W poszukiwaniu utraconych obrazów Nostalgia postsowiecka w polityce symbolicznej Rosji ( )

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "W poszukiwaniu utraconych obrazów Nostalgia postsowiecka w polityce symbolicznej Rosji (2000-2008)"

Transkrypt

1 Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk Szkoła Nauk Społecznych Aleksandra Zamarajewa W poszukiwaniu utraconych obrazów Nostalgia postsowiecka w polityce symbolicznej Rosji ( ) Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Elżbiety Hałas (Instytut Socjologii UW) Warszawa 2014

2

3 SPIS TREŚCI Wstęp 1. Inspiracje teoretyczno-metodologiczne: pojęcia i teorie organizujące badanie 1.1 Nostalgia: pojęcie, typologie, formy Nostalgiczne obrazy przeszłości, tożsamość i polityka symboliczna Język a tworzenie tożsamości zbiorowych Tożsamość, mit, metanarracja Mit i tożsamość Metanarracje mityczne w dyskursie nostalgicznym Rosyjskie matryce narracyjne w ujęciu Jamesa Wertscha Rosyjski dyskurs o Ojczyźnie według Iriny Sandomirskiej Elementy rosyjskiej metanarracji nostalgicznej Orientacja metodologiczna Podejście semiotyczno-pragmatyczne Materiał badawczy Metody analizy Poziom narracji Poziom symboli Poziom kontekstu Indywidualna intuicja językowa Zmiany obrazu ZSRS w latach XX w. 2.1 Zwrot performatywny i normalizacja nienormatywności w kulturze późnego socjalizmu Od świetlanej drogi do ślepej ulicy : inwersje i zastępstwa w dyskursie sowieckim w okresie pieriestrojki Transformacja ustrojowa a kształtowanie się nastrojów nostalgicznych Powierzchowny charakter dyskusji o przeszłości Zmiana roli inteligencji Problemy z tożsamością Wielość przejawów nostalgii postsowieckiej Lata 90. jako utrata 3.1 Długie lata 90. jako miejsce pamięci traumatycznej Rosjan Kształtowanie symbolu lat 90. w dyskursie polityki Znaczenia utraty Chaos - stabilizacja : budowa granicy semantycznej Metafora rozpadu w rosyjskim dyskursie polityki 126

4 4. Zachod jako sprawca 4.1 Zachód jako kulturowy punkt odniesienia Rosji Obrazy Zachodu w dyskusjach XIX wieku Obraz Zachodu w ZSRS Zmiany w obrazie Zachodu w okresie późnego socjalizmu Obraz Zachodu w Rosji współczesnej Od partnera do kolonizatora zmiany genre narracyjnych o Zachodzie Różne twarze Zachodu Życzliwy Zachód Zachód - konkurent Zachód - równorzędny partner Zachód zadufany Zachód nieuczciwy Zachód nieprzyjaciel Zachód jako cywilizowany Inny Odrębna droga 5.1 Koncepcja odrębnej drogi w kulturze rosyjskiej Idea odrębnej drogi w myśli społeczno-politycznej Rosji i ZSRS Upadek i wzrost znaczeń wyjątkowości w latach 90. XX wieku Ideologemat odrębnej drogi we współczesnej koncepcjach politycznych Rosji Znaczenia odrębności i odrębnej drogi w rosyjskim dyskursie polityki Kształtowanie znaczeń odrębności Kształtowanie znaczeń odrodzenia Obraz Rosji przyszłości Strategia bricolage i poszukiwanie przyszłości w przeszłości ZSRS pomiędzy normalizacją a wyjątkowością 6.1 Transformacje rosyjskiej wyobraźni politycznej Obraz ZSRS w wyobrażeniach Rosjan Strategia normalizacji Strategia wyjątkowości Patriotyzm eklektyki Symbol ZSRS w dyskursie polityki Negatywne znaczenia ZSRS Dyskursywna normalizacja ZSRS Dyskursywne kształtowanie znaczeń wyjątkowości Rola symbolu Zwycięstwa w kształtowaniu nostalgicznego obrazu ZSRS Interpretacja rozwiązania ZSRS między wyczynem a tragedią Przezwyciężenie rozpadu ZSRS Dyskursywna (re)konstrukcja mentalnych granic Rosji 329

5 6.5.2 Między nowym początkiem a kontynuacja Topos pozytywu Topos oswojenia 345 Zakończenie 353 Aneksy Aneks A Cytaty w języku oryginału 365 Aneks B Przemówienia Prezydenta Rosji z okazji Dnia Zwycięstwa podzielone według kategorii badawczych 387 Aneks C Wykaz tekstów wraz z przypisanymi kodami 391 Aneks D Wykaz tabel i wykresów 397 Bibliografia 399

6

7 WSTĘP W badaniach nad transformacją systemową w państwach postkomunistycznych przeważały instytucjonalne oraz gospodarcze aspekty przemian. Przyjmowano, że aktorzy polityczni oraz obywatele w swoich działaniach kierują się racjonalnym i uświadomionymi interesami. Na znaczeniu zyskują jednak studia zorientowane na kulturowy wymiar transformacji, uwzględniające takie czynniki jak wzorce kulturowe i prawidłowości reprodukcji kultury, mity i rytuały, pamięć zbiorowa. Powstaje coraz więcej opracowań dotyczących symbolicznego wymiaru przemian systemowych. Badania te obejmują także problematykę sowiecką i rosyjską, skupiając się przede wszystkim na zmianach w okresie pieriestrojki i pierwszych lat transformacji w Rosji, m.in. na rytuałach zaprzeczenia i inwersji mitów konstytutywnych dla kultury sowieckiej (Davies 1989; Lewin 1995; Ries 1997, Smith K. 2002). Celowe wydaje się zatem zbadanie przemian zachodzących w drugiej dekadzie istnienia Rosji postkomunistycznej przez pryzmat polityki symbolicznej, szczególnie procesu nadawania znaczeń teraźniejszości w odniesieniu do przeszłości sowieckiej. Analiza ponownej resygnifikacji symboli, powstawania nowego kodu symbolicznego oraz nowych mitów i rytuałów pozwoli lepiej zrozumieć politykę symboliczną władz rosyjskich, jej uwarunkowania i pełnione przez nią funkcje. Jednym z wielu skutków zmiany systemowej, która zaszła w ZSRS 1 na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, była utrata dotychczasowego kulturowego systemu symbolicznego. Podczas pierestrojki i w pierwszych latach istnienia demokratycznej Rosji 2 dokonała się resygnifikacja podstawowych dla kultury sowieckiej symboli. Zmianie kulturowej, szczególnie w okresie kataklizmów społecznych, towarzyszy zazwyczaj zdecydowany wzrost semiotyczności zachowań (Łotman, Uspieński 1977:148) ma miejsce spotęgowanie znakowych form, rytuałów, symboli. Hayden White, nawiązując do rodowodu pojęcia konstrukcja, wskazuje, że każdy proces konstrukcji polega na uprzednim procesie dekonstrukcji stanu poprzedniego i rekombinacji istniejących elementów (White 2000:49 50). Dlatego też w sytuacji występowania napięcia strukturalnego i społecznego (Smelser 2010:204) tworzenie nowego kodu symbolicznego opiera się na zmianach w obrębie dostępnych i aktualnych dla danej kultury symboli. Ma miejsce resygnifikacja symboli poprzez zmiany zachodzące w obrębie pól semantycznych, kiedy jedne znaczenia zajmują miejsca peryferyjne, a inne odwrotnie 1 Związek Sowieckich Republik Socjalistycznych. Wyjaśnienie stosowania w prace przymiotnika sowiecki zamieszczam dalej na str Określenie demokratyczna Rosja, ze względu na zastrzeżenia kierowanie przez politologów wobec charakteru sprawowania władzy w ustroju powstałym po 1991 roku, jest umowne i stosowane jest w niniejszej pracy na oznaczenie państwa powstałego w granicach Rosyjskiej Federacyjnej Sowieckiej Republiki Socjalistycznej po upadku ZSRS. Charakterystyka reżimu politycznego za rządów Borysa Jelcyna i polemikę naukowców z nim związaną przedstawiają np. Klamkin 1999; Pain

8 wychodzą na awanscenę, tym samym powodując zmianę znakowości na przeciwną w obrębie istniejących binarnych kodów dyskursu. W podobny sposób na przełomie lat 80. i 90. XX wieku zmieniły się elementy konstytuujące tekst o ZSRS. Badania zarówno ilościowe (badania opinii publicznej), jak i jakościowe (analiza dyskursu) pokazały daleko posuniętą reinterpretację ustroju sowieckiego (Ferretti 2002; Gudkow 2002, Trawina, Trawin 2010). Dokonała się ona na poziomie władz, gdzie już w ostatniej dekadzie istnienia ZSRS zaszła istotna zmiana w samej konstrukcji dyskursu. W miejsce uzasadniania priorytetu sowieckiego modelu ustroju państwowego weszły próby porównywania i udowodniania, że oferuje on nie gorsze możliwości rozwoju (Humphrey 2010:81). Daleko bardziej idące zmiany interpretacyjne zaszły na poziomie społeczeństwa, które nie tylko zaczęło odmawiać obrazowi ZSRS pozytywnych znaczeń, ale wręcz przypisywać mu znaczenia wcześniej zarezerwowane przez dyskurs publiczny dla krajów Zachodu, np. podział na uprzywilejowaną mniejszość i biedną większość, mafijny charakter elit władzy, brak dbałości o środowisko naturalne, etc (Ries 2005). Jednak już w pierwszej połowie lat 90. w społeczeństwie rosyjskim coraz wyraźniej można było zaobserwować kolejną zmianę równolegle do deklarowanego braku akceptacji dla nowej rzeczywistości miał miejsce wzrost nostalgii za ZSRS. Można było to obserwować w: dynamice opinii publicznej, która coraz bardziej skłaniała się ku stwierdzeniu, iż byłoby lepiej, gdyby wszystko zostało tak, jak przed początkiem pieriestrojki; społecznej rehabilitacji postaci z sowieckiego panteonu, z Józefem Stalinem na czele; surowym osądzeniu obozu reformatorskoliberalnego, obarczanego odpowiedzialnością za upadek ZSRS. Było to widoczne także na poziomie kultury popularnej. Rekordy oglądalności zaczęły bić filmy sowieckie, programy telewizyjne zrealizowane w stylistyce sowieckiej, a także nowe fabularne produkcje filmowe przedstawiające okres sowiecki w świetle pozytywnym. Zrehabilitowana została symbolika sowiecka, która zaczęła pojawiać się podczas uroczystości państwowych, w użytku osób prywatnych, a co za tym idzie zaczęła być wykorzystywana w technikach marketingowych. Daje to podstawy do uznania, że w społeczeństwie dokonała się powtórna resygnifikacja symboli, przy czym jak następnie zostanie pokazane nie tylko symboli sowieckich. Podobnie jak w rosyjskiej opinii publicznej, tak i w polityce symbolicznej władz federalnych Rosji odnotować należy dynamikę zmian stosunku do sowieckiej przeszłości. Zaobserwować je można było już podczas drugiej kadencji prezydenta Borysa Jelcyna ( ), podczas której ukształtowała się praktyka odwoływania się do wszelkich opcji światopoglądowych i politycznych, włącznie z lewicą. Jak celnie stwierdza Irina Glebowa, przy nim w przestrzeni politycznej i informacyjnej pojawiły się idee, symbole, praktyki syntezy sowieckie, antysowieckie, postsowieckie, liberalne, konserwatywne (Glebowa 2006:219). Filozofią władzy jelcynowskiej przez wzgląd na specyficzne uwarunkowania działania oraz 2

9 charakter wyborów 1996 roku, podczas których głównym przeciwnikiem okazał się kandydat komunistyczny był więc ideologiczny kompromis. Jednakże, należy podkreślić, że pomimo znacznych fluktuacji w retoryce władzy zachowana została oś dyskursywna komunizm vs. demokracja, zaś przy próbie bilansu przemian akcentowano ich pozytywne wartości (Malinowa 2007:10), czym jak zostanie pokazane dalej pogłębiano załamanie konsensusu znaczeń w komunikacji centralnego ośrodka władzy i społeczeństwa. Pojmując komunikację jako wymianę znaczących symboli werbalnych i niewerbalnych, można stwierdzić, że w drugiej połowie lat 90. władza reprezentowana przez prezydenta Jelcyna posługiwała się przekazem opartym na innych znaczeniach symboli, niż te, które przyjęły się w społeczeństwie. Ekipa prezydenta Władimira Putina podjęła wysiłek dostosowania przekazu do dominujących w społeczeństwie znaczeń, chociaż nie można mówić o całkowicie nowej polityce symbolicznej. Syntetyczna ideologia (Malinowa 2007:11) okresu putinowskiego jest przedłużeniem hybrydowego reżimu Jelcyna (Glebowa 2006:219), zaś Putin stał się kontynuatorem zmian zainicjowanych przez poprzednika, tyle że swą strategię legitymizacyjną oparł w dużym stopniu na potencjale rozpowszechnionej w społeczeństwie retoryki utraty. Można zgodzić się ze zdaniem socjologa Aleksieja Lewinsona, który opisując prowadzoną przez pierwszego prezydenta Rosji politykę retro-retoryki i retro-symboliki konkludował: putinizmu nie wymyślił Putin, on tylko go dobrze zrealizował (Lewinson 2009a:3). Nostalgia postsowiecka nie jest oczywiście fenomenem zastrzeżonym wyłącznie dla realiów rosyjskich rozpowszechniona jest w całym byłym ZSRS. Należy jednakże podkreślić, że pomimo jak by się wydawało podobnych doświadczeń historycznych (przynajmniej w ciągu czterech i pół dekad po II wojnie światowej) mamy do czynienia z różnymi formami jej przejawów. Chodzi tu nie tylko o różnice w wielkościach, ale też i o szczególne właściwości nostalgii. Badanie porównawcze, przeprowadzone wśród rosyjskich i ukraińskich uczniów szkół średnich w 2005 roku, wykazało, że wśród tych pierwszych odsetek deklarujących żal z powodu rozpadu ZSRS wyniósł 62%, zaś wśród drugich 37% (na zachodzie kraju tylko 8%) 3 (Nikolayenko 2008:248). Poza różnicą w natężeniu akceptacji albo żalu dostrzec też można odmienne motywy stojące za opiniami. Badania wśród dorosłych Ukraińców w 2006 roku wykazało, że respondenci, mówiąc o zaletach życia przed pieriestrojką, wskazywali na lepszą opiekę socjalną, przewidywalność kolejnego dnia, równość społeczną, które ich zdaniem cechowały ustrój sowiecki (Ryabchuk 2006:7). Z kolei w Rosji, o ile jeszcze w latach 90. przy ocenie strat także dominowały konkretne fakty, np. wspólny system gospodarczy, to za 3 Na rosyjskojęzycznym wschodzie Ukrainy wskaźnik przewyższa dane rosyjskie i wynosi 68%. Można założyć, że uczniowie z ukraińską tożsamością etniczną są bardziej skłonni do akceptacji rozpadu ZSRS, z kolei z rosyjską do wyrażania z tego powodu żalu. 3

10 rządów Putina na pierwsze miejsce wysunęła się utrata przynależności do wielkiego mocarstwa ( %, %) (Zorkaja 200 7:42 43). Inne rodzaje żalów były związane, jak interpretuje to Natalia Zorkaja, z utratą pozycji starszego brata trudne stało się swobodne podróżowanie, utracono uczucie, że wszędzie jest się w domu (Zorkaja 2007:42). Powyższe badania pokazują kolejne osobliwości nostalgii w Rosji porównywalnie słabszą korelację pomiędzy dochodem, pozycją społeczną, wykształceniem a tęsknotą za minioną epoką oraz dość wysoki poziom tęsknot nostalgicznych wśród pokolenia, które socjalizowało się w warunkach nowego systemu. Różnice w stosunku do dziedzictwa ZSRS można dostrzec także w obszarze polityki symbolicznej, realizowanej przez władze państwowe byłych republik. Rozpiętość podejść jest duża. Może mieć miejsce wyrzucenie doświadczenia ZSRS poza nawias normalności i uznanie go za skutek przemocy narzuconej przez obcą siłę. Charakterystyczne jest to przede wszystkim dla państw bałtyckich, ale w ostatniej dekadzie także dla Gruzji i Mołdawii. Przejawia się w polityce kommemoracyjnej tych republik organizacji muzeów okupacji (Ryga, Wilno, Tbilisi), udostępnianiu zwiedzającym byłych siedzib instytucji związanych z bezpieczeństwem wewnętrznym, zmianach w kalendarzu świąt państwowych, polegających m.in. na wprowadzeniu dnia okupacji i odzyskania niepodległości. Może też mieć miejsce unarodowienie sowieckiej przeszłości i okraszenie jej barwami etnicznymi, jak ma miejsce na przykład na Białorusi 4, bądź też strategia przemilczania tego okresu, jak to się dzieje na przykład w Uzbekistanie 5. W żadnym innym oprócz Rosji państwie powstałym po upadku ZSRS nostalgia postsowiecka nie zajmuje tak ważnego miejsca. Trudno przecenić jej znaczenie w pojmowaniu współczesnych wydarzeń w Rosji. Jej wpływ wykracza poza sferę bieżącej polityki wewnątrzrosyjskiej, gdyż oddziałuje na każdą prawie dziedzinę sprawy ustrojowe, życie artystyczne, system szkolnictwa, wreszcie kwestie reformy policji i wojska. Problem nostalgii postsowieckiej przekracza granice państwowe nie sposób jest bowiem zrozumieć polityki Rosji wobec obszaru byłego ZSRS, a nawet byłego bloku wschodniego, nie uwzględniając stosunku 4 Na Białorusi przejawia się to m.in. w pozostaniu przy symbolice sowieckiej (a dokładnie cofnięciu się do niej w roku 1995), ambiwalentnym stosunku do miejsc pamięci związanych ze zbrodniami reżimu sowieckiego i pozostaniu przy sowieckiej wykładni wydarzeń historycznych (zob. Portnow ). 5 Republiki centralnoazjatyckie reprezentują bardzo niejednorodne podejścia. Utrzymała się tam krytyczna ocena lat stalinowskich, charakterystyczna dla okresu głasnosti, w zasadzie zaś milczeniem okryte zostały lata następne, aż do momentu uzyskania nieodległości. W podręcznikach historii autorzy koncentrują się na danych faktograficznych dotyczących tych dziesięcioleci, powstrzymując się od ich interpretacji. Zróżnicowanie przejawia się w rożnym traktowaniu pejzażu kommemoracyjnego w Kazachstanie i Kirgistanie zachowana została nie tylko większość nazw ulic odnoszących się do historii komunizmu i państwa sowieckiego, ale też pomniki ich bohaterów. Z kolei w Uzbekistanie jeszcze na początku lat 90. przeprowadzono w tym zakresie daleko idącą desowietyzację. Pełzające zmiany dostrzec można także w stosunku do tzw. Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. W latach 90. władze uzbeckie przemianowały Święto Zwycięstwa na Dzień Żałoby i Pamięci, a następnie rozpoczął się proces ukrytego demontażu sowieckich pomników, poświęconych armii sowieckiej i II wojnie światowej. 4

11 Rosjan do przeszłości sowieckiej. Tallińskie wydarzenia wokół mosiężnego Aloszy 6, kwestia ukraińskiego hołodomoru, sprawa Katynia i anty-katynia wymagają uwzględniania znaczeń, jakie niosą symbole sowieckie w warunkach nowej rzeczywistości i ich roli w społeczeństwie 7. Dlatego tematyka postsowieckiej nostalgii, jej podłoże i skutki stały się przedmiotem zainteresowania wielu środowisk. W zachodnich, w tym polskich, przekazach medialnych dominują głosy sugerujące despotyzm symboliczny władz federalnych, czyli narzucanie siłą nowego kodu symbolicznego, bądź reminiscencję idei komunistycznych w społeczeństwie rosyjskim. Jest to podejście spłycające złożoność fenomenu nostalgii postsowieckiej. Parafrazując Clifforda Geertza, trzeba stwierdzić że, pomiędzy popularnym określeniem rozpadu ZSRS słowem rozwał, sugerującym celowe destrukcyjne działanie aktorów, nową polityką historyczną, uznaniem Józefa Stalina za wybitną postać historii rosyjskiej a realiami społecznymi życia rosyjskiego istnieje cała siatka subtelnych powiązań, których nie da się po prostu oznaczyć za pomocą takich koncepcji jak zniekształcenie, selektywność bądź nadmierne uproszczenie (Geertz 2005:244). Analiza owej struktury semantycznej zmusza do prześledzenia mnóstwa referencyjnych powiązań pomiędzy symbolizmem a rzeczywistością społeczną, tak że końcowy obraz przedstawia konfigurację różnych, odmiennych znaczeń, z których wzajemnych interakcji wynika zarówno moc ekspresywna, jak i retoryczna powstających symboli. Podejście do problematyki nostalgii postsowieckiej i szerzej reinterpretacji symboli kształtujących świadomość społeczną Rosjan, uwzględniające kulturowe i symboliczne wymiary zjawisk nie jest obce wielu badaczom. Jako że fenomen nostalgii jest bardzo szeroki, oferuje on wiele płaszczyzn dla przeprowadzenia badań. Charakter debat na temat historii ZSRS, które miały miejsce podczas transformacji i kształtowanie nowej narracji historycznej w okresie prezydentury Władimira Putina analizowane były w pracach Marii Ferretii (2002, 2004), Diny Khapaevej (2007b), Nikołaja Koposowa (2011), Galiny Zwieriewej (2003, 2005). Na implikacjach nostalgii dla systemu politycznego Rosji i dla preferencji elektoralnych Rosjan koncentrują swą uwagę Nina Khrushcheva (2005), Dina Khapaeva (2007a). Postawom Rosjan wobec ZSRS i okresu sowieckiego i próbom ich wyjaśniania poświęcone są liczne prace 6 Chodzi o demontaż i przeniesienie z centrum stolicy na Cmentarz Wojskowy Pomnika Żołnierza-Wyzwoliciela Tallina od niemiecko-faszystowskich okupantów (od 1995 roku Pomnika Poległych w II Wojnie Światowej) w nocy z 16 na 17 kwietnia 2007 roku i mających później miejsce zamieszek w Tallinie i innych miastach estońskich. 7 Badania nad nostalgią postsowiecką w Rosji znalazły poparcie u recenzentów, którzy ustosunkowali się do mojego projektu badawczego, złożonego do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2009 roku. Zdaniem pierwszego: Zaproponowany temat jest w literaturze polskiej oryginalny i może przynieść bardzo ciekawe rezultaty, ważne nie tylko dla badań rosjoznawczych, ale również w sferze ich implementacji dla polskich służb dyplomatycznych. Drugi recenzent stwierdził, że rozpracowanie tej tematyki pomoże zrozumieć masę problemów «rosyjskich» (nie tylko «russkich», ale i «rossijskich»), ogromne poparcie dla Putina, tęsknotę za rzeczywistością «breżniewowską», miejsce, jakie zajęli Stalin z Leninem w ubiegłorocznym projekcie «Imia Rossii» itp.. 5

12 pracowników ośrodka badań opinii publicznej Lewada-Centrum : Borisa Dubina (2003a, 2003b, 2003c, 2006d, 2008a, 2009a, 2011c, 2011d), Lwa Gudkowa (2002, 2006, 2009b, 2010a), Aleksieja Lewinsona (2003,2007a, 2007d, 2009a, 2009b). Wpływ nostalgii na praktyki kulturowe analizował na przykładzie nowych prądów w malarstwie Alexei Yurchak (2008a), zaś na przykładzie sfery turystyki Olga Łysikowa (2011). Pamięci stalinizmu, Gułagu i procesom ich memorializacji poświęcone są m.in. prace Zuzanny Bogumił (2 010, 2012) i Alexandra Etkinda (2004b, 2004c, 2009a). Wszystkie wymiary polityki symbolicznej prezydentury Borysa Jelcyna obszernie zostały opisane przez Kathleen Smith (2002) w książce Mythmaking in the New Russia. Politics and Memory During the Yeltsin Era, w której przedstawiono proces kształtowania nowej narracji historycznej, zmian w kalendarzu świat państwowych, w pejzażu komemoracyjnym miast. Fenomen nostalgii był badany także od interesującej mnie strony dyskursywnej. Wymienić należy pracę Nancy Ries (2005) Russian Talk: Culture and Conversation During Perestroika przy zastosowaniu antropologicznych metod obserwacji autorka zanalizowała rosyjski dyskurs prywatny i na tej podstawie interesująco przedstawiła zmiany, które zaszły w kulturze na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w Rosji, w tym w obrazach siebie, państwa sowieckiego, Zachodu i pożądanej przyszłości. Na polu analizy dyskursu politycznego 8 wskazać można na prace Galiny Zwieriewej (2007, 2008), Olgi Malinowej (2011) oraz Lubow Borusiak ( 2006). Z kolei analizy nostalgii postsowieckiej od strony semiotycznej podjął się Serguei Oushakine (2000, 2007a, 2009b) z Princeton University, a także rosyjski badacz, redaktor interdyscyplinarnego rosyjskiego czasopisma Nieprikosnowiennyj Zapas Ilja Kalinin (2010, 2011a, 2011b). We wskazanej literaturze naukowej znaleźć można wiele punktów spojrzenia na temat nostalgii postsowieckiej, jej przyczyn i skutków. Aby zobrazować toczącą się na ten temat dyskusję, skonstruować można pewną oś. Jeden jej biegun zajmą prace, w których w opisie nostalgicznych tęsknot dominować będą takie terminy jak: restauracja, reaktualizacja, konserwacja, reanimacja (na przykład środowisko Lewada -Centrum ). Ogólną ideę stosowanego w nich schematu analitycznego można wyrazić za pomocą sformułowania, którym Aleksiej Lewinson podsumował jeden ze swych esejów socjologicznych: Maska przyrosła do twarzy (Lewinson 2007a:7). Innymi słowy, zabawy w retro, które rozpoczęły się w połowie 8 Za Markiem Czyżewskim, Sergiuszem Kowalskim i Andrzejem Piotrowskim stosuję rozróżnienie rodzajów dyskursu. Za dyskurs uznaje się całokształt przekazów znajdujących się w społecznym obiegu. Do dyskursu publicznego należą wszelkie przekazy dostępne publicznie, takie jak np. dyskursy instytucjonalne, dyskursy związane z określonymi światami społecznymi, a także dyskursy środków masowego przekazu. Dyskurs polityczny to z kolei dyskurs elit symbolicznych na tematy polityczne, gdzie za elity symboliczne uznaje się grupy i osoby, które sprawują bezpośrednią kontrolę nad publicznie dostępną wiedzą, publicznie prawomocnymi przekonaniami, nad kształtem i treścią dyskursu publicznego. Z kolei dyskurs polityki to węższa kategoria. Należą doń wypowiedzi polityków w ramach ról przypisanych im w obrębie instytucji politycznych (Czyżewski, Kowalski, Piotrowski 2010:18 28). 6

13 lat 90., m.in. selektywne wykorzystywanie przez władze symboli sowieckich, w pierwszej dekadzie XXI stulecia zaczęły być postrzegane całkowicie poważnie: W społeczeństwie nie ma żadnej innej idei, oprócz powrotu do przeszłości sowieckiej (Lewinson 2009b:1). Przedstawiciele tego środowiska są zdania, że chociaż reformy liberalne zostały przeprowadzone, to nowe, towarzyszące im, wartości nie zostały zaakceptowane. Na to nałożyła się populistyczna polityka władz państwowych zainteresowane uzyskaniem legitymizacji przy najniższych kosztach, przeniosły one gry w retro z poziomu rozrywki telewizyjnej 9 na poziom polityki państwowej. Ta rekompensacyjna sztuczka, czyli łagodzenie frustracji społecznych kosztem manipulacji w istniejącym kodzie symbolicznym, zdaniem tej opcji, przekształciła się z kampanii PR w telewizji w ideologię systemu politycznego jako takiego retro-orientacja z gry na ekranie stała się paradygmatem istnienia państwa ( Lewinson 2007a:7) 10. Putinowski autorytaryzm jest zaś restrukturyzacją systemu sowieckiego, od którego reżim zapożycza mechanizmy rządzenia państwowego, kontroli gospodarczej, supresji zróżnicowania społecznego i instytucjonalnego (Gudkow 2010:18). Prognozy tej orientacji są bardzo pesymistyczne. Zdaniem Borysa Dubina, konsekwencją nostalgii oraz społecznej kompromitacji idei otwartości i demokratyczności stała się dominacja poczwiennicko 11 -fundamentalistycznej tradycji, która zmieszała się z tradycjami sowieckomocarstwowymi niedawnej przeszłości (Dubin 2009a:2). Wywołuje to samoograniczanie się Rosji, jej izolację od świata zewnętrznego i zachodzących w nim procesów: Nasze dzisiejsze istnienie na wysepce, która staje się coraz mniejsza i coraz bardziej odległa od tej nowej ziemi zamieszkałej, przeszkadza jakiemukolwiek udziałowi w tworzeniu tej nowej muzyki, stawaniu 9 Chodzi przede wszystkich o projekt telewizyjny Stare piosenki o najważniejszym ( Staryje piesni o gławnom ) uruchomiony w 1995 roku przez program pierwszy telewizji rosyjskiej (ORT). Polegał on na umieszczeniu wydarzeń noworocznego show w realiach sowieckich (lata , lata 60., lata 70., lata 80.). przy pomocy m.in. popularnych piosenek tych okresów. Program kreował nostalgiczną wizję życia w ZSRS z jasnym podziałem na dobrych i złych bohaterów, życzliwością i serdecznością ogółu mieszkańców i sprawiedliwością społeczną. Program cieszył się wielką popularnością w społeczeństwie, zaś sprzedaż nagrań przyniosła duże zyski finansowe stacji. Wywołał on także krytykę zwłaszcza oburzenie przyniosła realizacja show w stylistyce filmu Kubańscy kozacy przedstawiającego obraz dobrobytu kołchozowego w latach powojennych, podczas gdy w rzeczywistości był to bardzo ciężki okres dla mieszkańców ZSRS. M.in. dlatego już w 1956 roku na fali zainicjowanej przez Leonida Chruszczowa destalinizacji film został oskarżony o lakierowanie rzeczywistości i na lata zniknął z pokazów. 10 Lewinson (2007a:7) dodaje, że rekompensacyjna sztuczka skierowana była do przedstawicieli starszego pokolenia, najbardziej wrogo postrzegającego liberalne zmiany. Jednakże ta retro-orientacja została przyjęta całą z powagą przez młodsze pokolenie socjalizowane bądź w warunkach późnosowieckich, bądź nowej Rosji. Wpłynął na to niski poziom wiedzy historycznej, niski poziom edukacyjny szkoły, płytkość pamięci rodzinnej, o czym szerzej pisze Natalija Zorkaja (2007). 11 Poczwiennictwo literacko-społeczny i filozoficzny prąd myślowy, który pojawił się w Rosji w latach 60. XIX wieku. Jego przedstawicieli łączyły zbieżne poglądy na urządzenie społeczeństwa, oświatę i naukę, sztukę i politykę. Do głównych apologetów tego kierunku należy zaliczyć: Fiodora Dostojewskiego, Nikołaja Strachowa, Apołłona Grigorjewa. Podstawową myślą była idea o gruncie/ziemi narodowej (narodnaja poczwa) jako podstawie i formie społecznego i duchowego rozwoju Rosji. Rosyjskie społeczeństwo powinno połączyć się z narodowym gruntem i przyjąć do siebie element ludowy, twierdził Dostojewski. Przyjmując kulturę europejską, poczwiennicy wykazywali burżuazyjność i bezduszność Zachodu, materializm i idee rewolucyjne, przeciwstawiając im chrześcijańskie idee miłości i soborowości zachowane w rosyjskich wspólnotach wiejskich. Poczwiennictwo uznawane jest za konserwatywną formę romantyzmu filozoficznego. Szerzej na ten temat zob. de Lazari

14 się w niej chociaż nutą bądź jakimkolwiek znakiem muzycznym. Wkład Rosji w tę wspólną sprawę dzisiaj jest porażająco mały w porównaniu z jej pretensjami i wyobrażeniami o heroicznym, wysokim, o wielkiej przeszłości. Jest to niezgrabna i beznadziejna egzystencja... (Dubin 2009:2). Z kolei Lewinson stwierdza: Nasze społeczeństwo kontynuuje, jak rycerz na obrazie 12, posępne stanie przed tym samym wyborem pomiędzy socjalizmem a kapitalizmem, przed którym stało jeszcze w zeszłym wieku. A dokonaną w zeszłym wieku próbę życia w socjalizmie społeczeństwo wspomina dobrze, choć i kosztowała ona życie jednej trzeci obywateli. Próbę zaś (bezkrwawą) życia inaczej Rosjanie odrzucają, choć i post factum (Lewinson 2009b:1). Na innym biegunie umieścić można stanowisko Sergueia Oushakine a, który stosuje podejście semiotyczne w swych badaniach. Nie zgłębiając ideologicznych i społecznych rodowodów nastrojów nostalgicznych, antropolog ten skupia się na ich stronie pragmatycznej. Korzystając z wprowadzonego przez niemieckiego teoretyka sztuki Aby ego Warburga rozróżnienia na mimetyczne ( image-based) i semiotyczne ( sign-based) formy reprezentacji, autor przedstawił postsowieckie reinkarnacje przeszłości jako projekty ikoniczne ( pictorial), a nie performatywne. Oushakine, akcentując różnice pomiędzy formą/ramą a treścią/znaczeniem, doszedł do wniosku, że przywiązanie do symboli sowieckich ma związek z bliskością, z uznawalnością tych form, lecz nie z ich oryginalną zawartością jako taką. Funkcjonując w charakterze wizualnych matryc retro-ramki oferują znajomą otoczkę bez obowiązkowej interpretacji ideologicznej zawartości (Oushakine 2007a:456). Oznacza to, że korzystaniu ze starych form mogą towarzyszyć znaczne transformacje semantyczne, a stare formy mogą zawierać nowe znaczenia, wynikające z potrzeb teraźniejszości. Oushakine, interpretując nostalgię postsowiecką przy pomocy medycznej metafory afazji, uznaje, że społeczeństwo rosyjskie sięga po stare formy w warunkach braku występowania nowych struktur, zdolnych do wyrażenia aktualnych kontekstów (Oushakine 2000:994). Brak ten jest kompensowany poprzez powszechne korzystanie z form starych ich bliskość, znajomość, rozpoznawalność przynosi tak pożądany, pozytywny efekt strukturyzujący. Z jednej więc strony mamy do czynienia z opinią, że po wsparciu otrzymanym przez władze nastroje nostalgiczne, początkowo przyjmujące formę zabaw w styl retro, przeszły na poziom samodzielnego projektu konserwatywnego, zaś symbole sowieckie mają dziś treść jasną, trwałą, podyktowaną przez sowiecką ideologię, tyle że z większym akcentem na aspekty 12 Chodzi o kanoniczny dla kultury rosyjskiej obraz Wiktora Wasniecowa Rycerz na rozdrożu (1882), przedstawiający ruskiego rycerza ( witiazia) w pełnej zbroi, siedzącego na koniu przed kamieniem z inskrypcjami zawierającymi tekst epicki. Widoczne jest zdanie Ten kto prosto pojedzie żyw nie będzie ani przechodzień, ani jeździec, ani lecący. Odwołanie do obrazu jest często stosowane jako metafora na określenie trudności wyboru. Obraz znajduje się w zbiorach Państwowego Muzeum Rosyjskiego w Petersburgu. 8

15 mocarstwowo-nacjonalistyczne. W opisach form powrotu sowieckiego nacisk kładzie się na moment reprodukcji, a nie transformacji: Przeszłość sowiecka obecna w postsowieckiej teraźniejszości postrzegana jest nie jak eklektyczny konglomerat kontekstualnie przemyślanych i funkcjonalnie przekodowanych symboli, form instytucjonalnych i praktyk społecznych, lecz jak systemowo reprodukowane mechanizmy (Kalinin 2010:7). Z drugiej zaś strony istnieje pogląd o arbitralności związku pomiędzy sowieckimi ramami symboli a ich nową treścią. Symbole sowieckie w nowej Rosji są całkowicie de-ideologizowane i służą jako środek wyrażenia zupełnie nowych sensów. Podobnie jak afatycy do wyrażenia swoich myśli korzystają z ograniczonego zestawu dostępnych im wyrazów, tak i społeczeństwo rosyjskie wykorzystuje ramki dostępnych im symboli sowieckich do wyrażenia odpowiadających współczesności roszczeń. Jak sugeruje tytuł pracy Oushakine a (2007a), We re nostalgic, but we re not crazy inaczej niż w pierwszym schemacie analitycznym nie ma tu gotowości do zanurzenia się w sowieckiej przeszłości, jest zaś utylitarna praktyka sięgania po sowieckie dziedzictwo w warunkach braku innych skutecznych form ekspresji. Co zrozumiałe, Oushakine inaczej ocenia też rolę elit politycznych w procesie rozbudzania nostalgii, również jego prognozy na przyszłość są bardziej optymistyczne. Początkowy cel rozprawy i jej hipotezy zostały sformułowane pod wpływem pierwszego schematu analitycznego. Chcąc zbadać dyskursywny wymiar polityki symbolicznej, zamierzałam zrekonstruować znaczenie głównych symboli sowieckich i kształtowany z ich pomocą obraz ZSRS. W miarę prowadzenia badań, obserwacji rosyjskiej przestrzeni komunikacyjnej, pobytów studyjnych doszłam do wniosku, zbieżnego z tym, który w 2010 roku sformułował Ilja Kalinin. Odnosząc się do prac mieszczących się w granicach wyodrębnionej przeze mnie osi, uznał on, że ta krytyczna logika doprowadza do efektu przeciwstawnego swej intencji wewnętrznej: nadaje całościowość temu co jest fragmentaryczne; obarcza ideologią to, co nosi (polit)techniczny, instrumentalny charakter; wtórnie substancjonuje to, co coraz bardziej (i to właśnie dzięki wysiłkom władz) przekształca się w puste, stając się punktem montażu dla dziwacznych i często niekompatybilnych wyobrażeń o przeszłości, tożsamości zbiorowej i perspektywach historycznych (Kalinin 2010:7). Z przeprowadzonych wstępnych analiz rosyjskiego dyskursu polityki także wyłaniał się bardzo fragmentaryczny i niespójny obraz przeszłości sowieckiej, który nie wyjaśnił ani zjawiska nostalgii postsowieckiej, ani potencjału politycznego tego fenomenu. Na podstawie istniejących teoretycznych badań fenomenu nostalgii przyjęłam, że po pierwsze nostalgia jest narracją o utracie, a po drugie że kryje w sobie wiele możliwości współdziałania z przeszłością. Konsekwencją zaś powyższych założeń jest możliwość występowania w tej samej wspólnocie kulturowej różnie skonstruowanych opowieści o tym 9

16 samym utraconym temporalnie bądź przestrzennie obiekcie. Doszłam do wniosku, że w przestrzeni komunikacyjnej Rosji istnieje metanarracja nostalgiczna, której przedmiotem jest okres sowiecki, jednak w jej ramach funkcjonuje niezliczona ilość opowieści, różniących się między sobą listą utrat, ich hierarchią, wartościowaniem, opisem sprawców, rozkładem ich odpowiedzialności, a co za tym idzie oceną teraźniejszości, jej cech i głównych aktorów, a także projekcją przyszłości. Polityka władz rosyjskich odzwierciedla złożoność tej mozaiki i dlatego realizowane przez nią działania symboliczne cechuje znaczny stopień niespójności, wręcz eklektyzmu. Uwzględnianie tego stało się krokiem w kierunku zmiany kąta postawionego celu badań. Uznałam, że właściwym pytaniem badawczym będzie nie tyle jaki jest obraz ZSRS w rosyjskiej przestrzeni dyskursywnej, lecz jak w warunkach wielości opowieści nostalgicznych istniejących w tej przestrzeni kształtowana jest polityka symboliczna władz rosyjskich i jaką rolę pełnią w niej symbole sowieckiej przeszłości. Celem rozprawy jest zbadanie nostalgii i jej pragmatyki w odniesieniu do realizowanej przez władze rosyjskie polityki symbolicznej. Uwaga więc zogniskowana jest na sposobach radzenia sobie przez władze z wielością opowieści o utracie i użyciu ich potencjału we własnym działaniu dyskursywnym. Zadaniem jest analiza oferowanej przez władze narracji nostalgicznej i kluczowych symboli ją formujących. Badane zatem są pola znaczeniowe tych symboli i sposoby twórczego wykorzystywania ich polisemii w rosyjskim dyskursie polityki. Uzasadnieniem tak obranego celu pracy jest to, że pomimo występowania szeregu publikacji poświęconych fenomenowi nostalgii postsowieckiej, w tym prac z zakresu analizy dyskursu politycznego, nie odnotowałam studiów odpowiadających postawionemu przeze mnie zadaniu. Sformułowane zostały następujące hipotezy badawcze. Po pierwsze, realizowana przez władze polityka symboliczna polega na wykorzystywaniu obrazów charakterystycznych dla dyskursu sowieckiego na różnych etapach jego istnienia (stąd tytuł rozprawy). Po drugie, przyjęcie i zakorzenienie się symboli tworzących oferowaną przez władze narrację związane jest nie tyle z ich oryginalną treścią ideologiczną, którą one konsekwentnie tracą, ile z bliskością i uznawalnością ich form. Symbole te przeszły i nadal przechodzą znaczne transformacje semantyczne, które powodują, że centrum pola znaczeniowego zajmują nowe treści, odpowiadające uwarunkowaniom nowej rzeczywistości. Po trzecie, ma miejsce de-ideologizacja symbolu, zaś przeszłość sowiecka jest dyskursywnie przekodowywana w kształtowaną przez władze nową wersję rosyjskiego patriotyzmu. Jako że za pole badania wybrany został dyskursywny wymiar polityki symbolicznej realizowanej przez władze Rosji, konieczne stało się zrealizowanie kilku zadań. Po pierwsze, przeanalizowana zostanie kształtowana w dyskursie polityki narracja nostalgiczna o utraconym 10

17 państwie i kluczowe symbole ją kształtujące. Po drugie, ukazana zostanie wielowymiarowość pól semantycznych symboli i zrekonstruowane zostaną znaczenia tych symboli. W tym celu konieczne będzie prześledzenie metafor uaktualniających te symbole, toposów, a także strategii argumentacyjnych, w ramach których symbole występują. Po trzecie, przedstawione będą funkcje, które spełnia w dyskursie nowy kod symboliczny. Po czwarte, pokazane będą uwarunkowania, które wpłynęły na proces negocjacji i renegocjacji znaczeń nostalgicznych symboli na przełomie lat 80. i 90., w ostatniej dekadzie XX wieku oraz podczas rządów Władimira Putina. Struktura pracy odwzorowuje powyżej wymienione zadania. W rozdziale I przedstawiona zostanie ewolucja terminu nostalgia i związki tego fenomenu z nowoczesnością. Ukazana będzie typologia nostalgii, a także zmiana nastawienia badaczy do zjawiska od rozpatrywania go jako niebezpiecznej kontroświeceniowej tradycji do akcentowania jego partykularnego charakteru, zakładającego wielość sposobów współdziałania z przeszłością. Następnie opisane zostaną grupotwórcze właściwości nostalgii, jej zdolność do kształtowania wspólnot utraty, a więc i będącej tego konsekwencją roli w kształtowaniu tożsamości zbiorowych. Stąd wyprowadzana jest teza, że nostalgia musi stanowić przedmiot zainteresowania władzy politycznej, gdyż u podstaw polityki w społeczeństwach ponowoczesnych leży właśnie zdolność elit do tworzenia grup. W procesie tym najważniejsze znaczenie ma symboliczny wymiar polityki, który został wybrany jako pole badawcze niniejszej pracy. W nawiązaniu do prac Victora Klemperera, Benjamina Whorfa i Anny Wierzbickiej przedstawiona będzie rola języka w kształtowaniu, podtrzymywaniu i zmianie tożsamości zbiorowych. Poprzez sięgnięcie do prac Marcina Kuli i Iriny Sandomirskiej omówiona będzie taka właściwość języka, jak pełnienie roli nośnika pamięci zbiorowej. Tym samym podkreślone zostanie znaczenie dyskursywnego wymiaru polityki symbolicznej i uzasadnione zogniskowanie rozprawy właśnie na nim, przy posługiwaniu się wymiarami ikonicznym i behawioralnym jako tłem problemu. Następnie przedstawiona zostanie problematyzacja narracji jako znaczeniotwórczej formy kulturowej, która łączy akcję z systemami poznawczymi, etycznymi oraz systemami wartości. Przywołując szereg opracowań naukowych, ukazany będzie wpływ struktur narracyjnych na porządkowanie wyobraźni społecznej oraz przedstawiony pogląd o istnieniu metanarracji charakterystycznych dla poszczególnych kręgów kulturowych. Omówione zostaną rosyjskie metanarracje w ujęciu amerykańskiego antropologa Jamesa Wertscha ( wypędzenie wroga ) oraz rosyjskiej filolog Iriny Sandomirskiej ( ratowanie Ojczyzny ). W oparciu o wnioski teoretyczne z tych badań, prac innych autorów na temat nostalgii oraz wstępną analizę materiału przedstawione będzie uzasadnienie tego, że kluczowymi elementami kształtującymi rosyjską 11

18 metanarrację nostalgiczną są następujące symbole: lata 90., Zachód, własna droga, ZSRS. Ich analiza wyznacza dalszą strukturę rozprawy. Rozdział zakończy opis zastosowanego w badaniu podejścia semiotyczno-pragmatycznego, charakterystyka materiału badawczego, uzasadnienie zastosowanych metod i technik badawczych oraz cezury czasowej. Rozdział II rozprawy poświęcony jest przemianom stosunku do państwa sowieckiego i życia w ZSRS w latach 70. i 80., w okresie pieriestrojki i w latach 90. XX wieku. W oparciu o dostępne badania antropologiczne, socjologiczne, kulturologiczne, przedstawiony zostanie zwrot performatywny w dyskursie, prowadzący na poziomie formy do hipernormalizacji języka instytucji władzy, zaś na poziomie znaczeń do ustania praktyki jego dosłownej interpretacji. Ukazane będzie także przejście od normalizacji nienormatywności w latach tzw. zastoju do uznania jej w okresie pieriestrojki za zasadniczą wadę systemu, skutkującą odmową jego legitymizacji ze strony społeczeństwa. Następnie przedstawiane będą zmiany stosunku do przeszłości sowieckiej na tle zmian społecznych dokonujących się w latach 90. Wprowadzenie tego rozdziału uznałam za konieczne dla zrozumienia procesu resygnifikacji symboli sowieckich, który miał miejsce w dyskursie publicznym na przełomie lat 80. i 90., a następnie podczas pierwszej dekady istnienia Rosji postkomunistycznej. To z kolei umożliwia analizę pól semantycznych symboli kształtujących narrację nostalgiczną w dyskursie władz. To same przekonanie o konieczności wykroczenia poza wewnętrzny obszar tekstu/dyskursu w celu jego dogłębnej analizy powoduje, że rozdziały III, IV, V i VI, w których przy pomocy metody analizy semantyczno-pragmatycznej na wybranym korpusie wypowiedzi politycznych badam kolejno symbole: lata 90, Zachód, własna droga, ZSRS, rozpoczynam od części, w których przedstawiam tło historyczno-kulturowe każdego z nich, uwarunkowania jego powstania i funkcjonowania. Tło to nakreślam z kolei przy pomocy różnorodnych badań zastanych danych opinii publicznej, opracowań na ich podstawie (przede wszystkich pracowników Lewada-Centrum, WCIOM i FOM ), studiów historycznych, analiz kulturologicznych, ale też w oparciu o zgromadzone przeze mnie w trakcie kilkuletniej obserwacji rzeczywistości rosyjskiej notatki terenowe. Rozdział III poświęcony jest symbolowi lat 90. Z jednej strony pokazuję transformację tej dekady w opinii publicznej poprzez reinterpretację wydarzeń wcześniej sygnifikowanych znaczeniami odzyskiwania (wolności, praw, właściwej drogi rozwoju) w kierunku zn aczeń utraty. Z drugiej strony, przedstawiam dynamikę i cechy procesu kształtowania znaczeń tego symbolu w dyskursie władz. Pokazuję też, jak nadawanym znaczeniom chaosu przeciwstawiane są znaczenia stabilizacji utożsamiane z okresem prezydentury Władimira Putina. Odrębnie analizuję metaforę rozpadu kluczową konstrukcję retoryczną, która z jednej strony funkcjonuje jako sposób poznawania i kategoryzacji rzeczywistości, z drugiej zawiera w sobie 12

19 mini narrację (Musolff 2006:25) umożliwiającą właściw ie odczytanie analizowanego symbolu. W rozdziale IV analizuję symbol Zachodu. Podkreślam ambiwalentny charakter znaczeń, które on posiadał w społeczeństwie sowieckim okresu późnego socjalizmu, co z kolei wpłynęło na łatwość jego resygnifikacji w momencie transformacji ustrojowej. Następnie wyjaśniam dynamikę zmiany genre stosowanych w opisie Zachodu oraz wyodrębniam różne jego obrazy funkcjonujące w przemówieniach polityków. Pokazuję, że stopniowo ma miejsce ukształtowanie genre antagonistycznego, którego właściwości wymagają nadawania aktorom znaczeń skrajniej odmienności i niekompatybilności. Pokazuję też, że tak zbudowany obraz negatywnego Zachodu wpisuje się w narrację nostalgiczną jako pośredni bądź bezpośredni czynnik sprawczy utrat lat 90. W rozdziale V badam zmianę znaczeń odrębności. W okresie sowieckim partykularny charakter państwa i społeczeństwa był stałym elementem dyskursu władz, chociaż w różnych okresach inaczej stawiano akcenty tej odrębności. Podczas przełomu lat 80. i 90. odrębność otrzymała znaczenia negatywne odwieczne dążenie do inności uznane zostało za wadę kultury rosyjskiej, powodującą podjęcie niewłaściwych wyborów co do drogi rozwoju społecznego. Pokazuję, że już od połowy lat 90. dokonała się resygnifikacja odrębności co przejawiło się zarówno w opinii publicznej, która opowiada się za poszukiwaniem własnej drogi rozwoju, w rozpowszechnieniu ideologematu odrębnej drogi ( osobyj put ), jak i też w dyskursie politycznym, gdzie pojawiły się koncepcje filozoficzno-polityczne, które pomimo swej różnorodności wychodziły z założenia o odrębnym charakterze społeczeństwa i państwa rosyjskiego i nieprzystosowalności do uniwersalnych praw rozwoju. Analizując wybrany korpus materiałów, pokazuję występującą tendencję odejścia od paradygmatu uniwersalistycznego w kierunku postulowania rosyjskiej unikalności i wskazuję na związki powyższego z dominacją narracji antagonistycznej w opisie relacji Rosji z Zachodem. Udowadniam, że w odróżnieniu od okresu sowieckiego, kiedy to odrębność uzasadniana była przy pomocy spójnego systemu ideologicznego, obecnie pomimo powrotu do obrazu osoboj Rosji znaczenia tej koncepcji budowane są przy pomocy zapożyczeń z różnych konserwatywnych prądów ideologicznych. Ten synkretyzm ideologiczny powoduje, że postulowane odrodzenie unikalnej Rosji jest uzasadniane poprzez odwołania do pozytywnie przekodowanej przeszłości sowieckiej. Rozdział VI otwiera przedstawienie złożonego charakteru obrazu ZSRS w wyobrażeniach społecznych. Następnie na podstawie analizy korpusu materiałów przedstawiam wielość znaczeń nadawanych ZSRS w dyskursie polityki i strategie, przy pomocy których są one kształtowane. Szczegółowo omawiam symbol Zwycięstwa, który moim zdaniem jest najważniejszym czynnikiem kształtującym znaczenia wyjątkowości okresu sowieckiego. Analizuję też sposoby 13

20 interpretacji rozpadu ZSRS i pokazuję, że podobnie jak sam obraz ZSRS zawiera w przemówieniach politycznych cechy bardzo różnorodne, wręcz czasem wykluczające się, tak samo i demontaż państwa sowieckiego jest interpretowany w ramach sprzecznych narracji. Następnie badam, w jaki sposób władze polityczne ujmują relacje pomiędzy Rosją a ZSRS zarówno w płaszczyźnie terytorialnej, jak i płaszczyźnie związków przynależności. Pokazuję, że przy pomocy przekształceń semantycznych okres sowiecki ulega pozytywizacji, ale jednocześnie i homogenizacji, ma miejsce zatarcie jego właściwości partykularnych na rzecz ponadczasowych znaczeń wielkości i przynależności. Wyjaśnienia terminologicznego wymaga szereg użytych w pracy określeń. W nauce polskiej po 1989 roku obserwować można tendencję do równoległego stosowania przymiotników radziecki i sowiecki. Jeżeli w czasach PRL użycie słowa sowiecki zakładało negatywne nastawienie do ZSRS, to obecnie w publikacjach naukowych jest to termin neutralny 13. Dla swojej decyzji użycia przymiotnika sowiecki powołuję się na argumenty zwolenników tej tendencji. Po pierwsze, używanie słowa radziecki doprowadziło do tego, że jego desygnatem stał się wyłącznie obiekt związany z ustrojem realnego socjalizmu, a nie jak wcześniej średniowieczne rady miejskie i zawodowe. Po drugie, przymiotnik sowiecki miał swoją praktykę użycia w dyskursie publicznym nawet w czasach PRL wśród części komunistów polskich jeszcze w latach 50. XX wieku istniało przeświadczenie o unikalności doświadczenia państwa budującego ustrój komunistyczny, które nie mogło więc znaleźć adekwatnego odzwierciedlenia w słowie radziecki i przemawiało za użyciem słowa sowiecki. Po trzecie, określenie sowiecki w większym stopniu odzwierciedla specyfikę tego ustroju, w którym takie reprezentacyjne organy kolegialne jak rady przestały mieć realne znaczenie już w pierwszej dekadzie trwania ZSRS. Po czwarte zaś, za koniecznością używania przymiotnika sowiecki, przemawia fakt koncentracji uwagi w pracy na zmianach znaczeniowych takich słów jak: sowiecki, sowieckość, sowietolog ; na grach językowych z użyciem neologizmów sowok i sowkowość, co trudno było by osiągnąć przy użyciu określenia radziecki. Omówienia wymaga również przymiotnik rosyjski. W języku polskim stosowany jest na określenie zarówno przynależności państwowej, jak i etnicznej, tymczasem w języku rosyjskim odpowiednikiem pierwszego będzie rossijskij, zaś drugiego russkij. Powyższe rozróżnienie jest istotne dla niniejszej pracy, dlatego zdecydowałam się na kompromis w przypadku odwoływania się do przymiotnika, którego desygnatem jest etniczność, w nawiasie 13 Na przykład, tytuł pracy Włodzimierza Marciniaka (2001) brzmi Rozgrabione Imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej. Przymiotnik sowiecki stosuje także Zuzanna Bogumił (2012) w swej pracy o miejscach pamięci w Rosji. 14

21 będę dawać jego rosyjski odpowiednik (russkij). Podobnie będę postępować także w przypadku innych słów niemających odpowiedników w języku polskim bądź mających szersze bądź węższe znaczenia w języku rosyjskim w porównaniu z językiem polskim. Wyjaśnić muszę określenie lata dwutysięczne stosowane w pracy. Rozpowszechniło się ono w rosyjskim dyskursie w pierwszej dekadzie XXI wieku. W odróżnieniu od nazw odwilż, zastój pojawiło się więc nie post factum, lecz już w pierwszych latach po dojściu do władzy Władimira Putina jako reakcja na zmianę klimatu politycznego. W związku z tym, trudno jest do końca zdefiniować jego górną granicę temporalną. Można na pewno powiedzieć, że obejmuje interesujący mnie okres dwóch kadencji prezydentury Putina. W związku z tym, iż dwutysięczne (a także lata ne, bądź lata zerowe 14 ) niezwykle często występują w retoryce politycznej, a zatem w przywoływanych przeze mnie cytatach, postanowiłam zdając sobie sprawę z tego, że wyrażenie to narusza reguły językowe wprowadzić to określenie do niniejszej rozprawy. Ostatnia uwaga dotyczy pisowni nazwisk cytowanych przeze mnie rosyjskich badaczy pracujących w zachodnich ośrodkach naukowych. Postanowiłam nie transliterować ich nazwisk, lecz stosować pisownię, którą używają sami autorzy, nawet w sytuacji cytowania ich rosyjskojęzycznych prac. Dlatego będę konsekwentnie pisać Serguei Oushakine, a nie Siergiej Uszakin, Alexei Yurchak, a nie Aleksiej Jurczak, Dina Khapaeva, a nie Dina Chapajewa, etc. 14 Zob. książkę rosyjskiego socjologa Borisa Dubina (2011) Rossija nulewych: politiczeskaja kultura, istoriczeskaja pamiat, powsiedniewnaja żizn ( Rosja lat zerowych: kultura polityczna, pamięć historyczna, życie codzienne ). 15

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA ADMINISTRACYJNEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA SP. ADMINISTRACJA PUBLICZNA 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy NR 3224 Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy pod redakcją Marka

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 3. Jednostka

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja studia I stopnia.

Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja studia I stopnia. Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja studia I stopnia. Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K kierunkowe efekty kształcenia W

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu Dorota Kalinowska - psycholog Zespół Aspergera vs Autyzm Podobieństwa: Nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych; Stereotypowy, ograniczony repertuar

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE INTEGRACJA SPOŁECZNA i PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE WIELORELIGIJNOŚCI realizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE Przedstawione poniżej zalecenia dotyczą zasad realizacji prac licencjackich na kierunku Filologia oraz Stosunki Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia

1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia 1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia 2. Obszar kształcenia Stosunki międzynarodowe jako kierunek studiów lokuje się w obszarze kształcenia w zakresie nauk społecznych. 3.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13

Wstęp... 9. Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13 Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13 1. Ekonomizacja bezpieczeństwa państw... 13 2. Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego państw... 27 3. Typologia zagrożeń

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego Recenzja: prof. dr hab. Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Marek Szczepaniak Korekta: Marek Szczepaniak Joanna Barska Projekt okładki, zgodnie z pomysłem Autora:

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Autor: Małgorzata Dubis ISBN: 978-83-7587-469-3 Dane techniczne: Wydanie I, Kraków 2011, Format B5, Objętość

Bardziej szczegółowo

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych.

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. A. Arkusz standardowy GH-A, B, C oraz arkusze przystosowane: GH-A4, GH-A5, GH-A6. Zestaw zadań z zakresu przedmiotów humanistycznych, skonstruowany wokół tematu

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną.

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. Streszczenie pracy doktorskiej napisanej pod kierunkiem naukowym prof. nadzw. dr. hab. Wojciecha Czakona Zdolność absorpcyjna organizacji uczącej się mgr Regina Lenart Praca doktorska podejmuje problematykę

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Zmiany paradygmatów rozwoju jako uwarunkowania regionalnych i lokalnych polityk innowacji w Polsce Krzysztof Szołek

Zmiany paradygmatów rozwoju jako uwarunkowania regionalnych i lokalnych polityk innowacji w Polsce Krzysztof Szołek Zmiany paradygmatów rozwoju jako uwarunkowania regionalnych i lokalnych polityk innowacji w Polsce Katedra Gospodarki Przestrzennej i Administracji Samorządowej Akademia Ekonomiczna im. Oskara Langego

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny w sesji roku szkolnego 2014/2015 w Niepublicznym Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych Nr 38, Niepublicznym Uzupełniającym Technikum

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: praktyczny

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Kryminologia jako nauka Rozdział 2 Jednostka i społeczeństwo Rozdział 3 Teorie kryminologiczne

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Kryminologia jako nauka Rozdział 2 Jednostka i społeczeństwo Rozdział 3 Teorie kryminologiczne SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 13 Rozdział 1 Kryminologia jako nauka... 15 1.1. Pojęcie i zakres nauki kryminologii... 15 1.2. Kryminologia a inne nauki... 15 1.3. Podstawowe nurty w kryminologii...

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Spis treści Wstęp... 11 I. Założenia metodologiczne i porządkujące pracę.... 15 1. Uwagi wstępne... 15 2. Problemy, hipotezy, źródła wiedzy... 17 2.1. Problem podstawowy... 17 2.2. Problemy szczegółowe...

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo