Kontrowersje wok6f cholesterolu pokarmowego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Kontrowersje wok6f cholesterolu pokarmowego"

Transkrypt

1 Ko Kontrowersje wok6f cholesterolu pokarmowego w CZJ lu i GRAZYNA CICHOSZ\ HANNA CZECZOP 'Uniwersytet Warmirisko-Mazurski w Olsztynie, Katedra Mleczarstwa i Zarzqdzania Jakosciq, kierownik: dr hab. B. Staniewski; 2Warszawski Uniwersytet Medyczny, Katedra i Zaklad Biochemii, kierownik: prof. dr hab. A. Baraflczyk-Kuima Cichosz G.', Czeczot H. 2 'Uniwersytet Warmiflsko-Mazurski, Katedra Mleczarstwa i Zarzqdzania Jakosciq; 2Warszawski Uniwersytet Medyczny, Katedra i Zaklad Biochemii Miaidtyca naczyfl krwionosnych, stanowiqca glownq przyczynl? zawalu serca i udaru mozgu, jest chorobq 0 wieloczynnikowej patogenezie. Liczne badania doswiadczalne i kliniczne oraz obserwacje epidemiologiczne wskazujq na udzial wolnych rodnik6w oraz produkt6w utleniania Iipid6w w procesie aterogenezy. Dzialanie cytotoksyczne prowadzqce do degradacji elastyny w blonie wewnl?trznej naczyfl krwionosnych ma takte homocysteina. Do kumulacji homocysteiny w organizmie dochodzi w przypadku niedoboru witamin kwasu foliowego, B'2 i B 6. Utotsamianie miatdtycy z ut/enionym LDL-cholesterolem (low density lipoprotein) prowadzi CZl?sto do bll?dnych wniosk6w. Metabolizm cholesterolu w organizmie czlowieka jest uwarunkowany obecnosciq w diecie wielonienasyconych kwas6w tluszczowych (WNKT) n-6 i n-3, fosfolipid6w, fitosteroli, blonnika pokarmowego, paleczek Lactobacillus oraz antyoksydant6w. W powstawaniu miatdiycy istotniejsze nit ilos(; tluszczu w diecie Sq zatem niedobory - zwlaszcza dlugotrwale - antyoksydantow. Uwzgll?dniajqc podat cholesterolu w przecil?tnej diecie i jego przyswajalnosc na poziomie %, motna stwierdzic, ie jego pula w jelicie cienkim pochodzi w ponad 90% z syntezy wqtrobowej (wydzielany z i6/ciq) oraz najwytej kilkanascie procent to cholesterol pokarmowy Z tego powodu redukcja pokarmowej podaty cholesterolu tylko w niewielkim stopniu wplywa na poprawl? wskainik6w lipidowych krwi. Siowa kluczowe: pokarm, cholesterol endogenny, lipidowe indeksy krwi, miaidtyca Pol. Merk. Lek., 2012, XXXIII, 193, 38 The food cholesterol controversy Cichosz G.', Czeczot H.2 'University of Warmia and Mazury in Olsztyn, Poland, Chair of Dairy Science and Quality Management; 2Medical University of Warsaw, Poland, Chair and Department of Biochemistry Arteriosclerosis ofblood vessels, the main cause ofheart attack and stroke, is a disease of multifactor pathogenesis. Multiple experimental, clinical and epidemiologic studies indicate that free radicals and lipid oxidation products take part in aterogenesis process. Homocysteine possess also cytotoxic activity leading to degradation of elastine of internal membrane of blood vessels. Deficiency of vitamin folic acid, B'2 and B6 cause homocysteine accumulation in human organism. Identifying the arteriosclerosis with oxidation of LDL-cholesterol results with faulty conclusions. Metabolism of cholesterol in human organism depends on content of n-6 and n-3 polyunsaturated fatty acids, phospholipids, fitosterols, food fiber, Lactobacillus and antioxidants in the diet. In aterogenesis antioxidant defficiency, especially long-lasting ones, are more important then amount of fat itself. Considering cholesterol intake with average food and its absorption amounting %, one can conclude that amount of cholesterol in intestine originates in 90% from liver synthesis, which is excreted with bile, and in more than ten percent - from food. This is why reduction of cholesterol intake with food only little improves blood lipid indexes. Key words: food, endogenic cholesterol, blood lipid indexes, arteriosclerosis Pol. Merk. Lek., 2012, XXXIII, 193, 38 c C Podstawq profilaktyki chor6b tzw. cywilizacyjnych jest wlasciwie skomponowana dieta, zawierajqca wszystkie niezb~dne skladniki w ilosci proporcjonalnej do zapotrzebowania organizmu. Dietetycy i lekarze juz od dawna zwracajq uwag~ na rol~ egzogennego cholesterolu w powstawaniu chor6b sercowo-naczyniowych (miazdzycy, choroby niedokrwiennej serca, zawalu serca czy udaru m6zgu). W ramach dzialan profilaktycznych w celu zmniejszenia st~zenia calkowitego cholesterolu we krwi zalecane jest ograniczenie konsumpcji nasyconych kwas6w tluszczowych i cholesterolu oraz zwi~kszenie spozycia nienasyconych kwas6w tluszczowych n-6, a zwlaszcza n-3. Mimo znacznego (6-1 O-krotnego) wzrostu spozycia tluszcz6w roslinnych w ciqgu ostatnich 40 lat problem miazdzycy jest wciqz aktualny. Dane epidemiologiczne wskazujq, ze ponad polowa zgon6w w spoleczenstwach uprzemyslowionych, dotyczy to r6wniez Polski, jest spowodowana chorobami ukladu krqzenia (niedokrwienna choroba serca, zawal czy udar m6zgu), kt6re w duzej mierze Sq powiklaniami miazdzycy. W swietle tych badan ograniczanie spozycia tluszcz6w zwierz~cych i zastqpienie ich w diecie tluszczami roslinnymi nie zapobiega powstawaniu miazdzycy naczyn krwionosnych. Nie do konca zostala wyjasniona rola cholesterolu pokarmowego (egzogennego) oraz cholesterolu syntetyzo- wanego w organizmie czlowieka (endogennego) w etiologii miazdzycy. Istniejq na ten temat sprzeczne informacje, kt6re wymagajq ostatecznego wyjasnienia. CHOLESTEROL POKARMOWY (EGZOGENNY) Cholesterol jest amfipatycznym lipidem, kt6ry wyst~puje w tkankach i lipoproteinach osocza w postaci wolnej albo w polqczeniu z kwasami tluszczowymi jako estry cholesterolu. Podobnie jak inne lipidy jest nierozpuszczalny w wodzie. Srednio spozywamy dziennie tluszczu oraz mg cholesterolu. Jego zr6dlem w diecie Sq tluszcze zwierz~ce oraz produkty pochodzenia zwierz~cego, tzn.: mi~so i przetwory mi~sne, jaja oraz w mniejszym stopniu nabial. Wyst~pujqce w spozytym pokarmie estry cholesterolu Sq rozkladane w swietle jelita na wolny cholesterol i kwasy tluszczowe w reakcji katalizowanej przez esteraz~ cholesterolo Wq. Do wn~trza miceli przenikajq: cholesterol endogenny, fosfolipidy oraz cz~sc (10-15%) cholesterolu egzogennego (pokarmowego) po uprzedniej estryfikacji kwasami tluszczowymi [27]. Wchlanianie wolnego cholesterolu oraz innych produkt6w trawienia z miceli nast~puje w g6rnej cz~sci jelita czczego. Monoacyloglicerole i kwasy tluszczowe absorbowane Sq

2 e : 39 wczesniej nii: cholesterol. Mechanizm transportu cholestero lu i lipid6w do rqbka szczoteczkowego kom6rek blony sluzo wej jelita, a nast~pnie do enterocyt6w nie zostal jeszcze do kladnie poznany. Najprawdopodobniej decydujqcq rol~ odgrywajq gradient ph oraz polqczenia z bialkami [37]. Cholesterol pokarmowy wchlaniany jest z jelita maksy malnie w 25-30%. Stopien jego absorpcji zalezy przede wszystkim od ilosci wydzielanej z6lei, a w mniejszym stopniu od zawartosci tluszczu i cholesterolu w pokarmach. Wiele danych wskazuje na to, ze redukcja pokarmowej podazy cho lesterolu, podobnie jak czynniki zmniejszajqce jego wchla nianie z jelita, w niewielkim tylko stopniu wplywa na st~zenie cholesterolu w surowicy. nach kom6rkowych wqtroby i tkanek obwodowych. Bialka te po wbudowaniu do lipoprotein tworzq kompleksy z recepto rami, co umozliwia wnikni~cie lipoproteiny do wn~trza kom6r ki. Ola zaakcentowania odr~bnosci chemicznej oraz funkcji biologicznej nazwano je apolipoproteinami. Ootychczas wy odr~bniono i dobrze scharakteryzowano apojipoproteiny apoe, apob-48 i apob-100, a taki:e apocil - aktywujqcq lipa z~ lipoproteinowq w scianie naczyn krwionosnych i apoa-1 aktywujqcq transacylaz~ (enzym estryfikujqcy cholesterol wielonienasyconym kwasem tluszczowym) [37]. CHOLESTEROL ENOOGENNY (WATROBOWY) Miazdzyca naczyn, stanowiqca gl6wnq przyc z yn~ niedo krwiennej choroby serca czy zawalu serca, jest chorobq 0 wieloczynnikowej patogenezie. Liczne badania doswiadczal ne, kliniczne i epidemiologiczne wskazujq na udzial wolnych rodnik6w i produkt6w utleniania lipid6w jako czynnik6w pro cesu aterogenezy [36]. Szczeg61nq rol~ przypisuje si~ stre sowi oksydacyjnemu, kt6ry wiqze si~ z powstawaniem (pod czas przemian metabolicznych, przy zakazeniach wirusowych i bakteryjnych, a takze na skutek palenia papieros6w, nad uzywania alkoholu czy skazenia srodowiska) nadmiaru wol nych rodnik6w oraz reaktywnych form tlenu i azotu. Perok sydacja nienasyconych kwas6w tluszczowych w fosfolipidach i estrach cholesterolu, indukowana przez wolne rodniki tle nowe i ich reaktywne pochodne, prowadzi do uszkodzenia sr6dblonka. Wiele danych wskazuje, ze istotnq rol~ w zapoczqtkowa niu niekorzystnych zmian w sr6dbionku naczyn krwionosnych odgrywa r6wniez homocysteina [9, 24]. Cytotoksyczne jej dzialanie powoduje degradacj~ elastyny w blonie wewn~trz nej, co przyspiesza procesy wl6knienia i wapnienia naczyn krwionosnych. Homocysteina jest r6wniez powodem zabu rzenia r6wnowagi proces6w krzepni~cia i zwi~kszonej zdol nosci plytek do agregacji, czego konsekwencjqjest przyspie szenie procesu miazdzycowego [28]. Kumulacji jej we krwi zapobiega metylacja do cysteiny, mozliwa w obecnosci wita min kwasu foliowego, B12 i B6 [9, 19]. Niedob6r kt6rejkolwiek z tych witamin moze prowadzic do zwi~kszenia st~zenia ho mocysteiny we krwi. Zaburzenia przemiany metioniny doty CZq okolo 7% populacji, natomiast w grupie chorych na cho roby ukladu krqzenia - 25% [32]. Waznym czynnikiem w rozwoju miazdzycy Sq wyst~pujq ce w osoczu lipoproteiny 0 malej g~stosci (low density lipo protein - LOL), kt6re stosunkowo latwo ulegajq oksydatyw nym modyfikacjom pod wplywem wolnych rodnik6w oraz reaktywnych form tlenu i azotu. Zmodyfikowane LOL (oxylol) przejmowane Sq przez makrofagi, kt6re przeksztalcajq si~ w kom6rki piankowate, stanowiqce jeden z gl6wnych skladni k6w blaszki miazdzycowej. Powstawanie kom6rek pianko watych nasila si~ ze wzrostem st~zenia w osoczu oxylol. W patogenezie miazdzycy, obok peroksydacji lipid6w blon komorkowych i lipoprotein osocza, istotnq rol~ odgrywa r6w niez agregacja plytek, co prowadzi cz~sto do zakrzep6w wewnqtrznaczyniowych [16]. W swietie tego miazdzyca jest stanem patologicznym na ozyn krwionosnych, kt6ry rozwija si~ jako narastajqca dysfunk oja kom6rek sci any naczyniowej, sr6dblonka i mi~~;ni6wki glad kiej oraz zaburzenia w ukladzie monocyty - makrofagi [26]. Uszkodzenie sr6dblonka zawsze indukuje proces zapal ny, z czym zwiqzane jest uwalnianie mediator6w zapalenia. W procesie tym istotnq rol~ odgrywajq eikozanoidy powsta jqce z WNKT n-6 [10, 21]. W miar~ rozwoju choroby w scianach naczyn krwionos nych zwi~ksza si~ liczba blaszek miazdzycowych, kt6re z czasem ulegajqzwapnieniu i stwardnieniu. Powoduje to zw~ zenie swiatla naczyn oraz ogranicza zdolnosc organizmu do zaopatrywania tkanek w substancje odzywcze i tlen. Skut kiem tego jest ograniczona sprawnosc wszystkich organ6w. Cholesterol endogenny jest syntetyzowany z acetylo-coa przez wszystkie kom6rki organizmu czlowieka. Jednak gl6w nym miejscem tego procesu jest wqtroba. W narzqdzie tym syntetyzowane jest okolo 800 mg, natomiast w calym organi zmie zdrowego, doroslego czlowieka - do 1500 mg chole sterolu dziennie, z czego 2/3 to jego estry. Okolo 10% chole sterolu syntetyzowanego endogennie pochodzi z jelit. Zwiqzek ten jest prekursorem syntezy hormon6w stero idowych (hormony plciowe, kortykosteroidy), witaminy 0 3 i kwas6w i:6lciowych oraz skladnikiem strukturalnym blon ko m6rkowych i zewn~trznej warstwy lipoprotein. Udowodnio no, ze blony kom6rkowe zawierajq go az 30%. Czqsteczki cholesterolu, przenoszqc si~ z jednej strony blony na drugq (zjawisko flip-flop), wplywajq na wlasciwosci reologiczne blon, umozl iwiajqc gwaltowne zmiany ksztaltu narzqd6w (praca serca, pluc, jelit, strun glosowych itp.). Warunkiem prawidlo wego funkcjonowania tkanki nerwowej jest obecnosc chole sterolu w ilosci minimum 5% [37]. Wi~kszosc cholesterolu endogennego jest przeksztalca na w wqtrobie w kwasy z6lciowe, kt6rych sole Sq cz~sciowo rozpuszczalne w wodzie. Ze wzgl~du na zdolnosc zmniej szania napi~cia powierzchniowego wsp61dzialajq one w dys persji i hydrolizie enzymatycznej lipid6w oraz ulatwiajq ab sorpcj~ powstalych kwas6w tluszczowych i monoacylogliceroli przez kom6rki jelita. Cholesterol jest wydalany z organizmu z i:61ciq jako wolny cholesterol albo sole kwas6w z6lciowych. Znaczna jego ilosc wydalana tq drogq jest ponownie wchla niana w jelitach (krqi:enie jelitowo-wqtrobowe). Zwi~kszona jego absorpcja z jelit powoduje ograniczenie jego wydziela nia w wqtrobie. Niedobory soli kwas6w z61ciowych wplywajq na powstawanie kamieni z61ciowych oraz zmniejszenie ab sorpcji WNKT, witamin rozpuszczalnych w tluszczu i chole sterolu pokarmowego, a takze zmniejszenie reabsorpcji cho lesterolu wydalanego z z6lciq. Podobnie jak inne ZWiqzki w organizmach zywych, chole sterol podlega ciqglej vvymianie. Utrzymanie optymalnego jego st~zenia w r6znych tkankach organizmu wymaga skom plikowanych mechanizm6w transportu. Przyczynq tego jest bardzo maly stopien jego rozpuszczalnosci. Kom6rki obwodowe organizmu wykorzystujq zazwyczaj cholesterol syntetyzo,,'ar.y '... wa.trobie, a jego transport moz liwy jest dopiero po uprzednim wfqczeniu do lipoprotein. Syn tetyzowane VOl wa,trob:e ';:00 'oteiny r6zniq si~ g~stosciq i sred nicq czqstek, za,', 'e<a'2" roz e bialka i w zwiqzku z tym charakteryzuja, si ~ 00;- e- -, i wla sciwosciami funkcjonal nymi w transporc;e ~ e ''''",=,. ' 'aoylogliceroli oraz fosfoli pid6w. R6Znice,', ~s : "S1:?Orrotein sa, konsekwencjq zmiennych pro po~< aiej g~stosci, zawartych we wn~trzu cza,s:e :x :;. te _ '-0,' 0 duzej g~stosci, obec nych w hydrofi e. :. : -..:- ~ os.z :..Z eg6 1 r.e lipoproteiny nie Sq pojedynczym' c:za.s:. ;:- ~ o-ecyzyjnym ukladem en zymatycznym,.t<-<:;:::;.:: : --e ::Z, ' N:elkosc i g~stos c zmieniajq si~ w :~G ' :;: ~_ -..: _ a~' ) 7]. Transport i me<a:x: - :ie bylby mozliwy bez =-2,';:. - -~ ~ 00 ' e receptory w blo udzialu bialek, kt' -e --=: ROLA CHOLESTEROLU W PATOGENEZIE MIAZOZYCY

3 40 Szkodliwe dzialanie wolnych rodnik6w neutralizowane jest przez system obronny organizmu, w kt6rego sklad wchodzq enzymy antyoksydacyjne (dysmutaza ponadtlenkowa, kata laza, peroksydaza i reduktaza glutationowa oraz transferaza glutationowa), a takze drobnoczqsteczkowe antyoksydanty (glutation, witamina A, E i C, kwas moczowy, bilirubina i inne). Antyoksydacyjny system obronny organizmu mozna skutecz nie wspomagae dietq bogatq w naturalne skladniki pozywie nia wykazujqce dzialanie przeciwutleniajqce (np. witaminy, f1awonoidy i inne) [4, 36]. W swietle badan z ostatnich lat cholesterol, a zwlaszcza cholesterol pokarmowy, nie wydaje si~ bye ani jedynym, ani najistotniejszym czynnikiem w etiologii miazdzycy oraz cho roby niedokrwiennej serca. SKt.P.D.NIKI DIETY ZWI~KSZAJPtCE RYZYKO MIAZDZYCY Intensyfikacj~ zmian miazdzycowych, a takze zaburzen meta bolizmu tluszcz6w w organizmie czlowieka powodujq takze izomery trans wyst~pujqce w utwardzanych olejach roslin nych [35]. Ze wzgl~du na wyzszq 0 okoto 20 C temperatur~ topnienia w por6wnaniu z izomerami cis - izomery trans w temperaturze ciala czlowieka majq stalq konsystencj~. Poza tym konfiguracja przestrzenna w ksztalcie litery "Z" ulatwia blokowanie i kumulacj~ cholesterolu (37). Przy niedoborach WNKT n-3 izomery trans wbudowujq si~ w struktur~ sciany kom6rkowej, powodujqc jej sztywnienie i dysfunkcje kom6 rek. Izomery te blokujq transacetylaz~ odpowiedzialnq za es tryfikacj~ cholesterolu, co ulatwia jego krystalizacj~ i powsta wanie blaszki miazdzycowej [6, 22). R6wniez nadmiar WNKT n-6 wykazuje niekorzystne dzia lanie dla kom6rek naszego organizmu [7, 13]. WNKT uwal niane z fosfolipid6w blonowych Sq wykorzystywane do syn tezy aktywnych biologicznie eikozanoid6w (prostaglandyn, prostacyklin, tromboksan6w, leukotrien6w i lipoksyn). Ich nadmiar prowadzi do zmian miazdzycowych i zakrzepowych, reakcji zapalnych i alergicznych oraz do powstawania nowo twor6w (np. raka sutka, jelita grubego, prostaty) [10,17]. Dane epidemiologiczne wskazujq, ze optymalne dla zdrowia czlo wieka proporcje WNKT n-6 do n-3 wynoszq 4-5: 1. Tymcza sem z badan epidemiologicznych wynika, ze z powodu ogra niczenia spozycia tluszcz6w zwierz~cych na korzyse tluszcz6w roslinnych w przeci~tnej europejskiej diecie pro porcje te Sq bardzo niekorzystne i wynoszq 20-30:1 (38). Nadmiar kwas6w nienasyconych w kom6rkach organizmu powoduje koniecznose dodatkowej ochrony antyoksydacyj nej, w przeciwnym razie zwi~ksza si~ prawdopodobienstwo zachorowania na choroby nowotworowe [21]. Zagrozenie to pot~guje jednoczesny niedob6r antyoksydant6w, nadmiar eikozanoid6w syntetyzowanych z WNKT n-6 oraz zahamo wanie aktywnosci enzym6w uczestniczqcych w syntezie dlu gotancuchowych kwas6w tluszczowych n-3 (EPA i DHA) [10]. Wielonienasycone KT z rodziny n-6, spozywane w nadmia rze, Sq bardziej szkodliwe niz nadmiar nasyconych KT [5, 21]. Wciqz popularny jest poglqd, ze nasycone KT wykazujq dzialanie hipercholesterolemiczne i aterogenne [16, 30). Jed nak w populacjach spozywajqcych tluszcze zwierz~ce uzu pelnione niewielkq ilosciq WNKT z rodziny n-6 i n-3 wskazni ki dotyczqce zapadalnosci na choroby oraz zgon6w z powodu miazdzycy i nowotwor6w Sq male, co zaprzecza przedsta wionym opiniom. Wyeliminowanie tluszcz6w zwierz~cych z diety pacjent6w po zawale nie wplyn~o na stan ich zdrowia, ale uzupelnienie jej tluszczami z ryb WNKT n-3 spowodowa 10 radykalnq popraw~ wskaznik6w lipidowych (29). Obecnose tluszcz6w zwierz~cych w diecie niskokalorycznej nie wplywa na pogorszenie tych wskaznik6w [15, 34]. Wprawdzie nad miar w diecie Huszcz6w zwierz~cych skutkuje zwi~kszonym st~teniem cholesterolu calkowitego i frakcji LDL, ale nie po woduje zmniejszenia st~zenia frakcji HDL. Poza tym, w od r6znieniu od tluszcz6w roslinnych, w tluszczach zwierz~cych G. Cichosz, H. Czeczot obecne Sq r6znorodne antyoksydanty (a-tokoferol, witamina A, D3, CLA) skutecznie zabezpieczajqce cholesterol przed oksydacjq [3, 4). Motliwe jest jednak utlenianie cholesterolu w zywnosci wysokoprzetworzonej, przechowywanej w warunkach dost~ pu tlenu. Tlenki cholesterolu Sq latwiej wchlaniane w prze wodzie pokarmowym nit cholesterol. W najwi~kszych ilo sciach wyst~pujq w proszku z z6ltek jaj, w tartym serze i mrozonym mi~sie, przy czym w mi~sie drobiowym jest ich wi~cej nit w wolowinie i wieprzowinie. Produkty utleniania cholesterolu wplywajq na metabolizm kwasu arachidonowe go, a takze powstajqcych z niego eikozanoid6w, kt6re bez aktywacji cyklooksygenaz przyczyniajq si~ do rozwoju zmian zapalnych. Dzi~ki duzej reaktywnosci produkty utleniania cholesterolu inicjujq procesy wolnorodnikowe, kt6re prowa dzq do zmian aterogennych i nowotworowych [40). Szybkose utleniania cholesterolu zwi~kszajq utlenione fi tosterole. Ze wzgl~du na malq stabilnose oksydacyjnq ole j6w roslinnych podczas obr6bki termicznej fitosterole ulega jq utlenianiu. Ogrzewanie oleju z oliwek w temperaturze 180 C przez 2 godziny powoduje zwi~kszenie ilosci oksysteroli z 7,7 do 17,6 119/9. Natomiast ogrzewanie oleju rzepakowe go (zawierajqcego znaczne ilosci kwasu linolenowego n-3) w temperaturze 180 C w czasie 25 minut skutkuje zwi~ksze niem ilosci oksysteroli z 25,1 do 197,1 119/9. Produkty utle niania fitosteroli powodujqzaburzenia w funkcjonowaniu blon kom6rkowych i zahamowanie syntezy DNA oraz wykazujq dzialanie mutagenne, kancerogenne, angiotoksyczne, cyto toksyczne i immunosupresyjne (5). Ograniczenie spotycia tluszcz6w zwierz~cych i zastqpie nie ich w~glowodanami nie wplywa na popraw~ wskaznik6w lipidowych krwi, wr~cz przeciwnie. Skutkiem takiej modyfika cji diety jest wprawdzie niewielkie zmniejszenie st~zenia LDL-cholesterolu i cholesterolu calkowitego, ale jednocze snie znaczne zmniejszenie st~zenia HDL-cholesterolu oraz zwi~kszenie koncentracji VLDL-cholesterolu i wskaznik6w krzepliwosci krwi. Dieta wysokow~glowodanowa prowadzi ponadto do zwi~kszenia st~zenia homocysteiny na skutek niedobor6w witamin kwasu foliowego, 8'2 i 8 6, Zastqpienie nasyconych KT w~glowodanami nie zmniejsza ryzyka roz woju miatdtycy i nowotwor6w, w~glowodany bowiem nie mogq zastqpie biologicznej roli poszczeg61nych kwas6w tlusz czowych. Zbyt duta podaz energii w diecie, zwlaszcza przy niewielkiej aktywnosci fizycznej, prowadzi do chor6b ukladu krqzenia. Wartosc energetyczna calodobowych posilk6w Amerykanina, Anglika i Fina wynosi 3200 kcal, a miazdzyc~ naczyn krwionosnych stwierdza si~ u przedstawicieli tych nacji pi~ciokrotnie cz~sciej niz u mieszkanc6w Indii i Japonii, gdzie przeci~tna dieta to zaledwie 2000 kcal (15). R6wniez niedob6r antyoksydant6w w diecie moze zapo czqtkowac zmiany miazdzycowe w ukladzie sercowo-naczy niowym. Prowadzi to do oksydacji nienasyconych KT w fos folipidach blon kom6rkowych oraz do kumulacji homocysteiny [3, 4,24]. SKt.P.D.NIKI DIETY ZMNIEJSZAJPtCE RYZYKO MIAZDZYCY Cholesterol transportowany w lipoproteinach osocza (LDL, HDL, VLDL) wyst~puje gl6wnie w formie estru z cis wielonie nasyconym KT. Organizm czlowieka nie jest w stanie synte tyzowae tego typu kwas6w tluszczowych, kt6re Sq niezb~d ne nie tylko do transportu cholesterolu, lecz r6wniez do jego magazynowania. Pul~ tzw. niezb~dnych nienasyconych kwa s6w tluszczowych (NNKT) stanowi q: kwas linolowy (LA) (C18:2, n-6), a-linolenowy (LNA) (C18:3, n-3) oraz ich dlu gotancuchowe pochodne, tj. kwas arachidonowy (M) (C20:4, n-6), kwas eikozapentaenowy (EPA) (C20:5, n-3) i dokoza heksaenowy (DHA) (C22:6, n-3). Wst~powanie NNKT w die cie, a zwlaszcza odpowiednie proporcje WNKT n-6 do n-3, Sq szczeg61nie istotne w metabolizmie lipid6w [7,25]. Kon sze' akt>,. tez" r6\', ka r ny za. nab poo no i (n-3 a n; prze sci SZCij USUI leps gati nia l wfl spa z~

4 41 Stosowanie diety bogatej w WNKT powoduje istotne zmniej szenie st~zenia frakcji LDL cholesterolu oraz ograniczenie aktywnosci enzym6w biorqcych udzial w desaturacji KT i syn tezie triacylogliceroli w wqtrobie. Dzi~ki temu zmniejsza si~ r6wniez st~zenie frakcji VLDL-cholesterolu, uznanego czynni ka ryzyka wystqpienia choroby wiencowej [20, 29, 31]. Wykazano, ze od proporcji KT nasyconych i nienasyco nych oraz stosunku ich ilosci do st~zenia cholesterolu zale Zq wlasciwosci blon kom6rkowych. Obecnose WNKT w blo nach zwi~ksza ich plynnose. Skladniki blon kom6rkowych podlegajq ciqglej wymianie, a uwalniane z fosfolipid6w blo nowych WNKT wykorzystywane Sq do syntezy eikozanoid6w. Eikozanoidy syntetyzowane z kwasu eikozapentaenowego (n-3) wykazujq dzialanie przeciwzakrzepowe, przeciwzapalne, a nawet antykancerogenne. Ponadto obnizajq cisnienie krwi, przeciwdzialajq rozwojowi cukrzycy typu 2 i zapobiegajq otylo sci [25]. Zaobserwowano r6wniez, ze WNKT n-3 mogq zwi~k szae aktywnose lipazy lipoproteinowej. Poza tym wpiywajq na usuwanie cholesterolu w postaci soli kwas6w z6lciowych. Naj lepszym zr6dlem WNKT n-3 jest tluszcz rybi [29, 42]. Z licznych badan epidemiologicznych wynika, ze dieta bo gata w jednonienasycone KT powoduje zmniejszenie st~ze nia cholesterolu calkowitego oraz frakcji LDL. Wyraznq popra w~ wskaznik6w lipidowych krwi obserwowano w przypadku spozywania kwasu oleinowego n-9, gl6wnego skladnika oliwy z oliwek. Jednak hipolipemiczny efekt dzialania diety sr6dziem nomorskiej jest skutkiem duzego spozycia Wf\IKT n-3 (z ryb i owoc6w morza) i antyoksydant6w (z owoc6w, warzyw, czer wonego wina), a przede wszystkim malego spozycia WNKT n-6 (zawartose kwasu linolowego w oliwie z oliwek nie prze kracza 10%) oraz sztucznych izomer6w trans KT. Absorpcja cholesterolu zjelita moze bye ograniczona przez roslinne fitosterole (sterole i stanole). Te naturalne skladniki 0lej6w jadalnych, 0 budowie podobnej do cholesterolu, hamu jq jego wchlanianie z jelit. Sterole to zwiqzki nienasycone, majqce w pierscieniu podw6jne wiqzania, natomiast stanole to formy nasycone. Uwodornienie fitosteroli prowadzi do po wstawania bardziej stabilnej formy - stanoli 0 wi~kszej ak tywnosci i skutecznosci w redukcji cholesterolu w osoczu krwi. Obecnose tych zwiqzk6w w chylomikronach hamuje estryfi kacj~ cholesterolu i uniemozliwia jego transport zwrotny do krwi. Dotyczy to zar6wno cholesterolu endogennego (wqtro bowego), jak i egzogennego (pokarmowego). Sterole i sta nole w r6znym stopniu zmniejszajq st~zenie cholesterolu calkowitego i frakcji LDL u os6b z prawidlowym, a takze zwi~k szonym st~zeniem cholesterolu [27, 39]. Najwi~kszy efekt hipolipemiczny - zmniejszenie ilosci cholesterolu calkowite go srednio 0 7%i frakcji LDL 010% stwierdzono przy jedno czesnym stosowaniu stero l:i i diety niskotiuszczowej [14]. Zahamowaniu absorpcji cholesterolu w jelicie (0 36,2%) pod wplywem steroli roslinnych towarzyszy jednak zwi~kszona (053,3%) jego synteza w wqtrobie [27]. Cholesterol i kwasy z61ciowe wiqzane Sq w przewodzie pokarmowym przez blonnik pokarmowy. Nie jest on substan cjq biologicznie czynnq, rna znikomq wartose energetycznq i nie ulega rozkladowi w przewodzie pokarmowym czlowieka. Pokarmy bogate w blonnik ulatwiajq trawienie przez pobu dzanie wydzielania sliny, buforowanie tresci zolqdka, zwi~k szone wypelnienie jelit oraz zatrzymywanie wody, co skutku je skracaniem pasazu jelitowego. Poza tym blonnik umozliwia rozw6j potrzebnej flory bakteryjnej w jelicie grubym [2]. Badania w ukladzie doswiadczalnym in vitro oraz in vivo wykazaly, ze st~zer.ie cr.olesterolu we krwi, zwlaszcza w przy padkach hipercholestero!em'i. skutecznie zmniejszajq r6zne szczepy paleczek Lac,::;!:;ac.ii!us sp. [1, 33]. Zjawisko to jest mozliwe dzi~ki aktywnosci hydrolaz soli kwas6w z61ciowych [41]. Zdekoniugo\'.'ane.. asy z6/ciowe Sq slabiej reabsorbo wane z jelit. Zwi~ksz :::"'e /oalanie kwas6w z6kiowych z organizmu stymulu ia s ~, tez~ 10wych pierwotnych kwas6w z6kiowych z chcleste n/... s:'\ iem czego jego ilose w oso czu maleje. Poza ~. ztieo ' ;;owane kwasy z6kiowe ogra niczajq jelitowq abso ~. ~.. 'I oraz cholesterolu pokar mowego. W przypadku niskiego ph mozliwe jest takze wy trqcanie cholesterolu z soli z61ciowych [18, 23]. Szczeg61nie istotne, zwlaszcza we wczesnych stadiach rozwoju miazdzycy, jest ochronne dzialanie antyoksydant6w pokarmowych. Mechanizm przeciwmiazdzycowego dzialania skladnik6w diety polega na hamowaniu proces6w prooksy dacyjnych w organizmie oraz na blokowaniu tworzenia rod nik6w tlenu i azotu, a takze nadtlenk6w lipidowych. Spozy wane w diecie warzywno-owocowej witaminy oraz fitozwiqzki (np. flawonoidy, fitosterole) ulatwiajq utrzymanie antyoksy dacyjnej homeostazy organizmu. Niestety, nie zawsze Sq w pelni skuteczne, albowiem wi~kszose z nich nie jest aktywna w srodowisku lipofilnym. Dobrym zr6dlem antyoksydant6w rozpuszczalnych w lipidach, aktywnych r6wniez w organizmie czlowieka, Sq tiuszcze zwierz~ce, a zwlaszcza tiuszcz mle kowy [4, 8]. Dieta bogata w skladniki przeciwutleniajqce za pewnia prawidlowe funkcjonowanie organizmu zar6wno na poziomie kom6rkowym, jak i pozakom6rkowym. PODSUMOWANIE Utozsamianie miazdzycy tylko z frakcjq utlenionego LDL-cho lesterolu (oxyldl) prowadzi do bl~dnych wniosk6w. Jego metabolizm w organizmie czlowieka uwarunkowany jest obecnosciq w diecie nie tylko egzogennego cholesterolu, lecz przede wszystkim WNKT z rodziny n-6 i n-3, fosfolipi d6w, fitosteroli, blonnika pokarmowego, paleczek Lacto bacillus sp. oraz antyoksydant6w, zwlaszcza lipofilnych. W powstawaniu miazdzycy istotniejsze niz ilose tiuszczu w diecie Sq niedobory, zwlaszcza dlugotrwale. antyoksydan t6w. Prowadzi to do utleniania WNKT w fosfolipidach blon kom6rkowych i powstawania stanu zapalnego naczyn krwio nosnych. Uwzgl~dniajqc podaz cholesterolu w przeci~tnej diecie i jego przyswajalnosc na poziomie 25-30%, mozna stwier dzic, ze jego pula w jelicie cienkim pochodzi w ponad 90% z syntezy wqtrobowej (wydzielany z z6iciq), a maksymalnie 10% to cholesterol pokarmowy. Z tego powodu ograniczenie pokarmowej podazy cholesterolu w niewielkim tylko stopniu wplywa na popraw~ wskaznik6w lipidowych krwi. Ponadto, nie rna zaleznosci mi~dzy st~zeniem cholesterolu we krwi a zachorowalnosciq na miazdzyc~. Zagrozenie dla zdrowia stanowiq produkty utleniania cho lesterolu i fitosteroli, tzw. oksysterole wyst~pujqce w zywno sci wysokoprzetworzonej, przechowywanej w warunkach tle nowych, oraz powstajqce podczas obr6bki termicznej 0lej6w roslinnych. Z powodu duzej reaktywnosci utlenione fitostero Ie zwi~kszajq tempo utleniania cholesterolu zar6wno w zyw nosci, jak i w organizmie czlowieka. Produkty utleniania fito steroli oraz cholesterolu inicjujq procesy wolnorodnikowe, kt6re lezq u podloza miazdzycy, nowotwor6w oraz schorzen neurologicznych. Ze wzgl~du na obecnose fitosteroli (Iatwo ulegajqcych oksydacji), a takze nadmiar WNKT n-6 oleje roslinne Sq bar dziej szkodliwe dla zdrowia niz tluszcze zwierz~ce bogate w kwasy tluszczowe nasycone i cholesterol. Utozsamianie niezb~dnych nienasyconych KT z WNKT n-6 jest bl~dne, pro wadzi bowiem do zaburzen r6wnowagi KT n-6 i n-3, a przy niedoborach antyoksydant6w zwi~ksza si~ prawdopodobien stwo wystqpienia chor6b ukladu sercowo-naczyniowego i no wotwor6w. PISMIENt\IICTWO 1. Ahn Y.T., Kim G.B., Lim K.S., Baek Y.J., Kim H.U.: Oeconjugation of bile salts by Lactobacillus acidophilus isolates. Int. Dairy J., 2003; 13; Bartnikowska E.: Wplyw wl6kna pokarmowego na gospodark(t lipidow't, u zwierz't,t doswiadczalnych i ludzi. Zesz. Nauk. ART. Olsztyn, 1993; 25; Bartnikowska E., Obiedzinski M.W.: Cholesterol i sprz(tione dieny kwasu linolowego jako potencjalne antyoksydanfy in vivo. Materialy z II Konfe rencji Naukowej w Lodzi, 1999;

5 42 G. Cichosz, H. Czeczot 4. Cichosz G., Czeczot H. : Tluszcz mlekowy - trodlo antyoksydantow w diecie czlowieka. Bromat. Chem. Toksykol., XLIV; 2011; 1; Cichosz G., Czeczot H.: Stabilnosc oksydacyjna tluszczow jadalnych konsekwencje zdrowotne. Bromat. Chem. Toksykol., XLIV; 2011 ; 1; Cichosz G., Czeczot H.: Kwasy tluszczowe izomerii trans w diecie czlowieka. Bromat. Chem. Toksykol (w druku). 7. Cichon R.: Kwasy tluszczowe n-3 i n-6 w fizjo/ogii i patologii czlowieka. Materialy z III Sympozjum Naukowego nt.: Olej z nasion wiesiolka i inne oleje zawierajqce kwasy n-6 lub n-3 w profilaktyce i terapii. Sulejow 1998; Chopra M., Thurnham 0.1.: Antioxidants and lipoprotein metabolism. Proc. Nutr. Soc., 1999; 58 (3); Finkelstein J.D., Martin J.J.: Homocysteine. Int. J. of Bioch. and Cell BioI., 2000; 32; Gertig H., przyslawski J.: Tluszcze pokarmowe a biosynteza eikozanoidow. Zyw. Czlow. Met., 1995; 3; Grys S.: Patologiczne efekty rozkojarzenia metabolizmu kwasow tluszczowych rodzin n-6 i n-3 w organizmie cz/owieka. Materialy z III Sympozjum Naukowego nt.: Olej z nasion wiesiolka i inne oleje zawierajqce kwasy n-6 lub n-3 w profilaktyce i terapii. Sulejow 1998; Hallikainen M.A., Sarkkinen E.S., Gylling H., Erkkila A.T., Uusitupa M.I.J.: Comparison of the effects of plant sterol ester-enriched margarines in lowering serum cholesterol concentrations in hypercholesterolaemic subject on low-fat diet. Eur. J. Clin. Nutr., 2000; 54; Hasik J.: Tluszcz potywienia a choroby cywilizacyjne. Konferencja Naukowa na temat: Tluszcz mlekowy w tywieniu cz/owieka. Olsztyn 1995; Heller F.R., Descamps 0., Hondekijn J.C.: LDL oxidation therapeutic perspectives. Atherosclerosis, 1998; 137; Hennig B., Lipke OW., Boissonneault GA, Ramasamy S.: Role of fatty acids and eicosanoids in modulating proteoglycan metabolism in endothelial cells. Prostaglandins Leukotrienes EFAs., 1995; 53; Hosono A., Otani H., Yasui H., Watanuki M.: Impact of fermented milk on human health: ChOlesterol-lowering and immunomodulatory properlies offermented milk. Anim. Sci. J., 2002; 73; House J.D., Jacoba R.L., Stead L.M.: Regulation of homocysteine metabolism. Advan. Enzyme Regul., 1999; 39; Howard B.V. : Polyunsaturated fatty acids results in greater cholesterol lowering and less triglyceride elevation than monounsaturated fatty acids. Am. J. Clin. Nutr., 1995; 2; Jelinska M.: Kwasy tluszczowe - czynniki modyfikujqce procesy nowotworowe. Biul. Wydz. Farm. AMW, 2005; Katan M.B., Zock P.L. : Kwasy tluszczowe typu trans w potywieniu a ryzyko choroby niedokrwiennej serca. Czynniki Ryzyka, 1996; 1; Klaver F.A.M., van der Meer RV.: The assumed assimilation of cholesterol by lactobacilli and Bifidobacterium is due do their bile salt-deconjugating activity. Appl. Environ. Mikrobiol., 1993; 59; Klosiewicz-Latoszek L., Ostrowska A.: Dieta, homocysteina, choroby sercowo-naczyniowe. Brom. Chem. Toksykol., 2000; 4; Kolanowski W., Swiderski W.: Wielonienasycone kwasy tluszczowe z grupy n-3. Korzystne dzialanie zdrowotne, zalecenia spotycia, wzbogacanie tywnosci. Zyw. Czlow. Metab., 1997; 2; Kromhout D.: Fatty acids antioxidants, and coronary hearl disease from an epidemiological perspective. Lipids,1999; 34; Kozlowska-Wojciechowska M.: Sterole i stanole roslinne - nowq szansq w profilaktyce miaidtycy. Czyn. Ryz., 2002; 1; Lech M.: Hiperhomocysteinemia czynnikiem ryzyka w patologii ciqiy, schorzeniach ukladu krqienia i chorobie A/zheimera. Med. Rodzin., 1999; 3; Liebke F.: Omega-3 to co w rybach jest naj/epsze. Wyd. Interspar., Mensink R.P., Katan M.B.: Effect of dietary fatty acids on serum lipids and lipoproteins. Arteriosclerosis and Thrombosis, 1992; 12 (8); Nettleton J.A.: Omega-3 fatty acids and health. Champan and Hall, New York Palasik w.: Homocysteina - czynnik ryzyka wyst ~powania niedokrwiennego udaru mozgu. Post. Nauk Med., 2001; 34; Pereira D.I.A., McCartney A.L., Gibson G.R.: An in vitro study of the probiotic potencial of a bile-salt-hydrolyzing Lactobacillus fermentum strain, and determination of its cholesterol-lowering properlies. Appl. Environ. Mikrobiol., 2003; 69; Przybojewska B., Rafalski H.: Kwasy tluszczowe wyst~pujqce w mleku a zdrowie czlowieka, kwas wakcenowy cis i trans. Przeg. Mlecz., 2003; 9; Rafalski H.: Izomery pozycyjne, cis i trans nienasyconych kwasow tluszczowych w zywieniu cz/owieka. Materialy z III Sympozjum Naukowego nt. Olej z nasion wiesiolka i inne oleje zawierajqce kwasy n-6 lub n-3 w profilaktyce i terapii. Sulejow 1998; Rao G.H.R., Parthasarathy S.: Antioxidants, atherosclerosis and thrombosis. Prostaglandins Leukotrienes Fas., 1996; 54; Schneider Z.: Molekularne aspekty miatdzycy. Post. BioI. Komorki, 1998; 25 (10); Simopoulos A.P.: The imporlance of the ratio of omega-6/omega-3 essential fatty acids. Biomed. Pharmacother., 2002; 56; Weststrate J.A., Meijer GW.: Plant sterol-enriched margarines and reduction of plasma tota/- and LDL-cholesterol concentrations in normocholesterolaemic and mildly hypercholesterolaemic subjects. Eur. J. Clin. Nutr., 1998; 52; Wilczak J., Kulasek G.: Produkty utlenienia cholesterolu w produktach pochodzenia zwierz~cego - wplyw na zdrowie zwierzqt i ludzi. Zycie Weteryn., 2004; 79 (9); Ziarno M.: lnaczenie aktywnosci hydro/azy soli tolci u bakterii z rodzaju Lactobacillus. Post. Mikrobiol., 2004; 43; 3; Ziemlanski S.: Fizjologiczna rola kwasow tluszczowych n-6 i n-3 w ustroju cz/owieka ze szczegolnym uwzg/~dnieniem profilakfyki cywilizacyjnych chorob metabolicznych. Materialy z III Sympozjum Naukowego nt.: Olej z nasion wiesiolka i inne oleje zawierajqce kwasy n-6 lub n-3 w profilaktyce i terapii. Sulejow 1998; Adres: Gratyna Cichosz, Katedra Mleczarstwa i Zarzqdzania Jakosciq, Un iwersytet Warminsko-Mazurski, Olsztyn, ul. Oczapowskiego 7, tel ,

Rzekomo niezdrowe Uuszcze zwierzqce

Rzekomo niezdrowe Uuszcze zwierzqce Rzekomo niezdrowe Uuszcze zwierzqce GRAZYNA CCHOSZ1, HANNA CZECZOT2 'Uniwersytet Warminsko-Mazurski w Olsztynie, Katedra Mleczarstwa i Zarzqdzania Jakosciq, Wydzial Nauki 0 Zywnosci, kierownik: dr hab.

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

Rzekomo zdrowe tluszcze roslinne

Rzekomo zdrowe tluszcze roslinne PRACE POGLADOWE Rzekomo zdrowe tluszcze roslinne GRAZYNA CICHOSZ1, HANNA CZECZOP 'Uniwersytet Warminsko-Mazurski w Olsztynie, Katedra Mleczarstwa i Zarzqdzania Jakosciq, Wydzia/ Nauki 0 Zywnosci, kierownik:

Bardziej szczegółowo

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Spis treści Wstęp 1. Zagadnienia ogólne 1.1. Rodzaje aktywnych rodników

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

TŁUSZCZ MLEKOWY ŹRÓDŁO ANTYOKSYDANTÓW W DIECIE CZŁOWIEKA

TŁUSZCZ MLEKOWY ŹRÓDŁO ANTYOKSYDANTÓW W DIECIE CZŁOWIEKA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 1, str. 8 16 Grażyna Cichosz, Hanna Czeczot 1) TŁUSZCZ MLEKOWY ŹRÓDŁO ANTYOKSYDANTÓW W DIECIE CZŁOWIEKA Katedra Mleczarstwa i Zarządzania Jakością Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego

Bardziej szczegółowo

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA:

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: - są konieczne do prawidłowej budowy, rozwoju i funkcjonowania całego Twojego organizmu: Stężenie kwasów tłuszczowych w organizmie człowieka [g/100g stężenia całkowitego]

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Tłuszcze. Podział i budowa tłuszczów

Tłuszcze. Podział i budowa tłuszczów Tłuszcze dr hab. n. med. Lucyna Ostrowska Określenie tłuszcze obejmuje zarówno składniki pokarmowe, jak i produkty spożywcze nazywane potocznie tłuszczami, takie jak masło, smalec, margaryny i oleje jadalne.

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

TŁUSZCZ MLEKOWY W PROFILAKTYCE CHORÓB DIETOZALEŻNYCH

TŁUSZCZ MLEKOWY W PROFILAKTYCE CHORÓB DIETOZALEŻNYCH BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLVII, 2014, 1, str. 1 9 Grażyna Cichosz, Hanna Czeczot 1) TŁUSZCZ MLEKOWY W PROFILAKTYCE CHORÓB DIETOZALEŻNYCH Katedra Mleczarstwa i Zarządzania Jakością Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego

Bardziej szczegółowo

Odżywianie organizmu kwasami tłuszczowymi EPA + DHA grupy omega-3 korzystnie zmienia jego strukturę.

Odżywianie organizmu kwasami tłuszczowymi EPA + DHA grupy omega-3 korzystnie zmienia jego strukturę. 11 Odżywianie organizmu kwasami tłuszczowymi EPA + DHA grupy omega-3 korzystnie zmienia jego strukturę. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 93-446 Łódź, ul. Placowa 4 www.marinex.com.pl

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Tanavit. Korzystny wpływ podstawowych wie.onienasyconych kwasów tłuszczowych na łagodzenie przebiegu stwardnienia rozsianego.

Tanavit. Korzystny wpływ podstawowych wie.onienasyconych kwasów tłuszczowych na łagodzenie przebiegu stwardnienia rozsianego. Tanavit Korzystny wpływ podstawowych wie.onienasyconych kwasów tłuszczowych na łagodzenie przebiegu stwardnienia rozsianego @ lek Ijubljana 1. Wstęp 2. Podstawowe kwasy tłuszczowe: Kwas gamma linolenowy

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną.

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Monika śuk opiekun: prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo

SERY DOJRZEWAJĄCE W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY I NOWOTWORÓW

SERY DOJRZEWAJĄCE W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY I NOWOTWORÓW SERY DOJRZEWAJĄCE W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY I NOWOTWORÓW Prof. dr hab. Grażyna Cichosz, prof.zw. Katedra Mleczarstwa i Zarządzania Jakością Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie HOMEOSTAZA PRO-I ANTYOKSYDACYJNA

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

NEOGLANDYNA OMEGA 6 olej z nasion ogórecznika zawiera tłuszcze życia nienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędne dla naszego organizmu.

NEOGLANDYNA OMEGA 6 olej z nasion ogórecznika zawiera tłuszcze życia nienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędne dla naszego organizmu. piątek, 11 kwietnia 2014 10:12 Poprawiony piątek, 15 sierpnia 2014 15:21 NEOGLANDYNA OMEGA 6 olej z nasion ogórecznika zawiera tłuszcze życia nienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędne dla naszego organizmu.

Bardziej szczegółowo

Tłuszcze jako główny zapasowy substrat energetyczny

Tłuszcze jako główny zapasowy substrat energetyczny Tłuszcze jako główny zapasowy substrat energetyczny Utlenienie 1 g tłuszczy pozwala na wyprodukowanie 37 kj (9 kcal) energii, podczas gdy utlenienie 1 g węglowodanów lub białek dostarcza tylko 17 kj (4

Bardziej szczegółowo

PROFIL LIPIDOWY ORAZ PARAMETRY STRESU OKSYDACYJNEGO W GRUPIE KOBIET I MĘŻCZYZN STOSUJĄCYCH OPTYMALNY MODEL ŻYWIENIA* )

PROFIL LIPIDOWY ORAZ PARAMETRY STRESU OKSYDACYJNEGO W GRUPIE KOBIET I MĘŻCZYZN STOSUJĄCYCH OPTYMALNY MODEL ŻYWIENIA* ) BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIII, 2010, 3, str. 276 280 Izabela Bolesławska, Juliusz Przysławski, Adam Szczepanik 1, Marek Chuchracki 2, Jaśmina Żwirska 3 PROFIL LIPIDOWY ORAZ PARAMETRY STRESU OKSYDACYJNEGO

Bardziej szczegółowo

TŁUSZCZE to określenie zarówno dla grupy produktów spoŝywczych, jak i składników

TŁUSZCZE to określenie zarówno dla grupy produktów spoŝywczych, jak i składników ,,TŁUSZCZE W śywieniu CZŁOWIEKA TŁUSZCZE to określenie zarówno dla grupy produktów spoŝywczych, jak i składników pokarmowych. Masło, smalec, margaryna czy oleje roślinne noszą nazwę tłuszczów widocznych

Bardziej szczegółowo

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r.

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. 594 mln litrów mleka, czyli 20% całej polskiej produkcji tyle w ubiegłym roku wyprodukowała wysokomazowiecka spółdzielnia mleczarska. Tym samym

Bardziej szczegółowo

Dieta śródziemnomorska i oleje rybie ratują życie w walce z chorobami nowotworowymi.

Dieta śródziemnomorska i oleje rybie ratują życie w walce z chorobami nowotworowymi. 4 Dieta śródziemnomorska i oleje rybie ratują życie w walce z chorobami nowotworowymi. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 93-446 Łódź, ul. Placowa 4 www.marinex.com.pl BUDUJEMY

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) organizm nie jest w stanie ich produkować

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014

Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014 Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014 S E M E S T R II Tydzień 1 24.02-28.02 2 03.03-07.03 3 10.03-14.03 Wykłady

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Lipasterix, 1000 mg, kapsułki, miękkie 2. SKŁAD JAKOSCIOWY I ILOŚCIOWY Każda kapsułka miękka zawiera 1000 mg omega-3 kwasów estry etylowe

Bardziej szczegółowo

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT:

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 1 Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (nnkt) EPA + DHA omega-3 chronią organizm człowieka przed chorobą zatorowo-zakrzepową, stanami zapalnymi i miażdżycą. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ

Bardziej szczegółowo

KWASY TŁUSZCZOWE IZOMERII TRANS W DIECIE CZŁOWIEKA

KWASY TŁUSZCZOWE IZOMERII TRANS W DIECIE CZŁOWIEKA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 2, str. 181 190 Grażyna Cichosz, Hanna Czeczot 1) KWASY TŁUSZCZOWE IZOMERII TRANS W DIECIE CZŁOWIEKA Katedra Mleczarstwa i Zarządzania Jakością Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego

Bardziej szczegółowo

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM Agnieszka Zembroń-Łacny Joanna Ostapiuk-Karolczuk STRES OKSYDACYJNY W WYSIŁKU FIZYCZNYM STRES OKSYDACYJNY zaburzenie równowagi między wytwarzaniem a usuwaniem/redukcją reaktywnych form tlenu i azotu RONS

Bardziej szczegółowo

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia.

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. mgr Konrad Tomaszewski Dział Nauki, Badań i Rozwoju Marinex International

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /1/ Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Omega-3 Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /2/ Dlaczego kwasy tłuszczowe Omega-3 są ważne? Kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA SPOŻYCIA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH A PROFIL LIPIDOWY U OSÓB Z NADWAGĄ I OTYŁOŚCIĄ

STRUKTURA SPOŻYCIA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH A PROFIL LIPIDOWY U OSÓB Z NADWAGĄ I OTYŁOŚCIĄ Rocz Panstw Zakl Hig 2012, 63, Nr 2, 155-162 STRUKTURA SPOŻYCIA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH A PROFIL LIPIDOWY U OSÓB Z NADWAGĄ I OTYŁOŚCIĄ FATTY ACIDS INTAKE AND SERUM LIPIDS PROFILE IN OVERWEIGHTED AND OBESE

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Budowa i klasyfikacja lipidów

Budowa i klasyfikacja lipidów Egzamin 3 pytania testowe na każdy temat (3 x 10 x 1 pkt) 5 pytań opisowych dot. całego zakresu (5 x 4 pkt) W sumie można uzyskać 50 pkt Zaliczenie egzaminu od 26 pkt Budowa i klasyfikacja lipidów Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA mgr Katarzyna Liptak Nauczyciel wych. wczesnoszkolnego, Trener Wellness Co to jest ODŻYWIANIE? To proces życiowy polegający na pozyskiwaniu przez organizm ze środowiska

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI. dr Izabela Dobrowolska

EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI. dr Izabela Dobrowolska EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI dr Izabela Dobrowolska NASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NP. C18:2n-w6 krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka kwasów tłuszczowych omega-3 oraz ocena poziomu wiedzy o ich działaniu zdrowotnym

Charakterystyka kwasów tłuszczowych omega-3 oraz ocena poziomu wiedzy o ich działaniu zdrowotnym Zeszyty Naukowe Towaroznawstwo Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 874 Kraków 2011 Lidia Ostasz Katedra Chemii Ogólnej Elżbieta Kondratowicz-Pietruszka Katedra Chemii Ogólnej Charakterystyka kwasów tłuszczowych

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

KWASY TŁUSZCZOWE I IZOMERY TRANS W SERKACH TWAROGOWYCH DO SMAROWANIA PIECZYWA

KWASY TŁUSZCZOWE I IZOMERY TRANS W SERKACH TWAROGOWYCH DO SMAROWANIA PIECZYWA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLVII, 2014, 2, str. 137 143 Beata Paszczyk KWASY TŁUSZCZOWE I IZOMERY TRANS W SERKACH TWAROGOWYCH DO SMAROWANIA PIECZYWA Katedra Towaroznawstwa i Badań Żywności Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ I METODY WYNIKI. Stężenie witaminy C w osoczu (µmol/l) X ± SD Grupa kontrolna (n = 36) 56.7 ± 19.0

MATERIAŁ I METODY WYNIKI. Stężenie witaminy C w osoczu (µmol/l) X ± SD Grupa kontrolna (n = 36) 56.7 ± 19.0 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 250 SECTIO D 2003 Katedra i Zakład Chemii Ogólnej Akademii Medycznej w Lublinie Department of General Chemistry, Medical

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Cholesterol - to "wróg", czy też może nasz "przyjaciel"?

Cholesterol - to wróg, czy też może nasz przyjaciel? Cholesterol - to "wróg", czy też może nasz "przyjaciel"? Artykuł pobrano ze strony eioba.pl Udowodniono naukowo, że HDL cholesterol nie tylko zapobiega rozwojowi miażdżycy, ale chroni nas przed nowotworami.

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

CaniAge. CaniAge. Tabletki

CaniAge. CaniAge. Tabletki CaniAge Tabletki CaniAge Preparat uzupełniający dla psów do leczenia i zapobiegania schorzeniom wieku starczego oraz niewydolności ukł. krążenia (kompleks witalny) > Zastosowanie CaniAge Pomóż swojemu

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

CO NALEŻY WIEDZIEĆ O MIAŻDŻYCY?

CO NALEŻY WIEDZIEĆ O MIAŻDŻYCY? Wstęp Miażdżyca jest dziś chorobą bardzo rozpowszechnioną. Schorzenie to należy do chorób cywilizacyjnych, ponieważ wiąże się z trybem życia, jaki prowadzą mieszkańcy krajów rozwiniętych, a zwłaszcza mieszkańcy

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Znaczenie tłuszczu w żywieniu człowieka

Znaczenie tłuszczu w żywieniu człowieka Zeszyty Naukowe nr 834 Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie 2009 Katedra Towaroznawstwa Żywności Znaczenie tłuszczu w żywieniu człowieka 1. Wprowadzenie Prawidłowe żywienie człowieka polega na pokryciu

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie dr n. med. Tomasz Stępieo Dział Nauki, Badao i Rozwoju Marinex International www.clinicaltrial.gov Omega-3, fish oil, n-3

Bardziej szczegółowo

W A R T O Y W I E N I O W A I P R O Z D R O W O T N A S E R Ó W T W A R O G O W Y C H

W A R T O Y W I E N I O W A I P R O Z D R O W O T N A S E R Ó W T W A R O G O W Y C H KRAJOWY ZWI ZEK SPÓŁDZIELNI MLECZARSKICH ZWI ZEK REWIZYJNY XVI Targi Mleczarskie MLEKO-EXPO 2007 w Warszawie DZIE TWAROGU 8 listopada 2007 W A R T O Y W I E N I O W A I P R O Z D R O W O T N A S E R Ó

Bardziej szczegółowo

Tłuszcz mlekowy w profilaktyce chorób nowotworowych

Tłuszcz mlekowy w profilaktyce chorób nowotworowych 68 Tłuszcz mlekowy w profilaktyce chorób nowotworowych GRAŻYNA CICHOSZ, HANNA CZECZOT 2 Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Katedra Mleczarstwa i Zarządzania Jakością, kierownik: dr hab. B. Staniewski;

Bardziej szczegółowo

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o.

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o. Pięć minut dla Twojego zdrowia! Piramida zdrowia i witalności Trzy filary zdrowia to Aktywność fizyczna Racjonalne odżywianie Zarządzanie stresem (relaks) Szlachetne zdrowie Nikt się nie dowie Jako smakujesz,

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Rolniczy, ul. Balicka 122, 30-149 Kraków, 30-059 Kraków

Uniwersytet Rolniczy, ul. Balicka 122, 30-149 Kraków, 30-059 Kraków Właściwości prozdrowotne tłuszczu mlekowego Wiadomości Zootechniczne, R. XLVII (2009), 2: 19 23 Właściwości prozdrowotne tłuszczu mlekowego Aneta śebrowska 1, Genowefa Bonczar 1, Edyta Molik 2 1 Katedra

Bardziej szczegółowo

Postępowanie dietetyczne w profilaktyce i leczeniu miażdżycy. Prof. dr hab. med. Władysław Sinkiewicz Klinika Kardiologii, Szpital Uniwersytecki nr 2

Postępowanie dietetyczne w profilaktyce i leczeniu miażdżycy. Prof. dr hab. med. Władysław Sinkiewicz Klinika Kardiologii, Szpital Uniwersytecki nr 2 Postępowanie dietetyczne w profilaktyce i leczeniu miażdżycy Prof. dr hab. med. Władysław Sinkiewicz Klinika Kardiologii, Szpital Uniwersytecki nr 2 W krajach wysoko rozwiniętych choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Seminarium 1: 08. 10. 2015

Seminarium 1: 08. 10. 2015 Seminarium 1: 08. 10. 2015 Białka organizmu ok. 15 000 g białka osocza ok. 600 g (4%) Codzienna degradacja ok. 25 g białek osocza w lizosomach, niezależnie od wieku cząsteczki, ale zależnie od poprawności

Bardziej szczegółowo

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci.

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Obecnie nie ulega wątpliwości, że niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Wszstkie prawa zastrzeżone Kwasy tłuszczowe omega-3 są obecnie gorącym tematem w świecie dietetyki. Do niedawna naukowcy sugerowali,

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Pracowni Ekologii Drobnoustrojów w Katedry Mikrobiologii UJCM

Prezentacja Pracowni Ekologii Drobnoustrojów w Katedry Mikrobiologii UJCM Prezentacja Pracowni Ekologii Drobnoustrojów w Katedry Mikrobiologii UJCM Informacja o Katedrze Rozwój j naukowy młodej kadry naukowców w w kontekście priorytetów badawczych: W 2009 roku 1 pracownik Katedry

Bardziej szczegółowo

MECHANIZM DZIAŁANIA FITOSTEROLI W OBNIŻANIU POZIOMU CHOLESTEROLU LDL WE KRWI

MECHANIZM DZIAŁANIA FITOSTEROLI W OBNIŻANIU POZIOMU CHOLESTEROLU LDL WE KRWI ROCZN. PZH 2007, 58, NR 1, 47-51 DARIUSZ WŁODAREK MECHANIZM DZIAŁANIA FITOSTEROLI W OBNIŻANIU POZIOMU CHOLESTEROLU LDL WE KRWI THE MECHANISMS OF BLOOD LDL-CHOLESTEROL LOWERING BY PHYTOSTEROLS A REVIEW

Bardziej szczegółowo