Wpływ sektora szkolnictwa wyższego na Produkt Krajowy Brutto

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wpływ sektora szkolnictwa wyższego na Produkt Krajowy Brutto"

Transkrypt

1 Wpływ sektora szkolnictwa wyższego na Produkt Krajowy Brutto Materiał konferencyjny Ekspertyza przygotowana przez: Justynę M. Bugaj Zofię Godzwon Aleksandrę Lis Radosława Rybkowskiego oraz Mariusza Pilcha Kraków 2012

2 Spis treści Streszczenie... 3 Executive summary Założenia teoretyczne i metodologiczne... 8 a. Zakres definicyjny i przegląd literatury... 9 b. Kryteria wyboru metod badawczych c. Wykorzystane źródła danych statystycznych i braki danych Funkcjonowanie szkolnictwa wyższego perspektywa polska i międzynarodowa a. System szkolnictwa wyższego w Polsce a. Inwestycje w szkolnictwo wyższe perspektywa polska b. Inwestycje w szkolnictwo wyższe perspektywa regionu Morza Bałtyckiego Korzyści z wyższego wykształcenia a. Prywatne korzyści z wyższego wykształcenia b. Publiczne korzyści z wyższego wykształcenia c. Obliczanie wartości bieżącej netto Wpływ szkolnictwa wyższego na PKB rola wybranych czynników a. Rola premii płacowej b. Rola funkcji badawczej uczelni c. Szkolnictwo wyższe a kapitał społeczny Prognozy a. Prognoza inwestycji w szkolnictwo wyższe b. Prognoza funkcjonowania uczelni w Polsce c. Prognoza PKB, w tym wpływu szkolnictwa wyższego na wzrost gospodarczy kraju Zakończenie Bibliografia Spis tabel Spis wykresów Załącznik Statystyki w ujęciu tabelarycznym i graficznym

3 Streszczenie Ekspertyza prezentuje rezultaty badania, którego celem była analiza wpływu szkolnictwa wyższego na PKB. Kluczowym elementem przeprowadzenia rzetelnego opisu tego zjawiska, w tym wpływu, jaki szkolnictwo wyższe wywiera na rozwój gospodarczy kraju, jest uważny dobór metod, a także niezbędnych założeń teoretycznych. Autorzy tego raportu dobierając metody, założenia, jak również dane, na podstawie których sporządzono dokument, mieli na celu przedstawienie zagadnienia w jak najszerszym kontekście oraz precyzyjne odpowiedzi na pytania Zamawiającego. Do analizy problemu wybrano jeden z powszechnie stosowanych wzorów opisujących PKB jako sumę dochodów z pracy, dochodów z inwestycji oraz dochodów państwa, pomniejszoną o amortyzację. Jednocześnie przyjęto współistnienie trzech funkcji uczelni: edukacyjnej, badawczej i służby publicznej. Obecnie (i w przewidywalnej przyszłości) największy wpływ na PKB mają korzyści związane z realizacją funkcji edukacyjnej uczelni i późniejszej pracy zawodowej absolwentów. Autorski model obliczania finansowej korzyści indywidualnej i społecznej bazuje na ekonomicznych podstawach obliczania zwrotu z inwestycji. Korzyść indywidualna wynika z premii płacowej absolwenta szkoły wyższej w odniesieniu do osób posiadających wykształcenie inne niż wyższe, a także ze zmniejszonego zagrożenia bezrobociem. 1 Pomniejszają ją nakłady zainwestowane w uzyskanie wyższego wykształcenia oraz utracone korzyści z tytułu późniejszego wejścia na rynek pracy. Premia publiczna to suma indywidualnych premii płacowych 2 absolwentów uczelni, pomniejszona o ilość i wartość transferów społecznych państwa na rzecz osób z wyższym wykształceniem. Dokonane przez autorów wyliczenia, w czterech wariantach obliczeń premii indywidualnej, prezentowane w tabeli poniżej wykazują, że korzyść zwiększają inwestycje celowe w kierunki zamawiane. Autorzy wyróżnili metodę 4, jako najbardziej optymalną, gdyż uwzględnia, że absolwenta obciąża jedynie zwrot poniesionych kosztów studiów, a jednocześnie pieniądze te nie podlegają oprocentowaniu. Najważniejszy wniosek z poniższych obliczeń to znaczenie prowadzenia kierunków zamawianych przez Państwo, wspieranych systemem stypendialnym. Tabela 1:Obliczenia publicznej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie w procentach w zależności od kosztów kształcenia, typów studiów i otrzymywanej pomocy finansowej (dla 2010 roku) oraz przyjętej metody obliczania korzyści Przyjęta metoda obliczania korzyści publicznej wykształcenie wyższe ogółem, według przeciętnych kosztów studiów na jednego studenta - 5,35 4,14 5,88 wykształcenie wyższe ogółem, według przeciętnych kosztów studiów na jednego studenta, stypendium w wysokości 200 zł miesięcznie - 5,32 4,05 5,86 wykształcenie wyższe medyczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach medycznych - 4,42 0,39 5,44 wykształcenie wyższe techniczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach technicznych -0,69 6,17 5,26 6,60 wykształcenie wyższe techniczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach technicznych, stypendium w wysokości 200 zł miesięcznie -1,95 6,15 5,21 6,59 1 Jak wykazuje niniejszy raport jest ono niższe wśród osób z wyższym wykształceniem niż wśród innych grup 2 Bez uwzględniania korzyści indywidualnej, jaką jest mniejsze zagrożenie bezrobociem) - 3 -

4 Przyjęta metoda obliczania korzyści publicznej wykształcenie wyższe techniczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach technicznych, stypendium w wysokości zł miesięcznie, jak - 5,92 4,64 6,47 przy kierunkach zamawianych Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS i OECD; brak danych oznacza niemożliwość obliczenia stopy zwrotu korzyść jest wartością ujemną (strata). Aktualnie marginalną rolę odgrywa oddziaływanie szkolnictwa wyższego na PKB poprzez realizację funkcji badawczej. Zwiększenie wpływu tej funkcji na rozwój gospodarczy kraju, kluczowe ze względu na zbliżający się w Polsce do maksimum wskaźnik skolaryzacji osób w wieku lata 3, jest możliwe dzięki inwestycjom w komercjalizację badań. Prócz korzyści finansowych, zarówno jednostki, jak i całe społeczeństwo odnoszą korzyści niefinansowe z wykształcenia wyższego. Podnoszą one poziom życia, a także kapitał społeczny społeczeństwa. Dotyczą następujących obszarów: zdrowie; rozwój intelektualny dzieci; świadome rodzicielstwo; racjonalność podejmowanych decyzji; zaangażowanie społeczne i obywatelskie. Analiza dotychczasowych nakładów inwestycyjnych oraz porównanie systemów szkolnictwa wyższego Polski do krajów regionu basenu Morza Bałtyckiego wykazuje, że na sukces inwestycji w szkolnictwo wyższe wpływa nie tyle ilość przeznaczanych na nie środków, co jakość decyzji inwestycyjnych. Szansą wypływającą z poczynionych już inwestycji w szkolnictwo wyższe jest zwiększenie możliwości systemu poprzez wprowadzenie i unowocześnienie infrastruktury naukowej. Inwestycje te, finansowane m.in. z programów operacyjnych EU Infrastruktura i Środowisko oraz Innowacyjna Gospodarka, zdecydowanie przyczyniają się do podniesienia wartości polskiego rynku pracy, a tym samym gospodarki. Mimo wyższych kosztów użytkowania nowej infrastruktury technicznej, naukowej i dydaktycznej, poczynione w ostatnim czasie inwestycje są podstawą dla rozwoju nauki, kształcenia społeczeństwa innowacyjnego oraz kształtowania przewagi konkurencyjnej Polski bazującej nie tyle na niskich kosztach pracy, co wysokiej wartości kapitału ludzkiego. Również inwestycje ukierunkowane bezpośrednio na jego rozwój są ogromną szansą dla szkolnictwa wyższego. Środki wykorzystane w ramach POKL, a także kierunków zamawianych przez Państwo są wprost odzwierciedlone poprzez kompetencje absolwentów na rynku pracy. Zagrożeniem dla tego obszaru są braki inwestycyjne w obszarze komercjalizacji efektów pracy badawczej. Prognozowanie długoterminowe zarówno samej wartości PKB, jak i wpływu poszczególnych czynników na poziom dynamiki wzrostu gospodarczego, jest obarczone dużym ryzykiem błędu. Stąd predykcje dotyczące wpływu inwestowania w szkolnictwo wyższe na poziom rozwoju gospodarczego są raczej ogólnymi szacunkami. Raport prezentuje w rozdziale piątym prognozy oparte o bieżące dane inwestycyjne, obecnie obowiązującą strategię rozwoju oraz zmiany demograficzne, skutecznie prognozowane zarówno w kraju (GUS), jak i przez organizacje międzynarodowe (ONZ, OECD, UE). Spadek liczby studentów, obserwowany już od kilku lat, będzie się utrzymywał. 3 Zgodnie z danymi OECD 80% studentów to osoby w wieku lata, Higher Education to 2030, OECD

5 Przewidywane zmiany sprawiają, że prywatna stopa zwrotu z inwestycji w szkolnictwo wyższe ulega pewnemu zmniejszeniu (według założonej w ekspertyzie metody czwartej): z 4,23% do 4,05%. Natomiast stopa zwrotu korzyści publicznej (według tej samej metody) rośnie z 5,10% do 7,22%. Ten zaskakujący wzrost wynika przede wszystkim ze zmniejszenia liczby studentów pobierających naukę. To sprawia, że ponoszone koszty będą ulegać zmniejszeniu w stosunku do osiąganych korzyści, czyli przy mniejszych kosztach nadal będą powiększać się korzyści, co musi prowadzić do większej rentowności inwestycji w szkolnictwo wyższe. Wynika z tego, że szczególnie przez najbliższe 15 lat inwestowanie w szkolnictwo wyższe będzie przynosić największe publiczne zyski. Po upływie tego czasu, ze względu na zmiany demograficzne zachodzące, Polska zbliży się do optymalnego udziału osób z wyższym wykształceniem w grupie pracujących, a który będzie odpowiadał poziomowi skolaryzacji w tradycyjnej grupie wiekowej studentów (19-24). Wówczas, ze względu na liczbę absolwentów pozostających na rynku pracy, koszty transferów społecznych wyrównają się. To z kolei doprowadzi do sytuacji, kiedy prywatna stopa zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie zrówna się ze stopą publiczną. Należy przy tym zauważyć, że przypuszczalne odkrycia naukowe i wynalazki technologiczne sprawią, że publiczne inwestowanie w szkolnictwo wyższe będzie nadal koniecznością, by nie zmniejszyła się liczba absolwentów odpowiednio przygotowanych do pracy przy wykorzystaniu najnowocześniejszych technologii 4. Dalsze inwestowanie w szkolnictwo wyższe będzie koniecznością nie dlatego, że będzie przynosić zyski finansowe, a dlatego, że zabezpieczy przed istotną stratą. Konkurencja ze strony innych państw (w tym i państw członkowskich UE) będzie nadal wymuszała publiczne wspieranie szkolnictwa wyższego. Executive summary This study presents the research results, which aim was to analyze the impact of higher education on GDP. A key element of a fair description of this phenomenon, including the impact that higher education has on economic development of the country, is the careful choice of methods and theoretical assumptions. Authors, by choosing the methods, assumptions and data on which the document is drawn up, present the issues in the broadest context and give answers to the asked questions. To analyze the problem, one of the commonly used formulas describing the GDP was chosen. This formula presents GDP as the sum of labor income, investment income and government revenue, net of depreciation. At the same time assumed the coexistence of the three functions of universities: education, research and public service. Currently (and in the foreseeable future) the greatest impact on GDP are benefits associated with the educational function of universities and graduates in their professional life. Author's model of the calculation of financial individual and social benefits is based on the economic basis for calculating return on investment. The individual benefit results from the graduate wage premium in relation to persons with less than higher education, and with a reduced risk of unemployment. It s reducing by the expenditures invested in obtaining higher education and lost profits due to the subsequent entry into the labor market. 4 Carnevale Anthony P., Desrochers Donna M., The Missing Middle: Aligning Education and the Knowledge Economy, Education Testing Service, Washington

6 The social financial benefit is the sum of individual wage premium of college graduates, decreased by the quantity and value of social transfers to citizens with higher education. These calculation shows that the targeted investments in the ordered faculties increase benefit. The greatest return on investment in higher education brings investment in technical studies area. Calculations made by authors in four different individual variants, presented in the table below, demonstrate that the benefit increase targeted investments in the ordered studies. The authors singled out the method of 4, as the most optimal, since it takes into account that the graduate is charged only reimbursement of study, while the money will not be subject to interest. The main conclusion of these calculations is the importance of studies ordered by the State, supported with scholarship scheme. Tabela 2:Calculation of public investment in higher education return (percentage), depending on the costs of education, types of study and received financial aid (for 2010), and the method of calculating benefits The method for calculating the public benefits higher education in general, according to the average cost of study per student - 5,35 4,14 5,88 higher education in general, according to the average cost of study per student, scholarship in the amount of 200 pln per month - 5,32 4,05 5,86 medical higher education, according to the average cost of education in medical schools - 4,42 0,39 5,44 higher technical education, the average costs of education in technical universities -0,69 6,17 5,26 6,60 higher technical education, the average costs of education in technical universities, scholarship in the amount of 200 pln per month -1,95 6,15 5,21 6,59 higher technical education, the average costs of education in technical universities, a grant of pln per month, as it is at ordered studies - 5,92 4,64 6,47 Source: own calculations based on GUS and OECD; Lack of data means that you cannot calculate this rate benefit is negative value (loss). Currently, by the impact on GDP of higher education, the research function plays the marginal role. It s key issue to increase the impact of this feature on the economic development of the country. Poland coming up to a maximum enrollment rate of young aged years 5, which results on less benefits from wage premium. Therefore it is necessary to invest in the commercialization of research. Besides financial benefits, both individuals and society, benefit from tertiary education. It raises the standard of living, and social capital of society in the following areas: Health; Intellectual development of children; Conscious parenting; Rational decisions; Social and civic engagement 5 According to OECD those are 80% of all students in OECD countries - 6 -

7 Analysis of existing investments and compare the Polish higher education systems to the Baltic Sea region shows that the success of investment in higher education affects not only the amount of funds allocated to them, but the quality of investment decisions. An opportunity arising from the investment made in higher education is to increase system capacity through the introduction and modernization of scientific infrastructure. These investments, financed, among others EU Operational Programmes - Infrastructure and Environment and Innovative Economy, strongly contribute to the enhancement of the Polish labor market, and thus the economy. Despite the higher costs of using a new technical research and didactic infrastructure, investments made in recent times are the basis for the development of science, education. It also affects shaping innovative society and based Polish competitive advantage not only on the low labor costs, but on the high value of human capital. Also, investments aimed directly at the development of a tremendous opportunity for higher education. Methods used in the board and the directions ordered by the State is directly reflected by the competencies of graduates in the labor market. Threat to this area - is the lack of investment in the commercialization of research results. Predicting long-term value of both the GDP and the influence of single factors on the level of economic growth, is charged with a high risk of error. Hence the prediction about the impact of investing in higher education on the level of economic development is rather general estimate. The report presents in chapter five predictions based on current data investment, the current strategy of development and demographic changes, successfully anticipated both in the country (GUS), as well as by international organizations (UN, OECD, EU). Decrease in the number of students, observed for several years, will continue. Anticipated changes make the private rate of investment return in higher education is somewhat reduced (according to established methods for fourth in the survey): from 4.23% to 4.05%. However the rate of return of public benefits (by the same method) increases from 5.10% to 7.22%. This surprising increase is primarily due to reduction in the number of students. This makes the incurred costs will be reduced in relation to achieved benefits. This means that at lower cost benefits will continue to, which must lead to better returns on investment in higher education. It follows that especially over the next 15 years investing in higher education will produce the greatest public benefits. After this time, due to demographic change, Poland will approach the optimal share of highly educated people in the group of employed, and that will suit the level of enrollment in a traditional student age group (19-24). Then, because of the number of graduates remaining in the labor market, the costs of social transfers equalize. This in turn will lead to a situation where private rate of return on investment in higher education to coincide with the public interest. It should be noted that the probable scientific discoveries and technological inventions make public investment in higher education still necessary. This need odd to be undertaken due to not diminish the number of graduates adequately prepared to work using the latest technology 6. Further investment in higher education is a necessity, not because they will bring financial gains, but because it will prevent a significant loss. Competition from other countries (including the EU members) will continue to force supporting public higher education. 6 Carnevale Anthony P., Desrochers Donna M., The Missing Middle: Aligning Education and the Knowledge Economy, Education Testing Service, Washington

8 1. Założenia teoretyczne i metodologiczne W celu wykonania niniejszej ekspertyzy konieczne było pozyskanie z różnych źródeł potrzebnych danych i utworzenie koncepcji teoretycznej (założeń, metodologii), na podstawie której możliwa była analiza problemu oraz uzyskanie odpowiedzi na pytania, jakie Zamawiający przedstawił w warunkach zamówienia. Pytania te zostały sformułowane następująco: 1.Jakie korzyści w długofalowej perspektywie (przynajmniej 5-letniej) mogą przynieść inwestycje w szkolnictwo wyższe oraz nakłady na kształcenie studentów w podziale na główne kategorie kierunków studiów i regiony? 2.Jaka jest zależność pomiędzy nakładami na sektor szkolnictwa wyższego a wielkością PKB liczoną dla kraju/ regionu? 3.Czy sytuację w Polsce w tym zakresie da się odnieść do któregokolwiek innego kraju europejskiego? Dodatkowo zobowiązano się do udzielenia odpowiedzi na pytania szczegółowe: 1. Jaka jest obecna skala wpływu inwestycji publicznych w sektor szkolnictwa wyższego na PKB? Czy zauważalny/mierzalny jest wpływ inwestycji finansowanych ze środków europejskich w sektor szkolnictwa wyższego w obecnej perspektywie finansowej ? 2. Jakie czynniki odgrywają znaczącą, marginalną rolę w zakresie wpływu szkolnictwa wyższego na PKB? 3. Jakie są szanse, zagrożenia związane z obecnym i przyszłym stanem wpływu sektora szkolnictwa wyższego na PKB? Wskazanie propozycji ewentualnych rozwiązań w tym zakresie. 4. Czy oraz w jaki sposób i w jakim zakresie wydatki publiczne na szkolnictwo wyższe determinują zmiany w rynku lokalnym i regionalnym? Jakie są przewidywania w tym zakresie w perspektywie 5-10 lat? 5. Czy inwestycje w sektorze szkolnictwa wyższego determinują zmiany w PKB poprzez regionalne rynki pracy? Jakie wydatki publiczne w tym zakresie najsilniej oddziaływają? 6. W jakim zakresie można odnotować zależności pomiędzy nakładami na sektor szkolnictwa wyższego a wielkością PKB liczoną dla kraju/regionu? Ponadto, czy sytuację w Polsce w powyższym zakresie da się porównać z innym krajem Unii Europejskiej? 7. Jak obecne inwestycje w infrastrukturę dydaktyczną i nakłady poniesione na kształcenie studentów przekładają się na wzrost gospodarczy w dłuższej perspektywie czasowej? Jakie główne kierunki kształcenia są w tym zakresie najbardziej opłacalne do wsparcia i przyniosą w przyszłości największe korzyści dla PKB? 8. Jakie są prognozowane efekty płynące z obecnych inwestycji w szkolnictwo wyższe? W co najlepiej inwestować? 9. Czy kształcenie studentów to dobra inwestycja? Czy nakłady na naukę studentów w podziale na główne kierunki kształcenia przyniosą zyski dla PKB w przyszłości? Jaki jest prognozowany termin zwrotu inwestycji? Zebrane w ramach kwerendy informacje posłużyły do opracowania autorskiego modelu badawczego, czyli zaprojektowania metod obliczenia płacowej premii prywatnej i płacowej premii publicznej. Dzięki nim możliwe było oszacowanie korzyści (oraz kosztów) związanych z uzyskaniem - 8 -

9 wykształcenia wyższego, zarówno w kontekście indywidualnym, jak i społecznym. Uzyskane wyniki odniesione zostały do innych modeli badawczych 7 oraz rezultatów badań innych ekspertów 8 z tego obszaru. Finansowe korzyści oraz odpowiadające im stopy zwrotu (prywatne i publiczne) zostały przedstawione przy uwzględnieniu zróżnicowania regionalnego (co oznaczało porównanie z krajami basenu Morza Bałtyckiego: Danii, Estonii, Finlandii, Niemiec i Szwecji) oraz przeanalizowanie różnic istniejących pomiędzy województwami w Polsce, czyli regionami NUTS 2 - Nomenclature of Units for Territorial Statistics). Jednocześnie, aby pokazać rolę inwestycji dokonanych dzięki Europejskim Funduszom Strukturalnym, wskazane zostało, czy i w jakim stopniu wpływają one na zwiększanie oddziaływania całego systemu szkolnictwa wyższego. a. Zakres definicyjny i przegląd literatury Amerykański ekonomista i badacz szkolnictwa wyższego, Howard R. Bowen, w książce Investment in Learning. The Individual and Social Value of American Higher Education 9 zwraca uwagę na współistnienie trzech funkcji uczelni: edukacyjnej, badawczej i służby publicznej. Funkcja edukacyjna dokonuje przemiany studentów, rozbudzając ich zdolności poznawcze i przygotowując do przyszłego praktycznego działania. Funkcja badawcza ma na celu chronienie i rozwijanie wiedzy. Służba publiczna oznacza działanie uczelni na rzecz społeczeństwa, w tym wspólnoty studentów. Każda z tych funkcji wpływa na PKB, przyczyniając się do rozwoju gospodarczego oraz do stabilności społeczno-politycznej kraju. W dalszej części pracy - każdej z tych funkcji zostanie poświęcona osobna uwaga, by łatwiej można było pokazać oraz oszacować wpływ sektora szkolnictwa wyższego na PKB w Polsce. Wskazana powyżej funkcja edukacyjna uczelni oddziałuje na PKB przede wszystkim za sprawą absolwentów i ich późniejszej pracy. Funkcja badawcza oddziałuje głównie za sprawą uczelni jako instytucji (ewentualna aktywność absolwenta w dziedzinie B+R powinna być traktowana jako efekt działań jego miejsca pracy). Natomiast funkcja służby publicznej jest realizowana w połączeniu oddziaływania instytucji i działania absolwentów. Zagadnienia dotyczące Produktu Krajowego Brutto, podobnie jak szkolnictwa wyższego, mogą być analizowane na wiele różnych sposobów. Stąd koniecznym jest wybór z szeregu koncepcji na temat składowych PKB takiej, która najbardziej trafnie pozwoli ukazać zależności między inwestycjami w szkolnictwo wyższe i rozwojem gospodarczym kraju. Autorzy ekspertyzy zdecydowali się przyjąć, że Produkt Krajowy Brutto jest sumą dochodów z pracy, dochodów z inwestycji oraz dochodów państwa, pomniejszoną o amortyzację. A zatem wnioski wyciągane w dalszej części dokumentu odwoływać się będą do następującego wzoru: 7 Przede wszystkim model oparty na zdyskontowanej wartości bieżącej netto (PNV present net value), który próbuje obliczać przewidywaną wartość wyższego wykształcenia na podstawie bieżących kosztów oraz bieżącej premii płacowej. W oparci o PNV obliczana jest wewnętrzna stopa zwrotu, która oznacza maksymalny poziom oprocentowania pożyczki studenckiej, przy której zdobycie wykształcenia i tak pozostaje opłacalne. Takie rozwiązanie jest często stosowane w raportach OECD (np. Education at a Glance). Minusem takiego ujęcia jest identyczne potraktowanie zysków i strat i ich zmian pod wpływem zmiany wartości pieniądza. 8 Kwiek Marek, Finansowanie szkolnictwa wyższego w Polsce a transformacje finansowania publicznego szkolnictwa w Europie, cpp.amu.edu.pl [Dok. Elektr ]; Strawiński P., Czy w Polsce opłaca się studiować? Wyniki modelu inwestycji w wyższe wykształcenie. Uniwersytet Warszawski, [dok elektr ] 9 Howard R. Bowen, Investment in Learning. The Individual and Social Value of American Higher Education, San Francisco: Jossey- Bass

10 PKB = P + I + G + A P dochody z pracy (najemnej) I dochody z inwestycji G dochody państwa A amortyzacja Podstawą do wyciągania wniosków oraz odpowiedzi na pytania była analiza wspomnianych już danych oraz dostępnej literatury. Przeanalizowane zostały raporty dotyczące szkolnictwa wyższego w Polsce, w Europie i na świecie, w tym także raporty o podobnym charakterze, co niniejszy. Ponadto uwzględniono tezy uznanych autorytetów w dziedzinie badań nad szkolnictwem wyższym, między innymi Waltera McMahona czy Ronalda Barnetta 10. b. Kryteria wyboru metod badawczych Szkolnictwo wyższe jako dynamiczny składnik systemu społecznego jest zagadnieniem o wielu wymiarach, co rzutuje na możliwości jego oddziaływania na rzeczywistość ekonomiczną. To również sprawia, że analiza jego wpływu na zmiany PKB musi mieć charakter wielowątkowy i wielowymiarowy. Na samym początku autorzy dokonali podstawowej konstatacji: wpływ sektora szkolnictwa wyższego na PKB dokonuje się dwojako: przez działanie uczelni jako instytucji świadczących usługi edukacyjno-badawcze; oraz przez oddziaływanie absolwentów i ich późniejszą aktywność zawodową i społeczną. Oszacowanie wpływu sektora szkolnictwa wyższego na PKB musi być zatem przeprowadzone przede wszystkim w oparciu o kategorie ekonomiczne, choć niniejszy raport wykazuje również, że niektóre składowe tego wpływu są trudne (lub wręcz niemożliwe) do precyzyjnego wyliczenia. Dotyczy to szczególnie funkcji służby publicznej, przyczyniającej się do zwiększania spójności społecznej (co jest zgodne z założeniami działań Funduszy Strukturalnych UE). Dostępność danych, jak również analiza twierdzeń najważniejszych badaczy szkolnictwa wyższego 11, stały się podstawą wyboru metod badawczych, w tym ich podziału na dane do analizy ilościowej oraz jakościowej. Źródła danych ilościowych stanowiły podstawę obliczeń premii indywidualnej i publicznej. Analiza czynników pozafinansowych, świadczących o wzroście kapitału 10 Walter W. McMahon., Higher Learning, Greater Good, Baltimore: The Johns Hopkins University Press 2009; Ronald Barnett, Being a University, New York: Routledge 2010; tenże, Reshaping the University: New Relationships between Research, Scholarship and Teaching, London: Open University Press Walter McMahon (McMahon Walter W., Higher Learning, Greater Good, Baltimore: The Johns Hopkins University Press 2009.;McMahon Walter W., The Social and External Benefits of Education, [w:] G. Johnes, J. Jones (red.), International Handbook on the Economics of Education, Northampton: Edward Elgar Publishing, Inc. 2004); Ronald Barnett (Barnett Ronald, Being a University, New York: Routledge 2010.,Barnett Ronald, Reshaping the University: New Relationships between Research, Scholarship and Teaching, London: Open University Press 2005); Howard R. Bowen (Bowen Howard R., The Finance of Higher Education, Carnegie Commission on Higher Education, Berkeley 1968.,Bowen Howard R., Investment in Learning. The Individual and Social Value of American Higher Education, Jossey-Bass, San Francisco 1977.Bowen Howard R., Servelle Paul, Who Benefits from Higher Education and Who Should Pay?, American Association for Higher Education, ERIC Clearinghouse on Higher Education, Washington 1972.)

11 społecznego 12, opracowana na podstawie danych statystycznych oraz publikacji, zarówno polskich, jak i międzynarodowych 13, została opisana jakościowo. Dostępne modele uwzględniające wartość premii publicznej i prywatnej w niewystarczającym stopniu odnosiły się do analizowanego zagadnienia, dlatego też autorzy ekspertyzy zdecydowali się na utworzenie własnego modelu badawczego, wykazującego wpływ sektora szkolnictwa wyższego na zyski społeczne indywidualne i publiczne. Pozwolił on lepiej i bardziej kompleksowo uchwycić finansowe korzyści związane z posiadaniem wyższego wykształcenia. c. Wykorzystane źródła danych statystycznych i braki danych Autorzy korzystali z dostępnych statystyk publicznych oraz opracowań własnych. Zostały one zobrazowane w postaci tabelarycznej i graficznej. Do kluczowych kryteriów oceny danych statystycznych należała ich dostępność, porównywalność oraz rzetelność. Jako podstawową granicę analizy przyjęto lata (w niektórych, jasno wskazanych przypadkach, jest ona inna 14 ). Dane z tych lat są wystarczające do pokazania wpływu boomu gospodarczego oraz kryzysu na szkolnictwo wyższe i tym samym na PKB. Taki zakres czasowy pozwolił także na pokazanie, jakie zmiany zaszły w naszym kraju od momentu wejścia Polski do Unii Europejskiej. W celu oszacowania wpływu sektora szkolnictwa wyższego na PKB (ze szczególnym uwzględnieniem oddziaływania na usługi medyczne oraz kulturę) wykorzystane zostały dane statystyczne pochodzące z różnych, opisanych niżej, źródeł. Pozwoliło to na ich weryfikację oraz umożliwiło precyzyjniejsze oszacowania. To dzięki temu możliwe było także przygotowanie prognoz dotyczących przyszłej skali oddziaływania na PKB, pogłębiania bądź niwelowania różnic regionalnych oraz trendów rozwoju szkolnictwa wyższego. Autorzy wykorzystali dane rejestrowane, pochodzące z następujących instytucji: Główny Urząd Statystyczny (Roczniki statystyczne, Budżety gospodarstw domowych, Szkoły wyższe i ich finanse, etc); OECD (roczniki Education at a Glance oraz dane statystyczne dostępne w bazach organizacji); World Bank (publikacje oraz baza danych World DataBank); EUROSTAT (zwłaszcza statystyki dotyczące PKB Polski i krajów EU); dane statystyczne Ministerstw: Zdrowia; Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Rozwoju Regionalnego oraz Nauki i Szkolnictwa Wyższego; Krajowego Systemu Informatycznego SIMIK. W ekspertyzie wykorzystane zostały również, jako dodatkowe źródła informacji, badania reprezentatywne i dobrowolne Między innymi wzrost poziomu zdrowia, spadek przestępczości, bardziej świadome rodzicielstwo 13 Baum Sandy, Payea Kathleen, The Benefits of Higher Education for Individuals and Society, College Board, 2005; Cunningham Alisa, The Broader Societal Benefits of Higher Education, SolotionForFuture.ogr [Dok. Elektr.], , Czapiński Janusz, Polska państwo bez społeczeństwa, Nauka 1/2006, https://portalwiedzy.pan.pl/images/stories/pliki/publikacje/nauka/2006/01/n_106_01_czapinski.pdf [Dok. Elektr.], , De Walque Damien, Education, Information, and Smoking Decisions Evidence from Smoking Histories, , Washington: World Bank 2004, Education at a Glance. OECD Indicators, wydawnictwo seryjne, Paris: OECD ( ), Higher Education to 2013, vol. 1 Demography, Paris: OECD Rok 2010 stał się datą graniczną, bowiem za ten rok są dostępne najnowsze dane dotyczące szkolnictwa wyższego opracowane i udostępniane przez GUS. 15 Takim przykładowym źródłem są wyniki badań rynku publikowane na portalu wynagrodzenia.pl; dzięki nim możliwa była weryfikacja informacji o średniej wysokości zarobków osób z wykształceniem wyższym i nie wyższym, Ile zarobisz po studiach?

12 Wśród dostępnych danych zauważono (czasem znaczne) rozbieżności związane ze standardami ewidencji i segregacji danych 16, co znacząco wpłynęło na ich porównywalność. W wielu przypadkach dane do opracowania były niewystarczające lub niepełne. W niektórych przypadkach zbytnia ich agregacja 17 uniemożliwia przeprowadzenie szczegółowej analizy. Wynagrodzenia absolwentów w 2011 roku. Sedlak & Sedlak wynagrodzenia.pl, dn Np. liczba studentów w podziale na województwa nie równa się liczbie studentów ogółem, zob. Tabela 17: 17 Np. dla wynagrodzeń w poszczególnych grupach zawodowych, co utrudniało analizę zarobków absolwentów poszczególnych typów uczelni

13 2. Funkcjonowanie szkolnictwa wyższego perspektywa polska i międzynarodowa a. System szkolnictwa wyższego w Polsce System szkolnictwa wyższego w Polsce funkcjonuje na podstawie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z 2005 roku z późniejszymi zmianami 18. Szkoły wyższe, tak publiczne, jak i prywatne, zobligowane są do spełniania określanych przez państwo polskie wymogów. Rynek uczelni w Polsce obejmuje uczelnie publiczne i prywatne, w tym szkoły wyższe zawodowe oraz uczelnie wyspecjalizowane, jak np. rolnicze, artystyczne, pedagogiczne. Prezentowane w Tabela 3: dane z lat wykazują wyraźny trend wzrostowy ilości szkół wyższych w Polsce. Pomimo spadku liczby niektórych uczelni wyspecjalizowanych (np. ekonomicznych z 93 w 2004 do 83 w 2008 roku) ogólnie liczba uczelni w tym okresie wzrosła o 29. W znaczący sposób wpłynął na tę sytuację przyrost wyższych szkół zawodowych, których w tym czasie otwarto aż 24. Tabela 3:Liczba szkół wyższych w podziale na rodzaje uczelni szkoły wyższe ogółem Uniwersytety uczelnie techniczne uczelnie rolnicze uczelnie ekonomiczne uczelnie pedagogiczne wyższe szkoły morskie uczelnie medyczne akademie wych. fizycznego uczelnie artystyczne uczelnie teologiczne pozostałe uczelnie o profilu uniwersyteckim wyższe szkoły zawodowe Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Jak wykazuje najnowszy raport GUS na temat szkolnictwa wyższego, 19 w listopadzie 2011 na rynku szkolnictwa wyższego w Polsce funkcjonowało 460 uczelni, w tym 132 publiczne. Uczelnie publiczne w latach kształciły łącznie około 1,3 miliona studentów, w tym samym czasie na uczelniach niepublicznych uczyło się od około 580 do około 660 tysięcy studentów. Liczba studentów w uczelniach publicznych regularnie spadała w omawianym okresie czasu, a w uczelniach niepublicznych fluktuowała między wzmiankowanymi liczbami, osiągając w 2010 roku stan niemalże identyczny, co w 2004 r. około 580 tysięcy. Dwukrotnie więcej studentów w Polsce to studenci szkół publicznych, mimo, że stanowią one jedynie niecałą jedną trzecią uczelni w ogóle. 18 Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz. U. z 2005 r., nr 164, poz (z późniejszymi zmianami). 19 Szkoły wyższe i ich finanse w 2011, GUS

14 Najwięcej studentów w Polsce kształci się w uczelniach publicznych. Większość z nich studiuje w trybie stacjonarnym (w analizowanych w raporcie latach wzrastał odsetek studentów stacjonarnych od ok. 58% w 2004 r.; do ok. 68% 2010 r.). Tendencja odwrotna miała miejsce w szkołach niepublicznych. Tam aż około 80% studentów kształciło się w systemie niestacjonarnym. Procentowy udział studiujących w tym systemie również regularnie rósł od około 76% do ponad 83% (Tabela 16:). Dane dotyczące absolwentów 20 również wykazują dominację szkół publicznych w systemie szkolnictwa wyższego w Polsce (Tabela 20: i Tabela 21:). W badanym okresie czasu, ilość absolwentów szkół publicznych fluktuowała na poziomie 170 tysięcy. W szkołach publicznych w roku 2004 i 2005 ilość absolwentów studiów stacjonarnych niestacjonarnych była zbliżona. Następnie zwiększał się odsetek absolwentów studiów stacjonarnych i w 2010 wyniósł około 61%. W wyższych szkołach niepublicznych zdecydowana większość 21 absolwentów kończyła niestacjonarny tryb studiów, a ich odsetek w ogólnej liczbie absolwentów uczelni niepublicznych badanym okresie, wzrastał. a. Inwestycje w szkolnictwo wyższe perspektywa polska Pojęcie inwestowania w odniesieniu do szkolnictwa wyższego może mieć dwa znaczenia: 1.w znaczeniu węższym jest to rzeczywiste inwestowanie mające na celu rozbudowanie potencjału naukowo-dydaktycznego uczelni, nie uwzględniające kosztów ponoszonych w celu zachowania istniejącego stanu infrastruktury materialnej i personalnej; tak rozumiane inwestycje mogą znaleźć źródła dodatkowego wsparcia ze strony programów Unii Europejskiej, w tym Programów Operacyjnych: Kapitał Ludzki, Infrastruktura i Środowisko oraz Innowacyjna Gospodarka. Finansowanie może także pochodzić ze środków i o peracyjnych programów lokalnych. 2.w znaczeniu szerszym są to wszelkie nakłady finansowe, które służą realizowaniu funkcji szkolnictwa wyższego (edukacyjnych, badawczych i służby publicznej), co obejmuje tak inwestowanie, jak i bieżące koszty funkcjonowania uczelni. Realizowane w Polsce programy operacyjne są zaangażowane we wspieranie szkolnictwa wyższego, unowocześnianie jego oferty dydaktycznej, jej dostosowanie do wymogów rynku pracy oraz zwiększanie spójności społecznej za pomocą dostępności do wyższego wykształcenia. W bieżącej perspektywie finansowej ( ) polski system szkolnictwa wyższego zyskał ze strony programów operacyjnych imponujące dofinansowanie w wysokości złotych (dane na podstawie przyznanego dofinansowania do kwietnia 2012 roku) 22. Największy w tym udział miały: Program Operacyjny Kapitał Ludzki (priorytety: IV.1 wzmocnienie i rozwój potencjału dydaktycznego uczelni oraz zwiększenie liczby absolwentów kierunków o kluczowym 20 absolwenci studiów jednolitych magisterskich oraz uzupełniających 21 Powyżej 80%, Tabela 20: i Tabela 21: 22 Wszystkie dane obliczone na podstawie informacji Krajowego Systemu Informatycznego SIMIK, monitorującego na bieżąco wydatki Programów Strukturalnych, według danych na dzień 30 kwietnia 2012 roku; UWAGA! Różnice pomiędzy przedstawionymi tutaj danymi a informacjami zawartymi w sprawozdawczości Narodowego Centrum Badań i Rozowju wynikają z tematyki zamówionej ekspertyzy. Zgodnie z warunkami zamówienia dotyczy ona wpływu sektora szkolnictwa wyższego na PKB w Polsce, dlatego spośród wszystkich instytucji, które otrzymały wsparcie z funduszy strukturalnych do analiz w ekspertyzie wzięte zostały pod uwagę jedynie instytucje szkolnictwa wyższego. Dobrym przykładem tego jest Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, działania 1.1 do 1.4 oraz 2.1 do 2.3: według Krajowego Systemu Informacyjnego na 1197 instytucji, które otrzymały wsparcie, jedynie 181 to szkoły wyższe. Podobnie dzieje się w przypadku Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

15 znaczeniu dla gospodarki opartej na wiedzy; oraz IV.2 rozwój kwalifikacji kadry systemu B+R i wzrost świadomości roli nauki w rozwoju gospodarczym): złotych; Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (priorytety: I badanie i rozwój nowoczesnych technologii oraz II infrastruktura sfery B+R): złotych; Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko (przede wszystkim priorytet XIII i działania: XIII.1 infrastruktura szkolnictwa wyższego: rozwój nowoczesnych ośrodków akademickich kształcących przede wszystkim specjalistów w zakresie nowoczesnych technologii; oraz działania XI.3 rozwój infrastruktury szkolnictwa artystycznego i XII.2 wsparcie bazy lecznictwa w zakładach opieki zdrowotnej prowadzonych przez akademie medyczne): zł.; Tylko działanie 13.1: zł; Program Operacyjny Rozwoju Polski Wschodniej (priorytet I nowoczesna gospodarka i poddziałania: I.1 infrastruktura uczelni oraz I.3 wspieranie innowacji): zł; dla porównania: wsparcie Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego wyniosło: zł; Łódzkiego RPO: zł; a Mazowieckiego RPO zł. Na potrzeby niniejszej ekspertyzy Autorzy stosować będą szerszy zakres znaczeniowy inwestowania w sektor szkolnictwa wyższego, gdyż pozwala on na całościowe pokazanie jego wpływu na PKB. Wydzielanie oddziaływania sektora szkolnictwa wyższego wynikającego jedynie z inwestycji w węższym znaczeniu nie oddawałoby rzeczywistej roli instytucji szkolnictwa wyższego oraz absolwentów w systemie ekonomiczno-społecznym Polski czy innych państw. Tabela 4:Udział wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB Wartość PKB (%) 1,5 1,6 1,3 1,5 Wielkość nakładów (w mln zł) 2,035954,0 2,394873,3 4,950770,2 b.d. Źródło: Education at a Glance, Paris: OECD oraz Uczelnie i ich finanse, GUS - publikacje z kolejnych lat, daty publikacji podane w tabeli. Uczelnie w mniejszym (szkoły niepubliczne) lub większym (szkoły publiczne) stopniu są finansowane przez państwo. Wydatki publiczne na szkolnictwo wyższe w Polsce oscylują około 1 % PKB. Łączny udział wydatków (publicznych i prywatnych) na szkolnictwo wyższe w PKB prezentuje Tabela 4:. Publiczne inwestycje w szkolnictwo wyższe finansowane są z dwóch głównych źródeł: z budżetu państwa oraz ze środków Unii Europejskiej (udział budżetów samorządów terytorialnych jest w Polsce bardzo niski). W znakomitej większości wydatkowanie publiczne na rzecz szkolnictwa wyższego jest udziałem budżetu państwa. W latach można zaobserwować stały wzrost udziału wydatków publicznych w PKB (Tabela 5:). Widoczne są również zmiany finansowania z budżetu państwa (in plus) i z budżetu samorządów terytorialnych (w 2010 r. znacznie in minus)

16 Tabela 5:Wydatki publiczne na szkolnictwo wyższe w Polsce rok wydatki w mln zł udział wydatków publicznych w PKB (w %) z budżetu państwa z budżetu samorządu teryt ,3 31,9 0, ,5 76,8 0, ,7 122,0 0, ,4 143,5 0, ,0 100,0 0, ,5 197,0 0, ,4 70,2 0,71 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Powyższe dane pokazują również, że nominalne nakłady na szkolnictwo wyższe w latach rosną, ale w ujęciu proporcjonalnym (jako udział w PKB) wydatkowanie państwa w tym obszarze spada z 0,99% w 2005 do jedynie 0,71% w roku Nakłady inwestycyjne (w węższym znaczeniu) w sektor szkolnictwa wyższego w tym samym okresie, w kwotach nominalnych, również regularnie rosły (Tabela 34:). W roku 2004 wynosiły one niecałe 1,8 miliarda złotych, podczas gdy w 2010 było to niespełna 5 miliardów 23. We wszystkich analizowanych latach nakłady inwestycyjne dominują w szkołach publicznych. W omawianym okresie w uczelnie publiczne zostało zainwestowane od około 80% do prawie 90% całości środków. Struktura nakładów inwestycyjnych ze względu na rodzaj uczelni również jest bardzo zbliżona. Zdecydowanie najwięcej środków było corocznie inwestowanych w uniwersytety (od prawie 460 mln. złotych w roku 2004 po ponad 1,36 miliarda złotych w 2010). Porównywalną ilość nakładów pochłonęły uczelnie medyczne i techniczne, kwoty te jednak były średnio o około połowę niższe niż w wypadku uniwersytetów. Najmniejsze nakłady inwestycyjne w omawianym okresie poniesiono w wyższych szkołach artystycznych. Wyniosły one nieco ponad 25 milionów złotych w 2004 roku i wzrosły do prawie 65 milionów w Porównywalnie kształtuje się struktura kosztów i przychodów w odniesieniu do szkół publicznych oraz niepublicznych. Suma kosztów operacyjnych i finansowych (Tabela 26:) jest zdecydowanie wyższa po stronie szkół publicznych (około 85%). W okresie przychody uczelni publicznych stanowiły również około 85% wszystkich przychodów operacyjnych, jakie osiągnęły szkoły wyższe w Polsce (Tabela 24:). Dostępne dane wykazują, w wartościach nominalnych, trend wzrostowy, i to zarówno osiąganych przychodów, jak i ponoszonych kosztów. Podobnie jak w przypadku struktury nakładów inwestycyjnych, łączna suma kosztów oraz przychodów uczelni jest najwyższa na uniwersytetach. Kolejna wielkość, która kształtuje obraz systemu szkolnictwa wyższego w Polsce, to koszty kształcenia (Tabela 28:). W roku 2004 wynosiły łącznie około 14 miliardów złotych, podczas gdy w 2010 r. niespełna 21 miliardów. Najwyższe koszty, we wszystkich analizowanych latach, występują na uniwersytetach (od około 400 do prawie 600 milionów złotych rocznie). Najmniejszą łączną ,2 zł. por. Tabela 34:

17 kosztochłonność kształcenia wykazują szkoły artystyczne (od 2004 roku i poziomu niespełna 350 milionów złotych do ponad 500 milionów złotych w 2010 roku). Zdecydowanie inaczej kształtuje się ranking kosztochłonności kształcenia na różnego rodzaju uczelniach, jeżeli koszty rozważa się w ujęciu jednostkowym, czyli w przeliczeniu na jednego studenta. Również te koszty w latach regularnie rosły (Tabela 30:). 24 Odmienny jest jednak ranking najbardziej kosztochłonnych studiów. Jednostkowy koszt kształcenia jest najwyższy w szkołach artystycznych (od ponad 25 tysięcy złotych w 2004 do ok. 34 tysięcy w 2010). Kolejne pod względem kosztochłonności są studia w uczelniach medycznych (od około 18 do około 36 tysięcy). Najniższe koszty jednostkowe kształcenia spośród publicznych szkół wyższych występują na uniwersytetach oraz pozostałych 25 uczelniach. Najniższy średni jednostkowy koszt kształcenia w ciągu omawianych lat to koszt kształcenia w uczelniach niepublicznych, który wynosił od około 5 do 7 tysięcy złotych rocznie. b. Inwestycje w szkolnictwo wyższe perspektywa regionu Morza Bałtyckiego Dzięki publikowanym corocznie raportom OECD 26, Education at a Glance, istnieje zbiór wiarygodnych danych, który pozwala na ukazanie sektora polskiego szkolnictwa wyższego na tle sytuacji innych krajów, w tym z regionu Morza Bałtyckiego. Jako punkty odniesienia mogą służyć: Dania, Finlandia, Niemcy i Szwecja (dla Estonii, która została przyjęta do OECD w roku 2010, dane statystyczne dostępne są tylko w publikacji za rok 2011). Jednym z istotnych mierników zaangażowania danego kraju we wspieranie szkolnictwa wyższego oraz wagi, jaką się przywiązuje do systemu szkolnictwa wyższego jest udział wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB danego kraju, wyrażane w procentach (Tabela 6:). Tabela 6:Udział wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB (w procentach) Dania 1,8 1,7 1,7 1,7 Estonia b.d. b.d. b.d. 1,3 Finlandia 1,8 1,7 1,6 1,7 Niemcy 1,1 1,1 1,1 1,2 Polska 1,5 1,6 1,3 1,5 Szwecja 1,8 1,6 1,6 1,6 Źródło: Education at a Glance, Paris: OECD - publikacje z kolejnych lat, daty podane w tabeli. Z przedstawionych danych wynika wyraźnie, że Polska nie wyróżnia się na tle pozostałych krajów regionu Morza Bałtyckiego. Godnym zauważenia jest to, że na przykład w Niemczech nakłady na szkolnictwo wyższe jako proporcja PKB są nawet niższe niż w Polsce. Ponieważ jednak PKB Niemiec, także w przeliczeniu na jednego mieszkańca, jest zdecydowanie wyższy niż w Polsce, to 24 Wyjątkiem jest rok 2007, kiedy to koszty jednostkowe w części uczelni zmalały w porównaniu do roku poprzedniego 25 innych niż uniwersytety, uczelnie medyczne, uczelnie artystyczne i uczelnie techniczne 26 Education at a Glance, OECD, 2006, 2007,

18 realne nakłady są zdecydowanie wyższe niż w naszym kraju. Ze względu na zdecydowanie wyższy PKB na głowę mieszkańca w Danii, Finlandii i Szwecji również i w tych krajach nakłady na szkolnictwo wyższe w przeliczeniu na mieszkańca czy na studenta są wyższe niż w Polsce (Tabela 7:). Tabela 7:Wydatki na instytucje szkolnictwa wyższego w przeliczeniu na jednego studenta (jako procent PKB na głowę mieszkańca) B+R 27 * bez B+R bez B+R bez B+R bez Dania m. 45 m. 45 m. Estonia b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. 27 Finlandia Niemcy Polska Szwecja Źródło: Education at a Glance, Paris: OECD 2006, 2008, 2010, 2011 Jedną z istotnych korzyści posiadania wyższego wykształcenia tak z punktu widzenia prywatnych, jak i publicznych zysków jest większe zabezpieczenie przed bezrobociem. W grupie osób legitymujących się ukończeniem szkoły wyższej stopa bezrobocia jest wyraźnie niższa i zależność ta utrzymuje się od wielu lat. I to nawet pomimo kryzysu początków XXI wieku, który sprawia, że młodzi absolwenci studiów mają duże trudności w znalezieniu pierwszej pracy (Tabela 8:). Tabela 8:Poziom bezrobocia w zależności od poziomu wykształcenia w grupie wiekowej lata wykształcenie Dania Estonia Finlandia Niemcy Polska Szwecja mniej niż średnie b.d. 6,9 6,4 8,2 5,5 3,5 7,3 średnie b.d. 3,9 3,7 4,8 2,7 2,2 5,0 wyższe b.d. 3,0 3,9 4,4 3,2 2,3 3,9 mniej niż średnie b.d. b.d. 19,0 15,4 11,7 9,7 24,1 średnie b.d. b.d. 10,5 9,5 5,7 5,2 14,8 wyższe b.d. b.d. 5,8 5,0 3,2 2,8 6,3 mniej niż średnie 15,6 12,1 12,2 11,3 10,1 8,1 9,8 średnie 11,9 8,9 8,8 7,9 7,0 5,4 7,7 wyższe 6,5 4,7 4,5 4,5 3,7 3,3 4,0 mniej niż średnie 16,7 13,7 15,3 20,4 19,9 16,5 16,7 średnie 10,1 7,8 9,0 11,2 9,9 7,2 7,5 wyższe 5,7 4,0 4,5 5,6 4,8 3,3 3,4 mniej niż średnie 13,8 20,6 25,2 27,8 21,5 11,5 13,9 średnie 9,9 13,9 17,8 17,4 16,6 6,3 7,2 wyższe 2,1 4,3 6,3 6,2 6,2 3,1 3,6 mniej niż średnie 11,9 8,0 5,8 6,5 7,3 7,1 10,0 średnie 9,4 5,3 4,6 5,8 5,1 4,1 6,2 27 B+R z uwzględnieniem wydatków na badania i rozwój; bez - bez ich uwzględnienia

19 wykształcenie wyższe 5,2 3,0 3,0 4,3 4,2 3,3 4,3 Żródło: Education at a Glance 2011, Paris: OECD Zgromadzone dane nie pozostawiają wątpliwości, że w Polsce, podobnie jak i w innych krajach regionu Morza Bałtyckiego istnieje wyraźna korelacja pomiędzy poziomem wykształcenia a zagrożeniem bezrobociem. Wśród państw regionu Morza Bałtyckiego jedynie w Danii w latach można zaobserwować stosunkowo niewielką różnicę stopy bezrobocia w grupie osób z wykształceniem średnim oraz osób z wykształceniem wyższym; co więcej: w latach poziom bezrobocia wśród osób, które legitymowały się dyplomem uczelni, był nieznacznie wyższy. Wyjaśnieniem dla takiej anomalii może być niski ogólny poziom bezrobocia, bo w momencie wzrostu ogólnej stopy ta odmienność zanikała. Badania prowadzone przez OECD (której członkiem jest także Rzeczpospolita Polska) wyraźnie wskazują na istnienie powiązania pomiędzy wysokością osiąganych zarobków a poziomem wykształcenia. Co więcej eksperci OECD sugerują 28, że premia płacowa jest najlepszym wskaźnikiem indywidualnych korzyści z posiadanego wykształcenia, w ten sposób stając się ekonomicznym bodźcem do indywidualnego inwestowania w edukację. Spodziewana wysokość premii jest także powodem, dla którego ludzie podejmują decyzje o inwestowaniu swoich pieniędzy i czasu w zdobycie wykształcenia (Tabela 9:). Tabela 9:Zmiany względnej wysokości zarobków dla grupy pracujących w wieku lata (wykształcenie średnie i pomaturalne = 100) wykształcenie Dania Estonia Finlandia Niemcy Polska Szwecja mniej niż średnie 86 b.d wyższe 124 b.d mniej niż średnie b.d. b.d. b.d. b.d. b.d wyższe b.d. b.d. b.d. b.d. b.d mniej niż średnie b.d. wyższe b.d. mniej niż średnie wyższe mniej niż średnie 84 b.d b.d. wyższe 156 b.d b.d. mniej niż średnie 89 b.d wyższe 130 b.d Źródło: Education at a Glance 2010 oraz Education at a Glance Przedstawiona dane wskazują, że w poszczególnych krajach względna wysokość zarobków pozostaje na w miarę stabilnym poziomie. Poza Polską największe zmiany można zaobserwować w Niemczech. Natomiast w Danii, Finlandii i Szwecji pozostają niemal niezmienione od ponad 10 lat. Jednak nawet zmiany obserwowane w przypadku Polski i Niemiec nie zmieniają stałej zależności: posiadanie wyższego wykształcenia przekłada się na wyższe zarobki w życiu zawodowym. Dzięki temu 28 OECD Education at a Glance 2010, s i

20 także w przyszłości inwestowanie w szkolnictwo wyższe będzie opłacalne tak ze względu na prywatne, jak i publiczne korzyści 29. Godna podkreślenia jest uwaga OECD zawarta w raporcie Education at a Glance : w dzisiejszych wyliczeniach zyski publiczne są niedoszacowane, a dotyczy to na przykład wyższego poziomu przyszłej emerytury osób z wyższym wykształceniem. Dzięki temu większy dopływ środków finansowych będzie dalej służył rozwojowi gospodarczemu i wzrostowi PKB. OECD zwraca także uwagę na fakt, że inwestycje w edukację, że względu na odroczenie korzystania z premii prywatnej i publicznej (w Polsce w przypadku szkolnictwa wyższego to odroczenie wynosi co najmniej 6 lat, na które składa się pobieranie nauki oraz wejście na rynek pracy) sprawia, że polityka publiczna w tym zakresie wymaga z jednej strony ostrożności, a z drugiej strony odważnego wizjonerstwa wykraczającego poza perspektywę najbliższych lat. 29 Należy zwrócić uwagę, że osiągany poziom wykształcenia nie zmniejsza istniejącej dysproporcji w wynagrodzeniach pomiędzy mężczyznami a kobietami. W Polsce kobieta nieposiadająca wykształcenia średniego zarabia 86% wynagrodzenia mężczyzny, a posiadająca wykształcenie wyższe zarabia 85,6% wynagrodzenia mężczyzny. Wzrost poziomu wykształcenia nie wpływa więc na zmniejszenie dysproporcji płacowych 30 Education at a Glance 2010, OECD 2010, s

21 3. Korzyści z wyższego wykształcenia Szkolnictwo wyższe, jako część życia społecznego współfinansowana w dużej mierze przez państwo, nie jest kojarzone wprost z kreowaniem dochodu narodowego. W przeciwieństwie do dotacji państwa w gałęzie gospodarki, nie można określić wprost, ile państwo zyska na tej inwestycji. Niemniej jednak inwestowanie w wykształcenie wyższe społeczeństwa przynosi korzyści w czterech wymiarach 1.finansowym publicznym, 2.niefinansowym publicznym, 3.finansowym prywatnym, 4.niefinansowym prywatnym. Podstawą korzyści finansowych, zarówno publicznych, jak i prywatnych jest premia płacowa wynikająca z różnicy wysokości wynagrodzenia w zależności od posiadanego wykształcenia. Szczególne znaczenie przypisywane prywatnej i publicznej premii płacowej wynika z przyjętego na potrzeby tworzenia ekspertyzy wzoru opisującego PKB jako sumę dochodów z pracy, dochodów z inwestycji oraz dochodów państwa, przy uwzględnieniu amortyzacji. Przyjęty wzór jest możliwie prosty, ale jednocześnie pozwala na uchwycenie tych elementów PKB, na które wpływ ma sektor szkolnictwa wyższego. Zgodnie z tym wzorem - premia płacowa, zwiększająca przychody z pracy najemnej, staje się istotnym sposobem zwiększania PKB. Finansowy wymiar korzyści z prowadzenia badań naukowych mógłby stać się częścią dochodów z inwestycji, ale ten udział nie jest szczególnie wysoki. Dlatego dla wymiernego finansowego wpływu sektora szkolnictwa wyższego na PKB najistotniejsza jest publiczna i prywatna korzyść z wyższego wykształcenia absolwentów. a. Prywatne korzyści z wyższego wykształcenia Zgodnie z teorią Waltera McMahona 31 (wyrastającą z ekonomicznych analiz Howarda R. Bowena, obecnie wyraźnie podzielaną w raportach Banku Światowego oraz OECD, a pośrednio także w Strategii Rozwoju Szkolnictwa Wyższego w Polsce) 32 prywatne korzyści absolwenta mogą być podzielone na dwie zasadnicze grupy: finansowe i niefinansowe. Finansowe - oznaczają możliwe do oszacowania korzyści materialne, jakie absolwentowi studiów wyższych daje posiadane wykształcenie. Składają się na nią dwa zasadnicze elementy: premia płacowa (różnica pomiędzy wynagrodzeniem osoby posiadającej i nieposiadającej wyższego wykształcenia) oraz większe prawdopodobieństwo bycia zatrudnionym (gdyż poziom bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem jest niższy niż w pozostałej grupie, a to oznacza wymierną finansową korzyść). Tak rozumiane korzyści finansowe są osiągane dzięki uprzedniemu zainwestowaniu w kontynuowanie nauki. Na sumę prywatnej inwestycji w szkolnictwo wyższe składają się: opłaty za usługi edukacyjne (czesne), indywidualne koszty studiów (zakup podręczników, przyborów, etc. 31 McMahon Walter W., Higher Learning, Greater Good; Strategia Rozwoju Szkolnictwa Wyższego w Polsce, Ernst & Young, Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do 2020 roku drugi wariant, Ernst & Young, Warszawa 2010; Polskie szkolnictwo wyższe: Stan, uwarunkowania i perspektywy, Warszawa 2009; Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego: Projekt środowiskowy, Warszawa

22 niezbędnych w procesie nauki) oraz utracone korzyści finansowe (oznaczające sumę przychodów, które dana osoba mogłaby uzyskać, gdyby podjęła pracę) 33. Przyjmowane dotychczas sposoby obliczania prywatnej korzyści finansowej bądź nie uwzględniały mniejszego prawdopodobieństwa bycia bezrobotnym przez osoby legitymujące się wyższym wykształceniem, bądź proponowały odrębne wzory, które przeliczały na finansową korzyść mniejsze prawdopodobieństwa bycia bezrobotnym. Podstawą obliczania korzyści finansowej jest różnica pomiędzy zarobkami osoby z wyższym i osoby bez wyższego wykształcenia. Jednocześnie autorzy przyjmują rozwiązanie, w którym podstawą obliczania premii staje się wynagrodzenie uśrednione: oznacza to, że przeciętne wynagrodzenie w danej grupie jest dodatkowo zmniejszone przez uwzględnienie ilości zarejestrowanych bezrobotnych o danym poziomie wykształcenia. Takie uśrednione wykształcenie uwzględnia finansową korzyść, jaką jest większe zabezpieczenie przed bezrobociem. Stąd: P Pr = (Wwś t Wnś t ) Gdzie: P pr premia prywatna n1 = czas pracy (mierzony w latach) t kolejny rok pracy Wwś uśrednione wynagrodzenie osób posiadających wykształcenie wyższe (przeciętne wynagrodzenie osób z wyższym wykształceniem, zmniejszone proporcjonalnie przez uwzględnienie liczby bezrobotnych w tej grupie) Wnś uśrednione wynagrodzenie osób posiadających wykształcenie inne niż wyższe (przeciętne wynagrodzenie osób nieposiadających wyższego wykształcenia, proporcjonalnie zmniejszone przez uwzględnienie liczby bezrobotnych w tej grupie) Koszty studiowania są natomiast sumą opłat za usługi edukacyjne (może to być opłata za studia niestacjonarne bądź opłata za studia w szkole prywatnej), indywidualnych kosztów studiowania (koszty podręczników, niezbędnych materiałów) oraz utraconych korzyści (tutaj równe przeciętnemu wynagrodzeniu osób z wykształceniem średnim). Wzór prywatnych kosztów wygląda więc następująco: S pr = (O t + Wm t + N t ) 33 Firma Ernst & Young w raporcie cząstkowym Uwarunkowania przyszłego rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce: globalizacja, demografia i zmiany społeczno-gospodarcze w Polsce (Warszawa, listopad 2009, s. 34) do kosztów inwestycji zalicza także wyższe podatki oraz utracone transfery społeczne (na przykład na przyuczenie do zawodu). Autorzy niniejszego raportu uznają jednak takie założenia za nieuzasadnione. Transfery społeczne na rzecz przyuczenia do zawodu nie są powiązane jedynie z niższymi poziomami wykształcenia, nadal przysługują osobom z wyższym wykształceniem. Co więcej - osoby legitymujące się dyplomem uczelni niejednokrotnie nadal doświadczają podobnego wsparcia (np. ze strony pracodawców) za sprawą uczestnictwa w szkoleniach i warsztatach. Uznanie płacenia wyższych podatków za dodatkowy koszt miałoby sens wtedy, gdyby osoby z wyższym wykształceniem płaciły podatek w zwiększonej skali podatkowej. Ale przeciętne wynagrodzenie osób z wyższym wykształceniem w Polsce wskazuje wyraźnie, że taka sytuacja nie ma miejsca

23 Gdzie: S pr prywatne koszty studiowania n2 czas studiów (mierzony w latach) t-kolejny rok studiów O wielkość opłat za usługi edukacyjne Wm przeciętne wynagrodzenie osób z wykształceniem średnim i policealnym (uwzględniane tu jest wykształcenie średnie a nie niewyższe jak poprzednio, gdyż osoba podejmująca decyzję o rozpoczęciu studiów musi legitymować się maturą) N indywidualne koszty poniesione w czasie studiowania (podręczniki, przybory, materiały, niezbędnego komputera) W oparciu o obliczoną wartość prywatnej premii płacowej oraz kosztów studiów można wyliczyć prywatną korzyść netto. Ta wartość nie musi jednak oznaczać prosto rozumianej różnicy pomiędzy P pr a S pr. Istotną rolę odgrywa sposób, w jaki będą uwzględniane poniesione koszty indywidualne. Autorzy ekspertyzy proponują cztery możliwe rozwiązania: 1.S pr mogą zostać potraktowane jako swego rodzaju pożyczka, bądź kwota odłożona na wirtualnym rachunku, która powinna podlegać oprocentowaniu i zwiększaniu w oparciu o procent składany. Odpowiada to możliwej do wyobrażenia sytuacji, w której człowiek rezygnując ze studiów kwotę odpowiadającą S pr odkłada na lokacie, z której będzie mógł skorzystać po przejściu na emeryturę. Wówczas wzór korzyści prywatnej wygląda następująco: K pr = P pr S pr * (1 + r) n1 Gdzie: K pr korzyść prywatna n1 czas pracy (w latach) P pr premia prywatna S pr prywatne koszty studiów r referencyjna stopa inwestycyjna 2.Druga metoda zakłada, że ponieważ kwoty S pr w istocie nie ma (jest na rachunku wirtualnym), to nie ma możliwości zastosowania procentu składanego. Dlatego należy w taki wypadku uznać, że kapitał nie przyrasta, a pracującego absolwenta obciążają koszty obsługi tego obciążenia tylko w stosunku rocznym. Dlatego przy takim założeniu premia płacowa równa się: K pr = P pr (S pr * r * n1) 3.Trzecia metoda zakłada, że S pr należy potraktować jak swego rodzaju pożyczkę na poczet przyszłych korzyści finansowych, dlatego, prywatna korzyść powinna być pomniejszana nie tylko w stosunku rocznym (jak w przypadku powyższym), ale dodatkowo należy ją

24 właśnie umniejszyć o poniesione prywatne koszty studiów S pr. Dlatego wzór wygląda następująco: K pr = P pr (S pr * r * n1) S pr 4.Czwarta metoda powielając założenie metody trzeciej przyjmuje, że absolwenta obciąża jedynie zwrot poniesionych kosztów studiów S pr, a jednocześnie pieniądze te nie podlegają oprocentowaniu. Wówczas wzór premii prywatnej wygląda następująco: K pr = P pr S pr Dla lepszego wykazania, na ile opłacalne jest zdobycie wyższego wykształcenia, najlepiej zastosować następujący wzór, pozwalający ustalić roczną stopę zwrotu: I pr = ((K pr /S pr ) 1/n1 ) 1 Gdzie: I pr prywatna roczna stopa zwrotu z inwestycji w zdobycie wyższego wykształcenia K pr korzyść prywatna n1 czas pracy (w latach) Spr prywatne koszty studiów Odwołanie się do rocznej stopy zwrotu pozwala na bardziej czytelne porównanie osiąganych korzyści z innego rodzaju możliwymi rodzajami inwestowania. Ponieważ zostały zaproponowane cztery rodzaje obliczania korzyści netto, dlatego będą odpowiadać im cztery stopy zwrotu. W niniejszym raporcie, zgodnie z praktyką OECD (zastosowaną także w przywoływanym raporcie E&Y) wykorzystana zostanie prywatna bieżąca wartość netto korzyści z wykształcenia wyższego (PrNPV Private Net Present Value). Jest to wielkość, która w oparciu o bieżące wskaźniki (np. wysokość płac, stopa bezrobocia, wielkość transferów, typowa stopa zwrotu z wieloletnich inwestycji) pozwala na estymowanie przyszłych korzyści o czasie czterdziestu lat pracy zawodowej. We współczesnej literaturze zwraca się także uwagę na niefinansowe korzyści z wyższego wykształcenia. Uwagę na pozafinansowe korzyści indywidualne z wykształcenia wyższego zwracają zarówno polscy 34, jak i zagraniczni autorzy 35 poruszający tę tematykę. Podstawowe kategorie niefinansowych korzyści indywidualnych to korzyści związane ze zdrowiem, korzyści związane z życiem rodzinnym oraz korzyści wynikające z zaangażowania społecznego. Korzyści związane ze zdrowiem obejmują lepsze poczucie indywidualne zdrowia, jak również większą dbałość o zdrowie rodziny. Osoby ze stopniem licencjata i wyższym są także mniej narażone na niedogodności związane z procesem starzenia. Wynika to zarówno z dbałości o zdrowie, jak i sytuację finansową i zawodową. W kategorii tej zdecydowanie należy uwzględnić także większą dbałość o planowanie rodziny, tym samym mniejsze prawdopodobieństwo niechcianej ciąży i dziecka. 34 Kwiek Marek, Finansowanie szkolnictwa wyższego w Polsce a transformacje finansowania publicznego szkolnictwa w Europie, cpp.amu.edu.pl [Dok. Elektr ] 35 McMahon Walter W., Higher Learning, Greater Good

25 Korzyści w obszarze życia rodzinnego, do których również można zaliczyć bardziej świadome planowanie zarówno założenia rodziny, jak i powiększania jej o kolejnych członków, to także zmniejszone ryzyko bezrobocia i ubóstwa oraz lepszy rozwój intelektualny dzieci. Badania amerykańskie wykazują, że dzieci rodziców z wykształceniem wyższym częściej przed pójściem do szkoły potrafią napisać swoje imię czy liczyć do 20. Te same badania wykazują, że potomstwo osób z wyższym wykształceniem wykazuje większą przygotowanie do pójścia do szkoły. 36 Trzeci obszar korzyści indywidualnych wynika z większego zaangażowania społecznego w udział w wyborach, zaangażowanie w lokalnym samorządzie, woluntaryzm czy wreszcie oddawanie krwi i angażowanie się w budowanie społeczności lokalnej. Te czynniki wpływają także na otoczenie, w którym żyją absolwenci szkół wyższych. Są to z reguły dzielnice o mniejszej przestępczości, z dostępem do infrastruktury wypoczynkowej. Poniekąd są to korzyści społeczne (tak lokalnie, jak i w szerszej perspektywie krajowej). Z drugiej strony te właśnie korzyści są najbardziej indywidualne poczucie spełnienia i samorealizacji, jakie daje zaangażowanie w pomoc innemu człowiekowi, to najbardziej subiektywna i indywidualna korzyść spośród tu opisywanych. Podsumowując, najczęściej wymieniane indywidualne korzyści pozafinansowe płynące z wykształcenia wyższego to: zdrowie indywidualne i rodziny; szybszy rozwój intelektualny dzieci; umiejętność planowania rodziny, prowadzącą do zmniejszenia ubóstwa w rodzinie; rozsądniejsze wydawanie środków na konsumpcję; większe zyski z prywatnych inwestycji finansowych (ludzie lepiej wykształceni korzystniej lokują swoje pieniądze); mniejszą ilość problemów związanych z procesem starzenia (w tym większą dbałość o własne umiejętności zawodowe i życiowe); dbałość o lepsze warunki pracy; umiejętność tworzenia lepszej przestrzeni publicznej w miastach (np. dzielnice zamieszkiwane przez ludzi wykształconych mają niższe wskaźniki przestępczości); oraz korzyści o charakterze czysto konsumpcyjnym (do których zalicza się choćby czas spędzony w koledżu jako sposób na przedłużenie beztroskiej młodości). Prywatne korzyści z posiadania wyższego wykształcenia są sumą wszystkich wskazanych elementów. b. Publiczne korzyści z wyższego wykształcenia Publiczne korzyści, podobnie jak korzyści prywatne, mają swoją część finansową oraz niefinansową. Wyliczenie finansowej premii publicznej nie następuje jako proste pomnożenie premii prywatnych przez ilość osób legitymujących się wyższym wykształceniem. Istotnym elementem finansowego zysku publicznego jest bowiem zmniejszenie transferów społecznych, wynikające z niższej stopy bezrobocia wśród osób, które ukończyły wyższe studia. Ponieważ w tym obliczeniu chodzi o perspektywę ogólnospołeczną, dlatego po stronie kosztów brane są pod uwagę nie opłaty za usługi edukacyjne (czesne) ale suma publicznych i prywatnych nakładów na zdobycie wykształcenia. 36 Baum Sandy, Payea Kathleen, The Benefits of Higher Education for Individuals and Society, College Board,

26 Z tego samego względu podstawą obliczenia premii publicznej są nie wynagrodzenia uśrednione tylko przeciętne wynagrodzenia osób z wyższym oraz bez wyższego wykształcenia. Dlatego: P pub = (Ww t Wn t ) Gdzie: P pub premia publiczna n1 = czas pracy (mierzony w latach) t kolejny rok pracy Ww przeciętne wynagrodzenie osób posiadających wykształcenie wyższe Wn przeciętne wynagrodzenie osób posiadających wykształcenie inne niż wyższe Premia publiczna musi być pomniejszona o koszty studiów, które z publicznego punktu widzenia stają się sumą: przeciętnych nakładów na zdobycie wykształcenia (tak prywatnych, jak i publicznych, co odpowiada przeciętnym kosztom kształcenia studenta), indywidualnych kosztów studiowania (koszty podręczników, niezbędnych materiałów) oraz utraconych korzyści. Wzór prywatnych kosztów wygląda więc następująco: S pub = (U t + Wm t + N t ) Gdzie: S pub publiczne koszty studiowania n2 czas studiów (mierzony w latach) t kolejny rok studiów U przeciętne nakłady na zdobycie wykształcenia Wm przeciętne wynagrodzenie osób z wykształceniem średnim (uwzględniane tu jest wykształcenie średnie a nie niewyższe jak poprzednio, gdyż osoba podejmująca decyzję o rozpoczęciu studiów musi legitymować się maturą) N indywidualne koszty poniesione w czasie studiowania (podręczniki, przybory, materiały, zakup niezbędnego komputera) Kolejną wartością, którą należy uwzględnić przy obliczaniu publicznej korzyści, jest suma transferów społecznych związanych z kosztami bezrobocia. Ponieważ wyższe wykształcenie (zgodnie z ogólnoświatową tendencją) stanowi istotny czynnik chroniący przed bezrobociem, tym samym przyczynia się do zmniejszania kosztów transferów społecznych. Należy więc uwzględnić nie tylko rzeczywistą liczbę bezrobotnych ale także przypuszczalną ich liczbę, gdyby osoby z wyższym wykształceniem nie legitymowałyby się dyplomem uczelni. Dlatego koszty transferów społecznych należy obliczyć według następującego wzoru: T pub = (Lbw t * Zw t Lrbw t * Zrw t )

27 Gdzie: T pub koszty transferów społecznych n1 czas pracy (mierzony w latach) Zw przeciętne transfery społeczne na rzecz osób z wyższym wykształceniem Zr przeciętne referencyjne transfery społeczne, które byłyby wypłacane, gdyby osoby z wyższym wykształceniem go nie posiadały (przeciętne transfery muszą ulec zmniejszeniu, ze względu na zakładaną wyższą liczbę bezrobotnych ogółem) Lbw liczba bezrobotnych posiadających wyższe wykształcenie Lrbw referencyjna liczba bezrobotnych posiadających wyższe wykształcenie (teoretyczna liczba bezrobotnych w tej grupie, gdyby stopa bezrobocia była równa stopie bezrobocia w grupie osób nieposiadających wyższego wykształcenia) W oparciu o tak obliczone: premię publiczną, koszty studiów oraz koszty transferów społecznych można wyliczyć korzyść publiczną netto. Podobnie, jak miało to miejsce w przypadku korzyści prywatnej netto, proponowane są cztery wzory: 1.K pub = L * (P pub S pub * (1 + r) n1 ) T pub Gdzie: K pub korzyść publiczna n1 czas pracy (w latach) L liczba osób pracujących, posiadających wyższe wykształcenie P pub premia publiczna S pub publiczne koszty studiów T pub transfery publiczne r referencyjna stopa inwestycyjna 2.K pub = L * (P pub S pub * r * n1) T pub 3.K pub = L * (P pub S pub * r * n1 S pub ) T pub 4.K pub = L * (P pub S pub ) T pub Podobnie jak w przypadku korzyści prywatnej dla lepszego wykazania, na ile opłacalne jest zdobycie wyższego wykształcenia, najlepiej zastosować następujący wzór: I pub = ((K pub /S pub ) 1/n1 )

28 Gdzie: I pub publiczna roczna stopa zwrotu z inwestycji w zdobycie wyższego wykształcenia K pub korzyść publiczna n1 czas pracy (w latach) S pub publiczne koszty studiów Odwołanie się do rocznej stopy zwrotu pozwala na bardziej czytelne porównanie osiąganych korzyści z innego rodzaju możliwymi rodzajami inwestowania. Ponieważ zostały zaproponowane cztery rodzaje obliczania korzyści netto, dlatego będą odpowiadać im cztery stopy zwrotu. Obok korzyści o charakterze finansowym, szkolnictwo wyższe rodzi także niematerialne zyski publiczne. Walter McMahon 37 zalicza do nich: zdrowie publiczne (obejmujące między innymi mniejszą śmiertelność wśród noworodków; dłuższe życie obywateli); zmniejszoną dzietność (na którą wpływa zwłaszcza edukacja kobiet); umacnianie demokracji i praw obywatelskich; polityczną stabilność, wynikającą ze sprawnie działającej demokracji; niższy poziom przestępczości oraz niższe straty generowane przez przestępczość (należy jednak uwzględniać wysokie straty w przypadku oszustw finansowych, najczęściej popełnianych przez osoby z wyższym wykształceniem); zmniejszenie nierówności społecznych poprzez szerszy dostęp do wykształcenia; pozytywne, choć nie bezpośrednie, oddziaływanie na stan środowiska naturalnego; stymulowanie dalszego postępu naukowo-technicznego oraz rozpowszechnianie użycia nowoczesnych technologii. Należy zwrócić uwagę na dostrzeganą w publikacjach z ostatnich lat zmianę w podejściu do publicznej niefinansowej korzyści z wyższego wykształcenia: stabilność struktur demokratycznego państwa, spójność społeczno-ekonomiczna oraz zwiększona partycypacja obywateli stają się coraz mocniej podkreślanym zyskiem publicznym. Rodzący się w ten sposób i umacniany kapitał społeczny jest postrzegany jako warunek rozwoju w państwach rozwijających gospodarkę opartą na wiedzy. c. Obliczanie wartości bieżącej netto Przedstawione powyżej wzory pozwalają obliczyć rzeczywiste korzyści oraz roczne stopy zwrotu z inwestowania w wyższe wykształcenie. Ale dokonanie obliczeń możliwe byłoby tylko w sytuacji, kiedy znane byłyby dane za cały okres pracy. Co więcej dla prowadzenia polityki publicznej istotniejsze jest przewidywanie przyszłych korzyści niż jedynie podsumowywanie zamkniętego okresu. Dlatego w oparciu powyższe wzory w dalszej części ekspertyzy obliczane będą prywatne i publiczne korzyści wynikające z premii płacowej (oraz związane z nimi roczne stopy zwrotu) przy przyjęciu następujących założeń: n1 (czas pracy) 40 lat (to odpowiada sytuacji, w które absolwent w wieku 25 lat będzie pracował do 65. roku życia) 37 McMahon Walter W., Higher Learning, Greater Good, Baltimore: The Johns Hopkins University Press

29 n2 (czas studiów) 5 lat (co odpowiada pełnemu cyklowi studiów I i II stopnia; przy obliczaniu korzyści wykształcenia medycznego n2 wynosi 7 lat czyli czas studiów plus zdobycie specjalizacji) r (referencyjna stopa inwestycyjna) 4% (odpowiada to założeniom przyjmowanym przez OECD i przez polskich autorów 38 ) N (indywidualne koszty studiowania, związane z zakupem podręczników, niezbędnych pomocy naukowych, etc.) 100 złotych miesięcznie Wyliczenie premii jako różnicy pomiędzy wynagrodzeniem osiąganym przez osobę z wyższym wykształceniem oraz taką, która go nie posiada, jest powszechnie akceptowanym sposobem określania indywidualnej (prywatnej) finansowej korzyści z posiadania wyższego wykształcenia. Mniej oczywiste są sposoby wyliczania kosztów uzyskania wyższego wykształcenia oraz ich wpływu na zmniejszenie premii płacowej, a w efekcie rentowności inwestowania w szkolnictwo wyższe (tak w ujęciu prywatnym, jak i publicznym). Każda z metod wyraźnie wskazuje, że o ile możliwa jest do zaakceptowania zasada costsharing, bo wykształcenie wyższe przyczynia się do indywidualnej premii finansowej, to jednocześnie każde wsparcie ze strony władz publicznych radykalnie zwiększa stopę zwrotu z inwestycji. Prywatna stopa zwrotu jest wyliczana według wzoru: I pr = ((K pr /S pr ) 0,025 ) 1 Natomiast publiczna stopa zwrotu jest wyliczana według wzoru: I pub = ((K pub /S pub ) 0,025 ) 1 W wielu badaniach dotyczących ekonomicznych korzyści związanych z wykształceniem odwoływano się do dwóch zasadniczych: bieżącej wartości netto (Net Present Value, NPV) oraz wewnętrznej stopy zwrotu i skupiano się na finansowych korzyściach prywatnych. Podstawą obliczania NPV jest różnica pomiędzy zarobkami osób posiadających i nieposiadających wyższe wykształcenie (zgodnie z przeciętnym wynagrodzeniem za rok, dla którego tworzone są obliczenia). Różnica zarobków traktowana jest jako premia płacowa, ale jest ona zdyskontowana, by oddać zmniejszanie się wartości pieniądza. W przyjmowanych założeniach nie chodzi o uwzględnienie inflacji. Eksperci OECD i większość badaczy przyjmują, że wyliczona różnica powinna być zdyskontowana o 4% w stosunku rocznym (uwzględnia to też poziom inflacji), a co odpowiada również wielkości oprocentowania długoterminowych bezpiecznych papierów dłużnych. Podobnie jak różnica zarobków, zdyskontowaniu ma podlegać koszt studiów (rozumiany jak i w tej ekspertyzie jako suma rzeczywistych kosztów oraz utraconych korzyści), choć w krótszym okresie, bo obejmować ma on tylko czas studiów. Różnica pomiędzy zdyskontowaną premią płacową a zdyskontowanymi kosztami studiów staje się w ujęciu OECD bieżącą prywatną wartością netto wyższego wykształcenia. Przy takim założeniu wzór powinien wyglądać następująco NPV = P d K d 38 Strawiński P., Czy w Polsce opłaca się studiować? Wyniki modelu inwestycji w wyższe wykształcenie. Uniwersytet Warszawski, [dok elektr ]

30 Gdzie: NPV bieżąca wartość netto P d zdyskontowana premia płacowa (różnica pomiędzy projektowanymi zarobkami osoby z wyższym wykształceniem i osoby bez wyższego wykształcenia) K d zdyskontowane koszty studiów (suma kosztów oraz utraconych korzyści z powodu niepodjęcia pracy) Bieżąca wartość netto i zdyskontowane koszty studiów stają się podstawą obliczenia wewnętrznej stopy zwrotu. Równa się ona takiej stopie procentowej pożyczki, przy której pokrycie zdyskontowanych kosztów studiów byłoby równe NPV. Obliczenia zgodne z takimi założeniami od wielu lat prowadzi OECD na potrzeby corocznej publikacji Education at a Glance. Pojawiają się one także w dużej ilości amerykańskich publikacji dotyczących finansowych korzyści płynących z wyższego wykształcenia. Ale jak pokazuje to bardzo dobrze The Value of Higher Education: Individual and Societal Benefits 39 - autorzy sami nie stosują się do przyjętych założeń i przez to zawyżają wewnętrzną stopę zwrotu, która dla Stanów Zjednoczonych ma oscylować pomiędzy 11% a 12%. Dla porównania wykorzystano cztery możliwe sposoby obliczania korzyści prywatnej i publicznej oraz wynikające z nich cztery wielkości rocznej stopy zwrotu z inwestycji w szkolnictwo wyższe (Tabela 10: i Tabela 11:). Autorzy postanowili odwołać się przede wszystkim do najkorzystniejszego sposobu obliczania korzyści z wykształcenia, w którym absolwent tak z punktu widzenia indywidualnego, jak i publicznego obciążony jest jedynie koniecznością zwrócenia poniesionych kosztów studiowania. Stosując tę samą metodę obliczania, można łatwo porównać publiczną i prywatną rentowność inwestowania w szkolnictwo wyższe. Tabela 10:Obliczenia prywatnej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie w procentach w zależności od kosztów kształcenia, typów studiów i otrzymywanej pomocy finansowej (dla 2010 roku) oraz przyjętej metody obliczania korzyści Przyjęta metoda obliczania korzyści prywatnej wykształcenie wyższe ogółem, średnie opłaty w uczelniach prywatnych -2,40 3,24 2,40 3,64 wykształcenie wyższe ogółem, bez opłat (studia stacjonarne, uczelnia publiczna) 0,91 3,91 3,28 4,23 wykształcenie wyższe ogółem, bez opłat (studia stacjonarne, uczelnia publiczna), stypendium w wysokości 200 zł miesięcznie 1,22 4,01 3,41 4,32 wykształcenie wyższe ogółem, bez opłat (studia stacjonarne, uczelnia publiczna), stypendium w wysokości zł miesięcznie, jak przy 3,50 5,05 4,65 5,26 kierunkach zamawianych dla porównania wykształcenie wyższe ogółem, opłata w wysokości przeciętnych kosztów studiów na jednego studenta - 2,79 1,75 3,26 wykształcenie wyższe medyczne, bez opłat za studia (studia stacjonarne) - 2,66 1,56 3,15 wyższe wykształcenie techniczne, bez opłat za studia (studia stacjonarne) 2,80 4,67 4,21 4,91 wyższe wykształcenie techniczne, bez opłat za studia (studia stacjonarne), stypendium w wysokości 200 zł miesięcznie 2,99 4,77 4,33 5,00 39 K. Hill, D. Hoffman, T.R. Rex, The Value of Higher Education: Individual and Societal Benefits, Tempe: W.P. Carey 2005, s Dla podawanych przez tych autorów danych, obliczona zgodnie z przyjmowanymi przez nich założeniami wewnętrzna stopa zwrotu jest niższa i wynosi około 3%

31 Przyjęta metoda obliczania korzyści prywatnej wyższe wykształcenie techniczne, bez opłat za studia (studia stacjonarne), stypendium w wysokości zł miesięcznie, jak przy kierunkach 4,66 5,76 5,46 5,92 zamawianych dla porównania - wykształcenie wyższe techniczne, opłata w wysokości przeciętnych kosztów studiów na jednego studenta -1,32 3,39 2,60 3,77 Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS i OECD; brak danych oznacza niemożliwość obliczenia stopy zwrotu korzyść jest wartością ujemną (strata). Tabela 11:Obliczenia publicznej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie w procentach w zależności od kosztów kształcenia, typów studiów i otrzymywanej pomocy finansowej (dla 2010 roku) oraz przyjętej metody obliczania korzyści Przyjęta metoda obliczania korzyści publicznej wykształcenie wyższe ogółem, według przeciętnych kosztów studiów na jednego studenta - 5,35 4,14 5,88 wykształcenie wyższe ogółem, według przeciętnych kosztów studiów na jednego studenta, stypendium w wysokości 200 zł miesięcznie - 5,32 4,05 5,86 wykształcenie wyższe medyczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach medycznych - 4,42 0,39 5,44 wykształcenie wyższe techniczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach technicznych -0,69 6,17 5,26 6,60 wykształcenie wyższe techniczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach technicznych, stypendium w wysokości 200 zł miesięcznie -1,95 6,15 5,21 6,59 wykształcenie wyższe techniczne, według przeciętnych kosztów kształcenia w uczelniach technicznych, stypendium w wysokości zł miesięcznie,, - 5,92 4,64 6,47 jak przy kierunkach zamawianych Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS i OECD; brak danych oznacza niemożliwość obliczenia stopy zwrotu korzyść jest wartością ujemną (strata). Z przeprowadzonych przez Zespół obliczeń wynika, że ogromną rolę w zwiększaniu prywatnej stopy zwrotu z inwestycji (niezależnie od przyjętej metody obliczenia) ma udzielenie finansowej pomocy w czasie studiów. Przyczynia się do tego przede wszystkim zmniejszenie kosztów ponoszonych przez studenta. To sprawia, że przy premii płacowej pozostającej bez zmian, ogólna suma kosztów studiów jest mniejsza i w ten sposób powiększa się rentowność prywatnej inwestycji w zdobycie wyższego wykształcenia. Tak więc tworzone przy pomocy wsparcia Funduszy Strukturalnych kierunki zamawiane, w których studenci mogą liczyć na stypendium nawet w wysokości złotych miesięcznie, stają się niezwykle opłacalne z punktu widzenia absolwenta. Ta opłacalność jest szczególnie wysoka w odniesieniu do kierunków technicznych, ponieważ mediana zarobków absolwentów tych kierunków, jest powyżej przeciętnego wynagrodzenia osób posiadających dyplom szkoły wyższej. Stąd spodziewane wyższe zarobki są jak najbardziej racjonalnym argumentem, który może sprawiać, że kandydaci będą chętniej podejmować decyzję o wyborze studiów technicznych Ile zarobisz po studiach? Wynagrodzenia absolwentów w 2011 roku. Sedlak & Sedlak wynagrodzenia.pl, [ ], Ogólnopolske Badanie Wynagrodzeń (OBW) 2011, Sedlak&Sedlak, w tym badaniu uwzględniono respondentów

32 Odwrotność przyznania stypendium, czyli konieczność ponoszenia w całości lub części kosztów studiów powoduje istotne obniżenie stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie. Widać to dobrze zestawiając obliczone za pomocą metody czwartej stopy zwrotu dla studiów opłacanych przez studenta w wysokości przeciętnych kosztów studiów 3,26% oraz stopy dla studiów, w czasie których student otrzymuje stypendium w wysokości miesięcznie 5,26%. Ponieważ zakładany okres aktywności zawodowej wynosi 40 lat bezwzględne wartości korzyści różnią się o złotych. Ponieważ na wielkość korzyści publicznej wpływa nie tylko premia płacowa, ale także zmniejszenie transferów społecznych, ze względu na dużo niższą stopę bezrobocia w grupie osób z wyższym wykształceniem, publiczna rentowność inwestycji w szkolnictwo jest wyższa niż rentowność prywatna. Na taki stan rzeczy składa się także ciągle zwiększający się procentowy udział osób z wyższym wykształceniem wśród wszystkich pracujących. Według czwartej metod obliczania każde studia z punktu widzenia korzyści publicznej, w tym i najkosztowniejsze studia medyczne są opłacalne. Istotnym wnioskiem jest także i ten, że nawet znaczne wsparcie udzielone za pomocą stypendium takiego, jak w przypadku kierunków zamawianych, które podnosi koszty studiów o złotych rocznie, nie wpływa w istotny sposób na obniżenie korzyści publicznej. Publiczna rentowność inwestowania w wykształcenie osób na kierunku technicznym bez stypendium wynosi 6,60%, natomiast ze stypendium 6,47%

33 4. Wpływ szkolnictwa wyższego na PKB rola wybranych czynników Jak ustalono wcześniej, autorzy raportu przyjęli, że PKB jest sumą dochodów w państwie pomniejszoną o amortyzację 41. Założenie to pozwala określić, które z czynników determinowanych inwestycjami w szkolnictwo wyższe są znaczące, a które marginalne dla wzrostu PKB. a. Rola premii płacowej Zgodnie z wskazanym we wstępie metodologicznym wzorem na obliczanie PKB, na jego wielkość w znacznej mierze oddziałują dochody z pracy najemnej. Jeśli poziom wykształcenia rzutuje na wysokość osiąganej premii płacowej (i w efekcie na korzyści publiczne i prywatne), to inwestowanie w system szkolnictwa wyższego powinno pozytywnie oddziaływać na wysokość PKB. Obliczywszy korzyść publiczną (przyjęto tutaj metodę czwartą, gdyż wydaje się ona w najlepszy sposób opisywać zyski publiczne) można wyliczyć jej procentowy udział w PKB Polski. Oczywiście, korzyść publiczna musi być ujęta w stosunku rocznym, a nie całym założonym czterdziestoletnim okresie pracy. Pyt. 1: Jaka jest obecna skala wpływu inwestycji publicznych w sektor szkolnictwa wyższego na PKB? Czy zauważalny/mierzalny jest wpływ inwestycji finansowanych ze środków europejskich w sektor szkolnictwa wyższego w obecnej perspektywie finansowej ? Zgodnie z wskazanym we wstępie metodologicznym wzorem na obliczanie PKB, na jego wielkość w znacznej mierze oddziałują dochody z pracy najemnej. Jeśli poziom wykształcenia rzutuje na wysokość osiąganej premii płacowej (i w efekcie na korzyści publiczne i prywatne), to inwestowanie w system szkolnictwa wyższego powinno pozytywnie oddziaływać na wysokość PKB. Obliczywszy korzyść publiczną (przyjęto tutaj metodę czwartą, gdyż wydaje się ona w najlepszy sposób opisywać zyski publiczne) można wyliczyć jej procentowy udział w PKB Polski. Oczywiście, korzyść publiczna musi być ujęta w stosunku rocznym, a nie całym założonym czterdziestoletnim okresie pracy. Przy takich założeniach autorzy wyliczyli, że w kolejnych latach (do roku 2022) udział korzyści publicznej (rozumianej jako dodana wartość wynagrodzenia za pracę osób z wyższym wykształceniem) wahał się pomiędzy 4,07% a 5,36% (Tabela 12:) Porównując udział publicznej korzyści w PKB do nakładów na szkolnictwo wyższe (jako procent PKB) nie ma wątpliwości, że choćby tylko ze względu na premię płacową inwestowanie w sektor szkolnictwa stanowi istotną korzyść z punktu widzenia całego państwa i stabilności rozwoju gospodarczego. Tabela 12:Udział korzyści publicznej w PKB Polski (w procentach) korzyść publiczna w PLN (w ujęciu rocznym) PKB Polski (w PLN) PKB=P+I+G+A

34 udział procentowy korzyści publicznej 4,33 4,07 4,84 5,36 w PKB nakłady na szkolnictwo wyższe 1,5 1,5 1,6 1,3 jako procent PKB Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS; oraz OECD Education at a Glance. Wsparcie udzielone szkołom wyższym w ramach Programów Strukturalnych UE w bieżącej perspektywie finansowej, czyli w latach (łącznie wszystkie Programy Operacyjne, w tym i Regionalne Programy Operacyjne) wyniosło złotych (do kwietnia 2012 roku); natomiast łączne nakłady na szkolnictwo wyższe w tym okresie można oszacować na milionów złotych 42. Prowadzi to do wniosku, że około 9,5% nakładów na szkolnictwo wyższe ogółem pochodziło z Programów Strukturalnych. Dostępne dane statystyczne nie pozwalają na dokładne obliczenie, na ile wsparcie udzielone przez UE przyczyniło się do zwiększenia prywatnych i publicznych korzyści. Z przeglądu projektów (Krajowy System Informacyjny SIMIK) należy wnioskować, że struktura wsparcia odpowiada sposobowi funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego. Dlatego można wnioskować, że wsparcie ze strony Programów Strukturalnych UE w 9,5% przyczyniło się do wytworzenia publicznej korzyści. A stąd płynie kolejny wniosek, że nakłady UE na szkolnictwo wyższe przyczyniły się do wytworzenia pomiędzy 0,4 a 0,5 procentu PKB w Polsce, co wynika z Tabela 12:. b. Rola funkcji badawczej uczelni Współczesne publikacje wskazują wyraźnie na coraz większą rolę badań i prac rozwojowych w zapewnianiu stabilnego rozwoju gospodarczego. W dobie społeczeństwa informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy bez nowych odkryć i wynalazków oraz ich późniejszego wdrażania do produkcji żaden kraj nie może stać się liczącą siłą ekonomiczną czy polityczną. Koncepcja potrójnej helisy Henry ego Etzkowitza 43 z kolei podkreśla znaczenie systemu i instytucji szkolnictwa wyższego w działalności badawczo-rozwojowej 44. W myśl tej koncepcji we współczesnej gospodarce niezbędne jest współdziałanie władzy publicznej, instytucji gospodarki oraz instytucji szkolnictwa wyższego. Tylko dzięki ich ciągłej współpracy i wzajemnej zależności można wspierać postęp technologiczny i rozwój gospodarczy. Dane zgromadzone przez GUS pozwalają na łatwe wskazanie nakładów na działalność naukowo-badawczą polskich uczelni tak publicznych, jak i prywatnych. Niestety, istniejące dane pozwalają jedynie szacować rzeczywiste finansowe korzyści, jakie osiągają uczelnie dzięki prowadzonym badaniom naukowym czy pracom wdrożeniowym. Jednak nawet niepełne dostępne dane wyraźnie pokazują, że bezpośrednie finansowe korzyści, jakie sektor szkolnictwa wyższego 42 Dane statystyczne przybliżone, ponieważ najnowsze dane GUS są za rok Jest to układ powiązań przedsiębiorców, świata nauki (uniwersytetów i instytucji B+R) i władzy publicznej 44 H. Etzkowitz, The Triple Helix: Industry, University, and Government in Innovation, Routledge, New York, 2008; H. Etzkowitz, A. Webster, P. Healey (red.), Capitalizing Knowledge: New Intersections of Industry and Academia, State University of New York Press, Albany 1998; H. Etzkowitz, L.A. Leydesdorf (red.), Universities and the Global Knowledge Economy: A Triple Helix of University- Industry-Government Relations, Pinter, New York

35 w Polsce osiąga z tytułu działalności naukowo-badawczej, pozostają na niskim poziomie i są zdecydowanie niższe od ponoszonych nakładów. Taki stan rzeczy może być wyjaśniony w dwojaki sposób: uczelnie w znacznej mierze prowadzą kosztowne badania podstawowe, które ze swej natury nie są nastawione na szybką komercjalizację (co więcej - zakładają możliwość niepowodzenia), ale bez których niemożliwy byłby postęp technologiczny; polskie uczelnie pomimo wieloletnich starań nie opracowały skutecznych metod komercjalizacji wyników badań 45. Pyt. 2: Jakie czynniki odgrywają znaczącą, marginalną rolę w zakresie wpływu szkolnictwa wyższego na PKB? Brak praktyki komercjalizowania wyników badań naukowych (pomimo rozwiązań prawnych, które stwarzają takie możliwości) sprawia, że podstawowym czynnikiem za sprawą którego szkolnictwo wyższe wpływa na PKB jest korzyść publiczna, wynikająca z premii płacowej. Ponieważ przemiany demograficzne (niż demograficzny w grupie wiekowej 5-18 lat) oraz trendy edukacyjne w innych krajach wskazują na to, że Polska zbliża się do stanu maksymalnej skolaryzacji w grupie wiekowej 19-24, czyli grupie tradycyjnie pobierającej naukę w szkołach wyższych. Oznacza to, że wpływ na PKB wynikający z premii płacowej zbliża się także do stanu maksymalnego. To z kolei prowadzi do wniosku, że przyszłe zwiększanie roli sektora szkolnictwa wyższego i jego udziału w PKB musi być powiązane z komercjalizowaniem wyników badań naukowych. Zgodnie z założeniami Programów Operacyjnych w Polsce zadania te mogą być realizowane przy udziale wsparcia za strony UE i ten rodzaj zaangażowania okaże się kluczowy dla przyszłego rozwoju instytucji szkolnictwa wyższego w naszym kraju. c. Szkolnictwo wyższe a kapitał społeczny Najnowszy raport OECD 46 Education at a Glance 2011 w zdecydowanie większym stopniu niż w latach ubiegłych zwraca uwagę na publiczne niefinansowe korzyści ze szkolnictwa wyższego, dotyczące zwłaszcza: uczestniczenia w demokratycznych procedurach (wybory), zaangażowania społecznego czy zaufania do instytucji życia publicznego. Te korzyści, które są niemożliwe do weryfikowalnego wyliczenia, stanowią istotny element wzrostu kapitału społecznego 47 (według Janusza Czapińskiego im lepsze wykształcenie, tym większy kapitał społeczny), który w nowoczesnych koncepcjach rozwoju traktowany jest jako podstawa stabilnego rozwoju i wzrostu PKB dobre praktyki jednostkowe nie wpływają na ogólną ocenę 46 Education at a Glance 2011, OECD 47 Pierre Bourdieu definiuje kapitał społeczny jako indywidualne inwestycje w sieci związków społecznych, jest on traktowany jako dobro prywatne. Według Roberta Fukuyama jest on zestawem nieformalnych wartości i norm etycznych umożliwiających skuteczne współdziałanie członkom określonej grupy. Janusz Czapiński, Polska państwo bez społeczeństwa, Nauka 1/2006, s 8, https://portalwiedzy.pan.pl/images/stories/pliki/publikacje/nauka/2006/01/n_106_01_czapinski.pdf 48 Przykład innych prac wskazujących na niefinansowe korzyści płynące z sektora szkolnictwa wyższego to: Amartya Sen, Manuel Castells, Społeczeństwo sieci, Masahisa Fujita, Paul Krugman, Anthony Venables, Spatial Economy: Cities, Regions and International Trade, Michael E. Porter, The Competitive Advantage of Nations, Stefano Breschi, Franco Malerba, Clusters, networks, and innovation, Richard Florida, Klasa kreatywna, Hans-Joachim Braczyk, Philip N. Cooke, Martin Heidenreich, Regional Innovation Systems. The role of governance in a globalized world

36 Dobrym przykładem takiego oddziaływania są inwestycje w szkoły i kierunki studiów np. medyczne, techniczne oraz artystyczne. Przeprowadzone wyliczenia dla medycyny wskazują wyraźnie, że korzyści finansowe są mniejsze niż koszty zdobywania wykształcenia. Podobnie jest także w przypadku kierunków technicznych, których absolwenci otrzymują bardzo zróżnicowane wynagrodzenia 49, a średni zwrot nakładów na studia również nie jest znaczący [Tabela 10:]. Z ekonomicznego punktu widzenia studia te są nieopłacalne, ale nie sposób wyobrazić sobie istnienie rozwiniętego społeczeństwa bez inżynierów, opieki medycznej czy działalności artystycznej. Społeczne korzyści, które do pewnego stopnia mogą być tylko szacowane dotyczą także na przykład zmniejszenia poziomu przestępczości. Poza poczuciem bezpieczeństwa społecznego, które jest wartością samą w sobie, przyczynia się to również do znacznego zmniejszenia kosztów funkcjonowania państwa. Przede wszystkim do zmniejszenia kosztów zapewniania bezpieczeństwa wewnętrznego, czyli niższych wydatków na siły porządkowe oraz na utrzymywanie systemu penitencjarnego 50. Korzyści z wykształcenia wyższego można także rozpatrywać w kontekście zdrowia publicznego. Jedną z przesłanek tych korzyści jest mniejsza liczba palaczy wśród osób z wykształceniem wyższym, niż wśród osób go nieposiadających. Badania Damiena de Walque 51, opublikowane w 2004 roku przez Bank Światowy, pokazują stabilny trend w latach , potwierdzający, że osoby po ukończeniu studiów podchodzą z większą dbałością do zdrowia swojego oraz swoich rodzin. Pozostałe korzyści w obszarze zdrowotnym to zmniejszone odczucie niedogodności związanych ze starzeniem się. Badania amerykańskie 52 wykazują, że ludzie z tytułem B.A., lub wyższym, lepiej znoszą problem wieku starszego, w tym przejście na emeryturę. 53 Korzyści z wyższego wykształcenia są również odczuwane w społecznej skali mikro, czyli w samorządach lokalnych. Przekłada się to nie tylko na większe zainteresowanie obywateli sprawami społeczności, w której żyją, ale także na sposób kształtowania infrastruktury. Dzielnice zamieszkałe przez osoby z wyższym wykształceniem są z reguły bardziej zadbane niż inne; bezpieczniejsze, a także zaplanowane i budowane bardziej funkcjonalnie. Społeczeństwo wykształcone bardziej zwraca uwagę na infrastrukturę konieczną dla osób niepełnosprawnych, a także matek z dziećmi. Obszary zamieszkane przez absolwentów uczelni są bardziej przyjazne. 54 Społeczeństwo jako całość jest także beneficjentem prospołecznych zachowań, częściej niż wśród innych grup społecznych, występujących wśród osób z wyższym wykształceniem. 55 Są to woluntaryzm oraz honorowe dawstwo krwi. Większa empatia oraz solidarność społeczna to cechy 49 Ile zarobisz po studiach? Wynagrodzenia absolwentów w 2011 roku. Sedlak & Sedlak wynagrodzenia.pl, dn Zmniejszają się także: ilość i koszty procesów sądowych, korupcja, obniżają się koszty transakcyjne czyli koszty związane z zawieraniem umów, postępowaniem sądowym i innymi działaniami formalnymi. Katarzyna Sierocińska, Kapitał społeczny, definiowanie, pomiar i typy, Studia Ekonomiczne, Nr 1 (LXVIII) 2011, s 71. Aby zbadać wartość kapitału społecznego można się posłużyć różnymi wskaźnikami, np. wskaźnikiem przestępczości, odsetkiem rozwodów, liczbą procesów sądowych, liczbą stowarzyszeń (i ich członków), w końcu: ilością przedsiębiorstw 51 Badania opublikowane przez Bank Światowy wykazują, że na przestrzeni 60 lat ( ) istnieje wyraźny trend mniejszej ilości palaczy wśród osób z wykształceniem wyższym; trend ten stał się bardzo wyraźny od lat 70. ubiegłego stulecia; De Walque Damien, Education, Information, and Smoking Decisions Evidence from Smoking Histories, , World Bank Cunningham Alisa, The Broader Societal Benefits of Higher Education, SolotionForFuture.ogr [Dok. Elektr.], McMahon Walter W., Higher Learning, Greater Good, Baltimore: The Johns Hopkins University Press 2009, Cunningham Alisa, The Broader Societal Benefits of Higher Education, SolotionForFuture.ogr [Dok. Elektr.], , Kwiek Marek, Finansowanie szkolnictwa wyższego w Polsce a transformacje finansowania publicznego szkolnictwa w Europie, cpp.amu.edu.pl [Dok. Elektr.] , Baum Sandy, Payea Kathleen, The Benefits of Higher Education for Individuals and Society, College Board, Baum Sandy, Payea Kathleen, The Benefits of Higher Education for Individuals and Society, College Board, Baum Sandy, Payea Kathleen, The Benefits of Higher Education for Individuals and Society, College Board, 2005, Cunningham Alisa, The Broader Societal Benefits of Higher Education, SolotionForFuture.ogr [Dok. Elektr.],

37 społeczeństwa o wysokim kapitale społecznym 56. Tym samym korzyści, jakie odnosi społeczeństwo z wykształcenia wyższego jednostek są odczuwalne przez wszystkich. Zatem mimo dużych nakładów w niektóre kierunki są one konieczne do wsparcia ze względu na ich wysoką niefinansową korzyść społeczną. Zdrowsze społeczeństwo więcej pracuje, średnio dłużej żyje, stosuje profilaktykę zdrowotną, szybciej się rozwija, chętniej wspomaga. Korzyści społeczne mają także bardzo wymierne oblicze - osoby zdrowe, świadomie dokonujące wyborów to osoby bardziej efektywne w pracy o mniejszej ilości absencji, które w znaczący sposób odzwierciedlają się w krajowej gospodarce. Pyt. 6. W jakim zakresie można odnotować zależności pomiędzy nakładami na sektor szkolnictwa wyższego a wielkością PKB liczoną dla kraju/regionu? Ponadto, czy sytuację w Polsce w powyższym zakresie da porównać z innym krajem Unii Europejskiej? Nakłady na szkolnictwo wyższe (nie ograniczając się do Funduszy Strukturalnych) są zależne od ilości studentów (co wynika z zasad finansowania szkolnictwa wyższego w Polsce). Tak jak to zostało wskazane powyżej, trudno odnaleźć istnienie wyraźnej zależności. Przykładem tego może być województwo lubelskie, które ma znaczący udział w populacji studentów (ok. 5,4%) oraz zdecydowanie niższy udział w PKB (ok. 4,0% i nieznacznie się zmniejsza). Świadczyć to może o dużej migracji absolwentów z terenu województwa, poszukujących zatrudnienia gdzie indziej. Udział województwa lubelskiego w wykorzystywaniu dofinansowania z Funduszy Strukturalnych sięga zaś 8,35% (w tym ponad 9% w Programach Operacyjnych Innowacyjna Gospodarka oraz Infrastruktura i Środowisko). Wynika z tego, iż inwestycje w sektor szkolnictwa wyższego nie przynoszą szybko zauważalnych korzyści. Porównując zaś sytuację Polski do innych krajów Unii Europejskiej (zwłaszcza regionu Morza Bałtyckiego) można wnioskować, że zmiany tak pod względem udziału wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB, jak i wielkości premii płacowej (i wynikającej z niej korzyści prywatnej i publicznej) podlegają bardzo powolnym zmianom. Tym, co może wpływać na zmianę sytuacji w Polsce na tle innych krajów są: przemiany demograficzne (niż demograficzny, który dociera do uczelni i zaczyna oddziaływać na rynek pracy) oraz dorównywanie do zachodnioeuropejskiej proporcji ludzi z wykształceniem wyższym w stosunku do wszystkich pracujących. 56 Kapitał ludzki jest definiowany także jako: poziom wykształcenia, kompetencji, doświadczenia i motywacji (tutaj chęci dalszego rozwoju, podnoszenia kwalifikacji). Michał Boni pisał o trzech typach kapitału społecznego: 1). Kapitale przetrwania (sieci społecznej współpracy); 2). Kapitale adaptacyjnym (zdolności dostosowywania się do zmiennych warunków); 3). Kapitale rozwojowym (zdolności do współpracy, który skutkuje szybkim rozwoju w przyszłości). Polska 2030 r. Trzecia fala nowoczesności

38 5. Prognozy Istotną funkcją analizy danych historycznych jest antycypacja przyszłych trendów. Tworzenie strategii zawsze wiąże się więc z przygotowaniem długoterminowych prognoz. Niemniej jednak, zwłaszcza w przypadku prognoz PKB oraz stopnia, w jaki na dynamikę jego zmian wpływają różne czynniki, prognozy te są obarczone dużym ryzykiem błędu. Podobnie, dużym ryzykiem błędu będą obarczone analizy uzależnione od poziomu PKB. Jak wykazuje zestawienie danych historycznych do 2011 roku z prognozą PKB stworzoną w roku 2004 (Tabela 13:) istnieją duże rozbieżności między założonym, a rzeczywistym poziomem PKB. W kolejnych latach, prognoza długoterminowa dla Polski określa jedynie rząd wielkości przyrostu PKB (na poziomie 5 %.). Tabela 13:PKB w Polsce dane historyczne a prognoza długoterminowa Rok PKB Prognoza , , ,2 4, ,8 5, ,1 5, ,6 5, ,9 6, , b.d b.d b.d. 5 Źródło: Opracowanie własne na podstawie Prognoza makroekonomiczna dla Polski , Ministerstwo Finansów, Warszawa 2004 oraz Rocznik Statystyczny , GUS, Warszawa Prognozy bardziej wiarygodne to zdecydowanie prognozy krótkoterminowe. Dotyczą zarówno wzrostu gospodarczego, jak i na przykład poziomu inwestycji. Inwestycje finansowane ze środków europejskich można przewidzieć z dużym prawdopodobieństwem dla okresów budżetowych UE, a także na czas trwania programów oraz strategii (np. programów ramowych, strategii na lata ). Również w znaczącym stopniu wiarygodne są prognozy demograficzne. Ilość osób w wieku lata, a także prawdopodobna liczba studentów, jak do tej pory, w znakomitym stopniu antycypowano prawidłowo. Prognozy te były trafne zarówno na poziomie krajowym (GUS), jak i międzynarodowym (Eurostat, OECD). Zgodnie z prognozą demograficzną GUS, w roku 2030 będzie w Polsce o prawie 11% mniej ludności niż w roku Co ważniejsze, w przeciągu najbliższych 10 lat liczba osób w wieku lata, którzy stanowią około 80% wszystkich studentów 57, spadnie o prawie milion i wyniesie nieco ponad 2 miliony Higher Education to 2013, OECD, Prognoza ludności na lata , GUS, [Dok. Elektr.] GUS%29.pdf,

39 Wykres 1: Prognoza demograficzna ludności w wieku lata od 2010 do 2025 Źródło: opracowanie własne, na podstawie 0lata% %20%28GUS%29.pdf, [ ] Wykres 2: Prognoza przyrostu liczby ludności w grupach wiekowych lata oraz lata od 2000 do 2025 Źródło: opracowanie własne, na podstawie 0lata% %20%28GUS%29.pdf, [ ]

40 a.prognoza inwestycji w szkolnictwo wyższe Inwestowanie w szkolnictwo wyższe, podobnie jak w ostatnich latach, najprawdopodobniej będzie finansowane w głównej mierze z dwóch podstawowych źródeł. Mianowicie w budżetu państwa, w postaci dotacji dla szkół wyższych, oraz z Unii Europejskiej. Jak wynika z danych o finansowaniu z UE od czasu wstąpienia do Unii Europejskiej, szkolnictwo wyższe jest głównie finansowane w ramach programów Kapitał Ludzki, Infrastruktura i Środowisko oraz Innowacyjna Gospodarka Oba te źródła inwestycyjne, krajowe i unijne, w odniesieniu do szkolnictwa wyższego są przewidywalne w okresie czasu budżetowania. W latach (Tabela 5:) poziom finansowania szkolnictwa wyższego z budżetu państwa oscylował w granicach 0,7 0,9% PKB. Środki inwestowane w szkolnictwo wyższe z Unii Europejskiej 59, jak wspomniano powyżej, uzależnione są od planów budżetowych Unii Europejskiej. Aktualnie środki przeznaczone na programy unijne są częścią perspektywy finansowej W czasie opracowywania ekspertyzy Autorzy nie mieli możliwości określenia ilości środków, jakie przypadną po tym czasie Polsce 60. Niemniej jednak poziom wykorzystania środków unijnych przez polskie uczelnie napawa optymizmem. Na rok przed zakończeniem trwania programów wykorzystana została większość środków 61. Pyt. 7. Jak obecne inwestycje w infrastrukturę dydaktyczną i nakłady poniesione na kształcenie studentów przekładają się na wzrost gospodarczy w dłuższej perspektywie czasowej? Jakie główne kierunki kształcenia są w tym zakresie najbardziej opłacalne do wsparcia i przyniosą w przyszłości największe korzyści dla PKB? Jakie są prognozowane efekty płynące z obecnych inwestycji w szkolnictwo wyższe? Dotychczasowe inwestycje w szkolnictwo wyższe przyniosły dwojakie korzyści. Po pierwsze są to korzyści związane z infrastrukturą. Środki inwestycyjne pokryły rozbudowę infrastruktury naukowej, technicznej oraz dydaktycznej polskich uczelni (głównie programy Innowacyjna Gospodarka, Infrastruktura i Środowisko). Efekty tych inwestycji są widoczne właściwie od razu po ich zakończeniu. Nowe laboratoria, nowoczesne sale dydaktyczne, rozwój technologii proekologicznych. Jednocześnie spodziewane jest ich oddziaływanie długofalowe z poczynionych dziś inwestycji korzystać będzie przyszłe pokolenie. Oddziaływanie tych inwestycji należy naturalnie pomniejszyć o koszty użytkowania oraz amortyzację. Pomimo znaczenia tych czynników inwestycje infrastrukturalne są potrzebne i korzystne z punktu widzenia państwa. Bez niezbędnej infrastruktury nie jest bowiem możliwy postęp naukowy i technologiczny podstawa innowacyjnej gospodarki. Dotacje dydaktyczne, program Kapitał Ludzki oraz finansowanie przez państwo tak zwanych kierunków zamawianych przynoszą korzyści związane ze wzrostem wartości kapitału ludzkiego. Rynek pracy, potrzebuje wykwalifikowanej kadry, która będzie konkurencyjna i wpłynie na poziom innowacyjności Polski. Należy zwrócić zwłaszcza uwagę na tak zwane kierunki zamawiane. Dotacja państwa przyciąga zdolnych studentów do studiowania kierunków trudnych, niemniej jednak 59 Por. Tabela 36: Inwestycje w szkolnictwo wyższe pochodzące z funduszy europejskich w podziale na województwa oraz Tabela 37: Udział wsparcia z UE (perspektywa finansowa ) w finansach uczelni ( ) 60 Perspektywa finansowa , Dokument roboczy nr 21, Parlament Europejski, [Dok. elektr.] Por. Tabela 36:

41 istotnych z punktu widzenia strategii Państwa. Również mniej dostrzegalne i zdecydowanie odroczone w czasie są korzyści z inwestycji w ramach programu Kapitał Ludzki. Projekty realizowane w ramach tego programu pozwalają na rozwój kompetencji potrzebnych już teraz na rynku pracy. Antycypacja inwestycji w szkolnictwo wyższe bez znajomości rzędu wielkości środków, o jakie będą mogły ubiegać się uczelnie jest obarczona znacznym ryzykiem błędu. Niemniej jednak autorzy pokuszą się o optymistyczną prognozę wykorzystania środków z Unii Europejskiej, a także dotacji państwowych. Jak pokazuje porównanie inwestycji w szkolnictwo wyższe w krajach basenu Morza Bałtyckiego, kluczowym czynnikiem sukcesu jest nie tyle ilość inwestowanych środków, co jakość dokonywanych wyborów inwestycyjnych 62 Zdaniem autorów, inwestycje w szkolnictwo wyższe powinny być celowe. Najszybciej zwraca się inwestycja w nowoczesną infrastrukturę. Najbardziej strategiczne jest inwestowanie w kierunki zamawiane oraz kształtowanie kompetencji niezbędnych na rynku pracy innowacyjnej gospodarki. Pod względem ekonomicznym, najlepszą stopę zwrotu z inwestycji państwo uzyska inwestując w kierunki techniczne, zwłaszcza w postaci stypendiów przyciągających na te trudne studia zdolnych studentów. b. Prognoza funkcjonowania uczelni w Polsce Funkcjonowanie uczelni w Polsce jest uzależnione od dwóch czynników poziomu finansowania oraz ilości studentów. Kwestie finansowania uczelni oraz inwestowania w szkolnictwo wyższe szerzej opisuje poprzednia część raportu. Ilość studentów jest kluczowa dla funkcjonowania uczelni ze względu na dwa obszary pierwszy to poziom dotacji od państwa, który zgodnie z aktualnymi zapisami prawnymi, zależy od ilości kształconych w danej uczelni i na danym kierunku studentów. Drugi dotyczy kwestii utrzymania na rynku tak kierunków studiów, jak wydziałów, a nawet całych uczelni. Zarówno prognozy polskie (GUS), jak i międzynarodowe (ONZ, Eurostat) przewidują regularne zmniejszanie się populacji w wieku 19-24, a tym samym zmniejszenie liczby studentów aż o milion w perspektywie kolejnych dwudziestu lat Por. Tabela 6:Udział wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB (w procentach); udział procentowy inwestycji w szkolnictwo wyższe w PKB w Niemczech jest o 0,4 % niższe niż w Polsce. 63 Prognoza ludności , GUS, [Dok. Elektr.], [dn ]

42 Wykres 3: Porównanie prognoz demograficznych Źródło: Prognoza ludności , GUS, [Dok. Elektr.], dn Jak przekonuje Stéphan Vincent-Lancrin w raporcie OECD, zmiany demograficzne mają coraz większy wpływ na liczbę kandydatów na studia. 64 W Polsce, podobnie jak w krajach OECD ogółem, można zauważyć wyraźny spadek młodzieży studiującej w perspektywie tak 10, jak i 20 lat. Skala tego zjawiska w Polsce jest jednak jedną z większych na tle organizacji. Zgodnie z danymi OECD, w krajach członkowskich około 80% studentów to osoby poniżej 25 roku życia. Znaczący spadek liczby ludności w wieku z pewnością zostanie dotkliwie zauważony na rynku szkolnictwa wyższego. Mniejsza ilość studentów spowoduje zmiany w strukturze tego rynku w Polsce, zwłaszcza w odniesieniu do szkół prywatnych oraz kursów prowadzonych w systemie niestacjonarnym, płatnym w uczelniach państwowych 65. Jednym z istotniejszych elementów, które pod wpływem zmian demograficznych przyczynią się do rekonstrukcji rynku szkół wyższych w Polsce są dotacje państwa. Zgodnie z obowiązującym prawem dotacje, które otrzymują uczelnie na rzecz kierunków studiów prowadzonych w systemie stacjonarnym nie mogą pokrywać kosztów kierunków w systemie niestacjonarnym. Tym samym część kierunków, szczególnie tych wymagających wysoce specjalistycznej infrastruktury naukowej oraz zajęć w bardzo małych grupach, zniknie ze względu na brak zainteresowanych studentów 66. Z drugiej jednak strony, zmniejszająca się ilość studentów na rynku powoduje ogólnie mniejsze zainteresowanie studiami w systemie płatnym. Większe są możliwości studiowania na 64 Higher Education to 2013, vol. 1 Demography, OECD Higher Education to 2013, vol. 1 Demography, OECD Przykładem są np. studia niestacjonarne na kierunku biotechnologia. Realny ich koszt to ok złotych rocznie, w przypadku kiedy w całości musieliby go ponosić studenci, istnieje duże prawdopodobieństwo, że nabór na ten kierunek będzie niewystarczający do jego uruchomienia. Zdaniem autorów, z tego samego powodu właściwie nie funkcjonują w publicznych wyższych szkołach teatralnych w Polsce studia niestacjonarne na kierunku aktorskim

43 uczelni publicznej, w trybie stacjonarnym. Już obecnie można zaobserwować w niepublicznych szkołach wyższych tendencję do zamykania niektórych kierunków studiów w trybie stacjonarnym i niestacjonarnym. Również szkoły publiczne, borykając się z niżem demograficznym coraz częściej nie otwierają kierunków, ze względu na zbyt mały nabór. Są to z reguły kierunki uznawane za trudne, jak na przykład fizyka. 67 Nie tylko wspomnianych wysoko kosztochłonnych, ale i innych, którymi zainteresowanie szkoły są w stanie zaspokoić popyt studiami w trybie stacjonarnym (dawniej dziennym). Podobny mechanizm, jak w przypadku kierunków studiów w publicznych uczelniach, już działa na rynku uczelni w Polsce 68. Od 2006 roku systematycznie spada w Polsce ilość studentów studiujących w uczelniach niepublicznych. Autorzy, na podstawie trendów demograficznych oraz danych na temat ilości szkół wyższych w Polsce przewidują nasilenie się tego trendu. A zatem na rynku pozostaną szkoły publiczne, finansowane przez Państwo oraz te spośród szkół prywatnych, które utrzymają się dzięki renomie oraz innym niż finansowe czynnikom przewagi konkurencyjnej. c. Prognoza PKB, w tym wpływu szkolnictwa wyższego na wzrost gospodarczy kraju Dane na temat wzrostu PKB dostępne w bezpłatnych bazach statystycznych (Eurostat, GUS) to głównie dane historyczne oraz bieżące. Porównanie ich z wcześniejszymi prognozami wzrostu PKB wykazuje znaczące rozbieżności pomiędzy prognozowanymi a rzeczywistymi wartościami Produktu Krajowego Brutto. Prognozy długoterminowe wskazują raczej trend niż zbliżone wartości. Rozbieżności, niekiedy znaczące, miedzy prognozą a stanem rzeczywistym wynikają z uwarunkowań makroekonomicznych oraz społecznych, których nie można było przewidzieć wyznaczając trend. Takim wydarzeniem był np. światowy kryzys gospodarczy w 2009 roku. Szacowanie PKB w dłuższym okresie czasu jest obarczone sporym błędem nawet prognozy krótkoterminowe, do roku czasu są korygowane w okresie kwartalnym. Przedstawiona prognoza wzrostu produktu krajowego brutto dla Polski wykorzystuje złożony model klasy DSGE (ang. Dynamic Stochastic General Equilibrium dynamiczny stochastyczny model równowagi ogólnej). Model ten, prócz racjonalnych decyzji względem posiadanych zasobów, uwzględnia także liczne niedoskonałości rynku, w tym mechanizmy wpływające na wzrost gospodarczy kraju, takie jak badania i rozwój, akumulacja kapitału ludzkiego i infrastruktury. Jednym z podstawowych składników przytaczanej prognozy jest model Realnego Cyklu Koniunkturalnego zakładający kluczową rolę tak zwanych szoków technologicznych, które są motorem napędowym gospodarki. Kolejny istotny czynnik, który został tu wzięty pod uwagę to rola sektora zagranicznego. Zarówno koniunktura na innych rynkach, jak i stopień ich zaangażowania na rynku krajowym mają znakomity wpływ na dynamikę wzrostu gospodarczego. Pomimo dużej kompleksowości modelu, prezentowane porównanie prognozy dynamiki PKB w Polsce z danymi historycznymi za okres wskazuje na wysoki próg błędu długoterminowych prognoz wzrostu gospodarczego. Mimo licznych założeń oraz wykorzystania skomplikowanego modelu, ekonomistom nie udało sie przewidzieć przebiegu kryzysu oraz jego konsekwencji. Warte uwagi jest także to, że w długim okresie stopa wzrostu możliwa jest do 67 Por. Łabutin Beata Uniwersytet: zwonienia, zamykanie kierunków. (2011) zwolnienia zamykanie_kierunki.html, dn Tabela 16:

44 antycypowania jedynie w ogólnym zarysie (rząd wielkości). W przytaczanej prognozie Ministerstwa Finansów z 2005 roku przewidywana jest na poziomie 5 %). 69 Wykres 4: Porównanie danych historycznych i prognozy PKB w latach Źródło: opracowanie własne na podstawie Opracowanie własne na podstawie Prognoza makroekonomiczna dla Polski , Ministerstwo Finansów, Warszawa 2004 oraz GUS W oparciu o posiadane dane Zespół dokonał szacunkowych obliczeń dla sektora szkolnictwa wyższego dla roku 2015 i Zestawiając przeciętne wynagrodzenia dla lat , można wnioskować, że płace w Polsce będą rosły, zwłaszcza w kontekście przewidywanego wzrostu PKB w Polsce. Założony wzrost jest proporcjonalny do wzrostu w latach Ponieważ koszty studiów w przeliczeniu na jednego studenta także wykazują stabilną tendencje wzrostu, ta wielkość została ekstrapolowana dla roku 2015 i Ilość studentów w systemie szkolnictwa wyższego została oparta na danych przyjętych dla Strategii rozwoju szkolnictwa wyższego 70. Zmiana struktury rynku pracy, czyli zwiększanie się ilości osób posiadających wyższe wykształcenie, doprowadzi do tego, że zmniejszy się dysproporcja pomiędzy przeciętnymi transferami społecznymi oraz referencyjnymi przeciętnymi transferami społecznymi, gdyż nasycenie absolwentami szkół wyższych prowadzi do inflacji dyplomów, czyli przestaje tak silnie chronić przed bezrobociem 71. Pyt. 8. Jakie są prognozowane efekty płynące z obecnych inwestycji w szkolnictwo wyższe? W co najlepiej inwestować? Przewidywane zmiany sprawiają, że prywatna stopa zwrotu z inwestycji w szkolnictwo wyższe ulega pewnemu zmniejszeniu (według metody czwartej): z 4,23% do 4,05%. Natomiast stopa 69 Prognoza Makroekonomiczna na Lata , s. 75; [Dok. Elektr.] 70 Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego, E&Y, Luty R. Rybkowski, Upadek stopni stopnie upadku. Problemy amerykańskiego szkolnictwa wyższego, Kraków: Wydawnictwo WAM

45 zwrotu korzyści publicznej (według tej samej metody) rośnie z 5,10% do 7,22%. Ten zaskakujący wzrost wynika przede wszystkim ze zmniejszenia liczby studentów pobierających naukę. To sprawia, że ponoszone koszty będą ulegać zmniejszeniu w stosunku do osiąganych korzyści, czyli przy mniejszych kosztach nadal będą powiększać się korzyści, co musi prowadzić do większej rentowności inwestycji w szkolnictwo wyższe. Wynika z tego, że zwłaszcza przez najbliższe 10 lat inwestowanie w szkolnictwo wyższe będzie przynosić największe publiczne zyski. Tabela 14:Prognoza wartości premii prywatnej i korzyści publicznej w latach 2015 i 2022 Rok miesięczne wynagrodzenie osób z wykształceniem wyższym (w zł) 4662,5 5546,3 6783,6 miesięczne wynagrodzenie osób bez wykształcenia wyższego (w zł) 2558,9 3066,7 3777,7 miesięczne wynagrodzenie osób z wykształceniem średnim (w zł) 2791,9 3276,9 3955,9 miesięczne uśr. wyn. wyższe (w zł) 4430, ,9 miesięczne uśr. wyn. niewyższe (w zł) 2175,2 2722, referencyjna stopa inwestycyjna 0,04 0,04 0,04 liczba bezrobotnych referencyjna liczba bezrobotnych roczne średnie transfery społeczne (w zł) 111, roczne średnie referencyjne transfery społeczne (w zł) 81, liczba osób pracujących z wykształceniem wyższym średnie roczne koszty kształcenia na studenta (w zł) liczba studentów ogółem roczne koszty kształcenia ogółem (w zł) , , ,00 korzyść prywatna metoda 1. (roczna stopa zwrotu) 0,91 0,60 0,23 korzyść prywatna metoda 2. (roczna stopa zwrotu) 3,91 3,81 3,71 korzyść prywatna metoda 3. (roczna stopa zwrotu) 3,28 3,16 3,03 korzyść prywatna metoda 4. (roczna stopa zwrotu) 4,23 4,14 4,05 korzyść publiczna metoda 1. (roczna stopa zwrotu) korzyść publiczna metoda 2. (roczna stopa zwrotu) 4,56 5,49 6,65 korzyść publiczna metoda 3. (roczna stopa zwrotu) 3,30 4,28 5,34 korzyść publiczna metoda 4. (roczna stopa zwrotu) 5,10 6,02 7,22 Źródło: opracowanie własne Pyt. 3. Jakie są szanse, zagrożenia związane z obecnym i przyszłym stanem wpływu sektora szkolnictwa wyższego na PKB? W co najlepiej inwestować?

46 Rzetelne przewidywanie wpływu szkolnictwa wyższego na wzrost gospodarczy, odnoszone do długoterminowej prognozy dynamiki PKB jest, zdaniem Autorów, niemożliwe. W perspektywie pięcio- i dziesięcioletniej możliwe jest jednak przewidywanie zwrotu z inwestycji w szkolnictwo wyższe. Nakłady na szkolnictwo wyższe przyczyniają się do wzrostu konkurencyjności polskiej gospodarki w dwojaki sposób. Specjaliści z dziedziny nauk technicznych i ścisłych (w tym absolwenci kierunków zamawianych) są niezbędni w opracowywaniu nowoczesnych i konkurencyjnych na europejskim i światowym rynku technologii. Prowadzone w uczelniach badania naukowe wspierają innowacyjność gospodarki, choć należy zaznaczyć że należy położyć większy nacisk na komercjalizację, upowszechnianie i praktyczne wykorzystanie wyników badań. Niemniej jednak prezentowany w niniejszym raporcie model wyraźnie wskazuje na czynniki zależne od inwestowania w szkolnictwo wyższe, a zarazem istotnie kształtujące PKB. Uwzględnienie tychże czynników w prognozie wzrostu gospodarczego powinno mieć jednak charakter jakościowy, a nie ilościowy. Przedstawiane w raporcie zyski państwa spowodowane zwiększeniem dochodów z pracy obywateli oraz zmniejszeniem transferów społecznych są mechanizmem względnie stale występującym. Rząd tych zysków zależy jednak, podobnie jak samo PKB, od szeregu czynników niezależnych, takich jak sytuacja polityczna i gospodarcza na świecie, kondycja rynków finansowych czy wreszcie koniunktury gospodarczej oraz od poziomu skolaryzacji. Jak wykazano we wcześniejszych częściach raportu, poziom solaryzacji osób w wieku lata w Polsce zbliża się do maksimum. Zwiększanie inwestycji w szkolnictwo wyższe w dalszej perspektywie czasowej nie będzie więc przynosiło zwiększonych korzyści z tytułu premii płacowej oraz transferów społecznych. Zdaniem autorów środki publiczne powinny być inwestowane w komercjalizację badań naukowych. Ma ona ogromne znaczenie w zwiększeniu wpływu szkolnictwa na PKB poprzez realizację badawczej funkcji uczelni, która aktualnie stanowi marginalny czynnik kształtujący wpływ szkolnictwa wyższego na PKB. 72 Pyt. 4. Czy oraz w jaki sposób i w jakim zakresie wydatki publiczne na szkolnictwo wyższe determinują zmiany w rynku lokalnym i regionalnym? Jakie są przewidywania w tym zakresie w perspektywie 5-10 lat? Zgromadzone przez Zespół dane statystyczne dotyczące udziału regionów (województw) w tworzeniu PKB Polski, udziału w sektorze szkolnictwa wyższego (ilość studentów) oraz wykorzystania Funduszy Strukturalnych do wspierania szkolnictwa wyższego nie pozwalają na odnalezienie istotnych zależności w tym względzie. Bardzo dobrym przykładem braku takich zależności jest województwo mazowieckie. Od roku 2000 powoli zwiększa się udział województwa mazowieckiego w tworzeniu PKB: z 20,2% do 21,5%. I jest to jedyne województwo, w którym można zaobserwować taki trend wzrostowy. Jednocześnie w latach wyraźnie zmniejsza się liczba studentów i to zarówno w wartościach bezwzględnych (z do ), jak i w procentowym udziale w liczbie studentów w Polsce (z 19,35% do 18,39%). Innymi województwami, gdzie wyraźnie zmniejsza się ilość studentów to: lubuskie i zachodniopomorskie. Udział województwa mazowieckiego 72 Por. 4b) Rola funkcji badawczej

47 w finansowaniu szkolnictwa wyższego z Funduszy Strukturalnych UE wynosi zaś ok. 19,50% (dane zbiorcze za obecną perspektywę finansową). Wyjaśnieniem takie stanu rzeczy może być fakt, że Polska jest krajem o dużej spójności geograficznej. Dlatego miejsce odbywania studiów nie determinuje późniejszego miejsca pracy, czyli miejsca gdzie zwiększeniu ulega PKB dzięki premii płacowej. Pyt. 5. Czy inwestycje w sektorze szkolnictwa wyższego determinują zmiany w PKB poprzez regionalne rynki pracy? Jakie wydatki publiczne w tym zakresie najsilniej oddziaływają? Zgromadzone dane i przeprowadzone przez Zespół porównania nie pozwalają na stwierdzenie istnienia bezpośrednich związków pomiędzy inwestycjami w sektorze szkolnictwa wyższego w danym regionie a zmianami w regionalnych rynkach pracy. Jedyną widoczną korelację można zauważyć w województwie lubuskim: nie tylko zmniejsza się tam liczba studentów, ale w województwie brak uczelni technicznej. Osoby chcące studiować kierunki techniczne muszą więc opuścić to województwo. Woj. lubuskie jest także (obok zachodniopomorskiego) jedynym, w którym można wyraźnie zauważyć zmniejszanie się PKB na głowę mieszkańca (jako procent PKB na głowę mieszkańca w Polsce) (Tabela 36: i Tabela 40:)

48 Zakończenie Raport prezentuje rezultaty badania, którego celem była analiza wpływu szkolnictwa wyższego na PKB. Kluczowym elementem przeprowadzenia rzetelnego opisu tych obszarów, w tym wpływu, jaki szkolnictwo wyższe wywiera na rozwój gospodarczy kraju, jest uważny dobór metod, a także niezbędnych założeń. Autorzy tego raportu dobierając metody, założenia, jak również dane, na podstawie których sporządzono dokument, mieli na celu przedstawienie zagadnienia w jak najszerszym kontekście. Jednocześnie selektywny dobór analizowanych czynników pozwolił na zminimalizowanie zbytniej szczegółowości, która utrudnia dostrzeganie istoty problemu. Wynikiem prac nad kluczowym zagadnieniem w ekspertyzie było stwierdzenie, że wpływ szkolnictwa wyższego na PKB odbywa się dwojako: przez działanie uczelni jako instytucji świadczących usługi edukacyjno-badawcze; oraz przez oddziaływanie absolwentów i ich późniejszą aktywność zawodową i społeczną. Inwestowanie w wykształcenie wyższe społeczeństwa przynosi korzyści w czterech wymiarach 1.finansowym publicznym (premia finansowa publiczna), 2.niefinansowym publicznym, 3.finansowym prywatnym (premia finansowa prywatna), 4.niefinansowym prywatnym. Do najczęściej wymienianych prywatnych korzyści pozafinansowych płynących z wykształcenia wyższego zalicza się dbałość o lepsze warunki pracy, o zdrowie indywidualne i rodziny, czy rozsądniejsze wydawanie środków na konsumpcję. Do niematerialne zysków publicznych zalicza się: umacnianie demokracji i praw obywatelskich; polityczną stabilność, wynikającą ze sprawnie działającej demokracji; niższy poziom przestępczości oraz niższe straty generowane przez przestępczość (należy jednak uwzględniać wysokie straty w przypadku oszustw finansowych, najczęściej popełnianych przez osoby z wyższym wykształceniem); zmniejszenie nierówności społecznych poprzez szerszy dostęp do wykształcenia; stymulowanie dalszego postępu naukowo-technicznego oraz rozpowszechnianie użycia nowoczesnych technologii. Z przedstawionych w ekspertyzie obliczeń wynika, że ogromną rolę w zwiększaniu prywatnej stopy zwrotu z inwestycji (niezależnie od przyjętej metody obliczenia) ma udzielenie finansowej pomocy w czasie studiów. Przyznanie stypendium, czyli konieczność ponoszenia przez państwo wyższych kosztów studiów powoduje obniżenie publicznej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie. Autorzy ekspertyzy wyliczyli, że w kolejnych latach udział korzyści publicznej (rozumianej jako dodana wartość wynagrodzenia za pracę osób z wyższym wykształceniem) wahać się będzie pomiędzy 4,07% a 5,36%. Stąd też nie ma wątpliwości, że choćby tylko z tego względu inwestowanie w sektor szkolnictwa stanowi istotną korzyść z punktu widzenia całego państwa i stabilności rozwoju gospodarczego. Co więcej, biorąc pod uwagę środki wykorzystane z Programów Strukturalnych UE można stwierdzić, że aż w 9,5% przyczyniły się do wytworzenia publicznej korzyści wypracowanej przez sektor szkolnictwa wyższego. A stąd płynie kolejny wniosek, że nakłady UE na szkolnictwo wyższe przyczyniły się do wytworzenia PKB w Polsce pomiędzy 0,4 a 0,5 procent

49 Posiadanie wyższego wykształcenia przekłada się na wyższe zarobki w życiu zawodowym. Dzięki temu także w przyszłości inwestowanie w szkolnictwo wyższe będzie opłacalne tak ze względu na prywatne, jak i publiczne korzyści. Polityka publiczna w tym zakresie wymaga z jednej strony ostrożności, a z drugiej strony odważnego wizjonerstwa wykraczającego poza perspektywę najbliższych lat, ponieważ zyski realizowane są w całym okresie aktywności zawodowej pracowników. Pyt. 9. Czy kształcenie studentów to dobra inwestycja? Czy nakłady na naukę studentów w podziale na główne kierunki kształcenia przyniosą zyski dla PKB w przyszłości? Jaki jest prognozowany termin zwrotu inwestycji? Z przeprowadzonych przez Zespół obliczeń wynika, że ogromną rolę w zwiększaniu prywatnej stopy zwrotu z inwestycji (niezależnie od przyjętej metody obliczenia) ma udzielenie finansowej pomocy w czasie studiów. Tworzone przy pomocy wsparcia Funduszy Strukturalnych kierunki zamawiane, w których studenci mogą liczyć na stypendium nawet w wysokości złotych miesięcznie, stają się niezwykle opłacalne z punktu widzenia absolwenta. Ta opłacalność jest szczególnie wysoka w odniesieniu do kierunków technicznych, ponieważ mediana zarobków absolwentów tych kierunków, jest powyżej przeciętnego wynagrodzenia osób posiadających dyplom szkoły wyższej. Odwrotność przyznania stypendium, czyli konieczność ponoszenia w całości lub części kosztów studiów powoduje istotne obniżenie stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie

50 Bibliografia 1.Barnett Ronald, Being a University, New York: Routledge Barnett Ronald, Reshaping the University: New Relationships between Research, Scholarship and Teaching, London: Open University Press Baum Sandy, Payea Kathleen, The Benefits of Higher Education for Individuals and Society, College Board, Bowen Howard R., The Finance of Higher Education, Carnegie Commission on Higher Education, Berkeley Bowen Howard R., Investment in Learning. The Individual and Social Value of American Higher Education, Jossey-Bass, San Francisco Bowen Howard R., Servelle Paul, Who Benefits from Higher Education and Who Should Pay?, American Association for Higher Education, ERIC Clearinghouse on Higher Education, Washington Braczyk Hans-Joachim, Cooke Philip N., Heidenreich Martin, Regional Innovation Systems. The role of governance in a globalized world, London: UCL Press, Breschi Stefano, Malerba Franco, Clusters, networks, and innovation, Oxford: Oxford University Press Cunningham Alisa, The Broader Societal Benefits of Higher Education, SolotionForFuture.ogr [Dok. Elektr.], Czapiński Janusz, Polska państwo bez społeczeństwa, Nauka 1/2006, https://portalwiedzy.pan.pl/images/stories/pliki/publikacje/nauka/2006/01/n_106_01_ Czapinski.pdf [Dok. Elektr.], De Walque Damien, Education, Information, and Smoking Decisions Evidence from Smoking Histories, , Washington: World Bank Długoterminowa Strategia Rozwoju Kraju Polska Trzecia Fala Nowoczesności. i 0.pdf [dok elektr ] 13.Education at a Glance. OECD Indicators, wydawnictwo seryjne, Paris: OECD ( ). 14.Florida Richard, Narodziny klasy kreatywnej, Warszawa: Wyd. Narodowe Centrum Kultury Fujita Masahisa, Krugman Paul, Venables Anthony, Spatial Economy: Cities, Regions and International Trade, Cambridge and London: MIT Press GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). 17.Higher Education to 2013, vol. 1 Demography, Paris: OECD Hill K., Hoffman D., Rex T.R., The Value of Higher Education: Individual and Societal Benefits, Tempe: W.P. Carey Ile zarobisz po studiach? Wynagrodzenia absolwentów w 2011 roku. Sedlak & Sedlak wynagrodzenia.pl, dn Kwiek Marek, Finansowanie szkolnictwa wyższego w Polsce a transformacje finansowania publicznego szkolnictwa w Europie, cpp.amu.edu.pl [Dok. Elektr ]. 21.Leslie Larry L., Brinkman Paul T., The Economic Value of Higher Education, Phoenix: Oryx Press Lewandowski Piotr, Mućk Jakub, Skrok Łukasz, Znaczenie gospodarcze sektora kultury, wstęp do analizy problemu, Warszawa: Instytut Badań Strukturalnych McMahon Walter W., Higher Learning, Greater Good, Baltimore: The Johns Hopkins University Press

51 24.McMahon Walter W., The Social and External Benefits of Education, [w:] G. Johnes, J. Jones (red.), International Handbook on the Economics of Education, Northampton: Edward Elgar Publishing, Inc Ogólnopolske Badanie Wynagrodzeń (OBW) 2011, Sedlak&Sedlak, www. 26.Polskie szkolnictwo wyższe: Stan, uwarunkowania i perspektywy, Warszawa Porter Michael E., The Competitive Advantage of Nations, New York: Free Press Prognoza ludności , GUS, [Dok. Elektr.], %20%28GUS%29.pdf [ ]. 29.Prognoza makroekonomiczna dla Polski , Warszawa: Ministerstwo Finansów Rocznik statystyczny RP 2004 ( ), GUS, Warszawa 31.Rybkowski Radosław, Upadek stopni stopnie upadku. Problemy amerykańskiego szkolnictwa wyższego, Kraków: Wydawnictwo WAM Sen Amartya, Castells Manuel, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sierocińska Katarzyna, Kapitał społeczny, definiowanie, pomiar i typy, Studia Ekonomiczne, Nr 1 (LXVIII) Society At a Glance 2011, Paris: OECD St. George Elizabeth, Positioning Higher Education for the Knowledge Based Economy, Higher Education, vol. 52, nr 4 (grudzień 2006). 36.Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego znych_srks_tekst_glowny.pdf [ ]. 37.Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do roku 2010, dok elektr [ ] 38.Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do 2020 roku drugi wariant, Ernst & Young, Warszawa 2010; O_KL/Projekty_systemowe/ _Strategia_rozwoju_SW_w_Polsce_do_2020_roku _war_2.pdf [ ] 39.Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego: Projekt środowiskowy, Warszawa 2009; 40.Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego, Warszawa: E&Y, Luty Strawiński P., Czy w Polsce opłaca się studiować? Wyniki modelu inwestycji w wyższe wykształcenie. Uniwersytet Warszawski, [dok elektr ] 42.Strategia Rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do roku 2010, [ ]. 43.Założenia do nowelizacji ustawy Prawo o Szkolnictwie Wyższym oraz ustawy o stopniach i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki _16_10_09.pdf [dok elektr ]

52 Spis tabel Tabela 1: Obliczenia publicznej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie w procentach w zależności od kosztów kształcenia, typów studiów i otrzymywanej pomocy finansowej (dla 2010 roku) oraz przyjętej metody obliczania korzyści... 3 Tabela 2: Calculation of public investment in higher education return (percentage), depending on the costs of education, types of study and received financial aid (for 2010), and the method of calculating benefits... 6 Tabela 3: Liczba szkół wyższych w podziale na rodzaje uczelni Tabela 4: Udział wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB Tabela 5: Wydatki publiczne na szkolnictwo wyższe w Polsce Tabela 6: Udział wydatków na szkolnictwo wyższe w PKB (w procentach) Tabela 7: Wydatki na instytucje szkolnictwa wyższego w przeliczeniu na jednego studenta (jako procent PKB na głowę mieszkańca) Tabela 8: Poziom bezrobocia w zależności od poziomu wykształcenia w grupie wiekowej lata.18 Tabela 9: Zmiany względnej wysokości zarobków dla grupy pracujących w wieku lata (wykształcenie średnie i pomaturalne = 100) Tabela 10: Obliczenia prywatnej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie w procentach w zależności od kosztów kształcenia, typów studiów i otrzymywanej pomocy finansowej (dla 2010 roku) oraz przyjętej metody obliczania korzyści Tabela 11: Obliczenia publicznej stopy zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie w procentach w zależności od kosztów kształcenia, typów studiów i otrzymywanej pomocy finansowej (dla 2010 roku) oraz przyjętej metody obliczania korzyści Tabela 12: Udział korzyści publicznej w PKB Polski (w procentach) Tabela 13: PKB w Polsce dane historyczne a prognoza długoterminowa Tabela 14: Prognoza wartości premii prywatnej i korzyści publicznej w latach 2015 i Tabela 15: Współczynnik skolaryzacji w szkolnictwie wyższym w Polsce w latach Tabela 16: Studenci szkół wyższych w Polsce w latach Tabela 17: Liczba studentów w podziale na województwa Tabela 18: Liczba studentów przeliczeniowych w szkołach wyższych Tabela 19: Liczba studentów przeliczeniowych w uczelniach publicznych Tabela 20: Absolwenci studiów licencjackich w Polsce w latach Tabela 21: Absolwenci studiów magisterskich w Polsce w latach Tabela 22: Przychody uczelni ogółem w tysiącach złotych Tabela 23: Przychody uczelni publicznych ogółem w tysiącach złotych Tabela 24: Przychody z działalności operacyjnej w tysiącach złotych Tabela 25: Przychody z działalności operacyjnej uczelni publicznych w tysiącach złotych

53 Tabela 26: Koszty działalności operacyjnej i koszty finansowe w tysiącach złotych Tabela 27: Koszty działalności operacyjnej i koszty finansowe uczelni publicznych w tysiącach złotych Tabela 28: Koszty kształcenia ogółem w tysiącach złotych Tabela 29: Koszty kształcenia ogółem w uczelniach publicznych w tysiącach złotych Tabela 30: Koszt jednostkowy kształcenia w złotych Tabela 31: Koszt jednostkowy kształcenia w uczelniach publicznych w złotych Tabela 32: Koszty remontów budynków i budowli (w tysiącach złotych) Tabela 33: Koszty remontów budynków i budowli uczelni publicznych (w tysiącach złotych) Tabela 34: Nakłady inwestycyjne (w tysiącach złotych) Tabela 35: Nakłady inwestycyjne w uczelniach publicznych w tysiącach złotych Tabela 36: Inwestycje w szkolnictwo wyższe pochodzące z Programów Operacyjnych w podziale na województwa Tabela 37: Udział wsparcia z UE (perspektywa finansowa ) w finansach uczelni ( ).65 Tabela 38: Udział wsparcia z UE (perspektywa finansowa ) w finansach uczelni publicznych ( ) Tabela 39: PKB brutto i netto (kwoty w mln zł) Tabela 40: PKB w regionach Tabela 41: Inwestycje w szkolnictwo wyższe w podziale na Programy Operacyjne i województwa 67 Tabela 42: Liczba aktywnych przedsiębiorstw w latach Spis wykresów Wykres 1: Prognoza demograficzna ludności w wieku lata od 2010 do Wykres 2: Prognoza przyrostu liczby ludności w grupach wiekowych lata oraz lata od 2000 do Wykres 3: Porównanie prognoz demograficznych Wykres 4: Porównanie danych historycznych i prognozy PKB w latach Wykres 5: Liczba studentów w latach 2004 i Wykres 6: Przychody z działalności operacyjnej Wykres 7: Koszty z działalności operacyjnej i finansowej Wykres 8: Nakłady inwestycyjne Wykres 9: PKB w regionach Wykres 10: Prognoza PKB Wykres 11: Prognoza liczby studentów w tysiącach Wykres 12: Prognoza nakładów na szkolnictwo wyższe ogółem w mln złotych

54 Załącznik Statystyki w ujęciu tabelarycznym i graficznym W Polsce liczba studentów wzrastała od 1990 r. do 2005, kiedy to był szczyt wyżu demograficznego młodzieży w grupie wiekowej lata. Od roku 2004 obserwuje się wzrost liczby studentów studiów stacjonarnych od 47,76% (w 2004 r.) do 51,57% (w 2010r). jednocześnie obserwuje się mały spadek liczby studiujących na studiach niestacjonarnych (dawniej wieczorowych, zaocznych i eksternistycznych). Utrzymuje się również stała tendencja wzrostu liczby studiujących kobiet z 56,48% w roku 2004 do 58,79% w roku 2010, a spada liczba studiujących mężczyzn. Istotne pod względem płci studiujących jest zmniejszenie się liczby kształconych mężczyzn, przy prawie nie zmienionej liczbie studiujących kobiet w całym systemie szkolnictwa wyższego w Polsce. Tabela 15:Współczynnik skolaryzacji w szkolnictwie wyższym w Polsce w latach rok skolaryzacja brutto skolaryzacja netto ,478 0, ,489 0, ,499 0, ,511 0, ,527 0, ,537 0, ,538 0,408 Źródło: opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 16:Studenci szkół wyższych w Polsce w latach ROK razem liczba studentów studenci stacjonarni 47,76% 48,62% 48,95% 48,53% 48,15% 49,38% 51,57% studenci niestacjonarni 52,24% 51,38% 51,05% 51,47% 51,85% 50,62% 48,43% kobiety studentki 56,48% 56,50% 56,40% 56,44% 56,98% 58,18% 58,79% mężczyźni studenci 43,52% 43,50% 43,60% 43,56% 43,02% 41,82% 41,21% studenci uczelni publicznych studenci stacjonarni 58,17% 60,18% 61,80% 62,92% 63,67% 65,35% 67,50% studenci niestacjonarni 41,83% 39,82% 38,20% 37,08% 36,33% 34,65% 32,50% studenci uczelni niepublicznych studenci stacjonarni 23,77% 23,81% 22,83% 20,70% 18,28% 17,42% 16,92% studenci niestacjonarni 76,23% 76,19% 77,17% 79,30% 81,72% 82,58% 83,08% Źródło: opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( )

55 Wykres 5: Liczba studentów w latach 2004 i 2010 Źródło: opracowanie własne Tabela 17:Liczba studentów w podziale na województwa 2004 % 2006 % 2008 % 2010 % Polska ogółem dane wojewódzkie (studenci wszystkich typów studiów) dolnośląskie , , , ,13 kujawsko-pomorskie , , , ,57 lubelskie , , , ,48 lubuskie , , , ,33 łódzkie , , , ,82 małopolskie , , , ,63 mazowieckie , , , ,39 opolskie , , , ,11 podkarpackie , , , ,79 podlaskie , , , ,97 pomorskie , , , ,78 śląskie , , , ,47 świętokrzyskie , , , ,80 warmińsko-mazurskie , , , ,62 wielkopolskie , , , ,41 zachodniopomorskie , , , ,70 Razem , , , ,00 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( )

56 Liczba studentów przeliczeniowych ustalana jest zgodnie ze wskaźnikami stosowanymi przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego; tj. dla studentów studiów niestacjonarnych stosowany jest współczynnik na poziomie 0,6, natomiast w przypadku studentów studiów stacjonarnych, słuchaczy studiów podyplomowych oraz uczestników studiów doktoranckich współczynnik równy 1,0. W obliczeniach jednostkowych kosztów kształcenia słuchacze studiów podyplomowych oraz doktoranckich ujęci są włącznie ze studentami. Tabela 18:Liczba studentów przeliczeniowych w szkołach wyższych ROK Uczelnie publiczne razem niepubliczne razem uczelnie Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 19:Liczba studentów przeliczeniowych w uczelniach publicznych ROK Uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 20:Absolwenci studiów licencjackich w Polsce w latach absolwenci licencjatu ogółem absolwenci stacjonarni 29,94% 33,73% 35,53% 36,95% 38,04% 41,91% 46,82% absolwenci niestacjonarni 70,06% 66,27% 64,47% 63,05% 61,96% 58,09% 53,18% kobiety absolwentki 64,20% 63,89% 63,14% 63,59% 64,66% 64,43% 65,27% mężczyźni absolwenci 35,80% 36,11% 36,86% 36,41% 35,34% 35,57% 34,73% absolwenci licencjatu uczelni publicznych

57 absolwenci stacjonarni 42,41% 47,44% 49,78% 51,60% 55,40% 61,44% 68,07% absolwenci niestacjonarni 57,59% 52,56% 50,22% 48,40% 44,60% 38,56% 31,93% absolwenci licencjatu uczelni niepublicznych absolwenci stacjonarni 19,06% 19,90% 21,05% 23,14% 21,77% 20,61% 18,88% absolwenci niestacjonarni 80,94% 80,10% 78,95% 76,86% 78,23% 79,39% 81,12% Źródło: opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 21:Absolwenci studiów magisterskich w Polsce w latach ROK Magister absolwent (jedn.+sum) uczelni publicznych absolwenci stacjonarni 49,53% 51,84% 55,65% 59,76% 61,12% 60,72% 60,91% absolwenci niestacjonarni 50,47% 48,16% 44,35% 40,24% 38,88% 39,28% 39,09% kobiety absolwentki 64,01% 64,91% 65,41% 64,56% 63,72% 63,82% 63,54% mężczyźni absolwenci 35,99% 35,09% 34,59% 35,44% 36,28% 36,18% 36,46% magister absolwent (jedn.+sum) uczelni niepublicznych absolwenci stacjonarni 16,98% 17,50% 17,93% 17,88% 17,49% 16,36% 15,23% absolwenci niestacjonarni 83,02% 82,50% 82,07% 82,12% 82,51% 83,64% 84,77% magister absolwent (jedn.+sum) uczelni ogółem absolwenci stacjonarni 43,09% 45,30% 48,21% 50,94% 51,31% 49,96% 48,88% absolwenci niestacjonarni 56,91% 54,70% 51,79% 49,06% 48,69% 50,04% 51,12% Źródło: opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Przychody ogółem obejmują przychody z działalności operacyjnej oraz przychody finansowe. Przychody z działalności operacyjnej to: a.przychody ogółem z działalności dydaktycznej, czyli dotacje z budżetu państwa, środki z budżetów gmin i inne środki publiczne, opłaty za zajęcia dydaktyczne i pozostałe opłaty; b. przychody ogółem z działalności badawczej i rozwojowej, m.in. dotacje na finansowanie działalności statutowej (w tym dotacje na badania własne oraz na działalność wspomagającą badania), środki na realizację projektów badawczych, środki na realizację projektów celowych, środki na finansowanie współpracy naukowej z zagranicą (w tym zagraniczne środki finansowe nie podlegające zwrotowi m.in. z funduszy strukturalnych), sprzedaż pozostałych prac i usług badawczych i rozwojowych oraz środki na realizację programów lub przedsięwzięć określanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego; c.przychody ogółem z wydzielonej działalności gospodarczej; d. przychody ze sprzedaży towarów i materiałów. Na wielkość tych przychodów składają się należne kwoty za sprzedane towary i materiały niezależnie od tego czy zostały zapłacone; e.pozostałe przychody operacyjne, czyli przychody nie związane bezpośrednio z działalnością uczelni, a więc w szczególności kwoty uzyskane ze sprzedaży i likwidacji środków

58 trwałych, wartości niematerialnych i prawnych, a także inne składniki wynikające z przedawnienia zobowiązań, uzyskania odszkodowań, darowizn i inne przychody f. koszt wytworzenia świadczeń na własne potrzeby jednostki, a więc m.in. na rzecz rzeczowych aktywów trwałych, inwestycji długoterminowych oraz funduszy wydzielonych. Tabela 22:Przychody uczelni ogółem w tysiącach złotych ROK uczelnie publiczne razem niepubliczne przychody ogółem , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,8 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 23:Przychody uczelni publicznych ogółem w tysiącach złotych ROK uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne Rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,9 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 24:Przychody z działalności operacyjnej w tysiącach złotych Rok uczelnie publiczne uczelnie niepubliczne Przychody ogółem , , , , , , , , , , , , , , , , , ,3-58 -

59 Rok uczelnie publiczne uczelnie niepubliczne Przychody ogółem , , ,3 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Wykres 6: Przychody z działalności operacyjnej Źródło: opracowanie własne Tabela 25:Przychody z działalności operacyjnej uczelni publicznych w tysiącach złotych ROK uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Zamieszczone w raporcie dane przedstawiają poziom i strukturę kosztów własnych wynikających z ewidencji księgowej, wykazanych w sprawozdaniu, rozumianych jako: koszty własne działalności dydaktycznej, koszty własne działalności badawczej oraz koszty własne z wydzielonej działalności gospodarczej

60 Tabela 26:Koszty działalności operacyjnej i koszty finansowe w tysiącach złotych Rok uczelnie publiczne uczelnie niepubliczne koszty ogółem , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,4 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Wykres 7: Koszty z działalności operacyjnej i finansowej Źródło: opracowanie własne Tabela 27:Koszty działalności operacyjnej i koszty finansowe uczelni publicznych w tysiącach złotych uczelnie publiczne ROK uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,6-60 -

61 ROK uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , ,9 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Koszty ogółem obejmują: a.koszty działalności operacyjnej, składają się z kosztów podstawowej działalności operacyjnej (a więc wszystkich kosztów rodzajowych takich jak: amortyzacja, zużycie materiałów i energii, usługi obce, podatki i opłaty, wynagrodzenia brutto, w tym wynikające ze stosunku pracy, ubezpieczenia społeczne, pozostałe koszty rodzajowe, oraz salda zmiany produktów a także z wartości sprzedanych towarów i materiałów i pozostałych kosztów operacyjnych. b. koszty finansowe, w skład których wchodzą głównie odsetki i prowizje od zaciągniętych kredytów i pożyczek, ujemne różnice kursowe, straty na sprzedaży papierów wartościowych oraz koszty związane z ich sprzedażą, odsetki i opłaty od przyjętych w leasing finansowy środków trwałych, a także odsetki za zwłokę od zobowiązań finansowych. Tabela 28:Koszty kształcenia ogółem w tysiącach złotych ROK razem publiczne razem niepubliczne razem uczelnie , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,1 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 29:Koszty kształcenia ogółem w uczelniach publicznych w tysiącach złotych uczelnie publiczne ROK uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze Pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,1-61 -

62 ROK uczelnie publiczne , , , , , , , , , , , ,7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Przeciętne koszty kształcenia wyliczane są poprzez podział kosztów kształcenia ogółem w uczelni przez liczbę studentów przeliczeniowych Tabela 30:Koszt jednostkowy kształcenia w złotych ROK razem publiczne razem niepubliczne razem uczelnie , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,0 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 31:Koszt jednostkowy kształcenia w uczelniach publicznych w złotych ROK uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,0 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Koszty remontu budynków i budowli (w tym remonty domów i stołówek studenckich) wyrażone w ujęciu wartościowym (ceny bieżące) stanową wielkość wynikającą z ewidencji poniesionych kosztów

63 Tabela 32:Koszty remontów budynków i budowli (w tysiącach złotych) ROK razem publiczne razem niepubliczne razem uczelnie , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 33:Koszty remontów budynków i budowli uczelni publicznych (w tysiącach złotych) uczelnie publiczne ROK uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,5 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Nakłady inwestycyjne wyrażone w ujęciu wartościowym (w cenach bieżących) to wielkości nakładów (od początku roku do końca okresu sprawozdawczego) poniesionych na działalność inwestycyjną polegającą na budowie lub zakupach gotowych dóbr trwałego użytku (środków trwałych) bez zakupionych lub przejętych używanych środków trwałych. Tabela 34:Nakłady inwestycyjne (w tysiącach złotych) ROK razem publiczne razem niepubliczne razem uczelnie , , , , , , , , , , , , , , ,3-63 -

64 ROK razem publiczne razem niepubliczne razem uczelnie , , , , , ,2 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Wykres 8: Nakłady inwestycyjne Źródło: opracowanie własne Tabela 35:Nakłady inwestycyjne w uczelniach publicznych w tysiącach złotych ROK uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne rolnicze pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( )

65 Tabela 36: Inwestycje w szkolnictwo wyższe pochodzące z Programów Operacyjnych w podziale na województwa Województwo Ogółem Dofinansowanie W tym z UE Dolnośląskie , , ,52 Kujawsko - pomorskie , , ,31 Lubelskie , , ,75 Lubuskie , , ,47 Łódzkie , , ,42 Małopolskie , , ,19 Mazowieckie , , ,80 Opolskie , , ,20 Podkarpackie , , ,73 Podlaskie , , ,21 Pomorskie , , ,74 Śląskie , , ,80 Świętokrzyskie , , ,15 Warmińsko - mazurskie , , ,93 Wielkopolskie , , ,54 Zachodniopomorskie , , ,20 Źródło: opracowanie własne na podstawie SIMIK Tabela 37:Udział wsparcia z UE (perspektywa finansowa ) w finansach uczelni ( ) rok Uczelnie publiczne Uczelnie niepubliczne Udział wsparcia ogółem , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,80 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( ) Tabela 38:Udział wsparcia z UE (perspektywa finansowa ) w finansach uczelni publicznych ( ) ROK uczelnie publiczne uniwersytety techniczne medyczne artystyczne pozostałe , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,90 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Szkoły wyższe i ich finanse w 2004 ( ). Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa 2005 ( )

66 Przy opisywaniu inwestowania w szkolnictwo wyższe należy dokonać rozróżnienia na inwestowanie w rozumieniu szerszym oraz węższym. W rozumieniu szerszym oznacza wszelkie nakłady finansowe, które służą realizowania funkcji szkolnictwa wyższego (edukacyjnych, badawczych i służby publicznej), co obejmuje tak inwestycje, jak i koszty bieżące. W rozumieniu węższym oznacza jedynie inwestycje (bez uwzględnienia zachowania istniejącego stanu infrastruktury materialnej i osobowej instytucji szkolnictwa wyższego). Tabela 39:PKB brutto i netto (kwoty w mln zł) rok PKB brutto PKB netto Źródło: Opracowanie własne na podstawie: GUS, Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2005 ( ) Tabela 40:PKB w regionach rok 2000 na głowę mieszkańca, Polska = na głowę mieszkańca, Polska = na głowę mieszkańca, Polska = na głowę mieszkańca, Polska = 100 Polska (w milionach zł.) dane wojewódzkie (w procentach) dolnośląskie 7,9 103,9 7,7 101,9 8, ,1 107,6 kujawsko-pomorskie 4,9 91,5 4,8 89,5 4,7 87,4 4,7 86,4 lubelskie ,4 3,9 67,6 3,9 69,4 lubuskie 2,4 90,1 2,4 89,5 2,4 89 2,3 85,8 łódzkie 6,2 90 6,3 92,1 6,2 91,8 6,2 93,1 małopolskie 7,3 87 7,3 85,5 7,4 86,7 7,4 86,3 mazowieckie 20,2 151,1 20,4 151,5 21,6 159,7 21,5 157,7 opolskie 2,4 84,4 2,4 86 2,2 80,4 2,3 84,8 podkarpackie 3,8 69,8 3,8 69,8 3,8 68,4 3,8 69 podlaskie 2,4 75,2 2,4 74,7 2,3 73,4 2,3 73 pomorskie 5,6 99,4 5,6 97,7 5,7 98,5 5,5 94,9 śląskie 13,5 107,7 13,9 112, ,1 13,2 108 świętokrzyskie 2,6 77,5 2,6 77,4 2,6 76 2,7 80 warmińsko-mazurskie 2,9 78,3 2,9 77,7 2,8 75,6 2,8 74,2 wielkopolskie 9,3 106,5 9,5 107,5 9,3 105,3 9,3 104,4 zachodniopomorskie 4,5 101,7 4, ,1 4 90,7 Źródło: opracowanie własne na podstawie SIMIK

67 Tabela 41:Inwestycje w szkolnictwo wyższe w podziale na Programy Operacyjne i województwa Województwo Inne PO POKL Ogółem Ogółem w % Dofinansowanie W tym z EU Z UE w % Ogółem Dofinansowanie W tym z UE Dolnośląskie ,27 8, , ,31 7, , , ,21 7,93 Kujawsko - pomorskie ,93 2, , ,35 2, , , ,95 5,29 Lubelskie ,38 9, , ,95 9, , , ,79 5,64 Lubuskie ,17 1, , ,07 1, , , ,40 0,95 Łódzkie ,88 7, , ,37 6, , , ,05 7,05 Małopolskie ,34 11, , ,00 12, , , ,19 10,16 Mazowieckie ,59 19, , ,93 20, , , ,87 18,81 Opolskie ,88 1, , ,88 1, , , ,32 2,18 Podkarpackie ,31 7, , ,30 7, , , ,43 5,53 Podlaskie ,79 4, , ,14 4, , , ,08 3,64 Pomorskie ,62 5, , ,79 4, , , ,94 4,66 Śląskie ,06 5, , ,80 5, , , ,00 10,09 Świętokrzyskie ,26 3, , ,70 3, , , ,46 3,27 Warmińsko - mazurskie ,72 3, , ,61 3, , , ,31 1,99 Wielkopolskie ,61 5, , ,01 5, , , ,53 8,13 Zachodniopomorskie ,15 3, , ,28 3, , , ,92 4,70 RAZEM ,95 100, , ,50 100, , , ,45 100,00 Źródło: opracowanie własne na podstawie SIMIK, według danych na dzień 30 kwietnia 2012 roku Z UE w %

68 Wykres 9: PKB w regionach Źródło: opracowanie własne Wykres 10: Prognoza PKB Źródło: opracowanie własne Tabela 42:Liczba aktywnych przedsiębiorstw w latach * 2009* 2010 ogółem pon. 10 pracujących pow Źródło: GUS: Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2008 r., w 2009 r. w 2010 r.

69 Wykres 11: Prognoza liczby studentów w tysiącach Źródło: opracowanie własne Wykres 12: Prognoza nakładów na szkolnictwo wyższe ogółem w mln złotych Źródło: opracowanie własne

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie Melania Nieć, Joanna Orłowska, Maja Wasilewska Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Województwo dolnośląskie Struktura podmiotowa przedsiębiorstw aktywnych W 2013 r. o ponad

Bardziej szczegółowo

Prywatne korzyści z wyższego wykształcenia analiza finansowa

Prywatne korzyści z wyższego wykształcenia analiza finansowa ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO nr 855 Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia nr 74, t. 1 (2015) DOI: 10.18276/frfu.2015.74/1-60 s. 687 696 Prywatne korzyści z wyższego wykształcenia analiza

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

STUDENCI UCZELNI PUBLICZNYCH I NIEPUBLICZNYCH

STUDENCI UCZELNI PUBLICZNYCH I NIEPUBLICZNYCH STUDENCI UCZELNI PUBLICZNYCH I NIEPUBLICZNYCH Analiza dotychczasowej sytuacji i prognoza liczby studentów uczelni publicznych i niepublicznych w latach 1999-2030 W latach 1999 2009 liczba absolwentów szkół

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Gdańsku

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Gdańsku Materiał na konferencję prasową w dniu 26 października 2010 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Gdańsku Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Notatka na temat szkół wyższych w Polsce 1. Ogólne

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI AKTYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SEKTORZE TRANSPORTU

WYKORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI AKTYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SEKTORZE TRANSPORTU Mirosław rajewski Uniwersytet Gdański WYORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI ATYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SETORZE TRANSPORTU Wprowadzenie Problemy związane

Bardziej szczegółowo

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI 2012-04-24 Jacek Woźniak Pełnomocnik Zarządu WM ds. planowania strategicznego WYZWANIA ORAZ SILNE STRONY MIAST KRAKÓW KATOWICE Źródło: Raport

Bardziej szczegółowo

Nasz region we współczesnym świecie

Nasz region we współczesnym świecie Nasz region we współczesnym świecie Anna Czarlińska-Wężyk 14.04.2013 http://pl.wikipedia.org/wiki/wojew%c3%b3dztwo_%c5%9bl%c4%85skie Województwo powstało dnia 1.01.1999 z województw: katowickiego i częstochowskiego

Bardziej szczegółowo

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży transportowej

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży transportowej M.Ryng Wroclaw University of Economycs Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży transportowej Working paper Słowa kluczowe: Planowanie finansowe, metoda procentu od sprzedaży,

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wacław Jarmołowicz Dawid Piątek ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wprowadzenie Celem opracowania jest ogólna charakterystyka przemian w tym przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a w perspektywie roku 2020 Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Wrocław 2010 Spis treści Wprowadzenie...7 1. Szanse i zagrożenia dla rozwoju Polski

Bardziej szczegółowo

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

Sytuacja demograficzna a szkolnictwo wyższe w Polsce

Sytuacja demograficzna a szkolnictwo wyższe w Polsce Sytuacja demograficzna a szkolnictwo wyższe w Polsce Od 1990 roku polskie szkolnictwo wyższe było w okresie stałego i dynamicznego wzrostu. W ciągu 15 lat liczba studentów osiągnęła rekordowy poziom 1,9

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Inwestycje. światowego. gospodarczego. Świat Nieruchomości

Inwestycje. światowego. gospodarczego. Świat Nieruchomości Budownictwo polskie w latach światowego kryzysu gospodarczego E l ż b i e t a St a r z y k R e n a t a Ko z i k 40 Świat Nieruchomości W latach 2006-2008, gdy amerykański kryzys finansowy przeradzał się

Bardziej szczegółowo

NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY

NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY N a r o d o w y B a n k P o l s k i Departament Statystyki 2008-04-07 NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY Dane bilansu płatniczego zostały zweryfikowane od I kwartału

Bardziej szczegółowo

Komercjalizacja wiedzy na uczelniach ekonomicznych

Komercjalizacja wiedzy na uczelniach ekonomicznych Andrzej Graczyk Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu. Komercjalizacja wiedzy na uczelniach ekonomicznych 1. Potencjał wiedzy. Uczelnie ekonomiczne zatrudniają pokaźną liczbę specjalistów z zakresu nauk

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW Przygotowana dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych Kontakt: Dział Analiz i Raportów Płacowych info@raportplacowy.pl www.raportplacowy.pl +48 12 350 56 00

Bardziej szczegółowo

Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2013 r. Główne wnioski

Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2013 r. Główne wnioski GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Szczecinie Warszawa, listopad 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Główne wnioski Wartość nakładów wewnętrznych 1 ogółem na działalność badawczo-rozwojową

Bardziej szczegółowo

OPŁACALNOŚĆ UŻYTKOWANIA MASZYN NABYTYCH Z DOTACJĄ

OPŁACALNOŚĆ UŻYTKOWANIA MASZYN NABYTYCH Z DOTACJĄ Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2008 Aleksander Muzalewski Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa w Warszawie OPŁACALNOŚĆ UŻYTKOWANIA MASZYN NABYTYCH Z OTACJĄ Streszczenie Opracowano

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2010 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2010 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Data opracowania: 30.06.2011 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15, 22 464 23 12 faks 22

Bardziej szczegółowo

Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw

Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Melania Nieć, Maja Wasilewska, Joanna Orłowska Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Struktura podmiotowa Województwo dolnośląskie W 2012 r. w systemie REGON w województwie dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

Finansowanie uczelni a konkurencyjność szkolnictwa wyższego Seminarium eksperckie Kancelarii Prezydenta RP

Finansowanie uczelni a konkurencyjność szkolnictwa wyższego Seminarium eksperckie Kancelarii Prezydenta RP Finansowanie uczelni a konkurencyjność szkolnictwa wyższego Seminarium eksperckie Kancelarii Prezydenta RP 11 lipca 2013 r. Pałac Prezydencki Opracowanie: Biuro Projektów Programowych KPRP Nadchodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

otrzymałam Pani wystąpienie w sprawie znowelizowanych w ubiegłym roku zasad

otrzymałam Pani wystąpienie w sprawie znowelizowanych w ubiegłym roku zasad BiURG RZECZEK* 1!ćAW OBYWATfŁSKir.H MINISTER NAUKI I SZKOLNICTWAWYŻSZEC,,-L " Ai 2012-03- 1 1 i mąkim$j MNiS W-DP-SPP-121-5182-6/PO/l 2 Pani Prof. Irena Lipowicz Warszawa, Pi marca 2012 r. Rpo-iffiwo n\

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie Academy of Physical Education, Krakow URSZULA MIĄZEK, MARIA

Bardziej szczegółowo

Opracowania sygnalne SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2008 R.

Opracowania sygnalne SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2008 R. Opracowania sygnalne SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2008 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow e-mail: SekretariatUsKce@stat.gov.pl tel.: 032

Bardziej szczegółowo

MAŁE I ŚREDNIE PRZEDSIĘBIORSTWA W POLSCE W OKRESIE ŚWIATOWEGO KRYZYSU EKONOMICZNEGO

MAŁE I ŚREDNIE PRZEDSIĘBIORSTWA W POLSCE W OKRESIE ŚWIATOWEGO KRYZYSU EKONOMICZNEGO ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 677 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 43 2011 MARIA KOLA-BEZKA Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu MAŁE I ŚREDNIE PRZEDSIĘBIORSTWA W POLSCE

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia a poziom wykształcenia

Wynagrodzenia a poziom wykształcenia Wynagrodzenia a poziom wykształcenia Artykuł powstał w oparciu o wyniki Internetowego Badania Wynagrodzeń przeprowadzonego przez portal wynagrodzenia.pl wraz z wp.pl, interia.pl, bankier.pl, pracuj.pl,

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Proces Boloński co oferuje i jak z niego skorzystać? Katarzyna Martowska Zespół Ekspertów Bolońskich

Proces Boloński co oferuje i jak z niego skorzystać? Katarzyna Martowska Zespół Ekspertów Bolońskich Proces Boloński co oferuje i jak z niego skorzystać? Katarzyna Martowska Zespół Ekspertów Bolońskich Uniwersytet Rzeszowski, 18-19.01.2010 Proces Boloński (1999) Stworzenie Europejskiego Obszaru Szkolnictwa

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW Przygotowana dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych Kontakt: Dział Analiz i Raportów Płacowych info@raportplacowy.pl www.raportplacowy.pl +48 12 350 56 00

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY LUTY 2014 R.

MAZOWIECKI RYNEK PRACY LUTY 2014 R. MAZOWIECKI RYNEK PRACY LUTY 2014 R. Na koniec lutego 2014 r. stopa bezrobocia na Mazowszu pozostała na poziomie sprzed miesiąca (11,4%). Jak wynika z informacji publikowanych przez GUS, przeciętne zatrudnienie

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

1 Efektywność podstawowych form aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach programów na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków

1 Efektywność podstawowych form aktywizacji zawodowej realizowanych w ramach programów na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków Analiza efektywności podstawowych form promocji zatrudnienia i aktywizacji zawodowej bezrobotnych i poszukujących pracy finansowanych z Funduszu Pracy w woj. podlaskim w latach 2009-2012 Niniejsze opracowanie

Bardziej szczegółowo

Sytuacja dochodowa gmin województwa lubelskiego w latach 1999 2005

Sytuacja dochodowa gmin województwa lubelskiego w latach 1999 2005 Anna Kobiałka Katedra Ekonomiki i Organizacji Agrobiznesu Akademia Rolnicza w Lublinie Sytuacja dochodowa gmin województwa lubelskiego w latach 1999 2005 Wstęp Województwo lubelskie jest regionem typowo

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2015 I KWARTAŁ 2015 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2015 I KWARTAŁ 2015 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE MAZOWIECKI RYNEK PRACY I KWARTAŁ 2015 I KWARTAŁ 2015 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Na Mazowszu nie pracowało 43,2% ludności w wieku 15 lat i więcej co oznacza poprawę sytuacji w ujęciu rocznym. W województwie

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok WPROWADZENIE System rachunków zdrowia 1 jest międzynarodowym narzędziem

Bardziej szczegółowo

RAPORT O STANIE SEKTORA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE. Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw

RAPORT O STANIE SEKTORA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE. Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw RAPORT O STANIE SEKTORA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Warszawa, 2011 Spis treści Województwo dolnośląskie...3 Województwo kujawsko-pomorskie...6

Bardziej szczegółowo

Rola PO Kapitał Ludzki w budowaniu kadr dla nowoczesnej gospodarki

Rola PO Kapitał Ludzki w budowaniu kadr dla nowoczesnej gospodarki Rola PO Kapitał Ludzki w budowaniu kadr dla nowoczesnej gospodarki Agnieszka Gryzik dyrektor Departamentu Wdrożeń i Innowacji PO Kapitał Ludzki - Szkolnictwo wyższe i nauka Wzmocnienie potencjału dydaktycznego

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

Przychody i koszty działalności dydaktycznej szkół wyższych w Polsce

Przychody i koszty działalności dydaktycznej szkół wyższych w Polsce Aleksandra Pisarska Instytut Zarządzania Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Przychody i koszty działalności dydaktycznej szkół wyższych w Polsce Wstęp W ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym (UPoSW)

Bardziej szczegółowo

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej I N F O R M A C J A o gospodarowaniu środkami w wojewódzkich funduszach ochrony środowiska i gospodarki wodnej w roku 27 Warszawa, maj 28 SPIS TREŚCI:

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA PODMIOTÓW Z KAPITAŁEM ZAGRANICZNYM 1 W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2013 R.

DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA PODMIOTÓW Z KAPITAŁEM ZAGRANICZNYM 1 W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2013 R. URZĄD STATYSTYCZNY W POZNANIU ul. Wojska Polskiego 27/29, 60 624 Poznań Opracowania sygnalne Data opracowania: luty 2015 Kontakt: e mail: SekretariatUSPOZ@stat.gov.pl tel. 61 27 98 200, fax 61 27 98 100

Bardziej szczegółowo

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Krynica - Warszawa - Gdynia 5 września 2013 r. Uwagi wstępne 1. W opracowaniu przeanalizowano

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

B. Gabinet M. Zawadzka Wroclaw University of Economic

B. Gabinet M. Zawadzka Wroclaw University of Economic B. Gabinet M. Zawadzka Wroclaw University of Economic Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na podstawie przedsiębiorstw z branży uprawy rolne, chów i hodowla zwierząt, łowiectwo Słowa kluczowe: zarządzanie

Bardziej szczegółowo

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE stan na koniec październiku 2014r. (na podstawie miesięcznej sprawozdawczości statystycznej z Powiatowych Urzędów Pracy) Nadal spada

Bardziej szczegółowo

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha.

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha. UWAGI ANALITYCZNE UDZIAŁ DOCHODÓW Z DZIAŁALNOŚCI ROLNICZEJ W DOCHODACH OGÓŁEM GOSPODARSTW DOMOWYCH W Powszechnym Spisie Rolnym w woj. dolnośląskim spisano 140,7 tys. gospodarstw domowych z użytkownikiem

Bardziej szczegółowo

Zasady badania opinii pracodawców w Rankingu 2015. metodologia badania

Zasady badania opinii pracodawców w Rankingu 2015. metodologia badania Zasady badania opinii pracodawców w Rankingu 2015 metodologia badania Warszawa, lipiec 2015 Historia badania Ranking Szkół Wyższych przygotowywany jest corocznie od trzynastu lat przez miesięcznik Perspektywy

Bardziej szczegółowo

zmieniające rozporządzenie w sprawie kamiennogórskiej specjalnej strefy ekonomicznej

zmieniające rozporządzenie w sprawie kamiennogórskiej specjalnej strefy ekonomicznej Projekt z 21-03-2012 Wersja 1.1. ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia..2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie kamiennogórskiej specjalnej strefy ekonomicznej Na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI

OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI 3/27/2011 Ewa Kusideł ekusidel@uni.lodz.pl 1 OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI www.kep.uni.lodz.pl\ewakusidel 3/27/2011 Inwestycje i ryzyko na rynku nieruchomości 2 Inwestycja Inwestycja Nakład na zwiększenie lub

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

Zmiany bezrobocia w województwie zachodniopomorskim w I półroczu 2014 roku Porównanie grudnia 2013 i czerwca 2014 roku

Zmiany bezrobocia w województwie zachodniopomorskim w I półroczu 2014 roku Porównanie grudnia 2013 i czerwca 2014 roku WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY W SZCZECINIE Wydział Badań i Analiz Zmiany bezrobocia w województwie zachodniopomorskim w I półroczu 2014 roku Porównanie grudnia 2013 i czerwca 2014 roku Szczecin 2014 Według danych

Bardziej szczegółowo

Wpływ funduszy europejskich perspektywy finansowej 2007-2013 na rozwój społeczno-gospodarczy Polski Wschodniej. Andrzej Regulski 28 września 2015 r.

Wpływ funduszy europejskich perspektywy finansowej 2007-2013 na rozwój społeczno-gospodarczy Polski Wschodniej. Andrzej Regulski 28 września 2015 r. Wpływ funduszy europejskich perspektywy finansowej 2007-2013 na rozwój społeczno-gospodarczy Polski Wschodniej Andrzej Regulski 28 września 2015 r. moduł 1 moduł 2 moduł 3 Analiza zmian społecznogospodarczych

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Na Mazowszu nie pracowało 42,4% ludności w wieku 15 lat i więcej co oznacza poprawę sytuacji w ujęciu rocznym. W województwie

Bardziej szczegółowo

Test wskaźnika C/Z (P/E)

Test wskaźnika C/Z (P/E) % Test wskaźnika C/Z (P/E) W poprzednim materiale przedstawiliśmy Państwu teoretyczny zarys informacji dotyczący wskaźnika Cena/Zysk. W tym artykule zwrócimy uwagę na praktyczne zastosowania tego wskaźnika,

Bardziej szczegółowo

W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce.

W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce. W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce. Mimo, że pozycja kobiet na rynku pracy w Polsce stale się poprawia, to wciąż widoczne

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie Warszawa, dnia 28 listopada 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS BENEFICJENCI ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH W 2013 R. Podstawowe źródło danych opracowania

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Kontakt: e-mail:sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15 faks 22 846 76 67 Data opracowania: 04.07.2014 r. Internet:

Bardziej szczegółowo

OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ GMINY STRZYŻEWICE NA LATA 2013-2018.

OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ GMINY STRZYŻEWICE NA LATA 2013-2018. OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ GMINY STRZYŻEWICE NA LATA 2013-2018. Obowiązek opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej w skrócie WPF wynika z art. 230 Ustawy z dnia 27 sierpnia 2009

Bardziej szczegółowo

Magdalena Dziubińska. Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Magdalena Dziubińska. Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prognoza przychodów ze sprzedaży dla przedsiębiorstwa XYZ z branży 85.4 PKD Magdalena Dziubińska Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu JEL Classification G0 key words: planowanie finansowe, prognoza przychodów,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa SZKOŁY WYŻSZE W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Kontakt: e-mail:sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15 faks 22 846 76 67 Data opracowania: 06.07.2015 r. Internet:

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu.,,Analiza finansowa kontrahenta na przykładzie przedsiębiorstwa z branży 51 - transport lotniczy " Working paper

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu.,,Analiza finansowa kontrahenta na przykładzie przedsiębiorstwa z branży 51 - transport lotniczy  Working paper Anna Mężyk Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu,,Analiza finansowa kontrahenta na przykładzie przedsiębiorstwa z branży 51 - transport lotniczy " Working paper JEL Classification: A10 Słowa kluczowe: analiza

Bardziej szczegółowo

Opis przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Kwilcz na lata 2013-2023

Opis przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Kwilcz na lata 2013-2023 Załącznik Nr 3 do uchwały Rady Gminy Kwilcz z dnia... 2012 r. Opis przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Kwilcz na lata 2013-2023 1. Założenia wstępne Wieloletnia Prognoza Finansowa

Bardziej szczegółowo

Główny Urząd Statystyczny

Główny Urząd Statystyczny Główny Urząd Statystyczny Urząd Statystyczny w Krakowie Opracowanie sygnalne Ośrodek Statystyki Kultury Kraków, wrzesień 2011 r. Wydatki na kulturę w 2010 r. Niniejsza informacja prezentuje wydatki poniesione

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Koszty wypadków przy pracy w przedsiębiorstwach

Koszty wypadków przy pracy w przedsiębiorstwach BEZPIECZEŃSTWO PRACY nauka i praktyka 2/1999, s. 2-4 mgr JAN RZEPECKI Centralny Instytut Ochrony Pracy Koszty przy pracy w przedsiębiorstwach Praca wykonana w ramach Strategicznego Programu Rządowego pn.

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers 10-12 milionów Romów w Europie 6 milionów mieszkających w U E Irlandia Polska Republika Czeska Turcja Populacja społeczności romskiej w liczbach Irlandia Polska

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ Patrycja Zwiech ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 1. Wstęp Polska, będąc członkiem Unii Europejskiej, stoi przed rozwiązaniem wielu problemów.

Bardziej szczegółowo

INSTRUMENTY I METODY RACJONALIZACJI FINANSÓW PUBLICZNYCH

INSTRUMENTY I METODY RACJONALIZACJI FINANSÓW PUBLICZNYCH INSTRUMENTY I METODY RACJONALIZACJI FINANSÓW PUBLICZNYCH REDAKCJA NAUKOWA RENATA PRZYGODZKA Spis treści WSTĘP 7 ROZDZIAŁ 1. (BOGUSŁAW ADAM CHMIELAK) NIEEFEKTYWNOŚĆ PODATKU DOCHODOWEGO OD OSÓB PRAWNYCH

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie - I półrocze 2011 r. -

Sprawozdanie z działalności Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie - I półrocze 2011 r. - Miejski Urząd Pracy w Lublinie ul. Niecała 14, 20-080 Lublin www.mup.lublin.pl Sprawozdanie z działalności Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie - I półrocze 2011 r. - Lublin, wrzesień 2011 Spis treści 1.

Bardziej szczegółowo

Spotkanie informacyjne na temat konkursu na dofinansowanie projektów w ramach Poddziałania 4.1.1 Wzmocnienie potencjału dydaktycznego uczelni

Spotkanie informacyjne na temat konkursu na dofinansowanie projektów w ramach Poddziałania 4.1.1 Wzmocnienie potencjału dydaktycznego uczelni Spotkanie informacyjne na temat konkursu na dofinansowanie projektów w ramach Poddziałania 4.1.1 Wzmocnienie potencjału dydaktycznego uczelni Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki ogłoszonego przez Narodowe

Bardziej szczegółowo

Prywatne nakłady na kształcenie na poziomie wyższym: wysokość, zróżnicowanie, konsekwencje dla spójności społecznej

Prywatne nakłady na kształcenie na poziomie wyższym: wysokość, zróżnicowanie, konsekwencje dla spójności społecznej Prywatne nakłady na kształcenie na poziomie wyższym: wysokość, zróżnicowanie, konsekwencje dla spójności społecznej dr Leszek Wincenciak dr hab. Leszek Morawski Warszawa, 19 października 2015 r. Struktura

Bardziej szczegółowo

Adam Kozierkiewicz JASPERS

Adam Kozierkiewicz JASPERS Adam Kozierkiewicz JASPERS Europa 2020 Flagship initiatives Priorities Targets Digital agenda for Europe Innovation Union Youth on the move Resource efficient Europe An industrial policy for the globalisation

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Education at a Glance 2010 OECD Indicators. Edukacja w zarysie 2010. Wskaźniki OECD. Summary in Polish. Podsumowanie w języku polskim

Education at a Glance 2010 OECD Indicators. Edukacja w zarysie 2010. Wskaźniki OECD. Summary in Polish. Podsumowanie w języku polskim Education at a Glance 2010 OECD Indicators Summary in Polish Edukacja w zarysie 2010. Wskaźniki OECD Podsumowanie w języku polskim Rządy państw OECD starają się tak kształtować politykę, aby podnosić efektywność

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja jakości kształcenia Analityka medyczna - studia podyplomowe

Ewaluacja jakości kształcenia Analityka medyczna - studia podyplomowe 2013/2014 Dział Jakości Kształcenia UM w Lublinie - Biuro Oceny Jakości Kształcenia Spis treści 1. Problematyka i metodologia badań... 3 2. Charakterystyka badanej zbiorowości... 4 3. Satysfakcja słuchaczy

Bardziej szczegółowo

Ranking zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2011r. w powiecie wodzisławskim. Część druga prognostyczna.

Ranking zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2011r. w powiecie wodzisławskim. Część druga prognostyczna. POWIATOWY URZĄD PRACY W WODZISŁAWIU ŚLĄSKIM Ranking zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2011r. w powiecie wodzisławskim. Część druga prognostyczna. Lipiec 2012 1. Wprowadzenie Obowiązek przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

PROBLEMATYKA DECYZJI I KOMPETENCJI FINANSOWYCH OSÓB STARSZYCH W UJĘCIU EKONOMICZNYM

PROBLEMATYKA DECYZJI I KOMPETENCJI FINANSOWYCH OSÓB STARSZYCH W UJĘCIU EKONOMICZNYM PROBLEMATYKA DECYZJI I KOMPETENCJI FINANSOWYCH OSÓB STARSZYCH W UJĘCIU EKONOMICZNYM dr Sylwia Pieńkowska-Kamieniecka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie dr Joanna Rutecka Szkoła Główna Handlowa

Bardziej szczegółowo

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO NOTATKA DOTYCZĄCA SYTUACJI FINANSOWEJ DOMÓW MAKLERSKICH W 2012 ROKU URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, KWIECIEŃ 2013 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI... 2 WSTĘP... 3 I. PODSTAWOWE INFORMACJE O RYNKU DOMÓW

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 60 11 Internet: http://www.stat.gov.pl/krak Informacja sygnalna - Nr 15 Data opracowania

Bardziej szczegółowo

Warszawa ośrodkiem kształcenia na poziomie wyższym. Małgorzata Podogrodzka. Uwagi wstępne

Warszawa ośrodkiem kształcenia na poziomie wyższym. Małgorzata Podogrodzka. Uwagi wstępne Warszawa ośrodkiem kształcenia na poziomie wyższym STRESZCZENIE Artykuł zawiera opis zmian w czasie liczby i struktury osób uczących się w szkołach wyższych według płci, własności szkoły, trybu studiowania

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Płaca minimalna w krajach unii europejskiej Spośród 28 państw członkowskich Unii Europejskiej 21 krajów posiada regulacje dotyczące wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo