno krajobrazu i wartości klimatyczne. W ostateczności można przyjąć następującą definicję: Pod pojęciem zasobów naturalnych - rozumie się bogactwa naturalne (minerały, gleby, flora czy fauna), siły przyrody oraz walory środowiska decydujące o jakości życia człowieka (piękno krajobrazu, mikroklimat, przestrzeń geograficzna). Zakres użytkowania zasobów naturalnych zależy od rozwoju cywilizacyjnego. Fazy rozwoju cywilizacyjnego: - I faza - utoż 10

11 naturalnych, - III faza - to społeczeństwo postindustrialne - w tej fazie jawi się konkretny wymóg odmaterializowania produkcji i konsumpcji. Bardzo ważny aspekt jeśli chodzi o dążenie koncepcji rozwoju zrównoważonego. Klasyfikacja zasobów naturalnych I. Charakter procesów zachodzących w zasobach. 1. Biotyczne (procesy biologiczne, zwierzęta, roślinność). 2. Abiotyczne (minerały). wirusy II. Miejsce występowania zasobów - atmosfera - hydrosfera - litosfera - kosmos III. Ruchliwość - zasoby stabilne (immobilne - złoża surowców) - zasoby lobilne (mobilne - woda, powietrze, fauna) IV. Dostępność i opłacalność użytkowania danego zasobu a) rezerwa bieżąca - to zasoby rozpoznawane, które mogą być eksploatowany przy aktywnym poziomie cen b) rezerwa potencjalna - to funkcja popytu cen i kosztów wydobycia. Rezerwę tę określa skłonność podmiotów do wydatkowania określonej kwoty za jednostkę surowca c) zapas surowcowy - tworzą go pozostałe surowce znajdujące się w skorupie ziemskiej, których z ekonomicznego punktu widzenia nie opłaca się ich eksploatować. V. Stopień rozpoznania a) zasoby zidentyfikowane: - znana jest ich lokalizacja, - znana jest ilość złóż, - znana jest ich jakość b) zasoby wymierzone - ilość i jakość jest oszacowana ale dość dokładnie (błąd w granicach 20%) c) zasoby rozpoznane - surowce, których ilość i jakość częściowo rozpoznana i oszacowana na podstawie próby i układu geologicznego 11

12 d) zasoby nie odkryte - jedynie sformułowany wniosek o ich istnieniu na podstawie wniosku geologicznego e) zasoby hipotetyczne - zasoby nie odkryte, które zalegają głębiej niż możemy dokonać odwiertów f) zasoby spekulatywne - spekulujemy, że one gdzieś są. VI. Odnawialność: a) zasoby nieodnawialne: - podlegające recyklingowi - minerały nie energetyczne (złoża metali, niektóre surowce budowlane) - nie podlegające recyklingowi - surowce energetyczne np. węgiel b) zasoby odnawialne: - podział na własność - własność wspólna - powietrze, ryby morskie; - własność prywatna - cykl produkcji: cykl geologiczny, cykl sekularny (liczony w setki lat) cykl wielo i kilku letni (np. drzewa) cykl roczny (rośliny uprawiane przez rolników) cykl sezonowy cykl krótkookresowy. VII. Kryterium obfitości zasobów a) dobra wolne - znajdują się w przyrodzie w nadmiarze w stosunku do potrzeb. {W rzeczywistości nie ma dóbr wolnych za wyjątkiem piasku na Saharze} b)dobra ograniczone - typowe dobra ekonomiczne ich rzadkość decyduje o cenie. Występują cztery typy marnotrawstwa zasobów naturalnych: 1) eksploatacja rabunkowa - polegająca na nie właściwej kolejności zużywania zasobów naturalnych (eksploatacja węgla w Polsce) 2) niedostateczne wykorzystanie zasobów odnawialnych (siła spadku wód płynących) 3) nieracjonalna gospodarka zasobami nieodnawialnymi (wykorzystanie węgla w latach tych i nie istotna sprawność kotłów) 4) marnotrawstwo wynikające z nieoszczędnej eksploatacji surowców i złego zastosowania produktów końcowych (zbrojenia). 12

13 Warunki przyrodnicze - można zdefiniować jako określony zbiór i usytuowanie elementów środowiska, które w pewnych okolicznościach sprzyjają konkretnym zjawiskom lub procesom. Środowisko dzielimy na geokomponenty: powietrze, woda, litosfera, flora, fauna. Flora, fauna i człowiek są przedstawicielami świata ożywionego, które korzystają z warunków siedliskowych, które tworzą geokomponenty. Środowisko przyrodnicze ma układ hierarchiczny. Istnieją proste ekosystemy, które tworzą biocenozę danego obszaru. Środowisk przyrodnicze zapewnia to, że mamy do czynienia ze zmiennością jego w czasie. Hierarchiczny układ przestrzenny jednostek przyrodniczych zmienia się w czasie. Funkcjonowanie środowiska przyrodniczego oznacza zespół wszystkich procesów powodujących wymianę i transformacje materii, energii i informacji szczególnie informacji genetycznej. Naturalne układy przyrodnicze są w stanie równowagi. Chroniąc środowisko utrzymujemy równowagę. Dla procesów rozwojowych środowiska istotne znaczenie posiada stabilność systemu przyrodniczego. Stabilność systemu oznacza jego trwałość w warunkach niezmienionego otoczenia oraz zdolność do powrotu do stanu pierwotnego po ustąpieniu zewnętrznych czynników zakłócających. Stabilność systemu jest wypadkową odporności i elastyczności systemu. Odporność to progowa wartość parametru otoczenia, przy którym system nie zmienia się lub zmiany mają charakter odnawialny (są określone wartości progowe, np. czystość powietrza). Elastyczność określa tempo lub stopień odtworzenia początkowych charakterystyk systemu po ustąpieniu zakłócenia. Jakie czynniki wpływają na stabilność systemu? Wpływ otoczenia, zadłużenie generowane przez otoczenie stres i zakłócenia. Stres to zjawisko ciągłe lub nieustannie oddziaływujące na środowisko (np. zanieczyszczanie powietrza atmosferycznego). Zakłócenie to zjawisko jednorazowe, nie ciągłe (np. katastrofa ekologiczna wywrócenie się cysterny z benzyną). 13

14 Rodzaje zakłóceń: - znane systemowi przyrodniczemu maja również korzystny wpływ na środowisko przyczyniając się do różnorodności środowiska środowisko się do nich dostosowuje i wpływa to na stabilność, - nieznane (obce) generuje je człowiek, a środowisko nie jest w stanie stworzyć mechanizmów stabilizujących (np. chemizacja życia). Oddziaływanie zakłóceń na środowisko przyrodnicze: 1. o charakterze wzbogacającym to renaturalizacja obszarów, np. ekosystem lasów Górnego Śląska został przekształcony przeważają lasy iglaste, gdzie wcześniej były to lasy liściaste i obecnie dąży się do odwrócenia tego procesu i powrotu do stanu wcześniejszego, 2. oddziaływanie kompensujące chcemy zrekompensować środowisku ubytki jakie człowiek poczynił swoim działaniem, 3. oddziaływanie destruktywne zubażają ekosystem i eliminują równowagę przyrodniczą, a w obrębie tych oddziaływań można wyróżnić cztery typy reakcji ekosystemu: - degradacja czyli zubożanie to przesunięcie systemu przyrodniczego na niższy poziom płaszczyzny termodynamiczno informacyjnej (giną pewne elementy systemu przyrodniczego) - degeneracja to rozpad zależności wewnętrznych pomiędzy składnikami, co powoduje zanik mechanizmów stabilizujących (w związku z tym nie występuje równowaga przyrodnicza), - dysfunkcja to zmiana sposobu przepływu materii, energii i informacji bez wyraźnych zmian struktury przyrodniczej, - dekompozycja zmiana struktury, składu i relacji pomiędzy składnikami systemu przyrodniczego, co prowadzi do dezintegracji systemu i utracenia równowagi przyrodniczej; może być wynikiem degeneracji lub dysfunkcji systemu przyrodniczego. Wyróżnia się cztery formy antropogenicznych przekształceń środowiska: - zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, - antropogenne odkształcenie hydrosfery, - degradacje powierzchni ziemi, - antropogenne przeobrażenie szaty roślinnej i fauny. 14

15 Zmiany w środowisku odzwierciedlają zmiany w krajobrazie i mamy pięć typów krajobrazów: 1. krajobrazy naturalne brak wpływu ludzkiego na faunę i florę (szczyty gór), 2. krajobrazy subnaturalne fauna i flora spontaniczna przy jednoczesnej antropogennej modyfikacji słabej (chronione kompleksy leśne), 3. krajobrazy seminaturalne spontaniczna roślinność, ale występuje silny wpływ człowieka (ubogie łąki, obszary leśne nie chronione, wrzosowiska), 4. krajobrazy rolnicze roślinność silnie zorganizowana i kontrolowana przez człowieka; silne oddziaływanie człowieka na glebę; 5. krajobrazy zurbanizowane zubożała fauna i flora; musimy zapewnić równowagę na obszarach zurbanizowanych, gdyż skutki jakie obserwujemy na tych obszarach to degradacja środowiska. Geokomponenty środowiska: 1. Powietrze atmosferyczne O zanieczyszczeniu powietrza mówi się, gdy zawiera ono inne substancje poza właściwym składem powietrza, ale także wówczas, gdy jest zbyt dużo jednego ze składników powietrza. Do zanieczyszczeń należą: zanieczyszczenia naturalne generowane przez przyrodę (np. wybuchy wulkanów, pożary lasów) oraz zanieczyszczenia sztuczne, które mogą przybrać postać pyłów, gazów albo mgły (aerozole). Wyróżnia się około 400 rodzajów zanieczyszczeń. Zanieczyszczenia pierwotne emitowane do powietrza i zanieczyszczenia wtórne, które powstają w powietrzu po reakcji. Emitenty to procesy spalania (energetyka, transport), przemysł, materiały budowlane (pyły z pieców obrotowych i suszarni). Gazy 1) CO 2 stwarza podstawę do budowy roślin, jednakże jest go tak dużo, że flora nie poradziłaby sobie. Gaz ten przyczynia się do ocieplania środowiska ziemi, topi się lód, może dojść do wzrostu temperatury ziemi i powietrza. 2) SO 2 (dwutlenek siarki) jest emitowany w ogromnych ilościach i szkodliwy dla flory. Rośliny przyswajając ten gaz niszczą sobie aparat asymilacyjny. Dwutlenek siarki jest szkodliwy dla drzew iglastych. SO 2 w środowisku mokrym prowadzi do powstania kwasu siarkowego i siarczanego występuje wówczas zjawisko smogu kwaśnego (londyńskiego), co dla człowieka jest niekorzystne i może spowodować jego śmierć.3) O 2 (tlenek 15

16 węgla) jest emitowany przez samochody i ilość jego jest ograniczana. 4) dwutlenek azotu niewiele tego gazy powstaje w procesach spalania, ale duże jego ilości powstają w wysokiej temperaturze (energetyka wysokotemperaturowa). Gaz ten przenika przez pęcherzyki płuc i w kontakcie z wodą powstaje kwas azotowy i azotawy, który przy dużych stężeniach jest niebezpieczny dla życia człowieka. Wtórnie powstaje także ozon, który jest trucizna i przyczynia się do powstania smogu fotochemicznego (smog Los Angeles). Smog ten powstaje w nasłonecznieniu i w połączeniu z wyżem atmosferycznym oraz przy obecnym stężeniu i emisji dwutlenku azotu powoduje wzrost umieralności mieszkańców. 5) węglowodory aromatyczne najgroźniejszy składnik spalin, a wśród nich benzoalfapiren - to węglowodór o właściwościach rakotwórczych powstający we wszystkich procesach spalania (koksownie, samochody, papierosy) ilość jego jest w naszym regionie ponadnormatywna. PYŁY Pyły dzielimy na: 1) toksyczne (trucizny) związki metali ciężkich (arsen, ołów, karbon). 2) pyły wyjątkowo szkodliwe (azbest, wolna krzemionka) maja właściwości rakotwórcze. 3) pyły mniej szkodliwe węgiel, gips, żelazo ich szkodliwość jest zależna od wielkości ziarna (im mniejsze ziarno tym większa szkodliwość). Małe cząsteczki unoszą się i są to pyły zawieszone, których średnica ziarna jest mniejsza od 10 mikrometrów. Wśród pyłów występują także substancje radioaktywne tzw. radionukleidy, które są odpowiedzialne za promieniowanie w powietrzu. Nie ma sposobu na przyspieszenie rozkładu związków promieniotwórczych. W powietrzu występują takie związki jak strand 90 izotop, którego okres rozkładu wynosi 28 lat, a który prowadzi do mutacji komórek, gromadzi się w kościach i występuje na obszarze zurbanizowanym, a także cez 137 jego okres rozkładu to 33 lata, gromadzi się w tkankach miękkich człowieka i prowadzi do zmian nowotworowych. Znany jest także J131, którego czas rozkładu jest stosunkowo krótki, gdyż wynosi 14 dni (po Czarnobylu) HYDROSFERA Hydrosfera określa stan wód powierzchniowych oraz głębinowych. Stan wód powierzchniowych determinowany jest wielkością ścieków przekazywanych do rzek. Na 1 mieszkańca przypada 68 m 3 /s (to ¼ wody w naszym kraju). Wielkość wód to zasób dyspozycyjny dla człowieka, który ustala się jako różnicę pomiędzy odpływem całkowitym, a odpływem nienaruszalnym. Odpływ całkowity to ilość wody, która płynie w 16

17 rzece, a odpływ nienaruszalny to ilość wody, która musi zostać w rzece dla życia organizmów. O skali negatywnego oddziaływania ścieków na wodę decyduje nie ich ilość, ale stopień oczyszczenia. Z ogólnej ilości ścieków komunalnych jedynie 57% przechodziło przez urządzenia oczyszczające, a reszta nie była oczyszczana. Z tych 57% zaledwie 27% było oczyszczonych w stopniu zadowalającym. Ścieki przemysłowe są oczyszczane w 80% przy czym za oczyszczenie uważa się przepływ ścieków przez kratę, która zatrzymuje duże elementy. W stopniu zadowalającym oczyszcza się 26% ścieków przemysłowych. W ramach ścieków przemysłowych trzeba zwrócić uwagę na wody dołowe z kopalń wraz z którymi przekazywane są duże ilości soli (chlorki i siarczany). 55 tys. soli przekazuje się codziennie do rzek. W części wód dołowych istnieją duże ilości pierwiastków promieniotwórczych9kopalnie: Piast, Krupiński, Ziemowit, Czeczott, Silesia). W tych wodach występuje rad w ilościach ogromnych. Wody głębinowe to wody strategiczne np. zawierciański zbiór wód głębinowych, gliwicki, olkuski. POWIERZCHNIA ZIEMI Degradację Ziemi stanowią takie modyfikacje jej fizycznych, chemicznych i biologicznych właściwości, które pogarszają biologiczna aktywność środowiska ze szczególnym uwzględnieniem produkcji środków żywności, warunków ekologiczno sanitarnych populacji ludzkich i estetycznych walorów krajobrazu. Degradacja Ziemi to nie tylko degradacja gleby lecz także ukształtowania powierzchni Ziemi. Widoczne przemiany wynikają z naruszenia górotworu. Naruszenie górotworu oznacza wszelkie procesy wywołujące zmiany typu geomechanicznego w ukształtowanie powierzchni Ziemi i w jej powierzchniową wartość, w której prowadzi się eksploatacje surowców. Naruszenie górotworu następuje wskutek działalności górniczej, budowania nasypów, wykopów, betonowania i innych. Oddziaływanie eksploatacji górniczej: - bezpośrednie, które polega na zajmowaniu terenu przez wyrobiska; górnictwo odkrywkowe, odkrywki wielkoprzestrzenne (powyżej 100 ha mające wyrobiska) - prowadzi to do zmiany systemu społecznego, - pośrednie, które przejawia się w kolejno występujących zmianach typu geomechanicznego, hydrologicznego, biologicznego. Wynika z działalności górnictwa głębinowego (niecki, zapadliska, uskoki). 17

18 Oddziaływanie górnictwa głębinowego to tzw. szkody górnicze, które występują w całym cyklu eksploatowania. Badanie interdyscyplinarne wykazało, iż wstrząsami szkodliwymi są wstrząsy o sile 10 7 J (powodują uszkodzenia budynków mieszkalnych). Zanieczyszczenie gleby następuje w szczególności przez metale ciężkie. Instytut Ekologii podjął badania i wykrył duże zanieczyszczenie gleby ołowiem i kadmem. Podzielono ziemię rolniczą na kategorie: A,B i C. Obszarów zagrożonych ekologicznie w kraju mamy dużo i opierając się na stężeniu toksyn występującym w glebie występują następujące kategorie: - kategoria 1 (12 punktów ujemnych) Bytom, Kędzierzyn Koźle, - kategoria 2 (max 9 punktów ujemnych) Czeladź, Świętochłowice, Będzin, Jaworzno, Katowice, Piekary Śląskie, Sosnowiec, Sławków, Wałbrzych - kategoria 3 (max 7 punktów ujemnych) Degradacja środowiska przejawia się w postaci barier ekologicznych i w postaci strat ekologicznych. Straty ekologiczne to negatywne skutki i zjawiska spowodowane zanieczyszczeniem środowiska, które prowadzą do pogarszania jakości życia. Straty te można rozumieć jako: - społecznie zbędne zużycie czynników wytwórczych, - wzrost kosztów funkcjonowania jednostek gospodarczych w zdegradowanym środowisku W ostateczności straty ekologiczne powodują: - uszczuplenie majątku narodowego, - zmniejszenie gospodarczych możliwości wytwórczych, - obciążenie dochodu narodowego, - pogorszenie warunków zdrowotnych ludności. Nasz system nie sprzyja szacowaniu strat, ale przeprowadzono badanie i wykazano, iż straty te miały taką wielkość jak 30% produkcji wytwarzanej w tym czasie. Degradacja sumarycznie prowadzi do kryzysu ekologicznego. Staje się zaprzeczeniem procesów rozwojowych, następuje uszczuplenie ekonomicznych środków produkcji. Akty proekologiczne: 18

19 - raport Utanta człowiek i jego środowisko; zagrożenie wybuchem wojny nuklearnej, wyżywienie ludzi, kryzys środowiska, - konferencja w Sztokholmie 62 rok opracowano politykę ekologiczną, mówi się o rozwoju zrównoważonym, o ekorozwoju, - raport p. Bruntland wskazał na zasadniczą konieczność reorientacji - Szczyt Ziemi Rio de Janeiro 1992 rok Agenda 21 to dekret zobowiązujący rządy poszczególnych państw do konkretnych działań; organizacje biznesowe takie jak Izba handlu określają zasady dotyczące środowiska, - Traktat z Maastricht 92 roku wprowadził ekorozwój jako zasadę ustrojową UE, - 92 roku Unia wprowadziła 5 program działania Na drodze do zrównoważenia tj. polityka i program działania w dziedzinie ekorozwoju, - Szczyt Ziemi w Johanesburgu i konferencje klimatyczne ustalono limity zanieczyszczeń, które są coraz to zmniejszane. Ekorozwój aktualnie oznacza taki sposób prowadzenia działalności gospodarczej, kształtowania i wykorzystywania potencjału środowiska oraz organizacji życia społecznego, która zapewni dynamiczny rozwój jakościowo nowych procesów produkcyjnych, trwałość użytkowania zasobów przyrodniczych oraz poprawę a następnie utrzymanie wysokiej jakości życia. Ekorozwój to wizja, którą musimy zapewnić by zachować ciągłość funkcjonowania systemu: 1) określenie wizji, 2) ustalenie zasad, których przestrzeganie będzie nas zbliżać do osiągnięcia wizji, 3) określamy cele strategiczne 4) tworzymy odpowiednia strukturę podmiotową, odpowiedzialną za osiągnięcie tych celów, 5) określenie struktury instrumentów wykorzystywanych przez odpowiednie instytucje dla kształtowania odpowiednich zachować gospodarczych 6) kontrola, monitoring efektów podjętych zadań. Ekorozwój ma trzy wymiary: - ekologiczny - ekonomiczny - społeczny. 19

20 Ekorozwój to odmiana rozwoju gospodarczego lecz dokonuje się innego podejścia do bazy jaka jest kapitał użytkowany w procesach gospodarczych. Uwzględnia rozróżnienie między kapitałem a dochodem. Kapitał jest to źródło przychodu, a dochód jest dopiero ta wartością, którą można konsumować. Zwraca się uwagę, by nie konsumować kapitału. Ekorozwój wyodrębnia trzy rodzaje kapitału: 1) kapitał antropogeniczny stworzony przez człowieka; dobra w postaci budynków, narzędzie, środków finansowych; staramy się go pomnażać 2) kapitał podstawowy (naturalny) obejmuje zasoby niezbędne do życia, których nie można zastąpić innymi (warstwa ozonowa, globalny klimat, różnorodność biologiczną, wszechocean, lądolody) 3) inny kapitał naturalny obejmujący odnawialne zasoby naturalne oraz zasoby o charakterze nieodnawialnym dające jednak zastąpić się kapitałem antropogenicznym. Ekorozwój oznacza właściwe rozpatrywanie zjawisk i wybór odpowiednich priorytetów rozwojowych, traktowanie środowiska jako całości, które nie może podlegać zmianom rewolucyjnym i powinno ograniczać negatywne oddziaływanie naszej działalności. Wizja ekorozwoju misi być coraz bardziej konkretyzowana i chcąc dokładnie go skonkretyzować należy określić zbiór cech, zasad, celów i ładów. 1) Zbiór cech uznaje się, że ekorozwój to rozwój zrównoważony, trwały i samopodtrzymujący się. Rozwój zrównoważony polega na maksymalizacji korzyści netto z rozwoju ekonomicznego, chroniąc jednocześnie oraz zapewniając odtworzenie się użyteczności i jakości środowiska w długim okresie czasu. Rozwój gospodarczy musi oznaczać nie tylko wzrost dochodu na głowę ludności, ale także poprawę innych parametrów jakości życia (dobrobytu społecznego). Uznaje się, że rozwój zrównoważony wymaga niezbędnych zmian strukturalnych w gospodarce i społeczeństwie. Rozwój trwały kategoria trwałości oznacza, iż żaden z elementów wektora zasileń procesów gospodarczych nie powinien się zmniejszać w nieskończonym horyzoncie czasu (by dać następnym pokoleniom takie same możliwości rozwoju). Rozwój samopodtrzymujący się każdy system funkcjonujący musi liczyć się z różnymi zakłóceniami i wykorzystywać swoje rezerwy, by się utrzymywać. My także musimy mieć pewne rezerwy w użytkowaniu zasobów środowiskowych. 20

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz ZRÓWNOWA WNOWAŻONEGO ONEGO ROZWOJU. Szymon Szewrański

Edukacja na rzecz ZRÓWNOWA WNOWAŻONEGO ONEGO ROZWOJU. Szymon Szewrański Szymon Szewrański Edukacja na rzecz ZRÓWNOWA WNOWAŻONEGO ONEGO ROZWOJU 1968 Raporty Klubu Rzymskiego 1969 Człowiek i jego środowisko raport U Thanta brak relacji technika a ochrona środowiska wyniszczenie

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Bibliografia. Akty prawne

Bibliografia. Akty prawne Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. Dz. U. Nr 115, poz. 1229; 3. Ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY

PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY Danuta Rozmarynowska Gimnazjum Publiczne w Głuszycy PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY I. Wyjątki z rozporządzeń MENiS w sprawie programów nauczania.

Bardziej szczegółowo

Lista przedsięwzięć priorytetowych WFOŚiGW we Wrocławiu planowanych do dofinansowania w 2013 r.

Lista przedsięwzięć priorytetowych WFOŚiGW we Wrocławiu planowanych do dofinansowania w 2013 r. Lista przedsięwzięć priorytetowych Funduszu na rok 2013 została sporządzona w oparciu o hierarchię celów wynikającą z polityki ekologicznej państwa, Programu zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE PRZESTRZENNE W KSZTAŁTOWANIU ŚRODOWISKA

PLANOWANIE PRZESTRZENNE W KSZTAŁTOWANIU ŚRODOWISKA PLANOWANIE PRZESTRZENNE W KSZTAŁTOWANIU ŚRODOWISKA PROBLEM LOKOWANIA INWESTYCJI PLANOWANIE PRZESTRZENNE A LOKALIZACJA INWESTYCJI Koherencja lokalizacyjna każdej działalności właściwe miejsce (poszukiwanie

Bardziej szczegółowo

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu www.sn-pl.eu Cele główne Ochrona i poprawa stanu środowiska, w tym: Poprawa ochrony przeciwpowodziowej Stworzenie ukierunkowanej

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE

OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz środków budżetu państwa przy wsparciu Euroregionu Nysa OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE (aktualny

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE Joanna Kwapisz Główny specjalista Tel. 22 57 92 274 Departament Gospodarki Odpadami Obowiązujące Ochrona powierzchni regulacje ziemi prawne Poziom UE: Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

25 lat działalności NFOŚiGW

25 lat działalności NFOŚiGW 25 lat działalności NFOŚiGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 25 lat doświadczenia w finansowaniu projektów z obszaru ochrony środowiska powołany w okresie zmian ustrojowych w 1989

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

Chemia stosowana, odpady i zarządzanie chemikaliami

Chemia stosowana, odpady i zarządzanie chemikaliami Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Chemia stosowana, odpady i zarządzanie chemikaliami Prowadzący: dr Elżbieta Megiel Plan wykładów Data Zagadnienia 7.03 Chemia stosowana 14.03 Zielona chemia 21.03

Bardziej szczegółowo

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 2 z 8 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Opracowano w Instytucie Nafty i Gazu System KZR INiG-PIB/3 2 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 3 z 8 Spis

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska Województwa Małopolskiego na lata 2005-2012

Program Ochrony Środowiska Województwa Małopolskiego na lata 2005-2012 Program Ochrony Środowiska Województwa Małopolskiego Punktem odniesienia dla planowania polityki ekologicznej Województwa Małopolskiego była ocena: - aktualnego stanu środowiska, - realizacji opracowanego

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej?

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej? Artur Prażniewski Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego 1. Definicja Spójność terytorialna przynosi coraz to nowe zagadnienia oraz stawia istniejące problemy w nowym świetle.

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Gdańsk, 2012 Zarządzanie planem gospodarki odpadami Warunkiem realizacji planu gospodarki odpadami jest ustalenie systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA WE WŁOCŁAWKU REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ Koordynator ścieżki dr Wojciech Górecki Szczegółowe cele kształcenia i wychowania dla ścieżki ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Plan Prezentacji Cel artykułu Dlaczego działalność przemysłowa wiąże się z ryzykiem?

Bardziej szczegółowo

Ramowa Dyrektywa Wodna cele i zadania. Olsztyn, 14.04.2010r.

Ramowa Dyrektywa Wodna cele i zadania. Olsztyn, 14.04.2010r. Ramowa Dyrektywa Wodna cele i zadania Olsztyn, 14.04.2010r. Ramowa Dyrektywa Wodna Dyrektywa 2000/60/EC Parlamentu Europejskiego i Rady Wspólnoty Europejskiej Celem Dyrektywy jest ustalenie ram dla ochrony

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Dr Wojciech Piontek X SPOTKANIE FORUM: Dobre praktyki w gospodarce odpadami WARSZAWA - 26 KWIETNIA 2012 Czemu służy polityka środowiskowa (klimatyczna,

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Środowiska dla miasta Poznania na lata 2013-2016, z perspektywą 2020 roku

Program Ochrony Środowiska dla miasta Poznania na lata 2013-2016, z perspektywą 2020 roku Program Ochrony Środowiska dla miasta Poznania na lata 2013-2016, z perspektywą 2020 roku Podstawy do opracowania Programu Podstawa prawna: ustawa z dnia 27.04.2001 r. - Prawo ochrony środowiska: Prezydent

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Prof. UAM dr hab. Renata Graf Zakład Hydrologii I Gospodarki Wodnej, Instytut Geografii Fizycznej I Kształtowania Środowiska Przyrodniczego,

Bardziej szczegółowo

REWITALIZACJA OBSZARÓW POGÓRNICZYCH POŁOŻONYCH W OBRĘBIE MIAST

REWITALIZACJA OBSZARÓW POGÓRNICZYCH POŁOŻONYCH W OBRĘBIE MIAST INSTYTUT GOSPODARKI SUROWCAMI MINERALNYMI I ENERGIĄ PAN Pracownia Badań Strategicznych Dr hab. inż. Elżbieta Pietrzyk-Sokulska prof. ndzw. REWITALIZACJA OBSZARÓW POGÓRNICZYCH POŁOŻONYCH W OBRĘBIE MIAST

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ Zrównoważony rozwój w strategii woj. wielkopolskiego wprowadzenie do części warsztatowej Patrycja Romaniuk, Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć Poznań, 04.03.2013 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ

Bardziej szczegółowo

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA PO IiŚ 2014-2020 stan prac Joanna Miniewicz WFOŚiGW w Gdańsku Fundusze polityki spójności 2014-2020 Infrastruktura i Środowisko 27 513,90 Inteligentny Rozwój 8 614,10 Wiedza,

Bardziej szczegółowo

Środowiskowo-przestrzenne aspekty eksploatacji gazu z łupków

Środowiskowo-przestrzenne aspekty eksploatacji gazu z łupków Środowiskowo-przestrzenne aspekty eksploatacji gazu z łupków dr inż. Andrzej Tyszecki Poznań, 21 listopada 2012 Aspekty prawne Obszary: lądowe i morskie Prawo: krajowe, UE i międzynarodowe Problemy: zmienność

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 11

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 11 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 11 Rozdział 1 EWOLUCJA TEORII ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKIEM... 15 1.1. Zasady naukowej organizacji szkoła klasycznej teorii organizacji... 15 1.1.1. Szkoła naukowej organizacji

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020

Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Zakres, ocena i rekomendacje Jakub Szymański Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM Cel i zakres Prognozy

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Najistotniejszym problemem programu poprawy jakości wód jest budowa oczyszczalni ścieków. W przemyśle konieczne jest zamknięcie technologicznych obiegów wody, zaś w elektroenergetyce - zaprzestanie zrzutu

Bardziej szczegółowo

RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ

RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ dr inż. Małgorzata Bogucka-Szymalska Departament Zasobów Wodnych Warszawa, 11-12 czerwca 2015 r. Dyrektywy istotne dla inwestycji wodnych

Bardziej szczegółowo

Głos organizacji pozarządowych w programowaniu Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 województwo małopolskie

Głos organizacji pozarządowych w programowaniu Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 województwo małopolskie Głos organizacji pozarządowych w programowaniu Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 województwo małopolskie Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Kraków 27 stycznia 2010 r. Źródła prawa Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003); Ustawa o ochronie przyrody

Bardziej szczegółowo

Pozwolenie zintegrowane jako przykład europeizacji reglamentowanego korzystania ze środowiska

Pozwolenie zintegrowane jako przykład europeizacji reglamentowanego korzystania ze środowiska dr Mariusz Baran Katedra Prawa Ochrony Środowiska Uniwersytet Jagielloński Pozwolenie zintegrowane jako przykład europeizacji reglamentowanego korzystania ze środowiska Konspekt referatu 1. Regulacje prawych

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O ŚRODOWISKU

INFORMACJA O ŚRODOWISKU INFORMACJA O ŚRODOWISKU Prawo ochrony środowiska dr Tomasz Poskrobko PAŃSTWOWY MONITORING ŚRODOWISKA PAŃSTWOWY MONITORING ŚRODOWISKA Podstawy prawne PMŚ tworzą: ustawa Prawo ochrony środowiska zawiera

Bardziej szczegółowo

VI. Priorytety ekologiczne Powiatu Poznańskiego

VI. Priorytety ekologiczne Powiatu Poznańskiego VI. Priorytety ekologiczne Powiatu Poznańskiego Program ochrony środowiska dla Powiatu Poznańskiego, w myśl art. 17 ust. 1 ustawy Prawo ochrony środowiska opracowany został zgodnie z Polityką ekologiczną

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe Dorota Wyszkowska Anna Rogalewska Białowieża, 4 6 grudzień 2013 Zielona gospodarka na forum międzynarodowym

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM Dr inż. Anna Żornaczuk-Łuba Zastępca dyrektora Departamentu Leśnictwa i Ochrony Przyrody Ministerstwo Środowiska Polanica Zdrój 23 maja 2014 r.

Bardziej szczegółowo

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

Wartości wysoko cenione i ich odzwierciedlenie w polityce przestrzennej

Wartości wysoko cenione i ich odzwierciedlenie w polityce przestrzennej Wartości wysoko cenione i ich odzwierciedlenie w polityce przestrzennej Dr Piotr Fogel Instytut Gospodarki Przestrzennej i Mieszkalnictwa Warszawa 1 Planowanie przestrzenne jako Jedyny sposób osiągania

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA. Zagadnienia, problemy, wskazania

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA. Zagadnienia, problemy, wskazania PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA Zagadnienia, problemy, wskazania Opracował: mgr inż. Jerzy Piszczek Katowice, grudzień 2009r. I. WPROWADZENIE Praktyczna realizacja zasad zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Proces informowania przedstawicieli pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów w europejskim

Proces informowania przedstawicieli pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów w europejskim Proces informowania przedstawicieli pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów w europejskim przemyśle stalowym Wnioski i zalecenia Kwiecień 2015 1 Przypomnienie

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu Poznań, 28 maja 2013 r. Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW 1 Marek Zieliński Zastępca Prezesa Zarządu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

- zaspokajają te potrzeby mieszkańców właściwych im fragmentów regionu, które są również odczuwane przez mieszkańców całego regionu.

- zaspokajają te potrzeby mieszkańców właściwych im fragmentów regionu, które są również odczuwane przez mieszkańców całego regionu. Polityka intraregionalna pojęcie. - działalność instytucji publicznych funkcjonujących wewnątrz regionu, czyli województwa, - regionalny układ stosunków społecznych, w których występuje wyraźna obecność

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Rola usług publicznych i ekosystemowych w kształtowaniu zrównoważonego rozwoju

Rola usług publicznych i ekosystemowych w kształtowaniu zrównoważonego rozwoju Rola usług publicznych i ekosystemowych w kształtowaniu zrównoważonego rozwoju Katowice, 23.11.2012 r. dr Leszek Trząski mgr Małgorzata Kantor Główny Instytut Górnictwa Sfinansowano ze środków Narodowego

Bardziej szczegółowo

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Dr Marek Wigier Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa Kraków, 25 października 2013 roku Definicja

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Polityka energetyczna Polski do 2030 roku Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Uwarunkowania PEP do 2030 Polityka energetyczna Unii Europejskiej: Pakiet klimatyczny-

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego PLAN OCHRONY ŚWIĘTOKRZYSKIEGO PARKU NARODOWEGO z uwzględnieniem zakresu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Łysogóry Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012

TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012 TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012 Katedra Gospodarki Nieruchomościami i Rozwoju Regionalnego (nazwa Jednostki Organizacyjnej) Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 127/05/2013 Senatu UR z dnia 23 maja 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW OCHRONA ŚRODOWISKA poziom profil tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r.

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. 1. Termin naboru wniosków od 02.04.2013 r. do 06.05.2013 r. 1. Konkurs ogłoszony w ośmiu kategoriach. 2. Całkowita

Bardziej szczegółowo

Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej:

Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej: Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej: uwarunkowania prawne Efektywność energetyczna w budownictwie i przemyśle Wrocław, 14-15 listopada 2012 Zagadnienia Prawo

Bardziej szczegółowo

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004 KSZTAŁTOWANIE I REALIZACJA POLITYKI ENERGETYCZNEJ NA POZIOMIE WOJEWÓDZTWA STAN OBECNY, PRIORYTETY NA PRZYSZŁOŚĆ W KONTEKŚCIE PROWADZONEJ AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA. Wydział Programowania

Bardziej szczegółowo

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Krajowe Konsultacje Slide 1 Cele ogólne i działania Konsultacje wodne, będące częścią tematycznych konsultacji, mających na celu osiągniecie Celów Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: 1 Forma studiów: stacjonarne/niestacjonarne Moduł

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Katowice, 23 listopada 2015 roku

Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Katowice, 23 listopada 2015 roku Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach Katowice, 23 listopada 2015 roku Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach działa od 1993 roku jako instrument regionalnej

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI

WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI Powierzchnia geodezyjna województwa kujawsko-pomorskiego według stanu w dniu 1 I 2011 r. wyniosła 1797,1 tys. ha, co stanowiło 5,7 % ogólnej powierzchni

Bardziej szczegółowo

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej 1 Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej Seminarium naukowe Instytut Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Warszawa, 11 marca 2014r. Atrakcyjne miejsce dla 2 obecnych i przyszłych

Bardziej szczegółowo