UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH"

Transkrypt

1 UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH WYDZIAŁ FILOLOGICZNY PIOTR JELEŚNIAŃSKI REWITALIZACJA NADZIEJE CZY ZŁUDZENIA? PROBLEMY PRZEKSZTAŁCEŃ KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO NA GÓRNYM ŚLĄSKU POD KIERUNKIEM: PROF. ZW. DR HAB. EWA KOSOWSKA KATOWICE

2 Oświadczenie autora pracy Świadomy odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami. Wyrażam zgodę na udostępnienie niniejszej pracy dla celów naukowobadawczych. Piotr Jeleśniański, Katowice,

3 Spis treści Wstęp... 4 Rozdział I: Kraina węgla i stali... 8 I.1. Rewolucja przemysłowa w Anglii... 8 I.2. Wycinki z dziejów górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku I.3. Górny Śląsk w granicach Prus I.4. Górny Śląsk w polityce władz PRL ( ) Rozdział II: W poszukiwaniu poprzemysłowej tożsamości II.1. Zmiany w gospodarce światowej w drugiej połowie XX wieku II.2. Problemy rewitalizacji miast, terenów i obiektów poprzemysłowych II.3. Krajobraz kulturowy Górnego Śląska Rozdział III: Nowe funkcje i kierunki rozwoju. Zagłębie Ruhry a Górny Śląsk III.1. Dziedzictwo przemysłowe za granicą III.2. Dziedzictwo przemysłowe w Polsce Rozdział IV: Poprzemysłowa rzeczywistość w oczach mieszkańców Górnego Śląska IV.1. Górny Śląsk zmiany w krajobrazie, miastach i środowisku IV.2. Zakłady i obiekty przemysłowe w świadomości mieszkańców górnośląskich miast IV.3. Rewitalizacja, przekształcenia, adaptacje kontynuacja czy negacja? Zakończenie Bibliografia Aneks Ilustracje

4 Wstęp Górny Śląsk jest regionem o zróżnicowanym krajobrazie. Jednakże tym, co w głównej mierze stanowi wyznacznik jego kulturowej odrębności, jest krajobraz ukształtowany wskutek zachodzących na przestrzeni XIX i XX wieku procesów industrializacyjnych, który dziś, ze względu na zasadnicze zmiany w sferze polskiej gospodarki i ustanie produkcji w większości zakładów, określany jest mianem poprzemysłowego. Wacław Olszewicz, międzywojenny działacz Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, w 1936 roku opisując ową różnorodność, na którą składały się wielkie skupienia i wieś, kopalnie węgla, huty, fabryki chemiczne, a równocześnie stare drewniane kościółki wśród setki lat liczących dębów czy buków, nowoczesna technika i odwieczna przyroda 1, jednocześnie pytał: Być w Katowicach, a nie widzieć kopalni lub huty? Zwłaszcza gdy to trudności nie przedstawia, a tych kopalń lub hut pod dostatkiem. Kopalnie węgla imponują swą wysoką sprawnością techniczną, grubością swoich pokładów, tajemniczością, w jakiej zdaje się pracować «pieron» górnośląski. Huty żelaza w Nowym Bytomiu, w Hajdukach, w Chorzowie, w Świętochłowicach itd., huty cynku w Lipinach, w Szopienicach, w Wełnowcu godne są zwiedzenia jako ogromne, po kilka tysięcy robotników zatrudniające, kompleksy przemysłowe, mające skomplikowane i bujne życie, ruch ogromny ludzi i materiałów. A kto nie ma czasu na zwiedzenie kopalni lub huty, przynajmniej pojedzie do Chorzowa i z rynku, niech obok pomnika Powstańca Śląskiego przejdzie na wiadukt nad torem kolejowym: zobaczy w środku miasta stalownię huty Piłsudski (dawniej Królewskiej ), dźwigi, z wielkim hałasem przenoszące złom z pomocą magnesów i piece martenowskie bijące silnym do białości ogniem. Ten barwny widok, to nieustanne tempo pracy, to jakby miniatura życia «Czarnego Śląska» W. Olszewicz, W województwie śląskim, Pion, Warszawa 1936 z. 27, w: Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, Katowice 1981, s Tamże, s

5 Opierając się na owej miniaturze życia Czarnego Śląska, powiedzieć można, iż zyskiwała ona nową nazwę wraz z kolejną zmianą dziejową. Proces produkcji trwał tam ciągle, lecz różne znaczenia nadawano mu w hucie Królewskiej, w hucie Piłsudski i w końcu w hucie Kościuszko, gdzie robotnik włączał swój ofiarny trud w wysiłek całego narodu rozbudowując przemysł, gdy Ludowa Ojczyzna zapewniła mu pracę, chleb i spokój o dzień jutrzejszy 3. Wraz z kolejną zmianą, którą przyniósł rok 1989, nazwa pozostała, ale wkrótce zniknął polecany przez Wacława Olszewicza widok. Nowa rzeczywistość nie była już tajemniczym światem pracy pierona górnośląskiego oraz przemysłowym sercem Polski Ludowej, lecz największym poprzemysłowym śmietnikiem Europy [...], połową ekologicznych i zdrowotnych problemów kraju, połową kłopotów związanych z restrukturyzacją wielkiego przemysłu. Górny Śląsk stał się regionem, który powinno się ogrodzić, postawić tablice z napisem «Uwaga! Wielkoprzemysłowy skansen Europy» i pokazywać ku przestrodze 4. Samo zjawisko upadku i opuszczania zakładów przemysłowych wpisane jest w typowe cykle ich funkcjonowania, na które składają się: fazy powstania, ekspansji, dojrzałości, upadku, a następnie: fazy modernizacji, przekształcania, rewitalizacji lub rozbiórki. Jednakże ze względu na gwałtowność, z jaką następowały zmiany gospodarcze w kraju, cykle te uległy gwałtownemu skróceniu, a upadek całych gałęzi przemysłu tradycyjnego spowodował, że liczba opuszczonych obiektów i terenów poprzemysłowych zaczęła zwiększać się w skali masowej 5. Pozostawianie rozległych, zdegradowanych terenów bez żadnych pomysłów na ich ponowne zagospodarowanie przestrzenne, wyburzanie części charakterystycznych dla krajobrazu kulturowego obiektów oraz porzucanie ich w wielu przypadkach na przysłowiową pastwę losu uwydatniało urbanistyczny chaos, dopełniany dodatkowo pogarszającym się stanem starych, przyzakładowych osiedli oraz całych dzielnic, objętych w dużym stopniu bezrobociem. Część zlokalizowanych na obszarze aglomeracji górnośląskiej zakładów i obiektów przemysłowych można określić mianem świadków ciągłości kulturowej regionu i stanowią one jego specyficzne dziedzictwo. Poprzez termin dziedzictwo przemysłowe, zgodnie z definicją, którą posługuje się Międzynarodowy Komitet Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego, rozumie się materialne świadectwo działalności J. Bergerowa, Chorzów - miasto niespokojne, Chorzów 1955, s. 3. J. Dziadul, Sprzątanie śmietnika Europy, Polityka 1995 z. 41, s. 16. B. Wowrzeczka, Przekształcenia zakładów przemysłowych współczesne tendencje, w: Architektura przemysłowa i zabytki techniki na Śląsku w dobie restrukturyzacji, Katowice 2000, s

6 człowieka związane z wytwórczością, produkcją i techniką. Są to budowle wraz z ich wyposażeniem, urządzenia i instalacje, zespoły fabryczne i założenia urbanistyczne miast przemysłowych. Są to również miejsca i krajobrazy związane z działalnością o charakterze przemysłowym. Szczególna wartość tych miejsc i obiektów techniki dla zrozumienia dziejów rozwoju cywilizacji uzasadnia celowość ich dokumentowania, prowadzenia badań naukowych, także udostępniania ich do zwiedzania 6. Praktykowanym w państwach Europy Zachodniej działaniem, skoncentrowanym na rozwiązywaniu problemów (m. in. bezrobocie, bieda, brak perspektyw dla osób zatrudnionych do tej pory w zlikwidowanych branżach przemysłowych), które przyniosły ze sobą zmiany w obrębie światowej gospodarki w drugiej połowie XX wieku, przy jednoczesnym wykorzystaniu kulturowego potencjału opuszczonych obiektów przemysłowych, jest proces określany mianem rewitalizacji. Scharakteryzować można go jako sekwencję planowych działań mających na celu ożywienie gospodarcze oraz zmianę struktury przestrzennej i funkcjonalnej zdegradowanych obszarów miasta [...], oraz proces naprawczy dotyczący przestrzeni miejskiej, polegający przede wszystkim na wprowadzeniu do zniszczonego, «martwego» obszaru miasta również innych niż tradycyjnie tu występujące funkcji z jednoczesnym przekształceniem istniejącej formy przestrzennej, poprzez wznoszenie nowej zabudowy oraz modernizację i adaptację części znajdujących się tu obiektów na potrzeby nowego sposobu użytkowania 7. Zasadniczym celem niniejszej pracy była próba określenia miejsca, jakie zajmują wartości materialne i niematerialne starych struktur poprzemysłowych w świadomości trzech pokoleń osób zamieszkujących wybrane górnośląskie miasta. Próbowano również odpowiedzieć na pytanie, jakie znaczenie ma dla nich ochrona dziedzictwa przemysłowego, będącego od dwóch wieków nadrzędnym składnikiem krajobrazu kulturowego regionu, a także starano się zbadać potencjalne oczekiwania i stosunek mieszkańców do rewitalizacji obiektów poprzemysłowych. Zagadnienia te przedstawione zostały w kontekście rozwoju przemysłu na Górnym miastotwórczych, oraz Śląsku, będącego przykładów jednym rewitalizacji z głównych dziedzictwa czynników przemysłowego w Zagłębiu Ruhry. 6 7 Polski Komitet TICCIH, w: (stan ). S. Kaczmarek, Rewitalizacja terenów poprzemysłowych. Nowy wymiar w rozwoju miast, Łódź 2001, s

7 Sama rewitalizacja związana jest nie tylko z infrastrukturą, ale przede wszystkim z tworzeniem odpowiednich warunków do poprawy sytuacji bytowej społeczności żyjących na rewitalizowanych obszarach poprzez wytworzenie nowych relacji funkcjonalno-przestrzennych z otoczeniem. Dlatego podjęto także próbę dotarcia do dawnych oraz określenia dzisiejszych relacji i stosunku mieszkańców do obecnych przez długi czas w krajobrazie starych zakładów i obiektów przemysłowych. Uznano to za zasadne, gdyż istotą rewitalizacji są również przemiany jakościowe: podniesienie statusu, zmiana sposobu postrzegania co wiąże się tym samym z denotacją i konotacjami symbolicznymi oraz roli jaką obszary i znajdujące się w ich obrębie struktury przemysłowe pełniły do tej pory w przestrzeni miasta. 7

8 Rozdział I: Kraina węgla i stali I.1. Rewolucja przemysłowa w Anglii Koła zębate wielkiej rewolucji przemysłowej ruszyły w Anglii, w drugiej połowie XVIII wieku. Proces ten, będący całokształtem przemian technologicznych, ekonomicznych i społecznych, przejawiający się głównie w przejściu z rękodzielniczej produkcji manufaktur na drogę zmechanizowanej produkcji fabrycznej 8, używając terminologii Alvina Tofflera, nadał bieg drugiej fali industrializmowi, czyli szeregowi wszechstronnych przeobrażeń, które ugruntowały nadejście nowej cywilizacji cywilizacji przemysłowej. Dotychczasowy, ukształtowany w wyniku liczonego w tysiącach lat okresu rozlewania się pierwszej fali, rolniczy etap w dziejach ludzkości został zachwiany tak gwałtownie, że terminem najlepiej określającym charakter dokonującej się transformacji jest słowo rewolucja. Druga fala, która od tego momentu nabiera coraz szybszego tempa, nie tylko stworzyła dla milionów ludzi nową rzeczywistość, ale również narzuciła im całkowicie nowy sposób myślenia o tej rzeczywistości 9. W Anglii wielki zwrot zapoczątkowały zmiany w obrębie przędzalnictwa. Wynalezione przez Johna Kaya w 1733 roku mechaniczne czółenko umożliwiające dwukrotne zwiększenie wydajności pracy tkacza, zaczęto stosować powszechnie około 1760 roku. Owocem poszukiwań nowych rozwiązań technologicznych była Spinnig Jenny automatyczna maszyna przędzalnicza, opracowana przez Jamesa Hargreavesa w 1764 roku oraz napędzana silnikiem wodnym przędzarka Richarda Arkwrighta opatentowana w roku Ostatnim rewolucyjnym etapem, który zdecydował o przekształceniu manufaktur tkackich w nowoczesne, zmechanizowane fabryki włókiennicze było skonstruowanie w 1779 roku udoskonalonej, opartej o dwa powyższe wzory, maszyny przędzalniczej Samuela Cromptona, a w roku 1787 krosna mechanicznego Edmunda Cartwrighta. Spoglądając na przedstawioną w tak wielkim 8 9 A. Jezierski, S. M. Zawadzki, Dwa wieki przemysłu w Polsce. Zarys dziejów. Warszawa 1966, s A. Toffler, Trzecia fala, tłum. E. Woydyłło, Warszawa 1997, s

9 skrócie historię jednej z gałęzi przemysłu lekkiego jaką jest włókiennictwo, zaobserwować można, jak niewielki okres czasu zajęła budowa nowej rzeczywistości, czy mówiąc językiem Tofflera jak szybko nadeszła przyszłość. Niecałe trzydzieści lat wystarczyło, aby kilkudziesięciokrotnie zwiększyć wydajność w tkactwie, a przede wszystkim zupełnie zreorganizować dotychczasowy system rękodzielniczej pracy poprzez przejście na tanią produkcję fabryczną. Najbardziej charakterystycznym etapem angielskiej rewolucji przemysłowej, przypadającym na lata , jest formowanie się wielkiego przemysłu, związanego z przejściem na mineralne, nieodnawialne źródło energii węgiel kamienny, oraz ze sztandarowym, emblematycznym dla epoki wynalazkiem Jamesa Watta maszyną parową. Opatentowana w 1768 roku, a zastosowana w hutnictwie w 1776, zapoczątkowała swoistą reakcję łańcuchową. Nowa technologia wymagała bowiem o wiele większej ilości energii cieplnej niż można było otrzymać z dotychczas używanego drewna i węgla drzewnego, więc zwiększające się potrzeby opałowe zaczęto zaspokajać węglem kamiennym, którego wydobycie na szeroką skalę umożliwiło dopiero zastosowanie w górnictwie maszyn parowych, skutecznie odwadniających kopalnie i zapewniających znacznie lepszą wentylację. Siła pary wodnej znajduje praktyczne zastosowanie tam, gdzie już nie wystarczały muskuły ludzkie i siły zwierzęce 10, a największy dotychczas problem tej gałęzi przemysłu stanowiły wody podziemne, nieustannie zalewające szyby, uniemożliwiając dotarcie do głębokich, bogatych pokładów. Przejście na nowy typ paliwa pozwoliło w konsekwencji na stopniowe zwiększanie objętości kotłów i co się z tym nierozerwalnie wiąże zwiększanie całkowitej mocy silników parowych. Należy jednak w tym momencie podkreślić, że rozwój i użycie urządzeń mechanicznych w przemyśle było ściśle powiązane z przemianami gospodarczymi kraju. Tom Kemp, autor Industrializacji w XIX-wiecznej Europie pisze, że zastosowanie urządzeń o napędzie mechanicznym było rewolucyjne tylko w przypadku produkcji towarów, na które istniał już wzrastający zbyt lub mógł znaleźć się w miarę, jak spadały koszty i ceny. Sam wynalazek mechaniczny nie wystarczał, bez względu na to, jak genialny był to pomysł. Prototypy fabryki wyposażonej w maszyny napędzane energią mechaniczną (zwykle wodną) pojawiły się w wielu dziedzinach przed rewolucją przemysłową. 10 J. Piernikarczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. I, Katowice 1933, s

10 Jednak zbyt na to, co one produkowały, i ich ogólny wpływ na gospodarkę były zawężone tak długo, jak długo ograniczały się one albo do kosztownych artykułów zbytku, albo towarów, które stanowiły tylko małą część produkcji globalnej 11. Gwałtowny rozwój górnictwa angielskiego w końcu XVIII wieku spowodowany był również coraz większym zapotrzebowaniem energetycznym hutnictwa, w którym upowszechniły się już nowe, technologiczne metody wytopu i obróbki żelaza. Jedną z nich było zastosowanie maszyny parowej do poruszania miechów hutniczych, co znacznie zwiększyło siłę dmuchu, niezbędną w wydajnej pracy wielkich pieców opalanych koksem otrzymywanym z węgla kamiennego. Dla kształtującej się nowej cywilizacji przemysłowej i przekształceń w obrębie środowiska, bardzo ważną konsekwencją użycia wynalazku Watta było uniezależnienie lokalizacji hut od rzek źródeł energii wodnej, poruszającej do tej pory miechy dymarek i młoty dawnych kuźnic. Nie była to jednak pierwsza, poważna w dziejach hutnictwa zmiana, bowiem same kuźnice na przestrzeni XVI i XVII wieku ulegały znacznym postępom. Mianowicie, wobec powiększania rozmiarów pieców dymarskich i podnoszenia panującej w nich temperatury zaczęto otrzymywać płynne żelazo, które po ostygnięciu okazywało się silnie nawęgloną, kruchą i twardą surówką. Początkowo nie potrafiono znaleźć dla niej zastosowania i uważano ją za produkt zupełnie bezużyteczny. Okazało się jednak, że nadaje się ona do wykonywania odlewów, m.in. do odlewania dział i kul armatnich, następnie zaś zaczęto z niej wytwarzać stal przez częściowe odwęglenie w piecu fryszerskim. W ten sposób piece dymarskie przekształciły się w wielkie piece, w których przetapiano rudę przy użyciu węgla drzewnego i topników. Wielki piec dostarczał z kolei surówki dla kilku fryszerek. W porównaniu z kuźnicą wielki piec oznaczał dalsze zwiększenie produkcji żelaza oraz znacznie lepsze wykorzystanie węgla i zwiększenie procentu żelaza uzyskiwanego z rudy 12. Jednak pomimo tych usprawnień produkcja uzależniona była w dalszym ciągu od siły wodnej i związanej z nią sezonowością, co definitywnie zmienia w ostatnim trzydziestoleciu XVIII wieku maszyna parowa. Erę masowej produkcji żelaza umożliwia dodatkowo nowa konstrukcja pieca do rafinacji surówki żelaza nazywanego pudlarskim, oraz zastąpienie procesu kucia stali walcowaniem. Mechanizacja przemysłu i związane z nią zmiany technik produkcji, a także koncentracja zakładów tworzących z czasem wielkie T. Kemp, Industrializacja w XIX-wiecznej Europie, tłum. L. Garczyński, Wrocław 1998, s. 33. Zarys dziejów hutnictwa i naukowo-technicznych stowarzyszeń hutniczych, Katowice

11 okręgi przemysłowe, stały się czynnikiem przyspieszającym w ogromnym stopniu procesy urbanizacyjne i rozwój miast. Przykładowo angielski Manchester zanotował w ciągu dwudziestu ośmiu lat ( ) przyrost ludności wynoszący prawie 300% około mieszkańców w 1772 roku i w Zmniejszenie odległości między miastami spowodowane rozwojem kolei żelaznej doprowadza do tego, że liczba mieszkańców Manchesteru w 1851 roku zbliża się do Wiek żelaza i maszyn, węgla i pary zmienia także istniejącą strukturę społeczną, w której lud składający się z robotników maszynowych musi być inny od ludu pracującego ręcznie 13. Tym samym pojawia się coraz liczniejsza klasa robotników, zamieszkująca w powstających wokół zakładów przemysłowych osiedlach, przekształcających się z czasem w całe dzielnice, charakteryzujące się odmienną kulturą, nadbudowaną w dużej mierze na dawnej kulturze chłopskiej. Na przeciwnym biegunie znajduje się przemysłowa burżuazja, natomiast na znaczeniu tracą rzemieślnicy, chłopi i wielcy właściciele ziemscy. Zupełnej zmianie ulega także organizacja społeczna: produkcja przeniosła się z pola do fabryki, skończyła się wspólna praca wszystkich członków rodziny jako jednostki gospodarczej. Robotnicy musieli bez reszty oddać się do dyspozycji fabryki, toteż inne ważne funkcje rodziny zostały rozparcelowane między nowe, wyspecjalizowane instytucje. Edukacją dzieci zajęły się szkoły. Opieką nad ludźmi starymi przytułki i domy starców. A nade wszystko nowe społeczeństwo musiało być mobilne; potrzebni byli robotnicy, którzy za pracą przenosili się z miejsca na miejsce 14. Ustaliła się nowa architektura cywilizacji, na którą składała się spotęgowana mocą maszyn technosfera, przysparzająca i rozdzielająca bogactwa; socjosfera, która za pomocą tysięcy powiązanych ze sobą organizacji, przydzielała jednostkom różne role do odegrania w systemie, oraz infosfera kierująca informacjami niezbędnymi do prawidłowego funkcjonowania całego systemu 15. Przyjmuje się, że rewolucja przemysłowa w Anglii miała charakter klasyczny i stanowiła pewien gotowy do naśladowania wzór dla innych państw. Transformacje, jakie zaszły w wielu z nich, powtórzyły się, jednakże ich przebiegi były dość zróżnicowane, na co wpływ miały w większości odmienne warunki naturalne, J. Piernikarczyk, Historja górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. I, Katowice 1933, s A. Toffler, Trzecia fala, tłum. E. Woydyłło, Warszawa 1997, s. 68. tamże, s

12 ekonomiczne i polityczne. I.2. Wycinki z dziejów górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku Gwałtowny rozwój i formowanie się wielkiej aglomeracji przemysłowo-miejskiej Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, historycznie lokuje się pomiędzy pierwszą a drugą połową XIX wieku. Jednakże faza wstępna i pierwsze zwiastuny rewolucji przemysłowej przypadają w przybliżeniu na lata , w czasie których zaobserwować można systematyczne postępy i wdrażanie nowych rozwiązań technologicznych tworzących swojego rodzaju filary późniejszej, silnej koncentracji przestrzennej przemysłu. 21 września 1796 roku jest datą uruchomienia pierwszego na kontynencie europejskim (poza Anglią) wielkiego pieca opalanego koksem, zbudowanego w rządowej hucie żelaza w Gliwicach. Pierwsze uruchomienie gliwickiego pieca zakończyło się niepowodzeniem, a po naprawie na przemian pracował i zamarzał. Jego awaryjność wynikała po pierwsze z niezbyt dobrej konstrukcji, po drugie, z niskiej jakości koksu, a po trzecie w końcu z zastosowania zacofanej metody dmuchu. Użycie źródła energii wodnej w nowoczesnym procesie metalurgicznym uniemożliwiało wytworzenie odpowiedniego ciśnienia, niezbędnego do otrzymania wystarczająco wysokiej temperatury, wymaganej dla procesów wytopu z zastosowaniem koksu. Pomimo takiego obrotu spraw i braku niedostatecznej mocy produkcyjnej, ulokowany nad Kłodnicą piec stał się bodźcem dla rozwoju górnośląskiego hutnictwa. Powstały dysonans starego i nowego jednocześnie kończy w dziejach Górnego Śląska pewną epokę i rozpoczyna kolejną. Historia górnośląskiego górnictwa i hutnictwa aż do drugiej połowy XVIII wieku pełna jest momentów rozkwitu, upadków i zmian punktów ciężkości na ówczesnej mapie. Przytaczając słowa Danuty Molendy, dynamikę tych zmian można wyjaśnić tym, że prymitywizm techniczny i wybieranie tylko najbogatszych partii złóż decydowały o niskich kosztach produkcji i dużych zyskach, osiąganych przy niewielkich nakładach techniczno-finansowych. Dlatego tempo eksploatacji, a często i jej rozmiary, były zwykle największe w początkach istnienia każdego ośrodka 12

13 górniczego [...]. Rozproszenie i nieregularność okruszcowania sprawiły, że wiele punktów eksploatacji funkcjonowało krótko, po szybkim rozwoju równie szybko zanikało, a górnicy przenosili się w inne okolice 16. Najstarszym, datowanym na 1136 rok, terenem eksploatacyjnym były okolice Bytomia, który do połowy XIV wieku stanowił ważny ośrodek związany z handlem oraz wydobyciem srebra i ołowiu. W wieku XV-XVI na znaczeniu zyskują Tarnowskie Góry, stając się najważniejszym ośrodkiem górnictwa kruszcowego na Górnym Śląsku 17. Uwaga górnictwa kruszcowego skierowana była głównie na wydobycie srebra i ołowiu, a węglem kamiennym jeszcze się nie interesowano ponieważ zapotrzebowanie opałowe społeczeństwa bez problemu zaspokajały drewno oraz węgiel drzewny, pozyskiwane z dostępnych ówcześnie wielkich obszarów leśnych. Poza tym zaznaczyć trzeba, iż całkowite potrzeby energetyczne ówczesnej cywilizacji nie były w żadnym stopniu tak wysokie, jak w przededniu i właściwym okresie rewolucji przemysłowej, która doprowadziła wręcz do rabunkowej gospodarki zasobami środowiska. W tym czasie funkcje górnika i hutnika były praktycznie ze sobą zespolone. Nie istniała wyraźna granica i podział specjalności w zakresie tych zawodów rudnik łączył w swojej osobie praktykę i znajomość pracy górnika, hutnika i kowala, a sama ruda, jak określano średniowieczne zakłady dymarskie, składała się z kopalni kruszcu oraz całości znajdujących się w jej pobliżu warsztatów związanych z ówczesną produkcją żelaza18. Rozdział zawodowy i podział na rzemieślnicze specjalizacje kowalską, odlewniczą, konwisarską czy ludwisarską, zorganizowane z czasem w cechy, rozpoczął się pomiędzy XII a XIV wiekiem, kiedy następuje mechanizacja i zwiększenie mocy produkcyjnej zakładów dymarskich. Wraz z zastosowaniem koła wodnego do poruszania zarówno miechów jak i młotów przekuwających żelazo, rudy będące małymi warsztatami przekształcają się w kuźnice, których rozwój trwa od XV wieku aż do wojny trzydziestoletniej (1618 r.). Społeczny status górnika w XII-XVI w. W epoce feudalnej, zanim wyodrębnił się zawód górnika, w kopalniach pracowali D. Molenda, Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląsko-krakowskich do połowy XVI wieku, 1963, s J. Piernikarczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. I, Katowice Zarys dziejów hutnictwa i naukowo-technicznych stowarzyszeń hutniczych, Katowice

14 zbrodniarze, złodzieje i jeńcy. Jednak z czasem, władcy zaczęli powierzać prowadzenie i zarządzanie kopalniami osobom prywatnym, objętym przywilejem wolności górniczej i wykonujących zawód górnika zgodnie z narzuconą regulacją prawną. Opierała się ona na oddzieleniu prawa do użytkowania wnętrza ziemi od prawa użytkowania jej powierzchni. Dysponowanie wnętrzem ziemi wraz z jej bogactwami mineralnymi należało do monarchy, który na tej podstawie mógł organizować wydobycie kruszców i czerpać z nich zyski przy jednoczesnym ograniczaniu praw właściciela danego gruntu19. Prawo to określane było mianem regale górniczego, a jego zakres zależał od zakresu władzy monarchy. Wraz z rozwojem i przemianami w obrębie eksploatacji, posiadacz regale zrzekał się od górników feudalnych obciążeń i świadczeń, zapewniał użytkowanie lasów, rzek, dróg, często zwalniał od ceł, minimalizując tym samym swój wkład w koszta eksploatacji, ale jednocześnie otrzymywał ponad 10% dochodów w postaci części gotowego produktu 20. Zaś producenci, czyli pojedynczy górnicy, aby sprostać wymaganiom, które niosły ze sobą walka z wodami podziemnymi, zaopatrywanie kopalń w niezbędne materiały, kwestie transportu urobku oraz niebezpieczne warunki pracy, zaczęli łączyć się w większe grupy produkcyjne nazywane gwarectwami, które pierwotnie opierały się na współpracy równych sobie udziałowców, chcących ułatwić sobie eksploatację. Stopniowo gwarectwa zaczęły przekształcać się w spółki skupione w rękach bogatych, posiadających najwięcej udziałów gwarków, tylko finansujących oraz zarządzających produkcją i górnikami-robotnikami, pracującymi bezpośrednio przy złożu. W spółkach takich coraz większą rolę odgrywał kapitał, wymagany w celu pokrycia wzrastających nieustannie kosztów eksploatacji, które wymuszał montaż drogich urządzeń odwadniających, umożliwiających wydobycie kruszców na głębszych poziomach21. Początkowo górnikiem mógł zostać każdy chętny nie posiadający większych umiejętności w tym kierunku, ponieważ eksploatowanie płytkich pokładów metodą odkrywkową nie sprawiało jeszcze większych trudności. W momencie, gdy eksploatacja zaczęła przenosić się coraz głębiej, pociągnęła za sobą nowe problemy, wymuszające zdecydowanie bardziej fachowe rozwiązania. W ten sposób zaczęła wykształcać się nowa warstwa społeczna, specjalizująca się w górnictwie, które z D. Molenda, Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląsko-krakowskich do połowy XVI wieku, Wrocław 1963, s Tamże, s K. Popiołek, Historia Śląska: od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972, s

15 czasem wymagało od parających się nim osób konkretnej i fachowej wiedzy. Górnicy na przełomie XII i XIII wieku stali się więc cenną grupą ludzi, o których zabiegali władcy, pragnący zapewnić sobie zysk z wydobycia kruszców. Skuteczną metodą nakłaniania górników do prowadzenia wydobycia na konkretnym terenie było nadawanie im szeregu przywilejów, zapewniających wysoką pozycję w hierarchii społecznej. Górnicy mieli przede wszystkim prawo do dowolnego przemieszczania i osiedlania się, poszukiwania oraz eksploatacji złóż. W bardzo wielu przypadkach zwolnieni byli z opłat i ceł za przewóz swych dóbr, produktów potrzebnych kopalniom oraz osiedlom i miastom górniczym, a jednym z najważniejszych przywilejów było podleganie odrębnemu prawodawstwu (tak długo jak zajmowali się górnictwem) i tym samym niezależność od lokalnej władzy administracyjno-sądowej. Z racji wykonywanego zawodu nie ponosili innych opłat poza olborą, czyli przymusową opłatą należną władcy za odstąpienie prawa do eksploatowania kruszców. Dodatkowo, w miejscu prowadzenia poszukiwań lub wydobycia mogli korzystać za opłatą, a czasem i za darmo, z lasów, wód, pastwisk i łąk22. Koniec XV i pierwsza połowa XVI wieku to okres, w którym coraz powszechniejszym zjawiskiem było łamanie i ograniczanie zarówno ekonomicznych, jak i społecznych przywilejów górników oraz naruszanie ich autonomii sądowoadministracyjnej23. W wielu rejonach, w tym i na Górnym Śląsku, eksploatacja odbywała się w dużej mierze na ziemiach należących do szlachty, która często nie respektowała nadanych górnikom praw i przywilejów. Można chyba powiedzieć, że XVI-wieczny górnik był dla tej warstwy społecznej przysłowiową solą w oku, bo jak zostało już powiedziane, poddany prawu górniczemu był wolny, mógł swobodnie przybywać i odchodzić z kopalń, a początkowo bezpłatnie użytkować szlachecką ziemię nie podlegając władzy jej właściciela. Pomimo prób odgórnej regulacji prawnej, zawieraniu w latach umów z poszczególnymi szlachcicami, a także wypracowanie szerszej umowy, na mocy której szlachcic w zamian za udział w olborze książęcej, w wysokości czwartej jej części, miał zezwalać na swobodną eksploatację, zapewniać górnikom odpowiednie warunki i opiekę, udostępnić za «umiarkowaną» opłatą drzewo i wodę. Osiedlający się na ziemi szlachcica górnicy D. Molenda, Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląsko-krakowskich do połowy XVI wieku, Wrocław tamże, s

16 opłacać mieli czynsze od pól, zabudowań, a nawet stawianych hut na rzecz szlachcica oraz w podlegać mu w sprawach nie związanych z górnictwem, natomiast we wszelkich sprawach eksploatacji wyłącznie prawu górniczemu 24, szlachta w dalszym ciągu, choć już mniejszym stopniu, utrudniała, a czasem wręcz uniemożliwiała górnikom swobodną eksploatację. W drugiej połowie XVI wieku górnictwo kruszcowe zaczyna podupadać, a przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka. Jedną z nich był brak odpowiedniego poziomu technologicznego urządzeń wykorzystywanych w kopalniach. Najpoważniejszą i niemożliwą do pokonania na tym etapie rozwoju przeszkodą były wody podziemne, które zalewały głębokie, bogate pokłady cennych rud. Próby odwadniania kopalń przy pomocy ówczesnych maszyn nie dawały spodziewanych rezultatów, a koszty wydobycia drastycznie przez to wzrastały, więc tym samym było coraz mniej chętnych osób, zainteresowanych lokowaniem kapitału w tę gałąź produkcji. Kolejną przyczyną, która miała niekorzystny wpływ na rozwój górnictwa kruszcowego, było omawiane już zjawisko łamania i ograniczania ekonomicznospołecznych przywilejów górników. Pogarszająca się kondycja XVI-wiecznego górnictwa upatrywana jest także w powiększającej się coraz bardziej przepaści pomiędzy wzbogacającymi się gwarkami, a pracującymi dla nich górnikami, redukowanymi powoli do roli siły roboczej oraz w tak zwanym forlegerstwie, czyli zadłużaniu się gwarka u wierzyciela szlachcica, kupca lub mieszczanina posiadającego coraz więcej udziałów w gwarectwach w celu pokrycia wydatków eksploatacyjnych, spłacanych później z dochodów uzyskanych z wydobycia. Tego rodzaju system powodował coraz większe uzależnienie drobnych producentów od wierzycieli i blokował możliwość ich współdziałania. Zadłużony gwarek dążył do jak najszybszego spłacenia swojego długu, a to skłaniało go do ograniczenia inwestycji rozwojowych do niezbędnego minimum. Postawa ta rozpowszechniła rabunkową gospodarkę złożami, a także, poza wyjątkami, całkowicie zminimalizowała rozwój górnictwa 25. Ponowne ożywienie i poważny rozwój, zarówno górnictwa, jak i hutnictwa w nowej formie, będącej konsekwencją zapoczątkowanej w Anglii D. Molenda, Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląsko-krakowskich do połowy XVI wieku, Wrocław 1963, s K. Martin, Techniczne i socjo-bytowe aspekty wydzielenia i wyodrębnienia zawodu górniczego między XIII a XVI wiekiem, Wrocław 2006 (na prawach maszynopisu), w: Strona studenckiego Koła Naukowego Górnik, (stan ). 16

17 rewolucji przemysłowej, rozpoczyna się w drugiej połowie XVIII wieku wraz z pruską administracją. I.3. Górny Śląsk w granicach Prus Przełom XVIII i XIX wieku przynosi szereg przeobrażeń w górnictwie i hutnictwie, których inicjatorem było państwo pruskie, obejmujące Śląsk we władanie w 1742 roku. Zanim na dobre rozpoczął się czas państwowych inwestycji, na obszarze Górnego Śląska istniało kilka małych, prywatnych kopalń węgla kamiennego, w tym uznawane za najstarsze Błogosławieństwo Emanuela ( Emannuelssegen, później Murcki ) w Murckach, otwarta w 1769 roku i należąca do księcia pszczyńskiego Friedricha Erdmanna Anhalt-Cöthen oraz Brandenburg w Rudzie Śląskiej, nadana w 1770, znajdująca się w rękach barona Karla Franza von Stechow. Ponadto na terenie Szarleju działała kopalnia galmanu, na którego wydobycie, jej właściciel Georg von Giesche, a później jego spadkobiercy, posiadali monopol od 1704 roku. Jednakże jak pisał w 1936 roku Józef Piernikarczyk, za początek nowożytnego, górnośląskiego górnictwa węglowego uważać należy dopiero czas, kiedy państwo pruskie otwarło na własny rachunek kopalnie węgla pod Zabrzem, Łagiewnikami i Chorzowem. Fiskalna kopalnia Luizy w Zabrzu miała zaopatrywać sąsiednią nowo założoną hutę w Gliwicach w węgiel. Kopalnia ta miała też dostarczać węgla maszynom parowym w tarnogórskiem górnictwie i hucie ołowiu i srebra w Strzybnicy. Dopiero wtedy, kiedy poznano na terenach Łagiewnik i Chorzowa przeogromne, niezmierzone bogactwo węglowe, założono także «Hutę Królewską» 26. Pierwsze inwestycje podejmowane w rejonie Tarnowskich Gór związane są początkowo z tworzeniem wyłącznie zaplecza militarnego, które miało zaopatrywać kresowe twierdze, lecz w wyniku działań ministra Friedricha Antona Heinitza oraz w szczególności dzięki opracowanemu i realizowanemu przez radcę górniczego Friedricha Wilhelma Redena, programowi rozwoju przemysłu górnośląska gospodarka została skierowana na znacznie szersze tory. W 1769 roku utworzony został Wyższy Urząd Górniczy z późniejszą siedzibą we 26 J. Piernikarczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. II, Katowice 1936, s

18 Wrocławiu, którego urzędnicy, z pełniącym od 1779 roku funkcję dyrektora Redenem na czele, kierowali rozwojem technicznym kopalń i hut, zarówno państwowych, jak i prywatnych, zajmowali się zatrudnieniem, podziałem zysków pomiędzy gwarków i sądownictwem górniczym. Władze pruskie określiły zakres regale, które tym razem obejmowało już węgiel kamienny, wszystkie metale i półmetale z wyjątkiem rud żelaza, a ustanowiona odgórnie zasada, określana mianem dyrekcyjnej, miała na celu ograniczenie samodzielności działań prywatnych właścicieli kopalń i hut przede wszystkim przez państwową ingerencję w ich prowadzenie. Kolejnym z wprowadzonych przepisów było przyznanie wszystkim górnikom i hutnikom oraz osobom, które w tym charakterze chciały pracować wolności na czas wykonywania tych zawodów27. Napotykane przy budowie kolejnych państwowych zakładów problemy natury technicznej zaczęto pokonywać dzięki dobrodziejstwom rewolucji przemysłowej maszynom parowym, a także innym rozwiązaniom technologicznym poznanym w Anglii podczas licznych podróży. Pierwszą maszynę parową sprowadzono na Śląsk już w 1787 roku (a uruchomiono 19 stycznia 1788) i zastosowano ją do odwadniania uruchomionej w 1784 roku kopalni rud ołowiu Fryderyk koło Tarnowskich Gór. Od tego momentu maszyny parowe znajdują się coraz częściej na stałym wyposażeniu zakładów przemysłowych, a już od 1794 roku, za sprawą konstruktora Augusta Friedricha Holzhausena, zaczęto je na miejscu budować (w rządowych hutach w Ozimku pod Opolem i w Gliwicach). W 1791 roku w Zaborzu (późniejsza dzielnica Zabrza) założona zostaje Królowa Luiza ( Königin Luise Grube, nosząca tą nazwę od 1811 r.), pierwsza państwowa kopalnia węgla kamiennego na Górnym Śląsku. Drugą, powstałą w tym samym roku pod Chorzowem, jest Książę Karol Heski ( Prinz Carl von Hessen ), przemianowana w 1800 roku na kopalnię Król ( Königsgrube ). Za namową Redena, na Górny Śląsk przyjechał w 1793 roku. szkocki inżynier hutniczy John Baildon, który uczestniczył w realizacji ważnych dla późniejszego rozwoju przemysłu projektach. Jednym z nich była budowa wspomnianego już, opalanego koksem wielkiego pieca w Gliwicach, a także współtworzenie największego państwowego zakładu Huty Królewskiej ( Königshütte ), zlokalizowanej w pobliżu kopalni Król. Wznoszona w latach pod nadzorem inspektora budowlanego 27 K. Popiołek, Historia Śląska: od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972, s

19 Johanna Friedricha Weddinga, inżyniera Johna Baildona oraz samego Redena, bazująca na mocy maszyn parowych i sprawności pieców koksowych huta stała się pewnego rodzaju symbolem nowej, industrialnej epoki. Równocześnie z inwestycjami rządowymi rozpoczyna się budowa szeregu prywatnych zakładów, z których pierwszym była uruchomiona w okolicach Chorzowa przez tamtejszego proboszcza Ludwika Bojarskiego, jeszcze w 1787 roku, kopalnia węgla kamiennego Księżna Jadwiga. Na terenie dzisiejszego Wełnowca książę Friedrich Ludwig von Hohenlohe-Ingelfingen przy współracy z Johnem Baildonem zakłada w 1804 roku hutę żelaza, a w 1800 roku hrabia Łazarz Henckel von Donnersmarck rozpoczyna budowę nowoczesnej huty żelaza Antonina w Nowej Wsi. Z kolei spółka Spadkobiercy Gieschego ( Georg von Giesches Erben ) uruchamia w latach , w okolicach Szarleju dwie huty cynku Zygmunt oraz Concordia, a w 1818 roku buduje na terenie dzisiejszych Siemianowic Śląskich cynkownię Jerzy. Dalszymi inwestycjami w latach dwudziestych XIX wieku są: kopalnia węgla kamiennego Król Saul ( König Saul ) wraz z hutą cynku Dawid w Chropaczowie, powstała w 1812 roku w Rudzie Śląskiej cynkownia Karol ( Karlhütte ) należąca do hrabiego Ballestrema, w której kierownikiem został Karol Godula. Na granicy dzisiejszych dzielnic Katowic Dębu i Załęża, John Baildon uruchamia w 1823 roku swoją własną, nowoczesną hutę żelaza, a hrabia Hugo Henckel von Donnersmarck buduje w latach na terenie Siemianowic młodszą siostrę huty Królewskiej 28 hutę Laura ( Laurahütte ). Wymienione tu zakłady stanowią tylko część większych inwestycji realizowanych z ramienia prywatnych przedsiębiorców w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku, ale już to, w pewnym stopniu, pozwala zobaczyć, jaką dynamiką charakteryzował się rozwój górnośląskiego przemysłu ciężkiego, który stał się z czasem głównym środkiem pomnażania fortun wielkich posiadaczy ziemskich, przemysłowej arystokracji, czy baronów węglowych jak ich też nazywano, takich jak hrabiowie z linii Henckel von Donnersmarck, Franz von Ballestrem, rodzina Borsigów, spadkobiercy Georga von Giesche, Fryderyk Hohenlohe, czy wzbogaceni na przemyśle Franz Winckler i Karol Godula. 28 J. Piernikarczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. II, Katowice 1936, s

20 Industrializacja a zmiany w krajobrazie Industrializacja regionu nabiera dodatkowego tempa wraz z rozbudowaniem w latach czterdziestych XIX wieku sieci komunikacyjnej. W cztery lata ( ) Górny Śląsk został połączony z Wrocławiem linią kolejową ze stacjami w Oławie, Brzegu, Opolu, Gliwicach, Świętochłowicach, Katowicach i Mysłowicach. Rozbudowa drożnego szlaku komunikacyjnego przyczyniła się do koncentracji poszczególnych górnośląskich ośrodków produkcyjnych, stworzyła nowe możliwości zbytu, a także spowodowała znaczny wzrost produkcji, gdyż to właśnie kolej stała się największym nabywcą węgla i produktów żelaznych 29. Równie ważnym czynnikiem kształtującym Górnośląski Okręg Przemysłowy był przemysł cynkowy, którego procesy technologiczne wymagały ogromnych ilości węgla kamiennego. Coraz większy popyt na węgiel ze strony innych gałęzi przemysłu powodował poważne przemiany w krajobrazie geograficznym Górnego Śląska. Przestrzeń zaczęło wypełniać coraz więcej kominów hut, kopalń i fabryk. Pod toporami legły wielkie puszcze, ziemia pokaleczona została setkami szybów wydobywczych i odkrywek, zasypana hałdami, powiązana kilometrami torów kolejowych. Piece hutnicze poczęły zasnuwać okolice dymami, a łuny bijące od nich rozświetlały mrok nocy czerwoną poświatą 30. Począwszy od 1877 roku, w krajobrazie pojawiają się charakterystyczne, żelazne wieże wyciągowe, a same szyby stają się coraz głębsze, osiągając w końcu XIX stulecia poziom czterystu metrów. Skalę tych przemian zobrazować może zestawienie danych liczbowych dotyczących górnictwa z 1799 roku, w którym istniało 18 małych kopalń węgla kamiennego, zatrudniających 619 osób i z 1860 roku, gdzie kopalń było już 81, a zatrudniona w nich liczba osób wynosiła W 1889 roku ludzi pracujących w kopalniach węgla kamiennego było już , w 1900 roku , a w roku 1913 liczba ta sięgnęła osób31. Gwałtowne uprzemysłowienie szło w parze z intensywną urbanizacją, co w efekcie ukształtowało specyficzny krajobraz regionu, w którym dominantą stają się monumentalne obiekty przemysłowe wraz R. Krämer, Gospodarka Śląska od początków aż do uprzemysłowienia w XIX i XX wieku, w: J. Bahlcke, Śląsk i Ślązacy, Warszawa 2001,s W. Janota, Wstęp, w: Górny Śląsk przed stu laty. Jak o nim gazety owoczesne pisały, Katowice 1984, s. 5. R. Krämer, Gospodarka Śląska od początków aż do uprzemysłowienia w XIX i XX wieku, w: J. Bahlcke, Śląsk i Ślązacy, Warszawa 2001, s

21 z budynkami socjalnymi wchodzącymi w skład ich założeń32. Związany z procesem osadnictwa robotniczego typ budownictwa mieszkaniowego jest nazywany często patronackim, ponieważ domy budowali właściciele zakładów i mieszkania wynajmowano tylko robotnikom, którzy byli zatrudnieni w danej fabryce, kopalni, hucie, a mieszkanie, mające charakter «służbowego», wiązało robotnika z zakładem. Patronackie domy dla robotników tworzyły kolonie, złożone tylko z domów mieszkalnych, lub organizmy większe, osiedla a nawet małe miasteczka 33. Jednakże pierwszy okres budowy kolonii charakteryzował się z reguły bezplanową zabudową i rozbudową, nie popartą dbałością o urbanistyczne założenie i kształt przyszłego osiedla. W wyniku coraz większego napływu ludności chcącej podejmować pracę w przemyśle, powstają też osady składające się z domów budowanych przez samych robotników, korzystających z nisko oprocentowanych kredytów udzielanych im przez właścicieli przedsiębiorstw. Z biegiem czasu, kopalnie, huty i fabryki otaczane są coraz gęstszą, stosunkowo nieregularną strukturą architektoniczną, która przekształca się bardzo często w organizmy miejskie o charakterze przemysłowym, dostarczające robotników niezbędnych dla dalszej produkcji. Następuje też rozwój zlokalizowanych w pobliżu zakładów starych wsi i włączanie ich w obręb większych jednostek administracyjnych oraz rozpoczynają się przekształcenia i urbanistyczne regulacje miast o średniowiecznym rodowodzie, czyli z historycznie wykształconym układem miejskim. Takie przeobrażenia zachodzą w Bytomiu, podupadłym ośrodku dawnego górnictwa kruszcowego posiadającym prawa miejskie od XIII wieku a wpływ na ich rozmiar ma rozwijający się bardzo szybko przemysł cynkowy. W okolicach miasta, w latach powstaje duża ilość kopalni galmanu, rud żelaza i węgla kamiennego oraz hut cynku i żelaza (m.in. huta Pokój w dzisiejszej Rudzie Śląskiej). Układ przestrzenny Bytomia, początkowo w niewielkim stopniu, z czasem zaczyna ulegać zmianom. Następuje likwidacja dawnych murów miejskich uniemożliwiających planową przebudowę, której najwyższe tempo notuje się na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku. Mimo, iż od połowy dziewiętnastego B. Szczypka-Gwiazda, Urbanistyka i architektura drugiej połowy XIX wieku i początku XX stulecia, w: Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. E. Chojecka, Katowice 2004, s D. Głazek, Gdzie mieszkał ongiś robotnik?, w: Historyczne osiedla robotnicze, red. G. Bożek, Katowice

22 stulecia Bytom funkcjonuje jako centrum administracyjne i siedziba powiatu, dopiero wtedy wytyczono nowe place i ulice oraz wybudowano szereg nowych, bogato zdobionych, kilkupiętrowych kamienic i gmachów publicznych. Począwszy od lat sześćdziesiątych XIX wieku, rozpoczyna się proces wyposażania miasta w nowoczesne elementy, takie jak oświetlenie gazowe, kanalizacja, linie tramwajowe oraz elektryczność34. W tym okresie następuje również znaczny przyrost ludności z około mieszkańców w 1820 roku i w 1847 roku do około w roku 1860 i w Piętnaście lat później, w 1900 roku, Bytom liczy już mieszkańców, natomiast w roku 1910 liczba ta wzrosła do W dalszym ciągu obserwuje się nowe inwestycje górniczo-hutnicze (a także koncentrację już istniejących zakładów), takie jak powstała w 1856 roku kopalnia Heinitz (później Rozbark ), utworzona w latach kopalnia Karsten-Centrum ( Centrum ), w latach kopalnia,,hohenzollern (później Szombierki ), w roku 1859 huta Hubertus oraz w 1883 roku huta Julia (później Bobrek ), założona jeszcze w roku 1854 pod nazwą Vulkan 35. Zupełnie inaczej przebiegał proces miastotwórczy, który ukształtował Królewską Hutę (Königshütte), funkcjonującą od 1934 roku jako Chorzów. W pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku, w okolicach wsi (tereny Łagiewnik, Świętochłowic i Hajduków) noszącej tą nazwę i lokowanej już w drugiej połowie trzynastego stulecia, na potrzeby rozwijającego się przemysłu górniczo-hutniczego powstają kolonie domów mieszkalnych. Rytm życia rozrzuconych kolonii, a przede wszystkim układ przestrzenny kształtującej się osady przemysłowej wyznaczały huta Królewska ( Königshütte ) i kopalnia Król ( Königsgrube ). Te powstałe na przełomie XVIII i XIX wieku zakłady przemysłowe wraz z wchodzącymi w ich obręb terenami eksploatacyjnymi oraz odpadami przyjmującymi postać hałd, uniemożliwiały aż do 1865 roku prawidłowe rozplanowanie infrastruktury miejskiej i scalenie wszystkich kolonii w jeden organizm. Począwszy od 1866 roku rozpoczęło się wytyczanie miejsc pod zabudowę, rynek i ciągi komunikacyjne, a o wyborze poszczególnych terenów decydowało także to, że pod ziemią nie znajdowały się odpowiednio wartościowe złoża B. Szczypka-Gwiazda, Urbanistyka i architektura drugiej połowy XIX wieku i początku XX stulecia, w: Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. E. Chojecka, Katowice 2004, s A. Frużyński, Historia przemysłu górniczo-hutniczego w Bytomiu od początku XVII wieku do roku 1939, w: Bytom i jego dziedzictwo w 750-lecie nadania praw miejskich, red. G. Bożek, Katowice

23 węgla kamiennego36. W 1868 roku utworzone zostaje miasto Królewska Huta, w obszar którego włączono szereg okolicznych kolonii, zamieszkiwane w 1869 roku przez łączną liczbę mieszkańców. Miasto zaczyna się rozwijać, powstają budynki administracyjne i instytucje użyteczności publicznej oraz wzrasta liczba mieszkańców. W 1875 roku było ich już , natomiast w W międzyczasie władze pruskie sprzedają hrabiemu Hugo Henckel von Donnersmarck hutę Królewską, w której cały czas obserwuje się procesy modernizacyjne takie jak m. in. zastosowanie do wytopu stali konwertorów Thomasa oraz pieców Siemensa-Martina. W 1870 roku uruchomiona zostaje kopalnia Hrabina Laura ( Gräfin Laura ) a nieopodal, w Wielkich Hajdukach w 1873 roku rozpoczyna działalność druga wielka huta Bismarck (później Batory ). Druga połowa XIX wieku to również okres postępującej rozbudowy, modernizacji oraz zwiększania liczby szybów kopalni Król. W okresie międzywojennym nastąpił podział pól górniczych do niej należących i łącznie utworzono cztery nowe kopalnie Wyzwolenie, Barbara, Król Piast i Król św. Jacek 37. W tej ostatniej w 1933 roku wybudowano nowy szyb Prezydent Mościcki, a w 1937 roku dokonano podziału całości pól górniczych na odrębne kopalnie: Prezydent Mościcki (od 1945 r. Prezydent ) i BarbaraWyzwolenie (od 1970 r. Barbara-Chorzów ). Rozwój i kształtowanie się innego górnośląskiego miasta jakim jest Zabrze, związane jest dodatkowo, oprócz pierwszego czynnika industrializacji, z akcją kolonizacyjną, która nabrała znacznego tempa po przyłączeniu Śląska do Prus w 1742 roku. W okolicach datowanej na XIV wiek wsi Zabrze oraz innych, dzisiaj będących najstarszymi dzielnicami miasta Biskupic, Zaborza i Mikulczyc, w latach z inicjatywy właściciela tych ziem Mathiasa von Wilczek, powstaje szereg kolonii Pawłów, Dorota, Maciejów, Małe Zabrze, Kończyce. Wielki przemysł na tych terenach rozpoczyna otwarcie wspomnianej już rządowej kopalni węgla kamiennego Królowej Luizy (później Zabrze ). Pierwsze trzydziestolecie XIX wieku nie jest dla Zabrza okresem dynamicznego rozwoju przemysłowego, ale sytuacja ta zmienia się w latach następnych, między innymi dzięki powstaniu nowych szlaków komunikacyjnych, a głównie Kronprinzstrasse, czyli Drogi Następcy Tronu, budowanej w latach J. Drabina, Historia Chorzowa od średniowiecza do 1868 r., Chorzów 1998, s G. Kołodziej, Historia ewolucji kopalni Polska Wirek (Kopalnia Prezydent, Polska i Polska-Wirek ), Świętochłowice Monografia udostępniana przez Urząd Miasta Świętochłowice w: (stan ). 23

24 , łączącej Królewską Hutę z Gliwicami oraz późniejszej linii kolejowej Wrocław-Mysłowice. W 1841 roku Guido Henckel von Donnersmarck uruchamia kopalnię Concordia, w 1851 roku hutę Donnersmarck (później Zabrze ), a w 1871 kopalnię Guido. W 1853 roku powstała fabryka kotłów parowych, a w 1855 roku huta Reden wraz z koksownią. W okolicach Biskupic z inicjatywy Augusta Borsiga, a później jego syna Alberta, począwszy od 1854 roku powstaje szereg zakładów kopalnia Hedwigswunsch ( Jadwiga, później Pstrowski ), Ludwigsglück ( Szczęście Ludwika ), huta żelaza wraz z koksownią Jadwiga które stały się podstawą wielkiego kombinatu górniczo-hutniczego. Dla jego pracowników robotników i urzędników, w latach powstaje duże osiedle patronackie, składające się z ponad sześćdziesięciu familoków, posiadające zaplecze socjalne w postaci szkoły, przedszkola, kaplicy, poczty i parku. Pod wpływem rozwijającego się przemysłu ciężkiego, zwiększa się liczba osób zamieszkujących poszczególne wsie, a ich połączenie i w konsekwencji, przeobrażenie w większe centrum administracyjne wynika w bardzo dużej mierze z przeprowadzonej w 1873 roku reformy administracyjnej, w wyniku której, dotychczasowy powiat bytomski podzielony zostaje na cztery mniejsze bytomski, tarnogórski, katowicki i zabrzański. Nowy powiat zabrzański grupował gminy wiejskie Dorota, Małe Zabrze i Stare Zabrze tworzące dzisiejsze śródmieście oraz włączał w jego obszar trzynaście innych gmin i jedenaście samodzielnych okręgów dworskich38. Powiat liczył wówczas mieszkańców, a jego centrum przekształcało się w coraz większą osadę, lecz brak silnej administracji o charakterze miejskim uniemożliwiał całościowe planowanie przestrzenne i ujednolicenie rozrastających się obszarów mieszkalnoprzemysłowych39. W 1905 roku następuje połączenie trzech głównych gmin wiejskich w jedną, noszącą od tej pory urzędową nazwę Zabrze (zmienioną dziesięć lat później na Hindenburg), ale dopiero w 1922 roku, tej części, która w wyniku plebiscytu pozostała w Niemczech, nadano prawa miejskie. Dwudziestolecie międzywojenne to dla Zabrza okres intensywnego rozwoju budownictwa mieszkaniowego, spowodowanego napływem uchodźców z terenów przyznanych Polsce i robotników przybywających z głębi Niemiec, oraz przebudowy centrum miasta, połączonej z oddawaniem do użytku P. Hnatyszyn, Zabrze na dawnej pocztówce. Śródmieście, Opole 2004, s. 12. B. Szczypka-Gwiazda, Urbanistyka i architektura drugiej połowy XIX wieku i początku XX stulecia, w: Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. E. Chojecka, Katowice 2004, s

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

www.sdmp.pl Serdecznie witamy

www.sdmp.pl Serdecznie witamy www.sdmp.pl Serdecznie witamy 12 stycznia 2011 Wedding, Baildon, Wilkinson. Budowniczowie hut Z cyklu: Najważniejsze postacie w 250-cio letniej historii huty i Ozimka 13 marca 1757 urodził się w Seedorf

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

Historia ziemi i powiatu tarnogórskiego

Historia ziemi i powiatu tarnogórskiego Historia ziemi i powiatu tarnogórskiego Najstarszą osadą w okolicy są Repty, o których wspomniano w bulli papieskiej z 1201 r. W 1327 r. księstwo bytomskie, wraz z okolicami dzisiejszych Tarnowskich Gór

Bardziej szczegółowo

HUTA MAŁAPANEW W OZIMKU

HUTA MAŁAPANEW W OZIMKU HUTA MAŁAPANEW W OZIMKU Autorzy : Julia Langosz i Roksana Mońka kl. 3d Szkoła : Gminny Zespół Szkół Gimnazjum nr 1 w Ozimku Opiekunowie : mgr Małgorzata Dziewulska i mgr Dominika Kulczyńska Dziś rozpoczynamy

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO

STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO Autorka: Anna

Bardziej szczegółowo

14 października2009. Nowoczesne wyroby Królewskiej Huty Malapane w początkach XIX wieku: mosty, maszyny, pomniki.

14 października2009. Nowoczesne wyroby Królewskiej Huty Malapane w początkach XIX wieku: mosty, maszyny, pomniki. Serdecznie witamy 14 października2009 Nowoczesne wyroby Królewskiej Huty Malapane w początkach XIX wieku: mosty, maszyny, pomniki. 1779 Abraham Derby III kończy budowę Iron Bridge 1780 Friedrich Wilhelm

Bardziej szczegółowo

SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI. Pierwszy i jedyny taki szlak w Polsce

SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI. Pierwszy i jedyny taki szlak w Polsce SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI Pierwszy i jedyny taki szlak w Polsce SZLAK ZABYTKÓW TECHNIKI jest tematycznym, samochodowym szlakiem turystycznym, łaczącym obiekty związane z dziedzictwem przemysłowym województwa

Bardziej szczegółowo

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE 1. Mieszkania oddane do eksploatacji w 2007 r. 1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce w 2007 r. oddano do użytku 133,8 tys. mieszkań, tj. o około 16% więcej

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany Program Rewitalizacji Obszaru Funkcjonalnego (ZPROF) Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowic do 2030 roku.

Zintegrowany Program Rewitalizacji Obszaru Funkcjonalnego (ZPROF) Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowic do 2030 roku. Zintegrowany Program Rewitalizacji Obszaru Funkcjonalnego (ZPROF) Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowic do 2030 roku styczeń 2015 O dokumencie ZPROF wprowadzenie Dokument Zintegrowany Program Rewitalizacji

Bardziej szczegółowo

Marian Turek. Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego

Marian Turek. Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego Marian Turek Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA Katowice 2007 1 Spis treści Od Autora... 7 Wprowadzenie... 8 ROZDZIAŁ 1 Warunki restrukturyzacji

Bardziej szczegółowo

Jak odczarować hutę? Czyli poszukiwanie sposobu na rewitalizację terenu pohutniczego

Jak odczarować hutę? Czyli poszukiwanie sposobu na rewitalizację terenu pohutniczego Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych Jak odczarować hutę? Czyli poszukiwanie sposobu na rewitalizację

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA PROBLEMU

IDENTYFIKACJA PROBLEMU PREZENTACJA IDENTYFIKACJA PROBLEMU Problematyka rewitalizacji terenów zdegradowanych dotyczy każdego regionu poprzemysłowego. Również władze Miasta Piekary Śląskie zauważyły, że problem terenów przekształconych

Bardziej szczegółowo

Prezentacja projektu: Logistyka Bytom. GC Investment, Katowice, 2014

Prezentacja projektu: Logistyka Bytom. GC Investment, Katowice, 2014 Prezentacja projektu: Logistyka Bytom GC Investment, Katowice, 2014 1 Lokalizacja: Górny Śląsk Powierzchnia: 1 218 km 2 Liczba ludności: 1 978,6 tys. Najatrakcyjniejszy subregion w Polsce - wg. raportu

Bardziej szczegółowo

Kultura przemysłowa w Województwie Śląskim / Szlak Zabytków Techniki. Gelsenkirchen, 7 października 2010 r.

Kultura przemysłowa w Województwie Śląskim / Szlak Zabytków Techniki. Gelsenkirchen, 7 października 2010 r. Kultura przemysłowa w Województwie Śląskim / Szlak Zabytków Techniki Gelsenkirchen, 7 października 2010 r. Województwo śląskie to największe skupisko zabytkowych obiektów przemysłowych w Polsce. Stanowiąone

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R. Opracowania sygnalne PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow

Bardziej szczegółowo

zabrze informacje o mieście Kluczem do rozwoju Zabrza stały się inwestycje.

zabrze informacje o mieście Kluczem do rozwoju Zabrza stały się inwestycje. zabrze informacje o mieście Miasto Zabrze położone jest w południowozachodniej Polsce w województwie śląskim i obejmuje swym obszarem powierzchnię 2 80,40 km. Na tym obszarze zamieszkuje około 170 tysięcy

Bardziej szczegółowo

Szymala Kierunki rozwoju przestrzennego Wałbrzycha i jego powiązań Wałbrzych, 9 grudnia 2011 Historyczne dokumenty planistyczne: MIEJSCOWY PLAN OGÓLNY ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO ZESPOŁU MIEJSKIEGO

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. Opracowania sygnalne PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2009 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow

Bardziej szczegółowo

ZMIANY DEMOGRAFICZNE ZACHODZĄCE W WARSZAWIE I JEJ STREFIE PODMIEJSKIEJ PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W 1989 ROKU

ZMIANY DEMOGRAFICZNE ZACHODZĄCE W WARSZAWIE I JEJ STREFIE PODMIEJSKIEJ PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W 1989 ROKU ZMIANY DEMOGRAFICZNE ZACHODZĄCE W WARSZAWIE I JEJ STREFIE PODMIEJSKIEJ PO TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W 1989 ROKU DR INŻ. ARCH. MAŁGORZATA DENIS, DR INŻ. ARCH. ANNA MAJEWSKA, MGR INŻ. AGNIESZKA KARDAŚ Politechnika

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie ze stażu naukowo-technicznego

Sprawozdanie ze stażu naukowo-technicznego dr inż. Edyta Brzychczy mgr inż. Aneta Napieraj Katedra Ekonomiki i Zarządzania w Przemyśle Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie Sprawozdanie

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja terenów w rejonie byłych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Lubaniu

Rewitalizacja terenów w rejonie byłych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Lubaniu Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych Rewitalizacja terenów w rejonie byłych Zakładów Naprawczych Taboru

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

Procesy Zachodzące w Agroturystyce

Procesy Zachodzące w Agroturystyce Procesy Zachodzące w Agroturystyce Agroturystyka jest to forma wypoczynku na obszarach wiejskich o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywność rekreacyjną związaną z gospodarstwem rolnym

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Zwiedzanie kopalni Guido. Przygotował Piotr Tomanek

Zwiedzanie kopalni Guido. Przygotował Piotr Tomanek Zwiedzanie kopalni Guido Przygotował Piotr Tomanek Dnia 15.12.2013 r. razem z grupą udaliśmy się w ramach praktyk modelowych do Zabytkowej Kopalni Guido w Zabrzu celem zwiedzenia, towarzyszył nam wykładowca,

Bardziej szczegółowo

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Jej prowadzenie służy realizacji celu publicznego, jakim jest ochrona

Bardziej szczegółowo

04. Bilans potrzeb grzewczych

04. Bilans potrzeb grzewczych W-551.04 1 /7 04. Bilans potrzeb grzewczych W-551.04 2 /7 Spis treści: 4.1 Bilans potrzeb grzewczych i sposobu ich pokrycia... 3 4.2 Struktura paliwowa pokrycia potrzeb cieplnych... 4 4.3 Gęstość cieplna

Bardziej szczegółowo

POMPY CIEPŁA Analiza rynku Wykres 1

POMPY CIEPŁA Analiza rynku Wykres 1 POMPY CIEPŁA Analiza rynku W Polsce dominującą rolę w produkcji energii elektrycznej odgrywa węgiel ( jego udział w globalnej wielkości mocy zainstalowanej w naszym kraju w 2005 roku wynosił 95%). Struktura

Bardziej szczegółowo

Historia zakładu. i mostu wiszącego Pruskiej Królewskiej Huty Małapanew w Ozimku. Berlin, 20 Wrzesień 2013. Józef Tomasz Juros

Historia zakładu. i mostu wiszącego Pruskiej Królewskiej Huty Małapanew w Ozimku. Berlin, 20 Wrzesień 2013. Józef Tomasz Juros Berlin, 20 Wrzesień 2013 Historia zakładu Stowarzyszenie Dolina Małej Panwi i mostu wiszącego Pruskiej Królewskiej Huty Małapanew w Ozimku Józef Tomasz Juros Śląsk - Silesia - Schlesien i dolina Małej

Bardziej szczegółowo

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry OFERTA NAJMU Ul. Opolska 16 Tarnowskie Góry 1 Szanowni Państwo, Mamy przyjemność przedstawić Państwu ofertę najmu całej powierzchni zabytkowej kamienicy położonej w centrum Tarnowskich Gór. Mając na uwadze

Bardziej szczegółowo

Rozwój kogeneracji gazowej

Rozwój kogeneracji gazowej Rozwój kogeneracji gazowej Strategia Grupy Kapitałowej PGNiG PGNiG TERMIKA jest największym w Polsce wytwórcą ciepła i energii elektrycznej w skojarzeniu. Zakłady PGNiG TERMIKA wytwarzają 11 procent produkowanego

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE TERENÓW KOLEJOWYCH W PLANOWANIU PRZESTRZENNYM

ZNACZENIE TERENÓW KOLEJOWYCH W PLANOWANIU PRZESTRZENNYM ZNACZENIE TERENÓW KOLEJOWYCH W PLANOWANIU PRZESTRZENNYM Konferencja pt. Planowanie przestrzenne na terenach kolejowych Departament Polityki Przestrzennej w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do problematyki

Wprowadzenie do problematyki Rewitalizacja odpowiedzią na wyzwania zrównoważonego rozwoju Wprowadzenie do problematyki Innowacja- przekształcenie istniejących możliwości w nowe idee i wprowadzenie ich do praktycznego zastosowania,

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

Koncesje na gaz łupkowy

Koncesje na gaz łupkowy Koncesje na gaz łupkowy Nowa Ustawa Z uwagi na szacowane ogromne zasoby gazu łupkowego Polska nie tylko po raz pierwszy w nowożytnej historii ma szansę uniezależnić się od Rosji, lecz także stać się potentatem

Bardziej szczegółowo

KATOWICE REWITALIZACJA TERENÓW POKOPALNIANYCH RUDA ŚLĄSKA, 5 WRZEŚNIA 2011

KATOWICE REWITALIZACJA TERENÓW POKOPALNIANYCH RUDA ŚLĄSKA, 5 WRZEŚNIA 2011 KATOWICE REWITALIZACJA TERENÓW POKOPALNIANYCH RUDA ŚLĄSKA, 5 WRZEŚNIA 2011 KATOWICE 164,5 KM KW POWIERZCHNI 300 TYS MIESZKAŃCÓW / GÓRNOŚLĄSKI ZWIĄZEK METROPOLITALNY - 2,1 MLN MIESZKAŃCÓW / WOJEWÓDZTWO

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu www.ietu.katowice.pl Otwarte seminaria 2014 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu Dr inż. arch.

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Ozimek 13 stycznia 2010. Przybysze w historii. Huta Malapane w Ozimku od połowy XIX do połowy XX wieku

Ozimek 13 stycznia 2010. Przybysze w historii. Huta Malapane w Ozimku od połowy XIX do połowy XX wieku Serdecznie witamy Ozimek 13 stycznia 2010 Przybysze w historii. Huta Malapane w Ozimku od połowy XIX do połowy XX wieku Hrabia von Reden Johann Georg Rehdanz John Baildon Johann Wedding John Wilkinson

Bardziej szczegółowo

REWITALIZACJA OBSZARÓW POPRZEMYSŁOWYCH NA CELE MIESZKANIOWE

REWITALIZACJA OBSZARÓW POPRZEMYSŁOWYCH NA CELE MIESZKANIOWE II KONGRES REWITALIZACJI MIAST, 12-14 WRZEŚNIA 2012, KRAKÓW REWITALIZACJA OBSZARÓW POPRZEMYSŁOWYCH NA CELE MIESZKANIOWE mgr inż. Agnieszka Turek Katedra Gospodarki Przestrzennej i Nauk o Środowisku Przyrodniczym

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

WYKAZ JEDNOSTEK, DLA KTÓRYCH ZAPLANOWANO DOTACJE PODMIOTOWE W 2002 R.

WYKAZ JEDNOSTEK, DLA KTÓRYCH ZAPLANOWANO DOTACJE PODMIOTOWE W 2002 R. Załącznik nr 9 WYKAZ JEDNOSTEK, DLA KTÓRYCH ZAPLANOWANO DOTACJE PODMIOTOWE W 2002 R. Część Wojew. Dział Rozdział Nazwa części Poz. Kwota dotacji 01 KANCELARIA PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 1 29

Bardziej szczegółowo

Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020

Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Zakres, ocena i rekomendacje Jakub Szymański Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM Cel i zakres Prognozy

Bardziej szczegółowo

HISTORIA MUZEUM ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH

HISTORIA MUZEUM ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH HISTORIA MUZEUM ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH Przemysław Smyczek - Dyrektor Wydziału Kultury Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Katowice, 8 lutego 2013 r. 1924 rok powołanie Towarzystwa Muzeum Ziemi Śląskiej,

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA GOSPODARKI ENERGETYCZNEJ

ZAGADNIENIA GOSPODARKI ENERGETYCZNEJ - 153 - Rozdział 11 ZAGADNIENIA GOSPODARKI ENERGETYCZNEJ SPIS TREŚCI: 1. Elektroenergetyka 1.1. Opis stanu istniejącego 1.2. Kierunki rozwoju 2. Gazownictwo 2.1. Opis stanu istniejącego 2.2. Ocena stanu

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej 1 Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej Seminarium naukowe Instytut Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Warszawa, 11 marca 2014r. Atrakcyjne miejsce dla 2 obecnych i przyszłych

Bardziej szczegółowo

T E M AT: UNIKAT NA SKALĘ

T E M AT: UNIKAT NA SKALĘ INNOWACJA PEDAGOGICZNA T E M AT: UNIKAT NA SKALĘ EUROPEJSKĄ W ZABRZU Zespół Szkół nr 3 im rtm. W.Pileckiego w Zabrzu autorka: mgr Bożena CZERWIŃSKA Z jakim rejonem geograficznym skojarzysz te zdjęcia Słowacki

Bardziej szczegółowo

Rozdział 05. Uwarunkowania rozwoju miasta

Rozdział 05. Uwarunkowania rozwoju miasta ZZAAŁŁO śśeenniiaa DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE GMIINNYY SSTTRRZZEELLCCEE OPPOLLSSKIIEE Rozdział 05 Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Wniosek w sprawie podziału zysku netto za 2011 r.

Wniosek w sprawie podziału zysku netto za 2011 r. Bogdanka, 19 marca 2012 r. Zwyczajne Walne Zgromadzenie Lubelski Węgiel Bogdanka S.A. Wniosek w sprawie podziału zysku netto za 2011 r. Zarząd Lubelski Węgiel Bogdanka S.A przedkłada wniosek wraz z uzasadnieniem

Bardziej szczegółowo

Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie działania Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego

Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie działania Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie działania Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego Uwaga: ubiegający się o dofinansowanie

Bardziej szczegółowo

Samorząd gospodarczy. dr Karol Dąbrowski

Samorząd gospodarczy. dr Karol Dąbrowski Samorząd gospodarczy wykład nr 4 i 5: - instytucje samorządu gospodarczego na ziemiach polskich - zadania samorządu gospodarczego - geneza i ewolucja samorządu gospodarczego w Europie - modele izb handlowych

Bardziej szczegółowo

Powstanie, struktura i zadania Oddziału CZOK.

Powstanie, struktura i zadania Oddziału CZOK. Powstanie, struktura i zadania Oddziału CZOK. Centralny Zakład Odwadniania Kopalń (CZOK), powołany został Uchwałą Nr 1/00 Zarządu Spółki Restrukturyzacji Kopalń S.A., z dnia 22.08.2000 roku. SRK S.A. powstała

Bardziej szczegółowo

OFERTA INWESTYCYJNA - MIECHÓW

OFERTA INWESTYCYJNA - MIECHÓW OFERTA INWESTYCYJNA - MIECHÓW GC Investment S. A. 40-606 Katowice ul. Kolejowa 54 Tel.: (032) 603 85 70 Fax: (032) 603 85 71 mail: gcinvest@gcinvest.pl Kapitał zakładowy 17 560 000 PLN w całości opłacony

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

PRACUJĄCY W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2006 R.

PRACUJĄCY W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2006 R. Opracowania sygnalne PRACUJĄCY W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2006 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow e-mail: SekretariatUsKce@stat.gov.pl tel.: 032 779

Bardziej szczegółowo

Modernizacja stacji elektroenergetycznej 220/110 kv Pabianice

Modernizacja stacji elektroenergetycznej 220/110 kv Pabianice Modernizacja stacji elektroenergetycznej 220/110 kv Pabianice 1 Kto jest kim w inwestycji? INWESTOR INŻYNIER KONTRAKTU WYKONAWCA 2 Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A. Polskie Sieci Elektroenergetyczne

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Oferta publiczna Investor Property FIZ i Arka BZ WBK Fundusz Rynku Nieruchomości 2 FIZ

Oferta publiczna Investor Property FIZ i Arka BZ WBK Fundusz Rynku Nieruchomości 2 FIZ Oferta publiczna Investor Property FIZ i Arka BZ WBK Fundusz Rynku Nieruchomości 2 FIZ Oferta funduszy inwestycyjnych lokujących kapitał na rynku nieruchomości jest coraz szersza. Bessa na światowych giełdach

Bardziej szczegółowo

OFERTA INWESTYCYJNA: RADZIONKÓW, UL. DŁUGA/EUROPEJSKA GRUNT POD BUDOWĘ STACJI BENZYNOWEJ

OFERTA INWESTYCYJNA: RADZIONKÓW, UL. DŁUGA/EUROPEJSKA GRUNT POD BUDOWĘ STACJI BENZYNOWEJ OFERTA INWESTYCYJNA: RADZIONKÓW, UL. DŁUGA/EUROPEJSKA GRUNT POD BUDOWĘ STACJI BENZYNOWEJ GC Investment S. A. 40-606 Katowice ul. Kolejowa 54 Tel.: (032) 603 85 70 Fax: (032) 603 85 71 mail: gcinvest@gcinvest.pl

Bardziej szczegółowo

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2014 R.

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2014 R. URZĄD STATYSTYCZNY W POZNANIU ul. Wojska Polskiego 27/29, 60 624 Poznań Opracowania sygnalne Data opracowania: czerwiec 2015 Kontakt: e-mail: uspoz@stat.gov.pl tel. 61 27 98 200, fax 61 27 98 100 http://poznan.stat.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnie energetyczne

Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne krok w stronę zielonej demokracji [dropcap] [/dropcap]niemiecka transformacja energetyczna oznacza nie tylko zmiany technologiczne i gospodarcze. Przemianie

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Katowice, dnia 17 lipca 2014 r. Poz. 4085 UCHWAŁA NR LIV/807/14 RADY MIASTA ZABRZE z dnia 7 lipca 2014 r. w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

Rynek biomasy na Węgrzech 2013-10-30 14:20:47

Rynek biomasy na Węgrzech 2013-10-30 14:20:47 Rynek biomasy na Węgrzech 2013-10-30 14:20:47 2 Coraz większy udział w rynku energetycznym ma energia uzyskana z odnawialnych źródeł energii. Rynek biomasy na Węgrzech Coraz większy udział w rynku energetycznym

Bardziej szczegółowo

Kontrole kotłów, instalacji grzewczych oraz klimatyzacji.

Kontrole kotłów, instalacji grzewczych oraz klimatyzacji. Kontrole kotłów, instalacji grzewczych oraz klimatyzacji. Dyrektywa 2002/91/WE Parlamentu Europejskiego w sprawie charakterystyki energetycznej budynków ustaliła wymagania w zakresie certyfikacji energetycznej,

Bardziej szczegółowo

Łukasz Czopik Prezes Zarządu. Katowice, dnia 24.02.2014 r.

Łukasz Czopik Prezes Zarządu. Katowice, dnia 24.02.2014 r. Łukasz Czopik Prezes Zarządu Katowice, dnia 24.02.2014 r. Geneza Prowadząc rozważania na temat Polityki Cenowej Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów SA nie sposób pominąć genezy jego powstania i

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU LOKALNEGO

OFERTA NA OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU LOKALNEGO OFERTA NA OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU LOKALNEGO WROCŁAW 2015 Prezentacja spółki Agencja Rozwoju Aglomeracji Wrocławskiej S.A. została utworzona w 2005 r. z inicjatywy Prezydenta Wrocławia i przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Rozdział 5. Kotłownie lokalne i przemysłowe

Rozdział 5. Kotłownie lokalne i przemysłowe ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 5 Kotłownie lokalne i przemysłowe

Bardziej szczegółowo

REWITALIZACJA OBSZARÓW POGÓRNICZYCH POŁOŻONYCH W OBRĘBIE MIAST

REWITALIZACJA OBSZARÓW POGÓRNICZYCH POŁOŻONYCH W OBRĘBIE MIAST INSTYTUT GOSPODARKI SUROWCAMI MINERALNYMI I ENERGIĄ PAN Pracownia Badań Strategicznych Dr hab. inż. Elżbieta Pietrzyk-Sokulska prof. ndzw. REWITALIZACJA OBSZARÓW POGÓRNICZYCH POŁOŻONYCH W OBRĘBIE MIAST

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

Dwie studnie Zawada nr 2 i 4 o głębokości 180 metrów dawało początkowy samowypływ z czasem wyposażono w pompy typu Mamut.

Dwie studnie Zawada nr 2 i 4 o głębokości 180 metrów dawało początkowy samowypływ z czasem wyposażono w pompy typu Mamut. Historia ujęcia wodnego w Zawadzie Karchowicach Zabytkowa Stacja Wodociągowa Zawada w Karchowicach przy ul. Bytomskiej 6, to kompleks wodociągowy udostępniony do zwiedzania, który od 19 października 2006

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Mogłoby się wydawać, iż kopalnia węgla kamiennego, która wydobywa teoretycznie jeden surowiec jakim jest węgiel nie potrzebuje tak zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

174. Uzupełnij zdanie. 1 p. Powstanie i rozwój przemysłu wiązały się ze wzrostem znaczenia... jako surowca energetycznego.

174. Uzupełnij zdanie. 1 p. Powstanie i rozwój przemysłu wiązały się ze wzrostem znaczenia... jako surowca energetycznego. V. PRZEMYSŁ Znajomość faktów 174. Uzupełnij zdanie. 1 p. Powstanie i rozwój przemysłu wiązały się ze wzrostem znaczenia... jako surowca energetycznego. 175. Zaznacz na mapie największy obszar wydobycia

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM REMONTOWY DLA NIERUCHOMOŚCI GMINNYCH ZLOKALIZOWANYCH W STREFIE WIELKOMIEJSKIEJ ŁODZI NA LATA 2011-2014 OBSZAR DZIAŁANIA Programem objęty

Bardziej szczegółowo

Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku

Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku Rok 2012 rynek w rozkwicie Liczba hoteli w Polsce szybko rośnie z każdym rokiem. Według danych GUS w 2012 r. było w Polsce 2014 hoteli, wobec

Bardziej szczegółowo

Wystawa fotografii współczesnej architektury poprzemysłowej Żyrardowa

Wystawa fotografii współczesnej architektury poprzemysłowej Żyrardowa Wystawa fotografii współczesnej architektury poprzemysłowej Żyrardowa Realizatorem projektu jest nieformalna grupa Projekt dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich - Mazowsze Lokalnie

Bardziej szczegółowo

Bytom Szombierki. Nieruchomość pod targowisko. GC Investment S.A., Katowice, 2011

Bytom Szombierki. Nieruchomość pod targowisko. GC Investment S.A., Katowice, 2011 Nieruchomość pod targowisko Bytom Szombierki GC Investment S.A., Katowice, 2011 Strona 1 Lokalizacja: Polska, Górny Śląsk Bytom leży w sercu najbardziej uprzemysłowionego i zurbanizowanego regionu w Polsce

Bardziej szczegółowo

Narodziny nowoczesności

Narodziny nowoczesności 1. Przeczytaj tekst i wykonaj polecenia. Wiek XIX to gwałtowny rozwój Komory Cieszyńskiej, która między innymi założyła kopalnię koło Ostrawy w Pietwaldzie, nabyła szyb w Karwinie, zbudowała szyb Albrechta.

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Janusz Radziejowski Wszechnica Polska, Warszawa

Janusz Radziejowski Wszechnica Polska, Warszawa Janusz Radziejowski Wszechnica Polska, Warszawa Celem niniejszej pracy jest przedstawienie tezy, że obszary metropolitalne są obecnie głównymi czynnikami rozwoju przestrzennego kraju oraz, że bez formalnego

Bardziej szczegółowo

MIASTO POPRZEMYSŁOWE KATOWICE STUDIUM PRZYPADKU

MIASTO POPRZEMYSŁOWE KATOWICE STUDIUM PRZYPADKU MIASTO POPRZEMYSŁOWE KATOWICE STUDIUM PRZYPADKU KRAKÓW, 13 WRZEŚNIA 2012 1 KATOWICE 164,5 KM KW POWIERZCHNI 300 TYS MIESZKAŃCÓW / GÓRNOŚLĄSKI ZWIĄZEK METROPOLITALNY - 2,1 MLN MIESZKAŃCÓW / WOJEWÓDZTWO

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 BIURO PROJEKTOWO - BADAWCZE DRÓG I MOSTÓW Sp. z o.o. TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 PRACOWNIA RUCHU I STUDIÓW DROGOWYCH GENERALNY POMIAR

Bardziej szczegółowo

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2013 R.

BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2013 R. URZĄD STATYSTYCZNY W POZNANIU ul. Wojska Polskiego 27/29, 60 624 Poznań Opracowania sygnalne Data opracowania: maj 2014 Kontakt: e-mail: uspoz@stat.gov.pl tel. 61 27 98 200, fax 61 27 98 100 http://poznan.stat.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód

Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód Diagnoza stanu obecnego śląskich miast pod kątem smart rewitalizacji. Próba oceny uwarunkowań, potencjału, przeszkód Prof.zw.dr hab. Jacek Szołtysek Kierownik Katedry Logistyki Społecznej Uniwersytet Ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo