WSPÓŁDZIAŁANIE ANTYOKSYDANTÓW EGZOGENNYCH I ENDOGENNYCH W ORGANIZMIE CZŁOWIEKA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WSPÓŁDZIAŁANIE ANTYOKSYDANTÓW EGZOGENNYCH I ENDOGENNYCH W ORGANIZMIE CZŁOWIEKA"

Transkrypt

1 Nowiny Lekarskie 2008, 77, 1, BOGNA GRYSZCZYŃSKA, MARIA ISKRA WSPÓŁDZIAŁANIE ANTYOKSYDANTÓW EGZOGENNYCH I ENDOGENNYCH W ORGANIZMIE CZŁOWIEKA INTERACTION BETWEEN EXOGENOUS AND ENDOGENOUS ANTIOXIDANTS IN THE HUMAN BODY Zakład Chemii Ogólnej Katedra Chemii i Biochemii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Maria Iskra Streszczenie Powstawanie wysoce reaktywnych form tlenu (rft) oraz wolnych rodników w organizmach żywych jest wynikiem wielu zachodzących w nim niezbędnych reakcji biochemicznych. Ze względu na ich wysoką reaktywność oraz zdolność do uszkadzania komórek i tkanek, organizm ludzki wyposażony został w enzymy o działaniu antyoksydacyjnym chroniące przed niekorzystnymi efektami reakcji wolnorodnikowych. Wyniki badań epidemiologicznych i klinicznych wskazują, że substancje egzogenne mogą również chronić organizm przed działaniem reaktywnych form tlenu. Rolę taką spełniają antyoksydanty dostarczane do organizmu wraz z produktami żywnościowymi, takimi jak czerwone wino, zielona herbata, owoce i warzywa, bogate w związki polifenolowe. Zainteresowanie tymi składnikami żywności i ich korzystnym wpływem na zdrowie nie słabnie. Wiele z nich obniża ryzyko wystąpienia chorób serca, raka, alergii, a także może działać przeciwzapalnie. Wyniki wielu badań wskazują na związek między spożywaniem żywności i napojów bogatych w polifenole a ich profilaktyczną rolą związaną z aktywnością antyoksydacyjną. Antyoksydanty pochodzenia egzogennego mogą wpływać na aktywność układu redoks i całkowitą zdolność antyoksydacyjną organizmu, choć wzajemne oddziaływania między związkami polifenolowymi i enzymami oraz innymi antyoksydantami nadal wymagają wielu badań. Niniejsza praca przedstawia wzajemne oddziaływania pomiędzy antyoksydantami egzogennymi oraz enzymami i innymi niskocząsteczkowymi antyoksydantami endogennymi obecnymi w organizmie człowieka. Zwrócono uwagę na współdziałanie witaminy E i C, Cu,Zn-SOD i Cp, polifenoli z GPx, SOD i CAT oraz rolę wolnych jonów Fe(II)/Fe(III) w prawdopodobnej zmianie antyoksydacyjnych właściwości polifenoli na prooksydacyjne. SŁOWA KLUCZOWE: związki polifenolowe, witamina E, witamina C, selen, enzymy antyoksydacyjne. Summary Production of the highly reactive oxygen-containing species (ros) is a normal consequence of a variety of essential biochemical reactions. Human body is equipped with antioxidant enzymes capable to protect against highly reactive free radical species and their potential damage to cell and tissues. Clinical trials and several epidemiologic studies suggest that exogenous substances can also play a protective role against the reactive oxygen species in the human body. A similar effect is produced by some components of dietary beverages and products rich in polyphenolic compounds, such as red wine, green tea, fruit and vegetables. An increasing interest is noted in health benefits of polyphenol-rich food, because many of them may reduce the risk of cardiovascular heart diseases, cancer, allergy and inflammation. Results of many studies have suggested an association between consumption of polyphenol-rich food and beverages and their prophylactic role. Their beneficial effect is connected with the antioxidant activity. The interaction between phenolic compounds of biological significance and enzymes in plasma or other antioxidants of biological fluids and tissues are poorly recognized. Supplementation of humans with the exogenous antioxidants may affect the activity of the redox system and the total antioxidant status of the body. This review shows the interaction between exogenous antioxidants of biological significance and enzymes and low molecular weight antioxidants in the human body and the role of free ions Fe(II)/Fe(III). The relationship between vitamin E and C, Cu, Zn-SOD, polyphenols and GPx, SOD, CAT is presented. Possible change of antioxidant to prooxidant properties of polyphenols is also discussed. KEYWORDS: polyphenolic compounds, vitamin E, vitamin C, selenium, antioxidant enzymes. Antyoksydanty egzogenne Związkami dostarczanymi do organizmu z dietą i wykazującymi właściwości antyoksydacyjne są witaminy A, C, E, -karoten oraz związki należące do grupy polifenoli. Witamina C dostarczana jest do organizmu wraz z pożywieniem. Jej stężenie zależy od sposobu odżywiania, przebytych chorób i natężenia procesów metabolicznych. Reaktywność witaminy C wobec O 2 -, H 2 O 2, OH, HOCl, rodników nadtlenkowych i tlenu singletowego jest możliwa dzięki silnie redukującym właściwościom. Witamina E (α tokoferol) chroni przed

2 Współdziałanie antyoksydantów egzogennych i endogennych w organizmie człowieka 51 utlenieniem fosfolipidy obecne w błonach komórkowych, lipidach i lipoproteinach, utrzymuje odpowiedni potencjał oksyredukcyjny, zmiata wolne rodniki organiczne, wygasza tlen singletowy. Głównymi postaciami witaminy A dostarczanymi do organizmu są estry retinolu i prowitaminy, głównie β-karotenu. Karotenoidy posiadają zdolność wygaszania tlenu singletowego, reagują z organicznymi rodnikami powstającymi w wyniku peroksydacji lipidów chroniąc komórki przed nowotworami i starzeniem się. Aktywność antyoksydacyjna flawonoidów wynika przede wszystkim z obecności i odpowiedniego położenia względem siebie grup hydroksylowych, metylowych i połączeń glikozydowych [1]. Obok flawonoidów znaczącą grupę stanowią kwasy polifenolowe, zwłaszcza pochodne kwasu hydroksybenzoesowego (kwas galusowy, kwas protokatechowy) i hydroksycynamonowego (kwas kawowy, kwas p-kumarowy, kwas ferulowy). Zawartość pochodnych kwasu hydroksybenzoesowego w truskawkach, malinach, jeżynach oraz herbacie, szczególnie bogatej w kwas galusowy, jest znacząca, a niewielka w roślinach jadalnych. Natomiast kwasy hydroksycynamonowe są znacznie bardziej rozpowszechnione wśród roślin, dominują w zbożach i owocach. Właściwości antyoksydacyjne polifenoli Rozwój badań nad właściwościami antyoksydacyjnymi związków polifenolowych był związany z poszukiwaniem przyczyn istotnej różnicy w częstości występowania chorób układu sercowonaczyniowego między mieszkańcami krajów śródziemnomorskich i krajów wysokouprzemysłowionych Europy Zachodniej. Badania prowadzone w roku 1970 w ramach projektu Seven Countries Study wykazały niższą zachorowalność na chorobę wieńcową w krajach śródziemnomorskich, co przypisano charakterystycznemu dla tego regionu Europy sposobowi odżywiania [2]. Natomiast w roku 1979 St. Leger i współpracownicy zaobserwowali odwrotną zależność między umieralnością na choroby serca a spożyciem wina [3]. Określenie francuski paradoks wprowadzone przez Richarda w 1987 roku miało na celu podkreślić, iż pomimo spożywania znacznej ilości tłuszczy zwierzęcych, Francuzi rzadziej chorują na miażdżycę w porównaniu z mieszkańcami innych krajów Europy Zachodniej, co może być związane ze znacznym spożyciem czerwonego wina [4]. Kolejne podejmowane projekty badawcze miały na celu wyjaśnienie szczególnych właściwości czerwonego wina. Okazało się, iż jest ono bogate w związki polifenolowe, szczególnie resweratrol i kwercetynę, dzięki którym wykazuje właściwości antyoksydacyjne, rozszerzające naczynia krwionośne i przeciwzapalne [5, 6]. Działanie takie przejawia się przede wszystkim w regulacji stężenia lipoprotein dużej i małej gęstości (HDL i LDL), zapobieganiu utleniania LDL, hamowaniu adhezji i agregacji płytek krwi [7]. Intensyfikacja badań nad związkami polifenolowymi i wyjaśnienie przyczyn i mechanizmów korzystnego działania czerwonego wina na organizm człowieka spowodowało, iż zainteresowanie tą grupą związków nie słabnie. Poszukiwane są przede wszystkim nowe polifenolie oraz ich źródła, a także badane są ich antyoksydacyjne właściwości w kierunku zapobiegania lub ograniczania rozwoju różnych chorób. Innym bardzo bogatym źródłem tej grupy związków jest czekolada [8]. Zaobserwowano, iż przechowywanie czekolady nie wymaga stosowania dodatkowych antyoksydantów, ponieważ taką rolę pełnią właśnie obecne w niej polifenole. Waterhouse wykazał, iż filiżanka gorącej czekolady, 18 g kakao lub 30 g czekolady posiada aktywność przeciwutleniającą odpowiadającą 100 ml czerwonego wina [9]. Dzięki dużej zawartości flawonoidów (tabliczka czekolady mlecznej o masie 100 g zawiera 170 mg flawonoidów i flawanoli [10]), czekolada może obniżać ryzyko wystąpienia chorób serca (tab. 1.). Innym bogatym źródłem związków polifenolowych są owoce jagodowe, bardzo wysoko cenione przez dietetyków ze względu na bogactwo witamin oraz związków mineralnych. Aktywność przeciwutleniająca związana ze stężeniem polifenoli w poszczególnych gatunkach owoców, zależy przede wszystkim od ich odmiany, sposobu uprawy, warunków klimatycznych, stopnia dojrzałości i nierzadko od części owocu. Wykazano, iż maleńkie pesteczki w zewnętrznej części owocu truskawki, stanowiące zaledwie 1% masy owocu, zawierają 11% ogólnej zawartości związków fenolowych, a ich aktywność antyoksydacyjna stanowi 14% aktywności całkowitej tego owocu [15]. Wykazano, iż zawartość kwasu kawowego, p-kumarowego oraz ferulowego jest największa w młodych owocach czarnej porzeczki, truskawki czy maliny i maleje w miarę ich dojrzewania. Odwrotną sytuację obserwuje się w przypadku antocyjanin, których poziom w dojrzałych owocach jest znacznie wyższy w porównaniu z młodymi. Podobnie jak antocyjanidyny zachowują się flawonole: kwercetyna i mirycytyna [16]. Po dokonaniu zbioru największy wpływ na stężenie polifenoli wykazuje sposób i czas ich przechowywania [17]. Wiele doniesień literaturowych wskazuje na to, iż związki z grupy polifenoli obecne w owocach jagodowych wykazują właściwości przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwbólowe, obniżające ciśnienie krwi i uodporniające skórę na szkodliwe działanie promieniowania UV [18]. Prooksydacyjne właściwości związków polifenolowych Mimo iż korzystne właściwości związków polifenolowych zostały niejednokrotnie udowodnione, w piśmiennictwie wskazuje się, że w określonych warunkach biochemicznych mogą one wykazywać

3 52 Bogna Gryszczyńska, Maria Iskra Tab. 1. Wybrane projekty badawcze oceniające właściwości prewencyjne czekolady i kakao w chorobach sercowo-naczyniowych Table 1. The preventive properties of chocolate and cocoa in cardiovascular diseases. The chosen Feeding Trials Autor Rok Liczba uczestników projektu Osakabe [11] Czas trwania Sposób podawania Wyniki codziennie, 2 tygodnie Mursu [12] codziennie, 3 tygodnie Grassi [13] codziennie, 15 dni Fraga [14] codziennie, 14 dni aktywność prooksydacyjną. Galati i współpracownicy dowiedli, iż semichinonowe rodniki polifenoli zawierających ugrupowanie katecholowe w swej strukturze (kwas kawowy, kwercetyna) mogą łatwiej utleniać askorbinian, w porównaniu z ich odpowiednikami zawierającymi pierścień fenolowy (kwas p-kumarowy, kempferol) [19]. Wykazali także, iż flawonoidy zawierające w swej strukturze pierścień katecholowy, nie zawierające jednak 2 3 wiązań podwójnych znacznie słabiej katalizują utlenianie askorbinianu. Utlenianie wewnątrzkomórkowego askorbinianu przez kwercetynę i kampferol może wskazywać na to, iż rodniki semichinonowe tych flawonoidów są prawdopodobnie odpowiedzialne za wyczerpanie askorbinianu w hepatocytach. Związki polifenolowe obecne w diecie, zawierające pierścienie fenolowe, mogą być metabolizowane przez peroksydazę do rodników fenolowych mających charakter prooksydacyjny, które są na tyle reaktywne, aby utleniać GSH i NADH w hepatocytach. Inkubacja komórek wątrobowych ze związkami polifenolowymi zawierającymi pierścienie fenolowe prowadziła do utlenienia GSH do GSSG, natomiast reakcja prowadzona ze związkami polifenolowymi zawierającymi ugrupowanie katecholowe obniżyła stężenie GSH poprzez formowanie konjugatów z GSH. Badacze zaobserwowali również, że polifenole zawierające fenolowe pierścienie znacznie łatwiej utleniają ludzką oksyhemoglobinę oraz przyczyniają się do hemolizy erytrocytów. Cao i współpracownicy udowodnili, iż te same flawonoidy mogą wykazywać silne właściwości antyoksydacyjne, jak i również prooksydacyjne, co uzależnione jest od ich stężenia i źródła wolnych rodników. Prooksydacyjne właściwości flawonoidów ujawniały się kakao (36 g/ dzień) vs. cukier ciemna czekolada, ciemna czekolada wzbogacona w polifenole vs. biała czekolada ciemna czekolada (100 g, 500 mg polifenoli) vs. biała czekolada (90 g, 0 mg polifenoli) mleczna czekolada (105 g, 168 mg flawanoli) vs. czekolada (< 5 mg flawanoli) Obniżenie utleniania LDL wzrost stężenia HDL niższe skurczowe ciśnienie krwi, wzrost wrażliwości na insulinę, obniżenie insulinooporności niższe średnie ciśnienie krwi, obniżenie stężenia cholesterolu frakcji LDL, obniżenie stężenia markerów stresu oksydacyjnego w przypadku czekolady o dużym stężeniu flawanoli również w obecności jonów metali przejściowych. Wykazali oni, iż aktywność antyoksydacyjna oraz aktywność prooksydacyjna flawonoidów inicjowana przez jony Cu +2 ściśle zależy od ich struktury [20]. Flawony i flawanony, które w swych strukturach nie posiadają ugrupowania OH nie wykazały ani aktywności antyoksydacyjnej ani prooksydacyjnej inicjowanej Cu +2. O-metylacja i prawdopodobnie inne O-modyfikacje flawonoidów inaktywują ich aktywność antyoksydacyjną i prooksydacyjną. W żywności flawonoidy występują przede wszystkim jako O-glikozydy, w których to cukier przyłączony jest do węgla C-3. Inaktywacja prooksydacyjnej aktywności flawonoidów, inicjowanej przez metale przejściowe, poprzez metylację lub glikozydowe modyfikacje tych związków może więc mieć fizjologiczne i farmakologiczne znaczenie. Wydaje się, iż taka aktywność prooksydacyjna flawonoidów oraz innych antyoksydantów (kwas askorbinowy, α-tokoferol) inicjowana jonami Cu +2 nie ma większego znaczenia in vivo, gdzie jony Cu +2 powinny być w dużym stopniu związane. Wyniki uzyskane przez innych badaczy potwierdziły hipotezę, iż obecność jonów metali przejściowych może sprzyjać ujawnianiu się właściwości prooksydacyjnych związków polifenolowych, czego dowodem jest zdolność katalizowania procesów degradacji DNA i modyfikacji zasad purynowych i pirymidynowych przez kwas kawowy i kwercetynę [21, 22, 23]. Mechanizm reakcji obrazującej prooksydacyjną aktywność kwercetyny zaproponował Hodnick sugerując, iż autooksydacja kwercetyny oraz powstawanie rodników kwercetyny poprzez interakcje z mitochondrialnym transportem elektronów prowadzi do powstania O 2 -. Kwercetyna może redukować jony Fe(III) do Fe(II), co sprzyja generowaniu najbardziej reaktywnego rodnika

4 Współdziałanie antyoksydantów egzogennych i endogennych w organizmie człowieka 53 hydroksylowego OH w reakcji Fentona i Habera-Weissa [24]. możliwe jest jej oddziaływanie z askorbinianem obecnym w fazie wodnej. Rys. 1. Udział kwercetyny w generowaniu wolnych rodników w obecności O 2 lub Fe(III) [24]. Fig. 1. The participation of quercetin in generation of free radicals in presence of O 2 or Fe(III) [24]. Współdziałanie antyoksydantów egzogennych i endogennych Wysoce wyspecjalizowany enzymatyczny system obronny organizmu, w skład którego wchodzą wewnątrzkomórkowa (Cu, Zn-SOD) oraz mitochondrialna dysmutaza ponadtlenkowa (Mn-SOD), wewnątrzkomórkowa, żołądkowo-jelitowa i osoczowa peroksydaza glutationowa (GPx) oraz katalaza T i kataliza (CAT), wspomagany jest również przez metalotioneinę, albuminę, ceruloplazminę oraz antyoksydanty niskocząsteczkowe, takie jak: glutation, kwas moczowy, melatoninę, bilirubinę oraz żeńskie hormony płciowe. Witamina E i C Ochrona organizmu przed reaktywnymi formami tlenu często wiąże się ze współdziałaniem antyoksydantów hydrofobowych z hydrofilowymi, a także współpracą enzymów antyoksydacyjnych z antyksydantami małocząsteczkowymi oraz antyoksydantów endogennych z egzogennymi [25]. Przykładem współpracy antyoksydantów hydrofobowych i hydrofilowych jest zdolność regeneracji rodnika tokoferylowego przez askorbinian. Bruno i współpracownicy wykazali, iż przyspieszony ubytek stężenia - i -tokoferolu w organizmie palacza jest wynikiem stresu oksydacyjnego [26]. Zapotrzebowanie na obie witaminy u palaczy jest dużo większe w porównaniu z osobami niepalącymi. Podawanie palaczom witaminy C w dawce 500 mg przez 2 tygodnie znacznie spowolniło proces utraty witaminy E (odpowiednio o 25% dla - tokoferolu i 45% -tokoferolu). Obserwacje te potwierdzają hipotezę, iż kwas askorbinowy regeneruje rodnik tokoferylowy do tokoferolu przedłużając w ten sposób jego okres półrozpadu. Dzięki ułożeniu grupy chromanowej cząsteczki tokoferolu na granicy faz Rys. 2. Współdziałanie witaminy C i E w zmiataniu wolnych rodników [26]. Fig. 2. Interaction of vitamin C and E in free radicals scavenging [26]. Witamina E i Se Właściwości antyoksydacyjne selenu uwarunkowane są przede wszystkim jego rolą jako niezbędnego składnika centrum aktywnego peroksydazy glutationowej [27]. Wskazuje się także na zdolność Se do regeneracji witaminy E w układach biologicznych. Wykazano bowiem, iż wzbogacanie mięsa mieszaniną witaminy E i Se w celu zahamowania procesów oksydacyjnych, a w konsekwencji stabilizacji barwy, jest bardziej efektywne niż samą witaminą E czy Se [28]. Postuluje się, że Se i witamina E mogą odgrywać istotną rolę w zapobieganiu raka prostaty. Badania prowadzone w ramach projektu The Alpha- Tocopherol, Beta-Carotene Cancer Prevention (ATBC) Trial wykazały, że podawanie 50 jednostek witaminy E dziennie spowodowały statystycznie istotne obniżenie ryzyka wystąpienia raka prostaty u palaczy [29]. Natomiast takiej zależności nie stwierdzono w ramach programu The Heart Outcomes Prevention Evaluation (HOPE) Trial mimo podawania witaminy E w jeszcze wyższej dawce 400 IU. Należy zadać sobie pytanie czy palenie papierosów nie jest jednak czynnikiem ograniczającym właściwości prewencyjne witaminy i czy nie są one silnie skorelowane z jej dawką. Dowodem wskazującym na silne właściwości prewencyjne Se są wyniki uzyskane w The Nutritional Prevention of Cancer (NPC) Trial, świadczące o 52% obniżeniu ryzyka wystąpienia raka prostaty u mężczyzn, którzy przyjmowali 200 g Se/dzień średnio przez 6,4 lat. W ramach projektu VITamins And Lifestyle (VITAL) mającego na celu ocenę wpływu suplementacji witaminy E i Se na obniżenie ryzyka wystąpienia raka prostaty, uzyskano odwrotną zależność między suplementacją witaminy E oraz stopniem zawansowania choroby zaobserwowaną tylko w grupie niepalących oraz byłych palaczy. Podobnej zależności nie stwierdzono w odniesieniu do selenu. Rozbieżne wyniki uzyskane w różnych projektach badawczych sugerują, iż wielkość dawki witaminy E nie jest bez znaczenia i może ona odgrywać decydująca rolę. Ustalenie korzystnej dawki wydaje się bardzo zasadne także z powodu literaturowych doniesień wskazujących na niekorzystne oddziaływanie

5 54 Bogna Gryszczyńska, Maria Iskra witaminy E, w dawkach powyżej 400 IU [30, 31]. Trudność w porównywaniu wyników badań oceniających wpływ witaminy E spożywanej z dietą oraz suplementowaną na różne schorzenia związana jest z różnicą w stosowanych stężeniach, a także z jej przyswajalnością. Podobnie jest z Se, gdyż mimo wielu źródeł tego pierwiastka w pożywieniu (zboża, produkty mleczne, jaja, drób, ryby), trudno jest ocenić stężenia, w jakich zostaje on przyswojony przez organizm. Utrudnienia te są ściśle związane z różnicami w jego zawartościach w glebach i wodach całego świata, a co za tym idzie w pożywieniu. SOD i Cp Warto również wspomnieć o współdziałających ze sobą enzymach katalizujących rozkład reaktywnych form tlenu. Istotne są nie tylko korzyści dla organizmu wynikające ze współdziałania SOD i enzymów rozkładających generowany przez nią nadtlenek wodoru, ale i wzajemne uzupełnianie się w sytuacji wzmożonego wykorzystania czy zmniejszonej syntezy białka enzymatycznego. Iskra [32] wykazała, iż niedokrwienie umiarkowane oraz krytyczne kończyn dolnych u mężczyzn z miażdżycą tętnic wywiera wpływ na aktywność ceruloplazminy, stężenie Cu w surowicy oraz aktywność Cu,Zn-SOD w erytrocytach. Wzrost aktywności ceruloplazminy oraz stężenia Cu w porównaniu z grupą kontrolną związany jest reakcją ostrej fazy towarzyszącą stanowi zapalnemu w niedokrwieniu krytycznym. Aktywność Cu,Zn-SOD w erytrocytach również wzrasta, ale tylko w przypadku niedokrwienia umiarkowanego. Nagły spadek aktywności tego enzymu w niedokrwieniu krytycznym prawdopodobnie związany jest ze zwiększonym wykorzystaniem i osłabioną syntezą tego enzymu. W związku ze wzrastającą aktywnością ceruloplazminy w obu stopniach niedokrwienia w porównaniu z grupą kontrolną, można przypuszczać, iż w niedokrwieniu krytycznym to właśnie ceruloplazmina przejmuje rolę głównego antyoksydanta we krwi. Polifenole i enzymy antyoksydacyjne Enzymatyczny system antyoksydacyjny wspomagany jest również przez polifenole. Wykazano bowiem, że kurkumina i kwercetyna powodują wzrost aktywności GPx, SOD, CAT in vivo i in vitro [33, 34]. Molina i współpracownicy [35] zaobserwowali, że długotrwałe podawanie etanolu (5 g/kg masy ciała) myszom spowodowało znaczący wzrost stężenia utlenionego glutationu (GSSG) oraz wzmagało proces peroksydacji lipidów, przy równoczesnym obniżeniu aktywności CAT, SOD i GPx. Okazuje się, że proces uszkodzenia wątroby inicjowany przez etanol ma podłoże wolnorodnikowe. Suplementacja kwercetyny przez podawanie etanolu wpłynęła na wzrost aktywności CAT i GPx. Zaobserwowano również wzrost poziomu GSH, spadek stężenia produktów peroksydacji lipidów oraz zmniejszenie poziomu GSSG. Choć mechanizm współdziałania kwercetyny i GPx nie jest poznany, przypuszcza się, iż jest to wynik współdziałania obu antyoksydantów, czego potwierdzeniem może być wzrost poziomu GSH silnie związany ze podawaniem kwercetyny oraz indukowanie wzrostu aktywności GPx przez glutation. Sugeruje się również, że kwercetyna może przerywać ciąg reakcji wolnorodnikowych w warstwie lipidowej komórki a także chelatować jony metali przejściowych zapobiegając inicjowanym przez nie reakcjom generującym wolne rodniki. Takiej zależności nie zaobserwowano u myszy, którym kwercetynę podawano dopiero po spożyciu etanolu. Duże ilości RFT generowane są w momencie reperfuzji i w ciągu kilku pierwszych minut po tym zdarzeniu. Uszkodzenia białek, lipidów i kwasów nukleinowych będące wynikiem tego procesu stwierdzono przede wszystkim w takich narządach, jak: serce, jelito, nerka i wątroba [33]. Wykazano, że enzymy antyoksydacyjne (SOD, CAT) mogą znacznie zmniejszać, a nawet zapobiegać uszkodzeniom tych narządów w wyniku niedokrwienia/reperfuzji, co ma ogromne znaczenie przy transplantacji narządów. Ekspresja tych enzymów, a także ich aktywność w tkankach, może być zwiększona przez kurkuminę. Ten polifenol pochodzenia roślinnego, główny składnik kurkumy może spowalniać proces peroksydacji lipidów, obniżać stężenie MDA, co może sugerować, iż wpływa ona na wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych w wątrobie po jej uszkodzeniu w wyniku niedokrwienia/reperfuzji. Melatonina Jak wykazały doświadczenia, melatonina efektywnie hamuje procesy utleniania lipidów, białek i DNA [36], może także pośredniczyć w stymulowaniu aktywności antyoksydacyjnej enzymów. Badania prowadzone przez Gitto i współpracowników [37] miały na celu ocenić efektywność współdziałania melatoniny, glutationu, witaminy C i E w zapobieganiu procesu peroksydacji lipidów inicjowanego przez H 2 O 2 i FeSO 4 w wątrobie szczurów. Wykazano, że połączenie melatoniny z innymi antyoksydantami wyraźnie redukuje ten proces. Okazało się również, że jest to działanie synergicznie, ponieważ ochrona przed peroksydacją lipidów inicjowaną jonami Fe(II) była istotnie wyższa, nawet przy niskich stężeniach melatoniny, w porównaniu z układami, w których analizowano wpływ każdego antyoksydanta osobno. Zwrócono także uwagę na to, iż w takich warunkach witamina C może wykazywać działanie prooksydacyjne, w zakresie stężeń μm promowała bowiem peroksydację lipidów. Co ciekawe, kiedy do układu modelowego dodano melatoninę nawet w najniższych analizowanych stężeniach, zaobserwowano silny efekt antyoksydacyjny, który wzrastał wraz z podwyższaniem jej stężenia. Prawdopodobnie witamina C może przyczyniać się do regeneracji melatoniny, co tłumaczy synergiczny sposób oddziaływana obu antyoksydantów. Mimo, iż zainteresowanie tematyką związków o charakterze antyoksydacyjnym do dziś nie słabnie, wiele kwestii zostaje jeszcze niewyjaśnionych. Choć

6 Współdziałanie antyoksydantów egzogennych i endogennych w organizmie człowieka 55 mechanizmy reakcji antyoksydacyjnych z udziałem związków polifenolowych są dość dobrze poznane in vitro, ich współdziałanie in vivo wymaga jeszcze wielu badań. Przede wszystkim wyjaśnień wymagają mechanizmy współdziałania antyoksydantów w walce z wolnymi rodnikami, a także warunki sprzyjające ujawnianiu się właściwości prooksydacyjnych, co pozwoli w przyszłości lepiej zrozumieć ich dwojaką naturę. Piśmiennictwo 1. Mrózek-Ryszawa N., Kawczyńska-Dróżdż A., Biernacka B. i wsp.: Roślinne polifenole-przeciwutleniacze na które czekamy? Czyn. Ryzyka, 2008, 2, Keys A.: Coronary heart disease in seven countries. Circulation, 1970, St Leger A.S., Cochrane A.L., Moore F.: Factors associated with cardiomortality in developer countries with particular reference to the consumption of wine. Lancet, 1979, Renaud S., de Lorgeril M., Delaye J. et al.: Cretan mediterranean diet for prevention of coronary heart disease. Am. J. Din. Nutr., 1995, 61, 1360S-7S. 5. Ignatowicz E., Baer-Dubowska W.: Resveratrol, a natural chemopreventive agent against degenerative diseases. Pol. J. Pharmacol., 2001, 53, Olas B., Wachowicz B.: Resveratrol, a phenolic antioxidant with effects on blond platelet function. Platelets, 2005, 26, Frankel E.N., Kanner J., German J.B. et al.: Inhibition of oxidation of human low-density lipoprotein by phenolic substanses in red wine. Lancet, 1993, 341, Ding E.L., Hutfless S.M., Ding X. et al.: Chocolate and prevention of cardiovascular disease: a systematic review. Nutr. Metab., 2006, 3:2, Waterhouse A.L., Shirley J.R., Donovan J.L.: Antioxidants in chocolate. Lancet, 1996, 348, Steinberg F.M., Bearden M.M., Keen C.L.: Cocoa and chocolate flavonoids: implications for cardiovascular health. J. Am. Diet. Assoc., 2003, 103, Osakabe N., Baba S., Yasuda A. et al.: Daily cocoa intake reduces the susceptibility of low-density lipoprotein to oxidation as demonstrated in healthy human volunteers. Free Radic. Res., 2001, 34(1), Mursu J., Voutilainen S., Nurmi T. et al.: Dark chocolate consumption increases HDL cholesterol concentration and chocolate fatty acids may inhibit lipid peroxidation in healthy humans. Free Radic. Biol. Med., 2004, 37(9), Grassi D., Lippi C., Necozione S. et al.: Short-term administration of dark chocolate is followed by a significant increase in insulin sensitivity and a decrease in blood pressure in healthy persons. Am. J. Clin. Nutr., 2005, 81(3), Fraga C.G., Actis-Goretta L., Ottaviani J.L. et al.: Regular consumption of a flavonol-rich chocolate can improve oxidant stress in young soccer players. Clin. Dev. Immunol., 2005, 12(1), Kłopotek Y., Otto K., Böhm V.: Processing strawberries to different products alters contents of vitamin C, total phenolics, total anthocyanins, and antioxidant capacity. J. Agric. Food Chem., 2005, 53, Starke H., Harmann K.: Change in flavonol concentration during fruit development. Z. Lebens. Unters. Forsch., 1976, 161, Häkkinen S.: Flavonols i phenolic acids in berries and berry products. Medical Sciences, 2000, 221, Niedworak J., Brzozowski F.: Badania nad biologicznymi i fitoterapeutycznymi właściwościami antocyjanin aronii czarnoowocowej E. Post. Fitoter. 2001, 5, Galati G., Sabzevari O., Wilson J. X. et al.: Prooxidant activity and cellular effects of the phenoxyl radicals of dietary flavonoids and other polyphenolics. Toxicology, 2002, 177, Cao G., Sofic E., Prior R. L.: Antioxidant and prooxidant behavior of flavonoids: structure-activity relationship. Free Radic. Biol. and Med., 1997, 22, Sahu S.C., Washington M.C.: Quercetin-induced lipid peroxidation and DNA damage in isolated rat-liver nuclei. Cancer Lett., 1991, 58, Said Ahmed M., Fazal F., Rahman A. et al.: Activities of flavonoids for the cleavage of DNA in the presence of Cu(II): correlation with generation of active oxygen species. Carcinogenesis, 1992, 13, Yoshino M., Haneda M., Naruse M. et al.: Prooxidant activity of flavonoids: copper dependent strand breaks and the formation of 8-hydroxy-2`-deoxyguanosine in DNA. Mol. Genet. Metab., 1999, 68,

7 56 Bogna Gryszczyńska, Maria Iskra 24. Hodnick W.F., Ahmad S., Pardini R.S.: Induction of oxidative stress by redox active flavonoids. Adv. Exp. Med. Biol., 1998, 439, Han X., Shen T., Lou H.: Dietary polyphenols and their biological significance. Int. J. Mol. Sci., 2007, 8, Bruno R.S., Leonard S.W., Atkinson J. et al.: Faster plasma vitamin E disappearance in smokers is normalized by vitamin C supplementation. Free Radic. Biol. Med., 2006, 40, Barceloux D.G.: Selenium J. Toxicol. Clin. Toxicol., 1999, 37, Surai P.F.: Natural antioxidants in avian nutrition and reproduction. UK. Nottingham University, Peters U., Foster C.B., Chatterjee N. et al.: Serum selenium and risk of prostate cancer - a nested case-control study. Am. J. Clin. Nutr., 2007, 85, Miller E.R.III, Pastor -Barriuso R., Dallal D., et al.: Metaanalysis: high-dosage vitamin E supplementation may increase all-causa mortality. Ann. Intern. Med., 2005,142, (1), Lonn E., Bosch J., Yusuf S et al..: Effects of long-term vitamin E supplementation on cardiovascular events and cancer: a randomized controlled trial. JAMA, 2005, 293, Iskra M., Majewski W.: Aktywność wybranych enzymów miedziozależnych oraz stężenia miedzi w ścianie tętniczej i surowicy krwi w miażdżycy tętnic i tętniakach aorty. Biul. Magnezol., 2001, 6(4), Shen S.Q., Zhang Y., Xiang J.J. et al.: Protective effect of curcumin against liver warm ischemia/reperfusion injury in rat model is associated with regulation of heat shock protein and antioxidant enzymes. World J. Gastroenterol., 2007, 13, Nishinaka T., Ichijo Y., Ito M. et al.: Curcumin activates human glutathione S-transferase P1 expression through antioxidant response element. Toxicol Lett., 2007, 170, Molina M.F., Sanchez-Reus I., Iglesias I., et al.: Quercetin, a flavonoid antioxidant, prevents and protects against etanolinduced oxidative stress in mouse liver. Biol. Pharm. Bull., 2003, 26, Tan D.X., Chen L.D., Poeggeler B. et al.: Melatonin: a potent, endogenous hydroxyl radical scavenger. Endocr. J., 1993, 1, Gitto E., Tan D., Reiter R. J. et al.: Individual and synergistic antioxidative actions of melatonin: studies with vitamin E, vitamin C, glutathione and desferrrioxamine (desferoxamine) in rat liver homogenates. J. Pharm. Pharmacol., 2001, 53, 139. Adres do korespondencji: Zakład Chemii Ogólnej UM ul. Grunwaldzka Poznań

8 Współdziałanie antyoksydantów egzogennych i endogennych w organizmie człowieka 57

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM Agnieszka Zembroń-Łacny Joanna Ostapiuk-Karolczuk STRES OKSYDACYJNY W WYSIŁKU FIZYCZNYM STRES OKSYDACYJNY zaburzenie równowagi między wytwarzaniem a usuwaniem/redukcją reaktywnych form tlenu i azotu RONS

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ I METODY WYNIKI. Stężenie witaminy C w osoczu (µmol/l) X ± SD Grupa kontrolna (n = 36) 56.7 ± 19.0

MATERIAŁ I METODY WYNIKI. Stężenie witaminy C w osoczu (µmol/l) X ± SD Grupa kontrolna (n = 36) 56.7 ± 19.0 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 250 SECTIO D 2003 Katedra i Zakład Chemii Ogólnej Akademii Medycznej w Lublinie Department of General Chemistry, Medical

Bardziej szczegółowo

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia.

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. mgr Konrad Tomaszewski Dział Nauki, Badań i Rozwoju Marinex International

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH dr hab. Barbara Pietruszka, prof. SGGW dr inż. Ewa Sicińska Zakład Podstaw Żywienia Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

OCENA POBRANIA FLAWONOIDÓW Z DIETĄ PRZEZ STUDENTÓW AKADEMII MEDYCZNEJ WE WROCŁAWIU W LATACH 2005-2007

OCENA POBRANIA FLAWONOIDÓW Z DIETĄ PRZEZ STUDENTÓW AKADEMII MEDYCZNEJ WE WROCŁAWIU W LATACH 2005-2007 BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 469-473 Rafał Ilow 1), Bożena Regulska-Ilow 2), Sabina Tangermann 1), Dorota Różańska 2) OCENA POBRANIA FLAWONOIDÓW Z DIETĄ PRZEZ STUDENTÓW AKADEMII MEDYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Spis treści Wstęp 1. Zagadnienia ogólne 1.1. Rodzaje aktywnych rodników

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o.

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o. Pięć minut dla Twojego zdrowia! Piramida zdrowia i witalności Trzy filary zdrowia to Aktywność fizyczna Racjonalne odżywianie Zarządzanie stresem (relaks) Szlachetne zdrowie Nikt się nie dowie Jako smakujesz,

Bardziej szczegółowo

Część 1: Strategia ataku 15

Część 1: Strategia ataku 15 Wstęp 13 Część 1: Strategia ataku 15 1.1. Tlen: pierwiastek życia i śmierci 15 1.1.1. Tlen pierwiastek życia 15 1.1.2. Tlen pierwiastek chorób i śmierci 16 1.2. Co to są reaktywne formy tlenu? 19 1.3.

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

POTENCJAŁ ANTYOKSYDACYJNY HERBATEK OWOCOWYCH

POTENCJAŁ ANTYOKSYDACYJNY HERBATEK OWOCOWYCH BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 615 619 Małgorzata E. Zujko, Anna Witkowska, Iwona Mirończuk-Chodakowska POTENCJAŁ ANTYOKSYDACYJNY HERBATEK OWOCOWYCH Zakład Technologii i Towaroznawstwa Żywności

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZWI ZKI ZAWARTE W ROŒLINACH MAJ CE WP YW NA ICH WARTOŒÆ BIOLOGICZN. ANTYOKSYDACYJNE W AŒCIWOŒCI ROŒLIN Maria Leja, Anna Mareczek W ostatnich latach wiele nauk przyrodniczych (biochemia, fizjologia,

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu. DTS MG Co., Ltd.

Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu. DTS MG Co., Ltd. Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu DTS MG Co., Ltd. Objawy starzenia się skóry szyi i dekoltu Podwójny podbródek Głębokie zmarszczki Pigmentacja Fotostarzenie Odwodnienie i suchość Powody starzenia się okolic

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae

ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae Proceedings of ECOpole DOI: 1.2429/proc.214.8(1)43 214;8(1) Ewa ŻYRACKA 1 ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae ANTIOXIDANTS AND TOXIC ACTION OF CADMIUM

Bardziej szczegółowo

ANTYOKSYDACYJNE WŁAŚCIWOŚCI OWOCÓW WYBRANYCH GATUNKÓW DZIKO ROSNĄCYCH DRZEW I KRZEWÓW. Wstęp

ANTYOKSYDACYJNE WŁAŚCIWOŚCI OWOCÓW WYBRANYCH GATUNKÓW DZIKO ROSNĄCYCH DRZEW I KRZEWÓW. Wstęp Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu CCCLXXXIII (2007) MARIA LEJA, ANNA MARECZEK, BARBARA NANASZKO ANTYOKSYDACYJNE WŁAŚCIWOŚCI OWOCÓW WYBRANYCH GATUNKÓW DZIKO ROSNĄCYCH DRZEW I KRZEWÓW Z Katedry Fizjologii

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

Inteligentna technologia przeciwzmarszczkowa

Inteligentna technologia przeciwzmarszczkowa Inteligentna technologia przeciwzmarszczkowa 2 przeciw oznakom starzenia Inteligentna koncepcja pielęgnacji skóry: możesz pozytywnie wpłynąć na przyszłość skóry. Innowacyjna technologia pielęgnacji skóry

Bardziej szczegółowo

CaniAge. CaniAge. Tabletki

CaniAge. CaniAge. Tabletki CaniAge Tabletki CaniAge Preparat uzupełniający dla psów do leczenia i zapobiegania schorzeniom wieku starczego oraz niewydolności ukł. krążenia (kompleks witalny) > Zastosowanie CaniAge Pomóż swojemu

Bardziej szczegółowo

MEDYCYNA SPORTOWA OXIBLOCK SPIN ACTIVITY + VITALITY + VITALITY SPORT. Rzeszów, Naruszewicza 9, 35-055 www.weron.pl 17 855 46 48

MEDYCYNA SPORTOWA OXIBLOCK SPIN ACTIVITY + VITALITY + VITALITY SPORT. Rzeszów, Naruszewicza 9, 35-055 www.weron.pl 17 855 46 48 MEDYCYNA SPORTOWA OXIBLOCK SPIN ACTIVITY + VITALITY + VITALITY SPORT Rzeszów, Naruszewicza 9, 35-055 www.weron.pl 17 855 46 48 DEFINICJA OxiBlock Spin Przeciwutleniacz, suplement diety, zawiera lycopene,

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

PROFIL LIPIDOWY ORAZ PARAMETRY STRESU OKSYDACYJNEGO W GRUPIE KOBIET I MĘŻCZYZN STOSUJĄCYCH OPTYMALNY MODEL ŻYWIENIA* )

PROFIL LIPIDOWY ORAZ PARAMETRY STRESU OKSYDACYJNEGO W GRUPIE KOBIET I MĘŻCZYZN STOSUJĄCYCH OPTYMALNY MODEL ŻYWIENIA* ) BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIII, 2010, 3, str. 276 280 Izabela Bolesławska, Juliusz Przysławski, Adam Szczepanik 1, Marek Chuchracki 2, Jaśmina Żwirska 3 PROFIL LIPIDOWY ORAZ PARAMETRY STRESU OKSYDACYJNEGO

Bardziej szczegółowo

Żywienie a choroby oczu Jadwiga Hamułka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka

Żywienie a choroby oczu Jadwiga Hamułka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka Żywienie a choroby oczu Jadwiga Hamułka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka Warszawa 15. 12. 2010 r. WZROK 80-90% komunikacji z otoczeniem postęp cywilizacji starzenie się społeczeństwa zmiana

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Znaczenie związków polifenolowych z owoców i warzyw w dietoterapii miażdżycy

Znaczenie związków polifenolowych z owoców i warzyw w dietoterapii miażdżycy PRACE POGLĄDOWE Borgis REVIEW PAPERS Znaczenie związków polifenolowych z owoców i warzyw w dietoterapii miażdżycy *Edyta Gheribi Wyższa Szkoła Zawodowa Łódzkiej Korporacji Oświatowej, Łódź Rektor: dr inż.

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

Oriflame - Monitoring mediów Tytu³ gazety: VIVA Data wydania: 2010-04-01 Czêstotliwo æ: dwutygodnik Nak³ad: 372040 Rodzaj: kobiece URODA

Oriflame - Monitoring mediów Tytu³ gazety: VIVA Data wydania: 2010-04-01 Czêstotliwo æ: dwutygodnik Nak³ad: 372040 Rodzaj: kobiece URODA URODA Oriflame - Monitoring mediów OCHRONNA i TARCZA Tekst MARTA CIEPLAK Zdjęcia ARCADIUS/PARAVION.PL i PATRIC SHAW/CLM/TRUNKARCHIVE.COM/BULLS Witaminy A, Ci E, beta-karoten, koenzym Q10, kwasferulowy

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś. Instytut Żywności i Żywienia

Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś. Instytut Żywności i Żywienia Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś Instytut Żywności i Żywienia 1. Suplementy diety- źródło składników o działaniu fizjologicznym, częstość stosowania 2. Zasadność suplementacji 3. 4. 5. Poziomy witamin

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Układ pracy. Wstęp i cel pracy. Wyniki. 1. Ekspresja i supresja Peroksyredoksyny III w stabilnie transfekowanej. linii komórkowej RINm5F

Układ pracy. Wstęp i cel pracy. Wyniki. 1. Ekspresja i supresja Peroksyredoksyny III w stabilnie transfekowanej. linii komórkowej RINm5F The influence of an altered Prx III-expression to RINm5F cells Marta Michalska Praca magisterska wykonana W Zakładzie Medycyny Molekularnej Katedry Biochemii Klinicznej Akademii Medycznej w Gdańsku Przy

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

Dyskusja wyników badań uzyskanych w pracy Selenitetriglycerides redox activ agent

Dyskusja wyników badań uzyskanych w pracy Selenitetriglycerides redox activ agent Dyskusja wyników badań uzyskanych w pracy Selenitetriglycerides redox activ agent Badania, prowadzone od kilku lat wykazały, że Selol jako związek organiczny zawierający selen na +4 stopniu utlenienia

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Łucja Czyżewska-Majchrzak

Łucja Czyżewska-Majchrzak Wydział Lekarski I Katedra i Zakład Fizjologii Łucja Czyżewska-Majchrzak OCENA STĘŻENIA WYBRANYCH ANTYOKSYDANTÓW DROBNOCZĄSTECZKOWYCH I STANU ODŻYWIENIA U OSÓB STOSUJĄCYCH DIETY WEGETARIAŃSKIE Rozprawa

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ ANTYOKSYDACYJNA POPULARNYCH GATUNKÓW OWOCÓW, WARZYW, GRZYBÓW I NASION ROŚLIN STRĄCZKOWYCH

AKTYWNOŚĆ ANTYOKSYDACYJNA POPULARNYCH GATUNKÓW OWOCÓW, WARZYW, GRZYBÓW I NASION ROŚLIN STRĄCZKOWYCH BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 895 899 Małgorzata E. Zujko, Anna Witkowska AKTYWNOŚĆ ANTYOKSYDACYJNA POPULARNYCH GATUNKÓW OWOCÓW, WARZYW, GRZYBÓW I NASION ROŚLIN STRĄCZKOWYCH Zakład Technologii

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wszystkie prawa zastrzeżone Unikalny zestaw składników Mistify to niezwykle bogate źródło substancji odżywczych (biochemiczna energia życiowa) oraz fizjologicznie zdrowych wibracji (bioenergetyczne czynniki systemu informacyjnego).

Bardziej szczegółowo

Active SERUM 3 KROKI KOMPLEKSOWEJ PIELĘGNACJI SKÓRY

Active SERUM 3 KROKI KOMPLEKSOWEJ PIELĘGNACJI SKÓRY L biotica Active SERUM efektywne serum o działaniu przeciwzmarszczkowym i liftingującym, z wysoką zawartością składników aktywnych, ukierunkowane na zatrzymanie procesu starzenia się skóry, intensywną

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Kulikowska-Karpińska*, Dominik Popławski**, Małgorzata Gałażyn-Sidorczuk***, Joanna Rogalska***

Elżbieta Kulikowska-Karpińska*, Dominik Popławski**, Małgorzata Gałażyn-Sidorczuk***, Joanna Rogalska*** Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 41, 2009 r. Elżbieta Kulikowska-Karpińska*, Dominik Popławski**, Małgorzata Gałażyn-Sidorczuk***, Joanna Rogalska*** AKTYWNOŚĆ ENZYMÓW ANTYOKSYDACYJNYCH I PEROKSYDACJA

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na

Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na PRZEDMOWA Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na temat często poruszany, ale niejednokrotnie błędnie interpretowany przez wydawnictwa popularne. Frédéric Le Cren wnikliwie omawia problem stresu

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu badawczego

Streszczenie projektu badawczego Streszczenie projektu badawczego Dotyczy umowy nr 2014.030/40/BP/DWM Określenie wartości predykcyjnej całkowitej masy hemoglobiny w ocenie wydolności fizycznej zawodników dyscyplin wytrzymałościowych Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Grażyna Nowicka Żywienie a prewencja chorób układu krążenia. Studia Ecologiae et Bioethicae 1, 103-114

Grażyna Nowicka Żywienie a prewencja chorób układu krążenia. Studia Ecologiae et Bioethicae 1, 103-114 Grażyna Nowicka Żywienie a prewencja chorób układu krążenia Studia Ecologiae et Bioethicae 1, 103-114 2003 S tu d ia E cologiae et B ioethicae 1 / 2 003 Grażyna NOWICKA* Żywienie a prewencja chorób układu

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

Nutrigenomika i nutrigenetyka koncepcje i obszary badawcze. Maria Koziołkiewicz. Instytut Biochemii Technicznej Politechnika Łódzka

Nutrigenomika i nutrigenetyka koncepcje i obszary badawcze. Maria Koziołkiewicz. Instytut Biochemii Technicznej Politechnika Łódzka Nutrigenomika i nutrigenetyka koncepcje i obszary badawcze Maria Koziołkiewicz Instytut Biochemii Technicznej Politechnika Łódzka Liczba publikacji indeksowanych przez PubMed na temat: Nutrigenomics lub

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

PHARMA i FLORA Zoltán Dinya, Tamás Dinya Rola biofenoli i flawonoidów w chemoprewencji stresu oksydacyjnego

PHARMA i FLORA Zoltán Dinya, Tamás Dinya Rola biofenoli i flawonoidów w chemoprewencji stresu oksydacyjnego ROLA BIOFENOLI I FLAWONOIDÓW W CHEMOPREWENCJI STRESU OKSYDACYJNEGO Prof. Dr Zoltán Dinya, DSC Dr Tamás Dinya, MD W krajach posiadających wysoko rozwiniętą służbą zdrowia coraz bardziej wzrasta znaczenie

Bardziej szczegółowo

WOLNE RODNIKI TLENOWE A MECHANIZMY OBRONNE ORGANIZMU REACTIVE OXYGEN SPECIES AND MECHANISMS OF BODY PROTECTION

WOLNE RODNIKI TLENOWE A MECHANIZMY OBRONNE ORGANIZMU REACTIVE OXYGEN SPECIES AND MECHANISMS OF BODY PROTECTION Nowiny Lekarskie 2006, 75, 6, 582 586 ARKADIUSZ CZAJKA WOLNE RODNIKI TLENOWE A MECHANIZMY OBRONNE ORGANIZMU REACTIVE OXYGEN SPECIES AND MECHANISMS OF BODY PROTECTION Katedra i Klinika Chorób Zakaźnych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Aktywność przeciwutleniająca wybranych owoców jagodowych

Aktywność przeciwutleniająca wybranych owoców jagodowych Borgis *Bogna Gryszczyńska 1, Maria Iskra 1, Agnieszka Gryszczyńska 2, Magdalena Budzyń 1 Aktywność przeciwutleniająca wybranych owoców jagodowych 1 Zakład Chemii Ogólnej, Katedra Chemii i Biochemii Klinicznej,

Bardziej szczegółowo

Losy roślinnych antyoksydantów w ludzkim organizmie. Praca przeglądowa

Losy roślinnych antyoksydantów w ludzkim organizmie. Praca przeglądowa Elwira Sieniawska elwira.sieniawska@gmail.com Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Medyczny w Lublinie Losy roślinnych antyoksydantów w ludzkim organizmie. Praca przeglądowa Zioła wykorzystywane się w wielu

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Diety wegetariańskie. Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center

Diety wegetariańskie. Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center Diety wegetariańskie Małgorzata Desmond Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center Białko Spożycie białka g bia ałka/kg mas sy ciała Białko zwierzęce Białko roślinne Zalecane spożycie białka dla

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

PHARMA FREAK ANABOLIC FREAK - DAA

PHARMA FREAK ANABOLIC FREAK - DAA PHARMA FREAK ANABOLIC FREAK - DAA Bardzo silny booster testosteronu. Nowa, specjalnie zaprojektowana formuła suplementu diety zawiera składniki wspomagające powysiłkową produkcję naturalnych hormonów.

Bardziej szczegółowo

Katedra i Zakład Bromatologii i Dietetyki, Akademia Medyczna we Wrocławiu Kierownik: dr hab. H. Grajeta prof. nadzw. 2

Katedra i Zakład Bromatologii i Dietetyki, Akademia Medyczna we Wrocławiu Kierownik: dr hab. H. Grajeta prof. nadzw. 2 BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 995 1000 Rafał Ilow 1, Bożena Regulska-Ilow 2, Dorota Różańska 2, Sabina Tangermann 1, Halina Grajeta 1 OSZACOWANIE CAŁKOWITEGO POTENCJAŁU ANTYOKSYDACYJNEGO WYBRANYCH

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

Agata Wawrzyniak, * Monika Krotki, Beata Stoparczyk

Agata Wawrzyniak, * Monika Krotki, Beata Stoparczyk Borgis Właściwości antyoksydacyjne owoców i warzyw Agata Wawrzyniak, * Monika Krotki, Beata Stoparczyk Katedra Żywienia Człowieka SGGW, Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Zakład Oceny Żywienia,

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ZAWARTOŚCI POLIFENOLI I BADANIE WŁAŚCIWOŚCI PRZECIWUTLENIAJĄCYCH RODZYNEK

OZNACZANIE ZAWARTOŚCI POLIFENOLI I BADANIE WŁAŚCIWOŚCI PRZECIWUTLENIAJĄCYCH RODZYNEK BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 916 920 Beata Drużyńska, Sylwia Zwolińska, Elwira Worobiej, Rafał Wołosiak OZNACZANIE ZAWARTOŚCI POLIFENOLI I BADANIE WŁAŚCIWOŚCI PRZECIWUTLENIAJĄCYCH RODZYNEK

Bardziej szczegółowo

PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI ZWIĄZKÓW BIOAKTYWNYCH W WINACH CZERWONYCH POCHODZĄCYCH Z RÓŻNYCH KRAJÓW EUROPEJSKICH

PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI ZWIĄZKÓW BIOAKTYWNYCH W WINACH CZERWONYCH POCHODZĄCYCH Z RÓŻNYCH KRAJÓW EUROPEJSKICH ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2009, 4 (65), 142 148 ANNA CZECH, 1 AGNIESZKA MALIK, IWONA PITUCHA, ALEKSANDRA WOŹNICA PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI ZWIĄZKÓW BIOAKTYWNYCH W WINACH CZERWONYCH POCHODZĄCYCH

Bardziej szczegółowo

SERY DOJRZEWAJĄCE W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY I NOWOTWORÓW

SERY DOJRZEWAJĄCE W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY I NOWOTWORÓW SERY DOJRZEWAJĄCE W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY I NOWOTWORÓW Prof. dr hab. Grażyna Cichosz, prof.zw. Katedra Mleczarstwa i Zarządzania Jakością Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie HOMEOSTAZA PRO-I ANTYOKSYDACYJNA

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo