Stanisław KOZIEJ WSTĘP DO TEORII I HISTORII BEZPIECZEŃSTWA. (skrypt internetowy)

Podobne dokumenty
UMCS, Lublin 28 listopada 2016 r. Stanisław Koziej PAŃSTWO JAKO PODMIOT BEZPIECZEŃSTWA: CIĄGŁOŚĆ I ZMIANA

Bezpieczeństwo: istota, podstawowe kategorie i historyczna ewolucja

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

Stanisław Koziej EWOLUCJA ŚRODOWISKA BEZPIECZEŃSTWA W WARUNKACH NOWEJ ZIMNEJ WOJNY

Spis treści. Wprowadzenie. I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ)

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP

MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM

STRATEGICZNY PRZEGLĄD BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO. (slajdy)

Stanisław KOZIEJ STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA POLSKI W WARUNKACH HYBRYDOWEJ ZIMNEJ WOJNY

TERRORYZM JAKO STRATEGICZNE ZAGROŻENIE W WARUNKACH

BEZPIECZEŃSTWO POLSKI W OBLICZU WYZWAŃ XXI WIEKU

TRANSSEKTOROWY CHARAKTER CYBERBEZPIECZEŃSTWA:

ROSYJSKA DOKTRYNA MILITARNA NA POTRZEBY NOWEJ ZIMNEJ WOJNY

DOKTRYNA GIERASIMOWA DR KRZYSZTOF LIEDEL DYREKTOR CBNT CC

UNIWERSYTET WARSZAWSKI III Uniwersyteckie Dni Dyplomacji r. Stanisław Koziej ISTOTA I CHARAKTER NOWEJ ZIMNEJ WOJNY.

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

WYTYCZNE WÓJTA - SZEFA OBRONY CYWILNEJ GMINY

WIELOWYMIAROWOŚĆ (KOMPLEKSOWOŚĆ) CYBERBEZPIECZEŃSTWA

SYSTEM STRATEGICZNEJ ODPORNOŚCI KRAJU I ROLA W NIM PODMIOTÓW NIEPAŃSTWOWYCH

Sylabus przedmiotu: System bezpieczeństwa narodowego

CIĄGŁOŚĆ I ZMIANA BEZPIECZEŃSTWA IIIRP

KONCEPCJA SYSTEMU STRATEGICZNEJ ODPORNOŚCI KRAJU

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

BIAŁA KSIĘGA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP

Stanisław Koziej ODSTRASZANIE W WARUNKACH HYBRYDOWEJ ZIMNEJ WOJNY

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk

ROLA SIŁ ZBROJNYCH RP WE WSPARCIU ORGANÓW ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ PODCZAS SYTUACJI KRYZYSOWYCH

Zagadnienia egzaminacyjne bezpieczeństwo wewnętrzne

Szkoła Główna Służby Pożarniczej w Warszawie Państwowa Straż Pożarna i Ochotnicza Straż Pożarna nieodzownym elementem systemu Obrony Cywilnej

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY. CZĘŚĆ OGÓLNA 60 zagadnień STUDIA I STOPNIA KIERUNEK BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE I stopień studia stacjonarne

PREZENTACJA SYLWETEK PROMOTORÓW

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

ZDROWIE A BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE: UJĘCIE STRATEGICZNE

PYTANIA EGZAMINACYJNE. (egzamin licencjacki) I STOPIEŃ - Bezpieczeństwo Narodowe

ROCZNY PLAN DZIAŁANIA SZEFA OBRONY CYWILNEJ WROCŁAWIA MIASTA NA PRAWACH POWIATU W ZAKRESIE OBRONY CYWILNEJ W 2013 ROKU.

Stanisław Koziej NOWA ZIMNA WOJNA MIĘDZY ROSJĄ I ZACHODEM: ZAGROŻENIA I WYZWANIA. Tezy do dyskusji.

Stanisław Koziej. Bezpieczeństwo Polski w warunkach nowej, hybrydowej zimnej wojny między Rosją i Zachodem

Wstęp. CZĘŚĆ I. Bezpieczeństwo militarne

Stanisław Koziej INTERESY NARODOWE

REGULAMIN POWIATOWEGO CENTRUM ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO W RAWICZU

OPERACJE ZAGRANICZNE W STRATEGII I DOKTRYNIE RP

Wyzwania i zagrożenia polityczno-militarne bezpieczeństwa Rzeczpospolitej Polskiej piątek, 24 września :00

KIEROWANIE OBRONĄ PAŃSTWA

Stanisław Koziej KWADRYGA POLSKICH GRZECHÓW STRATEGICZNYCH W KIEROWANIU BEZPIECZEŃSTWEM NARODOWYM

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd :52:08

2. W Dniu specjalności student/ka ma możliwość zapoznania się bezpośrednio od kadry kierowniczej ISBiO, z charakterystyką wszystkich specjalności

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

Wykaz zagadnień do egzaminu magisterskiego na kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE

znać podstawowe procesy technologiczne, mające wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa.

Wspólny obszar bezpieczeństwa w wymiarze ponadsektorowym

procesem, którego zmienność i dynamika wynikają z dynamicznego, ciągle się zmieniającego charakteru ludzkiej aktywności we wszelkich jej sferach.

ZAKŁAD EUROPEISTYKI. 1

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO MIĘDZYNARODOWE Studia stacjonarne. Semestr I. Globalizacja i regionalizacja. Metodologia badań. Studia nad bezpieczeństwem

ZEWNĘTRZNE I WEWNĘTRZNE WARUNKI BEZPIECZEŃSTWA RP. Opracował: Krzysztof KACZMAR

Program prewencyjny w zarządzaniu bezpieczeństwem społeczności lokalnych. Tomasz SERAFIN Centrum Badań nad Terroryzmem Collegium Civitas

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych

S Y S T E M B E Z P I E C Z E Ń S T W A N A R O D O W E G O A R T U R J. D U B I E L

SZKOLENIE KOMENDANTÓW GMINNYCH ZOSP RP. Temat nr 5: Zarządzanie kryzysowe na szczeblu gminy. Autor: Eugeniusz Wojciech Roguski

KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO MIĘDZYNARODOWE Studia niestacjonarne. Semestr I. Globalizacja i regionalizacja. Studia nad bezpieczeństwem

SZKOLENIE KOMENDANTÓW GMINNYCH ZOSP RP. Temat: 5 Zarządzanie kryzysowe na szczeblu gminy. Autor: Eugeniusz Wojciech Roguski

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 241 z 2004 r., poz. 2416).

Stanisław Koziej. POLITYCZNO-STRATEGICZNE PROBLEMY BEZPIECZEŃSTWA POLSKI I ICH KONSEKWENCJE DLA GOSPODARKI: czy mamy się czego obawiać

Opis kierunkowych efektów kształcenia

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH

31. Organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na terenie województwa jest a) wojewoda, b) Marszałek województwa, c) Sejmik województwa.

G M I N A M A S Ł Ó W P R O G R A M S Z K O L E N I A O B R O N N E G O W G M I N I E M A S Ł Ó W N A L A T A

W Y T Y C Z N E R A D Y M I N I S T R Ó W

Ekonomika bezpieczeństwa państwa w zarysie Autor: redakcja naukowa Janusz Płaczek

Projekt okładki: Katarzyna Juras Na okładce wykorzystano zdjęcie pixelleo/ /fotolia

KARTA KURSU KLASYCY STRATEGII CLASSICS OF STRATEGY

INFORMACJE OGÓLNE. Strona 1

TERRORYZM MIĘDZYNARODOWY JAKO ZAGROŻENIE DLA WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

Warszawa, dnia 29 lipca 2013 r. Poz. 852 USTAWA. z dnia 21 czerwca 2013 r.

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

ORGANIZACJA SYSTEMU ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych

ZARZĄDZENIE NR 130/2012 BURMISTRZA WŁODAWY z dnia 18 grudnia 2012 r.

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk

Zarządzanie kompetencjami

STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO PAŃSTWA. Kmdr prof. dr hab. Tomasz SZUBRYCHT

Cykl szkoleń w ramach projektu: Współpraca strażaków bez granic

Spis treści Wprowadzenie ROZDZIAŁ I Definiowanie podstawowych pojęć 1. Historia bezpieczeństwa 2. Pojęcie bezpieczeństwa 3.

@SKoziej.

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy kierunek: Bezpieczeństwo Wewnętrzne

PROPONOWANE TEMATY (TEMATYKA) PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH/MAGISTERSKICH/KIERUNEK BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE studia pierwszego stopnia

Ochrona ludności i obrona cywilna w systemie obronności Państwa

Ecological safety in the light of the Convention on the Prohibition of Chemical Weapons *

BEZPIECZEŃSTWO MIĘDZYNARODOWE cz. IV. Polska w systemie bezpieczeństwa międzynarodowego

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Współczesne zagrożenia cywilizacyjne czasu wojny i pokoju. Prowadzący (dr Dariusz Kotarski)

Transkrypt:

wwwkoziejpl ======================================================= Stanisław KOZIEJ WSTĘP DO TEORII I HISTORII BEZPIECZEŃSTWA (skrypt internetowy) Warszawa/Ursynów 2010 1

Celem niniejszego opracowania jest syntetyczne omówienie istoty bezpieczeństwa oraz jego strategii i jej podstawowych kategorii pojęciowych, a także historycznej ewolucji strategicznego środowiska tego bezpieczeństwa 1 Istota bezpieczeństwa Bezpieczeństwo ma wiele definicji 1 W niniejszym opracowaniu nie będziemy zajmowali się szczegółowymi teoretycznymi rozważaniami na ten temat Skoncentrujemy się na podejściu pragmatycznym Jeśli mówimy o dynamicznym zjawisku (procesie) bezpieczeństwa danego podmiotu w sensie praktycznym, mamy na myśli tę dziedzinę jego aktywności, która zmierza do zapewnienia możliwości przetrwania, rozwoju i swobody realizacji własnych interesów w konkretnych warunkach, poprzez wykorzystywanie okoliczności sprzyjających (szans), podejmowanie wyzwań, redukowanie ryzyka oraz przeciwdziałanie (zapobieganie i przeciwstawianie się) wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla podmiotu i jego interesów Podmiotem bezpieczeństwa mogą być zatem wszystkie jednostki mające własne interesy i wyrażające ambicje realizacji tych interesów Mogą to być pojedynczy ludzie, różne grupy społeczne, narody, społeczności międzynarodowe, czy wreszcie cała ludzkość Stosownie do tego możemy wyodrębniać różne rodzaje bezpieczeństwa: indywidualne (osobowe, personalne), grupowe (rodowe, plemienne), narodowe (państwowe) 2, międzynarodowe (regionalne, globalne) W niniejszej publikacji zajmujemy się wyłącznie 1 Przegląd definicji zob np J Stańczyk: Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa ISP PAN, Warszawa 1996 Również J Czaputowicz: System czy nieład? Bezpieczeństwo europejskie u progu XXI wieku WNPWN, CSM, Warszawa 1998 Także Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2002 2 Bezpieczeństwo narodowe (narodu) i bezpieczeństwo państwowe (państwa) to ściśle biorąc różne kategorie pojęciowe Ale z punktu widzenia praktycznego, na obecnym etapie rozwoju historycznego (epoka państw narodowych), można umownie traktować je jako tożsame Taka praktyka występuje w polskim systemie prawnym, gdzie np Konstytucja mówiąc o bezpieczeństwie mówi raz o bezpieczeństwie państwa (Rzeczypospolitej Polskiej) a innym razem o bezpieczeństwie narodowym (ustanawiając np Radę Bezpieczeństwa Narodowego) 2

dwoma ostatnimi rodzajami bezpieczeństwa: bezpieczeństwem narodowym i międzynarodowym Bezpieczeństwo przejawia się we wszystkich dziedzinach aktywności podmiotu Stąd też jego struktura jest w istocie tożsama ze strukturą aktywności (funkcjonowania, istnienia) podmiotu W ramach bezpieczeństwa międzynarodowego i narodowego możemy zatem wyodrębnić takie dziedziny bezpieczeństwa, jak np bezpieczeństwo ekonomiczne, społeczne, militarne, publiczne, ekologiczne, informacyjne itp Wyróżnia się także bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne w zależności od tego, gdzie są ulokowane, skąd się wywodzą (z wewnątrz, czy z zewnątrz podmiotu) szanse, wyzwania, ryzyka i zagrożenia 3 Spotyka się także określenie bezpieczeństwo fizyczne, gdy ma się na myśli ochronę i obronę przed działaniami lub zjawiskami niszczącymi - przy wykorzystaniu przede wszystkim (choć nie tylko) wyspecjalizowanych (specjalnie w tym celu tworzonych i utrzymywanych) sił i środków, jakimi są np wojsko, policja, wywiad, kontrwywiad, straż graniczna, straż pożarna, różne służby ochrony itp Na bezpieczeństwo fizyczne składają się dwie główne dziedziny bezpieczeństwa: bezpieczeństwo militarne i bezpieczeństwo cywilne (pozamilitarne) Pierwsze jest częścią bezpieczeństwa zewnętrznego, drugie wewnętrznego Bezpieczeństwo militarne czyli w wypadku państwa obronność lub obrona narodowa 4 obejmuje problematykę szeroko rozumianego radzenia sobie podmiotu (wykorzystywania, zapobiegania, redukowania, reagowania, przeciwdziałania itp) z zewnętrznymi szansami, wyzwaniami, ryzykami i zagrożeniami polityczno-militarnymi, przy wykorzystaniu całego zasobu sił i środków, jakimi podmiot dysponuje (zarówno militarnych, jak i niemilitarnych, wyspecjalizowanych i ogólnych) Bezpieczeństwo cywilne (pozamilitarne) to z kolei podobne radzenie sobie z wewnętrznymi szansami, wyzwaniami, ryzykami i zagrożeniami dla ładu i porządku publicznego oraz wynikającymi z klęsk żywiołowych, a także związanymi z ochroną ludności przed skutkami działań zbrojnych 2 Strategia bezpieczeństwa Najbardziej generalne kształtowanie bezpieczeństwa jest zadaniem strategii i poprzez strategię jest realizowane 3 Taki podział bezpieczeństwa występuje np w naszej Konstytucji 4 W świetle polskiej praktyki ustawodawczej obydwa te terminy można traktować jako równoznaczne i posługiwać się nimi zamiennie 3

Najogólniej rzecz biorąc strategia to kategoria prakseologiczna, czyli dotycząca sprawnego działania każdego podmiotu i odnosząca się do najbardziej generalnych sposobów tego działania Mówiąc bardziej szczegółowo, strategia to teoria (nauka) i praktyka (sztuka) kierowania danym podmiotem przez najwyższego (naczelnego) decydenta, która dotyczy ustanawiania celów podmiotu oraz generalnych sposobów (metod) ich osiągania Strategia bezpieczeństwa zaś to jedna z wielu dziedzin strategii w ogóle odnosząca się do zapewniania bezpieczeństwa danego podmiotu Strategia bezpieczeństwa to teoria i praktyka (nauka i sztuka) kierowania sprawami bezpieczeństwa danego podmiotu przez najwyższego (naczelnego) decydenta (indywidualnego lub zbiorowego), z uwzględnieniem zwłaszcza ustalania celów bezpieczeństwa oraz sposobów ich osiągania Termin strategia wywodzi się od greckiego słowa strategos, którym to terminem określano najwyższego, naczelnego dowódcę wojskowego odpowiedzialnego za przygotowanie i przeprowadzenie wojny Dlatego też przez wiele wieków strategię odnoszono wyłącznie do spraw militarnych i utożsamiano ze sposobami użycia sił zbrojnych jako całości dla celów wojny Ściśle rzecz biorąc, była to i jest do dzisiaj strategia wojskowa Na początku XX wieku pojęcie strategii poszerzyło się i pojawiła się strategia wojenna, rozumiana jako sposób użycia całych zasobów (wojskowych i niewojskowych) danego podmiotu (państwa, koalicji) dla celów wojny W drugiej połowie XX wieku pojawił się termin strategia obronna (obronności), który miał jeszcze szersze znaczenie a mianowicie oznaczał sposób użycia wszelkich zasobów podmiotu do zapobiegania i rozstrzygania konfliktów kryzysów polityczno-militarnych Na przełomie XX i XXI wieku następuje kolejne poszerzenie strategii i ukształtowało się pojecie strategii bezpieczeństwa (narodowego i międzynarodowego) odnoszące się do sposobów użycia wszelkich zasobów podmiotu (państwa, koalicji, sojuszu, globalnej społeczności międzynarodowej) do zapobiegania i rozstrzygania konfliktów i kryzysów (militarnych i niemilitarnych) Różnice między istotą strategii bezpieczeństwa narodowego i strategii obronności ilustrują rysunki 1 i 2 4

Strategia BN: jak użyć wszystkie siły i środki państwa do wykorzystywania szans, podejmowania wyzwań i przeciwstawienia Szanse, wyzwania i zagrożenia gospodarcze społeczne informacyjne militarne inne BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA = BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE się wszelkim rodzajom zagrożeń? Siły i środki państwa STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO gospodarcze ochronne informacyjne militarne (siły zbrojne) inne Rys 1 Istota strategii bezpieczeństwa narodowego (bezpieczeństwa państwa) OBRONNOŚĆ = OBRONA NARODOWA = = BEZPIECZEŃSTWO MILITARNE = CZĘŚĆ BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO Strategia obronności (ON): jak użyć wszystkie siły i środki państwa do wykorzystania szans, podejmowania wyzwań i przeciwstawienia się zagrożeniom militarnym? Szanse, wyzwania i zagrożenia gospodarcze społeczne informacyjne militarne inne STRATEGIA OBRONNOŚCI (ON, BM) Rys 2 Istota strategii obronności (bezpieczeństwa militarnego) Siły i środki państwa gospodarcze ochronne informacyjne militarne inne 5

WOJSKOWOŚĆ Strategia wojskowa: jak utrzymywać i wykorzystywać siły zbrojne do realizacji wszystkich zadań państwa? Szanse, wyzwania i zagrożenia gospodarcze społeczne informacyjne militarne inne Rys 3 Istota wojskowości STRATEGIA WOJSKOWA (SZ) Siły i środki państwa gospodarcze ochronne informacyjne militarne inne Można wyspecyfikować różne rodzaje strategii Z punktu widzenia podmiotu strategii można wymienić: strategie indywidualne (osobowe, personalne), grupowe (rodowe, plemienne, korporacyjne), narodowe (państwowe), międzynarodowe (regionalne, globalne) Z kolei według dziedzin działalności podmiotu można mówić o strategii: politycznej (polityki), ekonomicznej (gospodarki), społecznej (życia społecznego), bezpieczeństwa, obronności (obrony) itp Rodzajów strategii jest tyle, ile rodzajów aktywności podmiotu Przedmiotem naszego zainteresowania będą tylko strategie bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego Warto więc na wstępie wspomnieć jeszcze o strukturze strategii narodowej, która obejmuje strategię ogólnopaństwową, strategie terytorialne (wojewódzkie, powiatowe, gminne) oraz funkcjonalne (resortowe, działowe) Do podstawowych instrumentów strategii bezpieczeństwa zalicza się: dyplomację (publiczną i niepubliczną, państwową i prywatną), potencjał informacyjny (publiczny i niepubliczny, jawny i niejawny), siły zbrojne, potencjał ekonomiczny (państwowy i niepaństwowy) Np Amerykanie dość powszechnie posługują się akronimem DIME (diplomacy, information, military, economics) 6

Strategie bezpieczeństwa występują w różnych rodzajach i formach Zależnie od przyjętego kryterium można naszkicować następującą typologię strategii bezpieczeństwa: Wg koncepcji: zapobiegania, reagowania Wg roli: deklaratywna, rzeczywista (realna), idealna (teoretyczna) Wg procedur konfrontacji: działań kolejnych (sekwencyjnych), działań jednoczesnych Wg metod prowadzących do zwycięstwa: pokonania (rozbicia w walce, bitwie), wyczerpania (pozasiłowego, pośredniego, długotrwałego), zniszczenia (zwycięstwa totalnego, zlikwidowania przeciwnika) Wg obiektu oddziaływania i metod podejścia: odstraszania (powstrzymywania - przeciwnik), wymuszania (zaniechania złych zamiarów potencjalny przeciwnik), ubezpieczenia (gwarantowania, zapewniania sojusznik, koalicjant, partner) Wg sfer aktywności i środków strategicznych: dyplomatyczna, ekonomiczna, informacyjna, militarna itp Wg zasięgu: wielka (całościowa, totalna), na obszarze konkretnego konfliktu (na TDW) Wg treści: operacyjna (strategia działania), preparacyjna (strategia przygotowania i transformacji systemu bezpieczeństwa) Strategię kształtowali wybitni teoretycy i praktycy Za klasyków w obszarze teorii strategii, z uwzględnieniem ich głównego wkładu w jej rozwój, można uznać: Sun Tzu psycholog wojny, lis wojny, strategia niesiłowych rozstrzygnięć, strategia zmagań informacyjnych Tukidydes polityk wojny, wojna w stosunkach międzynarodowych Clausewitz filozof i fizyk wojny, ogólna teoria strategii, w sferze operacyjnej - strategia masy, energii Jomini matematyk, geometra wojny Ludendorf strategia wojny totalnej 7

Liddell Hart neo-sun Tzu, strategia działań pośrednich, analogia do judo, wytrącenie przeciwnika z równowagi strategicznej Beaufre, Brodie teoretycy odstraszania nuklearnego i kompleksowego podejścia (strategia totalna) Mahan - strategia morska Douhet - strategia powietrzna Fuller, Guderian - strategia błyskawicznej wojny pancernej Triandafiłow, Tuchaczewski - strategia głębokich uderzeń Strategie alternatywne: Maximus Fabius (kunktatorska), Lawrence (partyzancka), Mao (rewolucyjna, ludowa), Guevara (mała rewolucja dla samej rewolucji, jako styl bycia) Do najważniejszych klasyków praktyki strategicznej można zaliczyć: Militiades Maraton, narzucenie swojego planu działania przeciwnikowi Epaminondas Leuktry, szyk skośny, zaskoczenie innowacyjną taktyką Aleksander Macedoński operacje połączone, na ogromnych przestrzeniach Hannibal Kanny, klasyka operacji okrążających Cezar strategia kompleksowa Napoleon najwybitniejszy wódz wszechczasów, mistrz manewru Jednym z najważniejszych wymiarów teorii strategii są jej zasady Najbardziej znane są operacyjne zasady strategii, czyli historycznie ukształtowane reguły sprawnego przygotowania i prowadzenia walki (kooperacji negatywnej), zwiększające prawdopodobieństwo uzyskania w niej sukcesu (zwycięstwa) przy jak najmniejszych kosztach (stratach własnych) Głównym sensem, istotą, stosowania operacyjnych zasad strategii jest zapewnienie uzyskania, utrzymania i wykorzystania przewagi Przewagę należy rozumieć szeroko i wielowymiarowo Nie tylko w wymiarze ilościowym (materialnym, liczebnym), ale także jakościowym (niematerialnym) W takim rozumieniu przewagi można sformułować wręcz 8

prawo walki mówiące, że w walce, jak w naturze, zawsze zwycięża silniejszy (co wcale nie musi oznaczać, że liczniejszy lub większy) Z tego punktu widzenia można wręcz wyróżnić dwa typy strategii pokonania przeciwnika Jeśli siłę stwarzanego przezeń zagrożenia wyrazimy jako iloraz potencjału materialnego (siły fizycznej) i niematerialnego (woli działania) S = P x W S siła przeciwnika; P potencjał fizyczny przeciwnika; W wola działania to pokonać go możemy dwoma sposobami (strategiami): a) redukcja potencjału podejście fizyczne (niszczenie, paraliżowanie sprawności działania): Clausewitz; b) redukcja woli podejście psychologiczne (operacje informacyjne): Sun-Tzu W sposób syntetyczny istotę przewagi, jako swego rodzaju superzasady, bardzo dobrze oddaje Sun-Tzu stwierdzając, że przewaga narzuca sposób walki: jeśli przeważasz przeciwnika 10-krotnie okrąż go; jeśli 5-krotnie atakuj; jeśli 2-krotnie najpierw go podziel; gdy jest równowaga możesz walczyć; jeśli jesteś słabszy zapewnij sobie wycofanie Teoretycy strategii formułowali różne listy zasad strategicznych Najbardziej reprezentatywne są zestawy Sun-Tzu oraz C Clausewitza Wg Sun-Tzu podstawowe zasady (mnożniki siły niematerialnej) to: rozpoznanie, fortel, zaskoczenie, manewr, działania pośrednie, presja psychologiczna Z kolei C Clausewitz sformułował dziewięć, uznawanych do dziś za klasyczne, zasad: zmasowanie, cel, ekonomia sił, 9

prostota, zaskoczenie, jedność dowodzenia, ubezpieczenie, ofensywa, manewr Klasyczny cykl strategiczny obejmuje cztery podstawowe fazy: zdefiniowanie interesów danego podmiotu i określenie celów strategicznych; ocena strategicznego środowiska (warunków) bezpieczeństwa; sformułowanie koncepcji strategicznej; wydzielenie zasobów niezbędnych do realizacji koncepcji, czyli ustanowienie systemu bezpieczeństwa 5 Cykl strategiczny w odniesieniu do strategii bezpieczeństwa narodowego przedstawia rys 4 CYKL STRATEGICZNY Samoidentyfikacja strategiczna: diagnoza państwa jako podmiotu bezpieczeństwa (podstawy bezpieczeństwa narodowego) oraz zdefiniowanie interesów narodowych i celów strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa Ocena strategicznego środowiska bezpieczeństwa (zewnętrzne i wewnętrzne warunki bezpieczeństwa) Sformułowanie koncepcji działań strategicznych (strategia operacyjna) sposób osiągania celów strategicznych w danych warunkach (środowisku) bezpieczeństwa Sformułowanie koncepcji przygotowań strategicznych (strategia preparacyjna, w tym transformacyjna) sposób utrzymywania i transformacji systemu bezpieczeństwa narodowego, stosownie do przyszłościowych potrzeb operacyjnych Rys 4 Cykl strategiczny w odniesieniu do strategii bezpieczeństwa narodowego 5 Podobne podejście zob min: H R Yarger, Strategic theory for the 21st century: the little book on big strategy, Strategic Studies Institute, Carlisle, 2006, s6 The strategic process is all about how (concept or way) leadership will use the power (resources or means) available to the state to exercise control over sets of circumstances and geographic locations to achieve objectives (ends) in accordance with state policy 10

3 Podstawowe kategorie strategii bezpieczeństwa Biorąc pod uwagę powyższe generalne spojrzenie na bezpieczeństwo (międzynarodowe i narodowe) zauważamy, że kluczowymi kategoriami pojęciowymi w ich obszarze są: - interesy podmiotu (narodowe i międzynarodowe) oraz wynikające z nich cele strategiczne i operacyjne w dziedzinie bezpieczeństwa; - środowisko (warunki) bezpieczeństwa czyli szanse, wyzwania, ryzyka i zagrożenia dla realizacji interesów oraz osiągania celów w dziedzinie bezpieczeństwa Przy czym zagrożenia występują w formie zjawisk określanych kryzysami i konfliktami; - strategiczne (długofalowe) i polityczne (operacyjne, bieżące) koncepcje (zasady i sposoby) działań zmierzających do osiągnięcia przyjętych celów w danych warunkach; - systemy bezpieczeństwa czyli zasoby podmiotu wydzielone do realizacji przyjętych koncepcji i zadań, odpowiednio do tych zadań zorganizowane i przygotowane Zatrzymajmy się nad krótką charakterystyką tych podstawowych kategorii Interesy danego podmiotu (społeczności międzynarodowej, narodu, grupy, osoby itp) to wyraz jego tożsamości, wyznawanych wartości, historycznego dorobku, tradycji, bieżących potrzeb oraz dążeń i aspiracji przyszłościowych Można wyróżnić interesy żywotne i pożądane Pierwsze z nich to interesy dotyczące istnienia podmiotu, przetrwania w danych warunkach Drugie to interesy związane z jakością owego istnienia, trwania Pierwsze odzwierciedlają wartości zero-jedynkowe, są niestopniowalne i nienegocjowalne Drugie są stopniowalne, w pewnym sensie pomocnicze, negocjowalne 6 Interesy stanowią punkt wyjścia do określenia celów strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa Najogólniej rzecz biorąc cele strategiczne w dziedzinie bezpieczeństwa to nic innego, jak zoperacjonalizowane interesy Zoperacjonalizowane to znaczy określone w języku potrzebnego działania, stosownie do danych warunków, ujęte w określonym czasie i 6 Najnowsza Strategia Bezpieczeństwa Narodowego RP z 2007 r wyróżnia trzy kategorie interesów narodowych: żywotne, ważne i inne istotne 11

miejscu, z uwzględnieniem zewnętrznych i wewnętrznych potrzeb i możliwości O ile interesy (narodowe i międzynarodowe) odzwierciedlają immanentne, stałe (ponadczasowe, niezależne od bieżących warunków) wartości, aspiracje i dążenia podmiotu, to cele strategiczne odnoszą się do konkretnych warunków w danym okresie historycznym istnienia podmiotu Cele strategiczne w dziedzinie bezpieczeństwa państwo lub inny podmiot międzynarodowy osiąga poprzez prowadzenie polityki bezpieczeństwa, jako bieżącej działalności tego podmiotu, jego organów kierowniczych Dlatego dalszym uszczegółowieniem celów strategicznych są cele polityczne (jako cele operacyjne), odnoszące się do konkretnego działania w ramach całej strategii postępowania podmiotu w dziedzinie bezpieczeństwa 7 Środowisko bezpieczeństwa to innymi słowy wszelkie, zewnętrzne i wewnętrzne, militarne i niemilitarne (polityczne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe, informacyjne itp) warunki bezpieczeństwa, warunki realizacji interesów danego podmiotu w dziedzinie bezpieczeństwa i osiągania ustalonych przezeń celów w tym zakresie Charakteryzowane mogą być najpełniej przy pomocy czterech podstawowych kategorii, jakimi są: szanse, wyzwania, ryzyka i zagrożenia Szanse to okoliczności sprzyjające realizacji interesów oraz osiąganiu celów Generowane są głównie przez neutralne podmioty środowiska bezpieczeństwa Mają zazwyczaj charakter szybko przemijający W dzisiejszym, globalizującym się świecie, gdzie wzajemne uzależnienia podmiotów nasilają się, szans pojawia się coraz więcej Trzeba umieć je w porę dostrzec, ocenić i wykorzystać Sztuka wykorzystywania szans staje się dzisiaj niewątpliwie coraz ważniejszą dziedziną szeroko rozumianej sztuki zarządzania bezpieczeństwem Przykładem strategicznej szansy może być szansa Polski wstąpienia do NATO, jak pojawiła się w latach dziewięćdziesiątych Została ona dostrzeżona i dobrze wykorzystana Przykładem nieumiejętnego postępowania w tej dziedzinie może być z kolei nie wykorzystanie żadnych szans na pozamilitarne korzyści dla polskiego interesu narodowego z naszego wojskowego zaangażowania w Iraku 7 Dotykamy tu problemu relacji między strategią i polityką Z punktu widzenia prakseologii strategia danego podmiotu (państwa, organizacji międzynarodowej) jest nadrzędną nad jego polityką Jest to relacja podobna w swej istocie do tej, jaka występuje np w sztuce wojennej między strategią i sztuką operacyjną Często spotykane stanowisko odwrotne, tzn wyznające prymat polityki nad strategią, wiąże się z traktowaniem strategii jako dziedziny dotyczącej wyłącznie spraw wojska (strategii wojskowej) Często wynika też z podejścia ograniczonego do analizowania zachowań podmiotu (państwa) wyłącznie jako działań zdeterminowanych przez istniejące warunki, a nie jako działań wynikających przede wszystkim (choć oczywiście nie wyłącznie) z potrzeby realizacji własnych interesów (w przypadku państwa interesów narodowych) Świadomość interesów prowadzi do myślenia strategicznego, koncentrowanie się na tzw obiektywnych warunkach ogranicza podmiot do myślenia operacyjnego (jeśli podmiotem jest państwo do myślenia politycznego właśnie) 12

Wyzwania to z kolei dylematy, przed jakimi stoi podmiot (społeczność międzynarodowa, państwo) w rozstrzyganiu spraw bezpieczeństwa Często generowane są przez partnerów i sojuszników, którzy prezentują pewne oczekiwania, windują standardy obowiązujące w sojuszach lub koalicjach Wyzwania mogą być podjęte lub zignorowane Podjęcie wyzwania łączy się z koniecznością wysiłków i poniesienia pewnych kosztów, co stwarza z kolei dodatkowe szanse w przyszłości Zignorowanie wyzwań z zasady utrudnia czerpanie korzyści z faktu wspólnego działaniowy i w niekorzystnych warunkach może rodzić dodatkowe zagrożenia Przykładem wyzwania jest problem zapewnienia dobrego poziomu, zwłaszcza interoperacyjności (zdolności do wspólnego działania w ramach sojuszu) sił zbrojnych państwa członkowskiego NATO Podjęcie wyzwania i sprostanie wspólnym standardom w NATO daje większe szanse czerpania korzyści z członkostwa w sojuszu (można śmielej domagać się większych świadczeń całego sojuszu na rzecz własnego bezpieczeństwa) Zignorowanie takiego wyzwania i utrzymywanie sił zbrojnych poniżej standardów sojuszniczych osłabia możliwości pełnego wykorzystania faktu przynależności do NATO Ryzyka to niepewności związane z własnym działaniem, z jego skutkami, to niebezpieczeństwo niepożądanych skutków własnego działania Im bardziej jesteśmy aktywni w serze bezpieczeństwa, tym więcej ryzykujemy Przykładem ryzyk są dodatkowe potencjalnie negatywne konsekwencje (np wzrost zagrożeń terrorystycznych) naszego szerokiego zaangażowaniem w międzynarodowe operacje wojskowe lub też niebezpieczeństwa związane z decyzją o lokalizacji na naszym terytorium amerykańskiej bazy przeciwrakietowej Ponieważ w dzisiejszych warunkach potrzeba szerokiej aktywności jest obiektywnie bardziej konieczna, niż to mogło być dawniej, w erze przedglobalizacyjnej, przeto rośnie znaczenie umiejętnego szacowania i redukowania ryzyk w dziedzinie bezpieczeństwa, a także strategicznego ubezpieczania się przed owymi ryzykami To drugi obok umiejętności wykorzystywania szans coraz ważniejszy dział strategii i sztuki kierowania bezpieczeństwem Zagrożenia to pośrednie lub bezpośrednie destrukcyjne oddziaływania na podmiot To najbardziej klasyczny czynnik środowiska bezpieczeństwa Rozróżnia się zagrożenia potencjalne i realne; subiektywne i obiektywne; zewnętrzne i wewnętrzne; militarne i niemilitarne (polityczne, ekonomiczne, społeczne, informacyjne, ekologiczne, przyrodnicze itp); kryzysowe i wojenne, intencjonalne i przypadkowe (losowe) W opisie zagrożeń intencjonalnych wyróżnić można cztery elementy: aktor, jego intencje, możliwości oraz czas 13

na reakcję Poziom zagrożenia wzrasta wraz z narastaniem wrogości przeciwnika, rozwojem jego możliwości oraz skracaniem się czasu na reakcję 8 Zagrożenia realne występują w postaci zjawisk określanych mianem kryzysów lub konfliktów Nie zawsze prawidłowo rozróżnia się te dwie kategorie pojęciowe Kryzys to pewien szczególny stan wewnętrzny podmiotu Konflikt to szczególny (konfrontacyjny) typ relacji podmiotu z innym podmiotem Kryzysy jako odbiegające od stanu normalnego, niezakłóconego, stany wewnętrzne mogą być powodowane zarówno czynnikami wewnętrznymi (np własną nieudolnością), jak i zewnętrznymi (np konfliktem z innym podmiotem) Mogą być następstwem także zdarzeń losowych (przypadkowych), np klęsk żywiołowych, katastrof itp Zasady i sposoby osiągania celów strategicznych w danych warunkach (z uwzględnieniem konkretnych szans, wyzwań, ryzyk i zagrożeń) określane są w koncepcjach strategicznych Koncepcja strategiczna zawiera ogólne zasady i myśl przewodnią (zamiar) postępowania podmiotu w dziedzinie bezpieczeństwa oraz strategiczne zadania etapowe lub dziedzinowe czyli cele polityczne dla władz państwa (organizacji) i cele operacyjne dla sił i środków wykonawczych w różnych okresach i dziedzinach funkcjonowania danego podmiotu Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na rozbieżności, jakie pojawiają się w literaturze w sprawie relacji między strategią i polityką państwa (organizacji) i w konsekwencji rozróżniania tego co strategiczne od tego co polityczne 9 Osobiście opowiadam się raczej za nadrzędnością kategorii strategicznych nad tego samego typu kategoriami politycznymi np cele strategiczne i polityczne, koncepcje strategiczne i polityczne itp Jeśli strategię rozumiemy jako zajmowanie się sprawami najbardziej generalnymi i długofalowymi (interesami, celami, koncepcjami itp), a politykę jako bieżące kierowanie państwem (organizacją), to długofalowa strategia bezpieczeństwa jest czymś nadrzędnym nad bieżącą polityką bezpieczeństwa, cele strategiczne są czymś trwalszym niż polityczne, koncepcja strategiczna jest mniej zmienna od politycznej itp We współczesnych warunkach w strategiach bezpieczeństwa każdego niemal podmiotu można wyróżnić trzy rodzaje działań strategicznych, czy też po prostu trzy 8 Zob J M Fish, S J McCraw, Ch J Reddish, Fighting in the gray zone: a strategy to close the preemption gap, US Army War College, Strategic Studies Institute, September 2004, s 4 9 Zob min polemiczne stanowisko R Kuźniara w stosunku do koncepcji J KukułkiR - Kuźniar, Polityka i siła Studia strategiczne zarys problematyki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2005, s 178 179 14

składowe koncepcje bezpieczeństwa Są nimi: działania stabilizacyjne; reagowanie kryzysowe; działania obronne (wojenne) Uznaje się coraz powszechniej, że największym wyzwaniem w dziedzinie bezpieczeństwa jest zapobieganie zagrożeniom 10 Istotą działań stabilizacyjnych jest utrzymywanie stabilności środowiska bezpieczeństwa Składa się na nie przede wszystkim monitorowanie warunków bezpieczeństwa i prognozowanie ich rozwoju; podejmowanie działań neutralizujących lub eliminujących źródła potencjalnych zagrożeń; aktywne promowanie stabilności oraz utrwalanie pozytywnych trendów rozwoju środowiska bezpieczeństwa; utrzymywanie i doskonalenie systemów bezpieczeństwa stosownie do nowych wyzwań W szeroko pojętej kategorii działań stabilizacyjnych o celach prewencyjnych mieści się także odstraszanie Przy czym odstraszanie rozumiane szerzej niż jego wydanie z okresu zimnej wojny w postaci koncepcji wzajemnego gwarantowanego zniszczenia Dzisiaj proponuje się ideę tzw skumulowanego odstraszania groźbą różnorodnych opcji użycia siły w reakcji na zagrożenie 11 Znaczenie tego rodzaju działań we współczesnych strategiach bezpieczeństwa wyraźnie rośnie Należy naturalnie zauważyć, że prewencja była zawsze nieodłącznym składnikiem strategii bezpieczeństwa Nie ulega jednak wątpliwości, że obecnie obserwujemy bardzo wyraźne przyspieszenie przenoszenia punktu ciężkości wysiłków w dziedzinie bezpieczeństwa z przeciwstawiania się zagrożeniom (obrony przed zagrożeniami) na zapobieganie ich wystąpieniu Prewencja staje się obecnie zdecydowanie ważniejsza niż obrona Tendencja ta jest następstwem zmian charakteru zarówno współczesnych potrzeb, jak i możliwości Współcześnie wzrosły niepomiernie potencjalne koszty przeciwstawiania się zagrożeniom (prowadzenia działań obronnych) Przesądza o tym przede wszystkim skuteczność nowoczesnych systemów broni (np broń masowego rażenia) Nawet wygrana kampania obronna może pociągać za sobą tak dotkliwe straty, że stawia to pod znakiem zapytania racjonalność takiego postępowania Zdecydowanie bardziej opłaca się podejmować profilaktycznie wysiłki prewencyjne, aby nie dopuścić do wystąpienia zagrożenia, niż 10 A more secure world: Our shared responsiblity, Report of the High-level Panel on Threats, Challenges and Change, United Nations, 2004 11 D Almog, Cumulative Deterrence and the War on Terrorism, Parameters, US Army War College, Winter 2004 05 15

zwalczać zagrożenie, gdy ono się już pojawi 12 To jest kontekst potrzeb strategicznych Ale współcześnie istnieją także o wiele większe niż kiedyś możliwości zapobiegania zagrożeniom Nowoczesne systemy monitorowania i trafnego prognozowania oraz skuteczne środki różnorakiego oddziaływania pośredniego (dostępne min dzięki procesom integracyjnym i globalizacyjnym) na inne podmioty zwiększają efektywność działań prewencyjnych i stabilizacyjnych Reagowanie kryzysowe to również dynamicznie obecnie się rozwijający rodzaj działań strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa Jego istotą jest skuteczne radzenie sobie z kryzysem w celu jego opanowania (wygaszenia), przy jednoczesnym wyeliminowaniu (zredukowaniu) potencjalnych źródeł ewentualnego odnowienia się kryzysu w przyszłości Wzrost zainteresowania koncepcjami reagowania kryzysowego wynika z gwałtownego rozprzestrzeniania się różnorakich zagrożeń kryzysowych o charakterze międzynarodowym i wewnętrznym, militarnym i pozamilitarnym (cywilnym) Lokalne konflikty na tle etnicznym i religijnym oraz działalność organizacji terrorystycznych lub przestępczych stwarzają sytuacje kryzysowe o różnym zasięgu międzynarodowym Również kryzysy wewnętrzne (wewnątrzpaństwowe) promieniują na zewnątrz w o wiele większym stopniu, niż to było kiedyś Dlatego warto podkreślić, że współczesne strategie reagowania kryzysowego są w zasadzie strategiami międzynarodowymi Inna ważna tendencja w tej dziedzinie to coraz bardziej zanikająca granica między militarnymi i pozamilitarnymi (cywilnymi) zagrożeniami kryzysowymi Pociąga to za sobą z kolei konieczność zintegrowanego, cywilno-wojskowego reagowania kryzysowego Działania obronne (wojenne) to najbardziej klasyczny rodzaj działań strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa Mamy z nimi do czynienia, gdy dochodzi do bezpośredniej agresji zewnętrznej na dany podmiot; innymi słowy gdy w stosunku do zagrożeń zewnętrznych nie powiodły się ani działania prewencyjno-stabilizacyjne, ani też działania antykryzysowe Istotą działań obronnych jest odparcie agresji i doprowadzenie do sytuacji uniemożliwiającej (redukującej możliwość) jej wznowienie prze agresora w przyszłości Działania obronne (wojenne) obejmują działania zbrojne i niezbrojne 12 Na tym tle pojawia się problem relacji między działaniami prewencyjnymi i uprzedzającymi Zob min - F E Wester, Preemption and Just War: Considering the Case of Iraq, Parameters, US Army War College, Winter 2004 05 Także - J L Gaddis, Grand Strategy in the Second Term, Foreign Affairs, January/February 2005 16

Działania zbrojne mogą składać się z operacji obronnych i zaczepnych na własnym terytorium oraz operacji ekspedycyjnych poza własnym terytorium (w szczególności w obronie zaatakowanego sojusznika) Działania pozazbrojne obejmują aktywne oddziaływanie na przeciwnika środkami niemilitarnymi (dyplomatyczne, ekonomiczne, informacyjne itp), mające na celu osłabienie jego potencjału wojennego, oraz podtrzymywanie własnego potencjału obronnego poprzez ochronę ludności i struktur państwa, zapewnienie materialnych i niematerialnych podstaw przetrwania w warunkach wojennych oraz wsparcie własnych i sojuszniczych sił zbrojnych Mówiąc o właściwościach współczesnych systemów bezpieczeństwa tworzonych dla realizacji koncepcji strategicznych należy podkreślić ich wielką różnorodność Można w istocie mówić o całej sieci systemów bezpieczeństwa indywidualnego i zbiorowego, narodowego i międzynarodowego, militarnego i niemilitarnego Tak jak cała problematyka bezpieczeństwa również systemy bezpieczeństwa przeszły ewolucję, zmieniając się wraz z rozwojem ludzkości od form prostych do coraz bardziej złożonych; od pierwotnych systemów bezpieczeństwa indywidualnego, rodowego, poprzez systemy bezpieczeństwa narodowego do współczesnych systemów bezpieczeństwa międzynarodowego Wśród tych ostatnich wyróżnić można trzy podstawowe formy: porozumienia (traktaty) dwustronne i wielostronne, koalicje i sojusze Porozumienia są miękkimi systemami bezpieczeństwa, ustanawiają jedynie pewne zasady współdziałania autonomicznych (oddzielnych) podmiotów w dziedzinie bezpieczeństwa Przykładami mogą być porozumienia Polski z Francją i Wielką Brytanią w 1939 roku Koalicje są bardziej zorganizowanymi systemami bezpieczeństwa i obejmują nie tylko współdziałanie na poziomie kierownictw podmiotów, ale także tworzenie wspólnych sił wykonawczych Przykładami mogą być koalicja USA i Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej lub koalicja antyiracka podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku Najwyższą forma systemów bezpieczeństwa są współcześnie sojusze W sojuszach istnieją nie tylko wspólne siły wykonawcze, ale także wspólne kierownictwa odpowiedzialne za bezpieczeństwo sojuszników Przykładami sojuszów są Układ Warszawski i NATO Zasady i sposoby funkcjonowania poszczególnych elementów systemów bezpieczeństwa ujmowane są w doktrynach Najbardziej dotąd rozwiniętymi doktrynami są doktryny militarne, dotyczące sposobów przygotowania i działania sił zbrojnych, jako jednego z podstawowych, wyspecjalizowanych elementów systemu bezpieczeństwa Podobnymi elementami tworzonymi i utrzymywanymi wyłącznie dla potrzeb bezpieczeństwa są: wywiad i kontrwywiad, policja, straż graniczna, siły ratownicze (np 17

straż pożarna, pogotowie ratunkowe, formacje obrony cywilnej) One też powinny mieć i w zasadzie mają, choć nie zawsze tak nazwane własne doktryny operacyjne Stosownie do przewidzianych w koncepcjach strategicznych zadań systemów bezpieczeństwa każda doktryna zawierać musi procedury postępowania w odniesieniu co najmniej do czterech podstawowych grup zadań, a mianowicie zadań przygotowawczych, prewencyjnych, kryzysowych i obronnych Działania przygotowawcze obejmują przede wszystkim stanowienie prawa międzynarodowego i narodowego w dziedzinie bezpieczeństwa, opracowywanie i uaktualnianie koncepcji i doktryn bezpieczeństwa, bieżące utrzymywanie systemów bezpieczeństwa (planowanie, programowanie, budżetowanie, rozwój organizacyjnotechniczny i doskonalenie sprawnościowe, w tym szkolenie) W odniesieniu do działań prewencyjnych doktryny zawierają sposoby wykorzystania poszczególnych ogniw systemu bezpieczeństwa w ramach monitorowania i prognozowania rozwoju sytuacji, aktywności dyplomatycznej na polu bezpieczeństwa, międzynarodowego współdziałania wojskowego (np wspólnych ćwiczeń), promowania wartości i instytucji demokratycznych, umacniania międzynarodowych systemów bezpieczeństwa itp Doktrynalne ustalenia dotyczące reagowania kryzysowego obejmują procedury postępowania w ramach reagowania na zagrożenia cywilne i polityczno-militarne, z uwzględnieniem zwłaszcza uruchamiania, podwyższania i redukowania gotowości oraz funkcjonowania sojuszniczych i narodowych systemów reagowania kryzysowego (pogotowia obronnego i ochronnego), stosownego do zmian w natężeniu zagrożeń rozwijania i zwijania systemu bezpieczeństwa (w tym zwłaszcza jego podsystemu kierowania) i wreszcie sposobów organizowania i prowadzenia operacji kryzysowych Doktryny wojenne (obronne) w swej treści odnoszą się do przygotowania i prowadzenia zarówno zbrojnych, jak i niezbrojnych działań wojennych Szczególnie aktualną problematyką jest obecnie współpraca cywilno-wojskowa (CIMIC) w wykonywaniu zadań w dziedzinie bezpieczeństwa Zadania i cele podmiotu w dziedzinie bezpieczeństwa zawarte w koncepcjach strategicznych stanowią punkt wyjścia do opracowania planów operacyjnych funkcjonowania podmiotu i jego elementów składowych w różnych sytuacjach bezpieczeństwa, gdzie min określa się szczegółowe, wykonawcze koncepcje polityczne i operacyjne W przypadku Polski wykonawczymi dokumentami operacyjnymi są: Polityczno- Strategiczna Dyrektywa Obronna oraz opracowywane na jej podstawie narodowy Plan Reagowania Obronnego, plany operacyjne funkcjonowania działów i centralnych organów 18

administracji rządowej, województw, powiatów, gmin, a także plany operacyjne Sił Zbrojnych oraz plany ochrony obiektów szczególnie ważnych dla bezpieczeństwa państwa 13 4 Historyczna ewolucja środowiska bezpieczeństwa Problematyka bezpieczeństwa ma tak długą historię, jak długa jest historia ludzkości Człowiek od zawsze miał swoje żywotne i mniej istotne potrzeby i interesy, które zderzały się z potrzebami i interesami innych ludzi, którym to potrzebom i interesom zagrażały także najzwyklejsze fizyczne siły natury (pożary, burze, powodzie, trzęsienia ziemi, mrozy i inne tego typu kataklizmy) Można sobie wyobrazić, że oprócz tych czysto zewnętrznych i fizycznych (materialnych) czynników trapiły człowieka już od samego początku również rozterki i strachy wewnętrzne, świadomościowe, duchowe, psychologiczne Człowiek od zarania swych dziejów stawał zatem w obliczu zagrożeń naturalnych (fizycznych, materialnych) i duchowych (niematerialnych, irracjonalnych) Znamienne opisy tych zagrożeń i borykania się z nimi przez człowieka możemy spotkać w największej księdze ludzkości, czyli w Biblii Dowiadujemy się z niej, że z pierwszymi zagrożeniami człowiek spotkał się już w raju Kuszenie przez szatana i zupełna bezbronność Ewy i Adama wobec tego skrytego zagrożenia zaowocowały pierwszą wielką tragedią, jaką była konieczność opuszczenia raju przez pierwszych ludzi Wszystkie dotychczasowe i przyszłe ludzkie kłopoty są następstwem owej beztroskiej postawy naszych prarodziców wobec bezpieczeństwa, krótko mówiąc są następstwem braku rajskiego systemu bezpieczeństwa Niemal natychmiast po tym człowiek musiał zmierzyć się z kolejnymi, tym razem już z ziemskimi zagrożeniami Oto już między pierwszymi dziećmi naszych pierwszych rodziców, czyli między pierwszymi ziemskimi ludźmi: Kainem i Ablem, doszło do konfliktu Kain poczuł się zagrożony, a ściślej uznał, że jego interesy zostały zagrożone Dla ich obrony zastosował atak Pierwsza w świecie koncepcja bezpieczeństwa była zatem koncepcją zaczepną Okazała się jednak nieskuteczną Chociaż Kain zabił Abla, to owe pierwsze zwycięstwo na placu boju nie doprowadziło do osiągnięcia celu strategicznego Kain nie 13 Zob Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego, Dziennik Ustaw z 2004 r, nr 152, poz 1599 19

zapewnił sobie możliwości realizacji swojego interesu uzyskania przychylności Boga Bóg się od niego odwrócił Agresywna doktryna bezpieczeństwa Kaina okazała się przeciwskuteczna Życie na ziemi wymagało nie tylko przeciwdziałania zagrożeniom ze strony innego człowieka Równie ważne i wymagające okazało się zapewnienie sobie ochrony przed skutkami działania natury Największa klęska żywiołowa w dziejach ludzkości, jaką był biblijny potop, wykazuje znaczenie troski o tego typu bezpieczeństwo Tylko Noe okazał się na tyle przewidujący w ocenie zagrożeń i na tyle wytrwały w przygotowaniach systemu bezpieczeństwa, którego kluczowym elementem była Arka, by zapewnić przetrwanie swojego rodu wraz z niezbędnymi zasobami Był pierwszym twórcą i organizatorem systemu bezpieczeństwa zbiorowego (rodowego) Te biblijne przykłady dobrze ilustrują genezę problematyki bezpieczeństwa oraz ukazuję jej znaczenie i złożoność Zauważmy, że w istocie od samego początku sprawy przeciwstawiania się różnym zagrożeniom, czyli sprawy bezpieczeństwa, miały wymiar grupowy (od najmniejszej społeczności, jaką stanowili Adam i Ewa, poczynając) Człowiek jest bowiem istotą stadną, jest zawsze częścią pewnej społeczności Co prawda teoretycznie można rozważać kwestie bezpieczeństwa indywidualnego, osobowego, jednostkowego, bezpieczeństwa pojedynczego człowieka Ale przy podejściu pragmatycznym które staramy się stosować w niniejszym opracowaniu bezpieczeństwo ma zawsze wymiar (kontekst) społeczny Uświadamianie sobie własnych interesów indywidualnych i grupowych, wyrażanie ich, demonstrowanie oraz dążenie do ich realizacji musi prowadzić do ujawnienia sprzeczności społecznych Naturalną w przyrodzie metodą rozstrzygania wszelkich sprzeczności, w tym oczywiście także sprzeczności społecznych, jest stosowanie przemocy przez stronę silniejszą, przemocy potencjalnej lub realnej Przemoc to wymuszanie realizacji własnych interesów kosztem interesów innych podmiotów, jeżeli są one w sprzeczności Podstawowym środkiem przemocy były dotychczas siły zbrojne (w wymiarze zewnętrznym) oraz policja (w wymiarze wewnętrznym) Stosowanie przemocy i przeciwstawianie się przemocy jest zatem główną treścią kryzysów i konfliktów społecznych, a tym samym główną treścią bezpieczeństwa Do przedstawienia ewolucji problematyki bezpieczeństwa dobrze nadaje się zastosowanie koncepcji A Tofflera tzw fal (rewolucji) cywilizacyjnych w rozwoju 20

poziom biologiczny (cywilizacja agrarna) poziom mechaniczny (c ywiliza cja przemysłowa) poziom informatyczny (cywilizacja informatyczna) ludzkości 14 Wyróżnia on trzy takie fale: agrarną, industrialną i informacyjną Z punktu widzenia bezpieczeństwa istotna jest różnica narzędzi i metod przemocy stosowanych w każdym z tych okresów (rys 1) W dobie agrarnej, czyli w czasie pierwszej fali rewolucji cywilizacyjnej, podstawą przemocy była naturalna (biologiczna, fizyczna i duchowa) siła człowieka W epoce industrialnej (druga fala) jeden składnik tej naturalnej siły, składnik fizyczny, został tak ogromnie spotęgowany przez różnorodne sztuczne narzędzia i zasoby materialne, że można mówić o zdecydowanej dominacji owej sztucznej siły fizycznej w rozstrzyganiu wszelkich sporów, konfliktów i kryzysów Nastąpiło załamanie naturalnej, biologicznej harmonii między materialnymi (fizycznymi, energetycznymi) i niematerialnymi (duchowymi, informacyjnymi) składnikami siły poszczególnych podmiotów bezpieczeństwa W rozpoczynającej się obecnie trzeciej fali notujemy z kolei gwałtowny przyrost niematerialnych (w tym głównie informacyjnych) czynników siły Prowadzi to ponownie do równowagi (harmonii) między materialnymi i niematerialnymi, między energetycznymi i informacyjnymi składnikami sił bezpieczeństwa rozwój środków walki zbrojnej Wzglę dna równowaga energetyczno-informacyjna Neoklasyczne teorie wojen Dominacja energii Te oria Clausewitza Harmonia (równowaga) energetyczno-informacyjna Klasyczna te oria wojen? Dominacja informa cji? Informacyjna (psychotroniczna) teoria wojen? Informacyjny potencjał walki zbrojnej Energetyczny (materialny) potencjał walki zbrojnej czas re wolucja przemysłowa re wolucja informac yjna XVIII/XIX w XX/XXI w Rys 5 Ewolucja warunków bezpieczeństwa (na przykładzie sztuki wojennej) 14 Zob A Toffler: Trzecia fala Warszawa 1985 Także A i H Toffler: Wojna i antywojna Warszawa 1977 21

Taka ewolucja podstawowych środków przemocy determinowała z kolei przemiany w treści wszystkich pozostałych elementów bezpieczeństwa Dotyczy to zwłaszcza charakteru konfliktów i kryzysów (w tym w szczególności wojen) oraz sposobów działania w takich sytuacjach W czasach starożytności i średniowiecza, wg podejścia tofflerowskiego: w cywilizacji agrarnej, gdy panowała swego rodzaju harmonia energetyczno-informacyjna na poziomie biologicznym, podstawową treścią zmagań wojennych (siłowego rozwiązywania konfliktów i kryzysów) była bezpośrednia walka człowieka z człowiekiem, przy wykorzystaniu prostych narzędzi walki Podczas starć i bitew toczonych w takich warunkach można było na bieżąco obserwować całe pole starcia, przeciwnika i własne wojska, można było śledzić przebieg walki i rozwój sytuacji oraz stosownie do potrzeb, na czas informacyjnie reagować na relatywnie powolne jej zmiany Tempo tych zmian determinowane było bowiem biologiczną wydolnością ludzi i zwierząt, odpowiadającą zdolnościom naturalnego postrzegania, oceniania sytuacji, decydowania i przekazywania zadań Były to naturalne warunki walki zbrojnej i im odpowiadały klasyczne, ukształtowane w starożytności zasady jej prowadzenia Sztuka prowadzenia działań wojennych i rozstrzygania konfliktów w tych warunkach oparta była głównie na takich czynnikach, jak zaskoczenie, podstęp, fortel, maskowanie, manewr - a więc na wykorzystaniu przede wszystkim pozamaterialnych składników siły bojowej W dawnych czasach nie było raczej krwawych, wyniszczających do końca bitew Dowódca mógł bowiem albo - widząc przygniatającą przewagę przeciwnika - uchylić się od bitwy, albo - gdy spostrzegł, że bitwę przegrywa - przerwać ją W ostateczności wojsko widząc zbliżającą się klęskę po prostu uciekało z pola bitwy Klasyczna sztuka wojenna była zatem sztuką przebiegłości, chytrości, intelektu; była sztuką uzyskiwania i wykorzystywania głównie przewagi informacyjnej, zapewniającej panowanie nad materialnymi czynnikami sił zbrojnych Dobitnie świadczy o tym jedna z najstarszych ze znanych nam teorii wojen, wyłożona przez chińskiego teoretyka Sun-Tzu w traktacie pt "Sztuka wojny", spisanym ok VI wieku pne 15 Sytuacja uległa radykalnej zmianie na przełomie XVIII i XIX wieku, w warunkach trwania już drugiej, industrialnej fali cywilizacyjnej Nastąpiło to w rezultacie pojawienia się armii masowych, opartych na powszechnym poborze i wyposażonych w wielką ilość coraz 15 Sun Tzu: Sztuka wojny Warszawa 1994 22

skuteczniejszych, o coraz większej sile rażenia, środków walki Gwałtownie wzrósł potencjał energetyczny wojsk, przy tylko nieznacznym zwiększeniu możliwości w sferze informacyjnej (środki łączności) Rozpoczęła się era dominacji czynnika masy, dominacji czynnika materialnego Działanie wielkich mas stało się trudne do sterowania informacyjnego Tym oto jakościowo nowym warunkom odpowiada powstała wówczas teoria sztuki wojennej najpełniej wyrażona przez Clausewitza 16 Teoria ta odzwierciedla warunki, w których obydwie walczące strony (dowódcy strategiczni i operacyjni) straciły możliwość bezpośredniego sterowania, w tzw "realnym czasie", przebiegiem masowego starcia Prawo bezwładności mas zdominowało oddziaływania informacyjne Jest to teoria fizycznego, bezpośredniego starcia dwóch przeciwstawnych mas Mówiąc obrazowo, walka zbrojna upodabnia się do starcia w ciemnym pokoju dwóch mocarzy uzbrojonych w topory Jedynym i wyłącznym rozstrzygnięciem takiej walki może być tylko śmierć przeciwnika Nie ma stanów pośrednich i nie można przestać walczyć, dopóki przeciwnik nie zostanie zabity Inaczej nie można z całą pewnością stwierdzić, że nie jest już niebezpieczny W takiej samej sytuacji są już mniej więcej od dwóch stuleci dowódcy strategiczni Z chwilą, gdy wojna wybuchła, bitwa się wywiązała, możliwość sterowania nią okazała się znikoma Zanim dowódca zebrał informacje z olbrzymich przestrzeni, zanim zorientował się w sytuacji i ją ocenił, na polu bitwy zazwyczaj zachodziły już wydarzenia czyniące ewentualną decyzję nieadekwatną do nowych warunków Bitwa toczyła się więc niejako samoistnie, niemal wedle najzwyklejszych praw fizyki, aż do zniszczenia jednej ze stron Wielce skuteczne, o dużej sile niszczenia w krótkim czasie, środki rażenia powodowały, że wojny i bitwy stały się wyjątkowo krwawe i wyniszczające Kulminacyjnym punktem w ewolucji takiej właśnie sztuki prowadzenia wojen okazała się hipotetyczna wizja wojny jądrowej, prowadzącej w rezultacie do wzajemnej samozagłady dwóch walczących za pomocą takiej broni stron W ten sposób sztuka wojenna znalazła się niejako w ślepym zaułku I oto teraz, na progu XXI wieku, sytuacja znów się zdecydowanie zmienia Jesteśmy świadkami gwałtownego, niezwykle przyspieszonego rozwoju potencjału informacyjnego Nowoczesne środki rozpoznania, łączności, walki radioelektronicznej, zautomatyzowane i skomputeryzowane systemy dowodzenia itp powodują rewolucję w sztuce wojennej Do owego ciemnego pokoju, w którym walczą dwaj mocarze, wpada światło, światło informacji Teraz ci mocarze widzą się, a więc walczą w zupełnie innych warunkach Już nie musi jeden 16 C Clausewitz: O wojnie Warszawa 1958 (oraz - Lublin 1995) 23

drugiego koniecznie zabić, aby zwyciężyć Skuteczne wytrącenie topora może okazać się wystarczające do osiągnięcia celu, jakim jest podporządkowanie sobie przeciwnika Nie ulega wątpliwości, że dzisiejsza rewolucja informacyjna zmienia pole walki Jego warunki w pewnym sensie wracają do klasycznej równowagi czy też harmonii czynników energetycznego i informacyjnego O ile jednak w ujęciu klasycznym była to harmonia na poziomie biologicznym, to teraz można mówić o harmonii na poziomie informatycznym Jej istota pozostaje jednak ta sama Stąd też wynika, jak sądzę, zasadność wzmożonego zainteresowania klasycznymi, przedclausewitzowskimi teoriami działań zbrojnych Odzyskiwanie zdolności informacyjnego panowania nad wymiarem energetycznym walki zbrojnej powoduje, że znów coraz istotniejsze stają się - tak jak było w klasycznych warunkach starożytności - zabiegi o uzyskanie przewagi niematerialnej przez zaskoczenie, wyprzedzanie, zastraszanie, maskowanie, dezinformację itp W samym wymiarze energetycznym z kolei - spośród dwóch jego podstawowych składników: masy i ruchu - na plan pierwszy wysuwa się zdecydowanie ten drugi W sumie nowe warunki oznaczają konieczność odchodzenia od teorii masowych, bezpośrednich, wyniszczających walk i operacji zwartych zgrupowań wojsk na rzecz bardziej wyrafinowanych koncepcyjnie i elastycznie prowadzonych działań pośrednich (asymetrycznych) i manewrowych Stwarza to zapotrzebowanie na rozwijanie teorii takich właśnie działań, jako najbardziej odpowiadających warunkom rozpoczynającej się w sztuce wojennej oraz teorii i praktyce bezpieczeństwa ery informatycznej; która nadchodzi po erach biologicznej i mechanicznej Znamienną cechą tej nowej ery jest doprowadzanie do klasycznej względnej harmonii dwóch wymiarów walki zbrojnej (i szerzej: działań w sferze bezpieczeństwa) - energetycznego i informacyjnego Szczególnym przypadkiem konsekwencji rewolucji informacyjnej jest automatyzacja Pojawiają się roboty pola walki Bezpilotowe aparaty latające Ale także roboty 17 wojsk lądowych Przodują w tym naturalnie Amerykanie Pentagon przewiduje, że w nadchodzącej dekadzie roboty staną się jednym z głównych środków walki Prace nad programem tzw przyszłych systemów bojowych (FCS - Future Combat Systems) o wartości ponad 120 miliardów dolarów są największym kontraktem w Historii USA 18 Stosownie do ocen 17 Termin robot wprowadził czeski pisarz Karel Capek w 1922 roku Zob G M Lamb, Battle bot: the future of war?, Christian Science Monitor, January 27,2005 18 T Weiner, A New Model Army Soldier Rolls Closer to Battle, The New York Times, February 16, 2005 24