odbierają bodźce ze środowiska wewnętrznego odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "odbierają bodźce ze środowiska wewnętrznego odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego"

Transkrypt

1 RECEPTORY - liczne wyspecjalizowane struktury, pozwalające na odbieranie bodźców - receptorem może być pojedyncza komórka receptorowa lub cały organ zbudowany z wielu komórek EKSTERORECEPTORY odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego INTERORECEPTORY odbierają bodźce ze środowiska wewnętrznego - narząd wzroku - kubki smakowe języka - nabłonek węchowy nosa - skórne receptory dotyku, ucisku, zmian temperatury i bólu * narząd słuchu WISCERORECEPTORY donoszą o stanie narządów wewnętrznych, np. jelit, żołądka czy płuc PRIOPRIORECEPTORY/ RECEPTORY STAWOWO- MIĘŚNIOWE - w ścięgnach, stawach i mięśniach * narząd równowagi ODBIERANIE BODŹCÓW recepcja - rejestrowanie zmian zachodzących w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym, polega na zamianie różnorodnych sygnałów optycznych, akustycznych, mechanicznych czy chemicznych na impulsy nerwowe, które przewodzone są przez neurony - integracja obróbka impulsów nerwowych, które docierają do odpowiednich ośrodków mózgowia lub rdzenia kręgowego - swoiste decyzje przetworzone impulsy, wędrują do efektorów (narządów wykonawczych) umożliwiając odpowiednie reakcje - bodziec adekwatny (swoisty) charakterystyczny dla danego receptora (większość receptorów cechuje względna specyficzność w stosunku do danego bodźca, wyjątkiem są nocyreceptory receptory bólu) RODZAJE SYNAPS (patrz --- narząd słuchu) POBUDZAJĄCE - wydzielane neuroprzekaźniki wywołują w błonie następnej komórki postsynaptyczne potencjały pobudzające (EPSP) - są to niewielkie zaburzenia polaryzacji spoczynkowej (różnica potencjałów jest nieco mniejsza) - w ten sposób błona ta staje się jedynie bardziej wrażliwa, gdyż nie zawsze pobudzenie synapsy daje pobudzenie następnej komórki - takie właściwości wykazuje błona dendrytów i ciała komórki nerwowej, co daje bardzo ważną korzyść można sumować pobudzenia w czasie i przestrzeni (inaczej niż w pojedynczym neurycie - jeśli ilość wyładować (w jednostce czasu) w komórce poprzedzającej jest duża, to efektem będzie zwiększenie wydzielania mediatora EPSP różnych impulsów będą się sumowały, aż osiągną krytyczny potencjał depolaryzacyjny - jeśli do danej synapsy dochodzi kilka zakończeń, to efekt ich wyładować także będzie się sumował, co daje możliwość zbierania impulsów o różnej częstotliwości i/lub z różnych kierunków - przykładowo jedna komórka nerwowa może zostać pobudzona przez trzy inne przewodzące sygnały z różnych miejsc - neuroprzekaźniki pobudzające: acetylocholina (Ach pochodna choliny i kwasu octowego), adrenalina, noradrenalina, dopamina HAMUJĄCE - wydzielane mediatory wywołują w błonie następnej komórki postsynaptyczne potencjały hamujące (IPSP) - błona postsynaptyczna pod wpływem neuroprzekaźnika ulega hiperpolaryzacji i staje się mniej wrażliwa, co powoduje zmniejszenie aktywności hamowanej komórki (IPSP także można sumować) - mediatory hamujące: GABA (kwas Gammaaminomasłowy pochodna kwasu glutaminowego), glicyna OPONY MÓZGOWO-RDZENIOWE (patrz --- budowa układu nerwowego) * otaczają rdzeń i mózgowie * kości, opony i płyn mózgowo-rdzeniowy zapewniają ochronę bardzo delikatnej tkance nerwowej przed wstrząsami i uszkodzeniami OPONA TWARDA * najbardziej zewnętrzna * wyścieła elementy szkieletowe (mózgoczaszkę i kanał rdzeniowy kręgosłupa) PAJĘCZYNÓWKA * środkowa błona, * ogranicza przestrzeń podpajęczynówkową wypełnioną płynem mózgowo-rdzeniowym NACZYNIÓWKA * wewnętrzna błona, * ściśle przylega do powierzchni mózgowia i rdzenia kręgowego, * specjalna budowa ścian naczyń krwionośnych tej błony powoduje, że sprawnie przenika przez nie woda, gazy oddechowe i glukoza, dzięki temu ośrodkowy układ nerwowy jest częściowo chroniony przed wnikaniem substancji, które mogłyby zakłócić jego działanie (stąd określenie bariera krew-mózg)

2 Narząd wzroku - budowa NARZĄD ZMYSŁU - OKO WADY I CHOROBY WZROKU Błona włóknista (zewnętrzna) * twardówka (w tylnej części gałki, nieprzezroczysta) * rogówka (przezroczysta, w przedniej części gałki) gałka oczna (trójwarstwowa ściana) Błona naczyniowa (środkowa) * tęczówka (barwna) * ciało rzęskowe * naczyniówka narządy dodatkowe Warstwa wewnętrzna * siatkówka (światłoczuła) * brwi * powieki * spojówki * narząd łzowy * aparat ruchowy oka * spojówka delikatna, przezroczysta błona pokrywająca rogówkę i wewnętrzną powierzchnię powiek, jej powierzchnia zwilżana jest przez wydzielinę gruczołów łzowych - oczy miarowe prawidłowo skupiają promienie świetlne dokładnie na siatkówce - oczy niemiarowe nieprawidłowo skupiają promienie świetlne, związane z tym są wady widzenia * krótkowzroczność siła refrakcyjna oka jest zbyt duża i promienie skupiane są przed siatkówką, powstaje rozmazany obraz, korekta polega na dobraniu odpowiednich soczewek rozpraszających albo na laserowym zmodyfikowaniu krzywizny rogówki * dalekowzroczność siła refrakcyjna oka jest zbyt mała i promienie świetlne skupiane są za siatkówką, korekta polega na dobraniu odpowiednich soczewek korygujących * astygmatyzm siła łamiąca oka nie jest równomierna (przyczyną może być nieprawidłowa krzywizna rogówki), powstające na siatkówce obrazy będą rozmazane ze względu na nierównomierność skupiania fal świetlnych biegnących z różnych kierunków, koryguje się soczewkami cylindrycznymi (wycinek walca) lub torycznymi (wycinek beczki ) - poważne schorzenia wzroku * zaćma katarakta, zmętnienie soczewki oka, przyczyną może być starzenie się narządu wzroku lub infekcja, niekiedy powoduje konieczność operacyjnej wymiany soczewki * jaskra zespół chorób oka występujący zazwyczaj u osób starszych lub na skutek stanów zapalnych narządu wzroku, objawy to m.in. wzrost ciśnienia płynu w gałce ocznej, zaburzenia krążenia krwi w oku, najpoważniejszy skutek tych zjawisk to degeneracja elementów nerwowych siatkówki, chory cierpi wówczas na zawężenie pola i niedomaganie ostrości widzenia, leczenie polega na podawaniu środków farmakologicznych obniżających ciśnienie płynów w oku, w bardziej zaawansowanych stadiach konieczna jest interwencja chirurgiczna OBRAZ NA SIATKÓWCE * przezroczyste elementy gałki ocznej tworzą układ załamujący i skupiający promienie świetlne dochodzące do oka * fala świetlna przechodzi przez rogówkę, komorę przednią oka (wypełnioną płynem), źrenicę, soczewkę i galaretowate ciało szkliste * ostatecznie światło pada na siatkówkę powstaje tam obraz rzeczywisty, pomniejszony, odwrócony * są tu dwa rodzaje właściwych fotoreceptorów - pręciki nie pozwalają na rozróżnianie kolorów i precyzyjne widzenie, są to komórki bardzo czułe, pobudzają je już pojedyncze kwanty światła, dzięki czemu umożliwiają widzenie nawet o zmierzchu - czopki mniej czułe niż pręciki, zawodzą w ograniczonym oświetleniu, gdy jest jasno pozwalają na tworzenie obrazów ostrych (ponieważ rozmieszczone są głównie w plamce żółtej, gdzie znajduje się obszar najprecyzyjniejszego widzenia) i barwnych (gdyż różnią się od siebie wrażliwością na fale światła: niebieskiego, zielonego i czerwonego, kombinacja pobudzeń różnych czopków daje pełne wrażenie odbioru barw, natomiast równomierne pobudzenie wszystkich wrażenie bieli) * zakres fal światła widzialnego dla człowieka mieści się w granicach ok nm AKOMODACJA OKA - przystosowanie oka ludzkiego do obserwacji obiektów z różnej odległości zmieniając kształt soczewki - jeśli obiekt znajduje się dalej niż punkt dali (6m) to oko nie akomoduje i się nie męczy, jest to tzw. stan spoczynkowy - w miarę zmniejszania się odległości od obiektu następuje odruchowy skurcz mięśnia ciała rzęskowego, który powoduje, że soczewka przyjmuje kształt coraz bardziej kulisty (ogniskowa zmienia się w taki sposób, że obraz skupiony jest cały czas na siatkówce) - jeśli jednak obiekt znajdzie się w mniejszej odległości od oka niż punkt bliższy (u dzieci ok. 10cm z wiekiem możliwości adaptacji do widzenia z małych odległości maleją), to obraz stanie się nieostry - ocena zmiany położenia przedmiotu wymaga też skoordynowanych ruchów gałek ocznych, jest to możliwe dzięki czynności aparatu ruchowego oka, którego najważniejszym elementem są mięśnie zewnętrzne oczu RODOPSYNA * białko, purpura wzrokowa, znajduje się w zewnętrznych częściach komórek wrażliwych na światło Wpływ światła CHEMIZM WIDZENIA Niebiałkowy retinen (pochodny witaminie A) MÓZGOWIE * Trójwymiarowy obraz Białkowa opsyna * Samoistne odtwarzanie rodopsyny w czopkach i pręcikach impulsy elektryczne w błonie komórkowej receptora, Nerw wzrokowy OŚRODEK WZROKOWY PŁATA POTYLICZNEGO KRESOMÓZGOWIA * Analiza i scalanie impulsów nerwowych - liczba fal świetlnych docierająca do siatkówki zależy przede wszystkim od wielkości źrenicy, której średnica jest kontrolowana dzięki odruchowi bezwarunkowemu przez skurcze odpowiednich komórek mięśniowych gładkich tęczówki (zwiększenie natężenia światła powoduje zwężenie źrenicy, gdy natężenie maleje, źrenica się rozszerza) - impulsy biegnące z przyśrodkowej części siatkówki każdego oka (od strony nosa) przechodzą w skrzyżowaniu wzrokowym na drugą stronę, nie dotyczy to informacji zbieranych z bocznych części siatkówki każdego oka

3 Narząd słuchu - budowa NARZĄD ZMYSŁU - UCHO TEORIA MEMBRANOWA ucho zewnętrzne * skórnochrzęstna małżowina uszna * przewód słuchowy zewnętrzny zamknięty przez błonę bębenkową ucho środkowe * jama bębenkowa ogranicza ucho środkowe, znajdują się tu trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko * trąbka słuchowa łączy jamę ucha środkowego z gardłem, wyrównuje ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej ucho wewnętrzne * skomplikowana komora zawierająca elementy błoniaste wypełnione śródchłonką (płynem) * błędnik narząd równowagi, w jego skład wchodzą przedsionek i trzy kanały półkoliste * ślimak narząd słuchu KODOWANIE I PRZEWODZENIA IMPULSÓW NERWOWYCH - wytwarzane w określonych receptorach wyładowania elektryczne niosą informację o natężeniu działania bodźca - im większe jest natężenie bodźca, tym większa powinna być częstotliwość określonych impulsów nerwowych w receptorze - impulsy te z odpowiednią częstotliwością muszą wędrować wzdłuż kolejnych neuronów - podstawową rolę w przewodzeniu impulsów nerwowych odgrywa błona komórkowa neuronów stąd określenie teoria membranowa przewodzenia impulsów nerwowych - w nie pobudzonym neuronie błona komórkowa wykazuje polaryzację spoczynkową (wstępny stan gotowości neuronu do reagowania) - polaryzacja błony wynika z nierównomiernego rozmieszczenia jonów (głównie sodu i potasu) na powierzchni błony i pod nią, w cytoplazmie - różnica potencjałów (potencjał spoczynkowy) między wewnętrzną oraz zewnętrzną powierzchnią błony wynosi 70mV - polaryzacja spoczynkowa utrzymywana jest dzięki nieustannej aktywności białek przenoszących jony sodu oraz potasu przez błonę - źródłem energii dla tej pompy sodowo-potasowej jest hydroliza ATP do ADP i Pi CZUCIE RÓWNOWAGI DEPOLARYZACJA I ROZPRZESTRZENIANIE SIĘ FALI DEPOLARYZACYJNEJ - zapewniają je niewielkie plamki urzęsionych nabłonków znajdujące się w przedsionku - nad nimi skupione są kryształki węglanu i fosforanu wapnia otolity - ich ciężar właściwy jest nieco większy niż płynu wypełniającego przedsionek, dlatego opadają zgodnie z zasadami grawitacji i uciskają odpowiedni fragment określonej plamki - pozwala to określić, gdzie jest góra, a gdzie dół, co daje poczucie równowagi oraz umożliwia określenie przyspieszeń liniowych - dość podobne elementy funkcjonują w kanałach półkolistych - ponieważ kanały są względem siebie prostopadłe, podczas ruchów obrotowych głową możliwe jest określenie przyspieszeń kątowych ODBIÓR WRAŻEŃ AKUSTYCZNYCH/DŹWIĘKOWYCH (SŁYSZENIE) - fale akustyczne kierowane są przez małżowinę uszną do przewodu słuchowego zewnętrznego i wprawiają w drgania błonę bębenkową, do której przylega młoteczek - jego drgania są przenoszone przez kowadełko na strzemiączko przylegające do okienka owalnego - wzmocnienie przez rezonans kosteczek słuchowych drgania błony okienka owalnego wprawiają w drgania śródchłonkę wypełniającą ucho wewnętrzne - w zależności od wysokości i natężenia dźwięków drgania te pobudzają różne komórki urzęsionego nabłonka znajdującego się w ślimaku - zakres częstotliwości odbieranych przez człowieka mieści się w przedziale od 16Hz (dźwięki niskie) do 20kHz (dźwięki bardzo wysokie) i nieco maleje wraz z wiekiem - poziom natężenia dźwięku mierzy się za pomocą jednostek umownych decybeli (db), minimalne natężenie dźwięku, które odbieramy, to próg słyszenia czyli 0dB, maksymalne natężenie dźwięku wynosi 140dB, powyżej tej granicy następuje uszkodzenie elementów ślimaka, jest to jedna z możliwych przyczyn niedosłyszenia, niekiedy konieczne jest wszczepienie tzw. implantu ślimakowego - spolaryzowana błona neuronu może chwilowo zmienić swoje własności elektryczne, gdy dostatecznie silny bodziec spowoduje lokalne otwarcie się białkowych kanałów jonowych - depolaryzacja - gwałtowne wnikanie jonów sodu do wnętrza komórki i jonów potasu na zewnątrz przez kanały jonowe - podczas depolaryzacji pomiar elektryczny wykazuje nowy, chwilowy stan o wartości ok. +40mV (wartość potencjału czynnościowego), trwa to ok. 1 milisekundy - później kanały jonowe zamykają się - respolaryzacja błyskawiczne przywrócenie stanu początkowego przez pracująca nieustannie pompę sodowopotasową - lokalna depolaryzacja przemieszcza się wzdłuż błony neuronu jako fala depolaryzacyjna - wyładowanie w jednym miejscu wywołuje wyładowanie obok, to zaś generuje następne - we włóknach dwuosłonkowych fala depolaryzacyjna docierająca do pierwszego przewężenia Ranviera natychmiast przeskakuje do następnego, potem do kolejnego itd., stąd tak duża prędkość przewodzenia impulsów nerwowych w tego rodzaju włóknach (do 120 m/s), we włóknach bezosłonowych fala depolaryzacyjna ma charakter ciągły, a prędkość przewodzenia wynosi tylko 0,2-2 m/s WŁÓKNO NERWOWE - pojedyncze włókno nerwowe przewodzi zgodnie z zasadą wszystko albo nic (przewodzi impulsy nerwowe albo nie przewodzi i na pobudzenie zawsze odpowiada taką samą falą depolaryzacyjną) - siła działającego bodźca nie jest ważna jeśli osiągnie wartość progową (tzw. próg pobudzenia) - amplituda potencjału czynnościowego nie ulega żadnym zmianom, jest taka sama na początku włókna i na końcu - przewodzenie nerwowe w samych włóknach odbywa się bez strat (bez dekrementu) i sygnały nie zanikają po drodze - dobrze zaopatrzone w tlen i glukozę włókno nerwowe jest w zasadzie nieznużalne, zmęczeniu ulegają natomiast synapsy chemiczne (ze względu na wyczerpanie się przekaźnika synaptycznego) - w synapsach chemicznych cząsteczki przekaźnika uwalniane z błony pretsynaptycznej dyfundują przez szczelinę synaptyczną i pobudzają białkowe receptory błony postsynaptycznej (następnej komórki), ten typ synaps ma asymetryczną budowę i przewodzi jednokierunkowo - dyfuzja mediatorów w szczelinie synaptycznej jest bardzo wolna w porównaniu z depolaryzacją nazywa się opóźnieniem synaptycznym, dlatego w drogach nerwowych wymagających szybkiego przekazu ilości połączeń jest niewielka (uległa redukcji w czasie ewolucji) ODWOŁANIE STRONA UKŁADU NERWOWEGO SYNAPSY

4 TKANKA NERWOWA * prymitywną tkankę nerwową mają już parzydełkowce * u wszystkich zwierząt trójwarstwowych tkanka nerwowa tworzy mniej lub bardziej rozwinięty układ nerwowy KOMÓRKI NERWOWE/NEURONY * ich głównym zadaniem jest szybkie przesyłanie informacji wzdłuż komórki w postaci impulsów nerwowych (fali niewielkich wyładowań elektrycznych) * w zależności od położenia w układzie nerwowym i pełnionej funkcji neurony ssaków i człowieka różnią się wielkością i kształtem * dojrzałe neurony nie mają zdolności do podziałów CIAŁO KOMÓRKI * jądro komórkowe wraz z otaczającą je cytoplazmą NEURYTY/AKSONY * w neuronie prawie zawsze jest tylko jeden neuryt, rozgałęzia się on dopiero na końcu i może osiągać długość ok. 1m * neuryt przewodzi odkomórkowo, czyli od ciała komórki dalej * zdolności regeneracyjne tkanki nerwowej kręgowców są bardzo małe * w przypadku uszkodzenia samego neurytu istnieje możliwość odtworzenia jego części, wówczas zachowana przykomórkowa część tej wypustki rozrasta się, wciska między komórki osłonowe i odtwarza utracone połączenie WYPUSTKI CYTOPLAZMATYCZNE DENDRYTY * zwykle są krótkie i mają drzewkowaty kształt * ich zadaniem jest przewodzenie impulsów nerwowych dokomórkowo, czyli w stronę ciała komórki KOMÓRKI GLEJOWE * nie przewodzą impulsów nerwowych, są odpowiedzialne za odżywianie komórek nerwowych WŁÓKNA NERWOWE * długie wypustki kończące się w znacznej odległości od ciała komórki nerwowej * liczne włókna, np. neuryty przewodzące impulsy z rdzenia kręgowego do mięśni szkieletowych, mają znaczną średnicę i otoczone są dwiema osłonkami tworzonymi przez komórki osłonowe owijające się wielokrotnie wokół wypustki aksonu: * rdzenną (mielinową) - wewnętrzna, utworzona przez ciasno zwiniętą błonę bogatą w mielinę zawierającą tłuszcze oraz cholesterol * komórkową Schwanna - rdzenna, otoczona osłonką komórkową z cytoplazmą i jądrem komórki osłonowej - w miejscach styku komórek osłonowych występują przerwy w osłonce rdzennej przewężenie Ranviera SYNAPSY * specjalne złącza służące do szybkiego i precyzyjnego przekazywania sygnałów do kolejnych komórek, powstają zwykle między zakończeniem aksonu jednej a dendrytem lub ciałem kolejnej komórki nerwowej * gdy impuls nerwowy osiąga zakończenie neurytu (błonę presynaptyczną), do szczeliny synaptycznej otwierają się malutkie pęcherzyki synaptyczne zawierające specjalną substancję chemiczną mediator synaptyczny (np. acetylocholina lub noradrenalina), substancja ta dyfunduje przez szczelinę i pobudza białkowe receptory w błonie postsynaptycznej, wyzwalając w kolejnej komórce impuls nerwowy * synapsy nerwowo-nerwowe połączenia neuronów z innymi neuronami * synapsy nerwowo-mięśniowe za ich pomocą aksony komórek nerwowych przekazują impulsy do komórek mięśniowych * synapsy nerwowo-gruczołowe - za ich pomocą aksony komórek nerwowych przekazują impulsy do komórek gruczołowych

5 ośrodkowy (centralny) OUN Tkanka nerwowa: * istota szara skupienie ciał komórek nerwowych * istota biała skupienie włókien nerwowych tworzących drogi nerwowe mózgowie (mózg) * istota szara na powierzchni w postaci kory nerwowej rdzeń kręgowy UKŁAD NERWOWY * swoista infostrada organizmu ciągnąca się w kanale kręgowym * istota szara tworzy wewnątrz skupienie w kształcie litery H: - rogi przednie jest tu skupienie licznych neuronów ruchowych, ich wypustki wychodzą z rdzenia, współtworząc następnie nerwy rdzeniowe - rogi tylne * przez korzenie grzbietowe do rdzenia kręgowego wnikają wypustki neuronów czuciowych * w istocie białej są liczne włókna tworzące drogi nerwowe wstępujące (prowadzące impulsy do mózgowia oraz zstępujące (prowadzące impulsy z mózgowia do narządów wykonawczych) nerwy rdzeniowe * 31 par * zawierają jednocześnie włókna czuciowe i ruchowe (nerwy mieszane) obwodowy Nerwy rozprowadzają impulsy nerwowe, są to wiązki włókien nerwowych nerwy czaszkowe * 12 par * opuszczają mózgowie * część zawiera włókna czuciowe (nerwy węchowe, wzrokowe) * część włókna ruchowe (nerwy poruszające gałkami ocznymi) * część ma charakter mieszany (nerwy błędne) rdzeń przedłużony tyłomózgowie wtórne śródmózgowie międzymózgowie kresomózgowie móżdżek most * najbardziej pierwotna część mózgowia * od doły łączy się z rdzeniem kręgowym, od góry przechodzi w most) * są tu drogi nerwowe (wstępujące/zstępujące) * są tu ośrodki nerwowe kontrolujące elementarne odruchowe funkcje życiowe jak: - połykanie - żucie - ssanie - ruchy oddechowe - praca serca (częściowo) * zbudowany z dwóch pobrużdżonych półkul móżdżku pokrytych trójwarstwową korą * w korze zachodzi integracja impulsów docierających m.in. z ucha zewnętrznego (dzięki temu możliwe jest utrzymanie równowagi i wyprostowanej postawy ciała * ma tu miejsce koordynacja złożonych ruchów dowolnych, np. podczas gry w siatkówkę * wytwarza niewielkie impulsy odpowiedzialne za lekkie fizjologiczne napięcia mięśni szkieletowych (tonus) * niewielkie jego uszkodzenie powoduje m.in. niezborność ruchową: - ataksję zaburzenia koordynacji pracy mięśni szkieletowych - astenię szybkie męczenie się mięśni * niewielki odcinek pnia mózgu * związane m.in. z koordynacją pracy mięśni gałki ocznej * stosunkowo niewielkie * centrum koordynacji nerwowej i hormonalnej * są tu ważne ośrodki motywacyjne układu nerwowego: - pokarmowy (głodu/sytości) - pragnienia - agresji - ucieczki - termoregulacyjny - rozrodczy (wyzwalający popęd płciowy, nieco inaczej zbudowany u kobiet i mężczyzn) * ośrodki międzymózgowia silnie wpływają na nasze stany motywacyjne: - zdobywania - unikania * kontrolę nad tymi ośrodkami sprawuje kresomózgowie * największa część mózgowia * tworzą je dwie półkule mózgowe połączone spoidłem wielkim * powierzchnia półkuli jest silnie pofałdowana, są na niej uwypuklenia (zakręty) oddzielone wypukleniami (bruzdami) * w każdej półkuli wyróżniamy charakterystyczne płaty: - czołowy - ciemieniowy - skroniowy - potyliczny * charakterystyczna jest tu kora mózgu tworząca 6 warstw komórek nerwowych (tzw. kora nowa) * komunikacja między półkulami kresomózgowia odbywa się drogami nerwowymi przebiegającymi w spoidle wielkim

6 UKŁAD NERWOWY * oba układy mają wspólne drogi nerwowe dośrodkowe (czuciowe) SOMATYCZNY * tworzy go część neuronów odpowiadająca za integrację bodźców docierających z środowiska zewnętrznego * efektory- mięśnie szkieletowe * reakcje mają charakter ruchowy * drogi odśrodkowe (ruchowe) są zawsze jednoneuronowe * neuroprzekaźnikiem jest tu acetylocholina (Ach) AUTONOMICZNY (AUN) * tworzy go mniejsza grupa neuronów odpowiadająca za integrację bodźców dochodzących z wnętrza ciała * kieruje czynnościami narządów wewnętrznych i częściowo tempem przemiany materii * sterowanie takimi funkcjami jak np. trawienie, oddychanie czy krążenie odbywa się niezależnie od naszej woli * unerwia mięśnie gładkie wszystkich narządów wewnętrznych, serce i gruczoły * nie ma tu włókien nerwowych dwuołonkowych (szybkich) * drogi odśrodkowe (ruchowe) są dwuneuronowe * występują zwoje nerwowe * neuroprzekaźnikiem są tu acetylocholina (Ach), adrenalina i noradrenalina (NA) * ośrodki układ są rozmieszczone nierównomiernie, m.in. w śródmózgowiu, rdzeniu przedłużonym oraz w rdzeniu kręgowym Część współczulna (noradrenalina, adrenalina) * pobudza czynności narządów, które mobilizują organizm w warunkach stresu * w narządach docelowych zakończenia neuronów układu współczulnego wydzielają noradrenalinę i adrenalinę Część przywspółczulna (acetylocholina) * wprowadza organizm w stan odprężenia * po obfitym posiłku uwalniana z zakończeń neuronów acetylocholina przekierunkowuje organizm na obróbkę pokarmu Źrenica rozszerzenie zwężenie Gruczoły potowe wydzielanie potu na ogólne pocenie się dłoniach Oskrzela rozszerzenie zwężenie Serce przyspieszenie akcji zwolnienie akcji Wątroba rozkład glikogenu brak wyraźnego efektu Tkanka tłuszczowa rozkład tłuszczów brak reakcji zapasowych Gruczoły ślinowe wydzielanie gęstej śliny wydzielanie wodnistej śliny Żołądek spadek motoryki wzrost motoryki Mięśnie jelita spadek perystaltyki wzrost perystaltyki Gruczoły trawienne spadek wydzielania wzrost wydzielania Wyspy trzustki spadek wydzielania insuliny wzrost wydzielania insuliny

7 PRZEKAZYWANIE IMPULSÓW NERWOWYCH ŁUK ODRUCHOWY Receptor w skórze (odbiornik bodźców) Neuron czuciowy (element przekazujący) Neuron pośredniczący (dodatkowy) Ośrodkowy układ nerwowy (np. rdzeń kręgowy) Efektor (mięsień) Nerw rdzeniowy Włókno neuronu ruchowego Neuron ruchowy Odruch - możliwy dzięki łukom odruchowym, prosta, odpowiednia do bodźca i mimowolna reakcja ustroju na dany bodziec, - do najprostszych odruchów zaliczamy te z udziałem rdzenia kręgowego, np. odruch kolanowy, - bardziej złożone są takie odruchy, jak np. odruch zginania kończyny górnej pod wpływem bólu (z udziałem rdzenia kręgowego) czy odruch źreniczny (z udziałem mózgowia) Odruchy bezwarunkowe (wrodzone) - zdeterminowane genetycznie, ich istota nie ulega zmianie w czasie życia człowieka (zachodzą zupełnie autonomicznie) - umożliwiają szybkie reagowanie na bodźce, gdyż w ich wytworzeniu nie uczestniczy świadomość - mają znaczenie obronne, np. odruch wykrztuśny, wymiotny oraz kaszlu - stanowią podstawę instynktów (złożonych zachowań wrodzonych, umożliwiających realizację ważnych celów biologicznych), np. instynkt macierzyński Odruchy warunkowe (nabyte) - wykształcane w ontogenezie z udziałem mózgowia - oparte na treningu - odruch taki polega na tym, że bodziec pierwotnie obojętny zmieniany zostaje na bodziec kluczowy (wyzwalający reakcje) - zaniechanie ćwiczeń prowadzi do osłabienia i zanikania odruchów warunkowych Najsłynniejsi badacze odruchów A) I. Pawłow - zajmował się odruchami klasycznymi ( pawłowskimi ) - opierał swoje eksperymenty m.in. na bezwarunkowym odruchu ślinowym psa (pokarm, drażniąc mechanoreceptory i chemoreceptory jamy ustnej, wzmagał wydzielanie śliny) - istota eksperymentu polegała na prawie jednoczesnym podawaniu pokarmu i zapalaniu lampki (lub włączeniu dzwonka) - pokarm był pierwotnym bodźcem kluczowym wyzwalającym ślinotok jako odruch bezwarunkowy - zapalone światło zaś (albo dźwięk dzwonka) stanowiło bodziec obojętny, nie wyzwalający reakcji - odkrycie Pawłowa polegało na dostrzeżeniu zależności wynikających z jednoczesnego zadziałania bodźca kluczowego i obojętnego - wielokrotne powtarzanie takiej operacji prowadziło do przekształcenia bodźca obojętnego we wtórny bodziec kluczowy (bodziec warunkowy wyzwalający reakcję) - zapalenie lampy lub dźwięk dzwonka powodowały u psa ślinotok - według Pawłowa warunkowanie polega na jednoczesnym powstawaniu dwóch ognisk pobudzenia w korze mózgowej, między którymi powstawałyby dość trwałe połączenia - współcześnie uważa się, że udział kory mózgowej w tworzeniu tego rodzaju odruchów nie zawsze jest konieczny (dowodzą tego np. doświadczenia z bezkręgowcami) Bodziec obojętny (lampka) Wzmocnienie (pokarm) reakcja - odruchy, które badał Pawłow były związane z reakcjami zależnymi od receptorów i efektorów wegetatywnych - koncentrował się on na cząsteczkowych reakcjach i pomijał zachowanie się całego organizmu - nie dostrzegł wzmożonej aktywności psa, która towarzyszy zapaleniu lampki (co znaczyło że pies był głodny) B) E. Thorndike - zajmował się odruchami instrumentalnymi - badał zdolności wykształcenia nowych reakcji na bazie stanów motywacyjnych (popędowych) - przyjął, że zwierzę (także człowiek) znajdujące się w odpowiednim stanie motywacyjnym może nauczyć się reakcji ruchowej lub złożonego aktu zachowania - znaczy to że może wykształcić odruch warunkowy typu instrumentalnego - różnica pomiędzy warunkowaniem klasycznym a instrumentalnym polega na tym, że w tym ostatnim wzmacnia się reakcję ruchową, nie zaś bodziec pierwotnie obojętny - odruchy instrumentalne związane są z układem ruchu Bodziec obojętny (ruch ręką lub komenda głosowa) Reakcja (podanie łapy) Wzmocnienie (kawałek mięsa) - pies uczy się (podlega warunkowaniu), kojarząc w czasie bodziec obojętny ze swoją konkretną reakcją - znaczenie adaptacyjne tego typu odruchów polega na tym, że zwierzę dostaje nagrodę lub unika kary - warunkowanie instrumentalne może być oparte na popędach apetytywnych (organizm dąży do nagrody) lub awersyjnych (uinika kary) NAUKA związana z bodźcami podstawą jest tu zapamiętywanie zachodzące w dwóch etapach: - tworzenie świeżej pamięci impulsy elektryczne krążą w wieloneuronalnych łańcuchach zwrotnego pobudzenia, m.in. wzgórza i kory mózgowej, może to trwać do kilkunastu minut w tym czasie łatwo można odtworzyć tą informację - tworzenie trwałej pamięci powstaje podczas wielokrotnego przechodzenia impulsów przez te same łańcuchy neuronów, kolejne pętle przechodzenia impulsów przebiegają coraz łatwiej, ponieważ następuje wówczas biochemiczna modyfikacja tych synaps, po których krążą impulsy

8 KORA MÓZGOWA OŚRODKI NERWOWE FUNKCJONOWANIE czuciowe * dotyku * smaku * bólu * zmiany temperatury - w płacie ciemieniowym - największą tzw. reprezentację korową mają te części ciała, które są bardzo dobrze unerwione, np. kciuk i język kojarzeniowe - sterują najbardziej złożonymi formami zachowania się - prawdopodobnie odpowiadają za inteligencję - są w płacie czołowym ruchowe - sterują ruchami dowolnymi, m.in. kończyn, tułowia oraz skurczami mięśni twarzy - są w płacie czołowym słuchowe - docierają tu wrażenia słuchowe - są w płatach skroniowych wzroku - docierają tu wrażenia wzrokowe - są w płacie potylicznym Ośrodki związane z umiejętnościami specyficznie ludzkimi Gnozje - zdolności kory do rozpoznawania przedmiotów, zjawisk oraz ich oceny (uświadamiamy sobie co trzymamy, widzimy, słyszymy) Praksje zdolności kory mózgowej do kierowania wykonywaniem czynności zamierzonych i celowych, np. otwarciem książki na odpowiedniej stronie, pisaniem pracy domowej czy uruchamianiem komputera Agnozja prowadzi do niej uszkodzenie powierzchni półkul mózgowych, polega np. na niemożności rozpoznania za pomocą dotyku klucza ukrytego w kieszeni Apraksja - prowadzi do niej uszkodzenie powierzchni półkul mózgowych, może przejawić się np. brakiem zdolności samodzielnego zawiązywania sznurowadeł Elektroencefalografia zajmuje się mierzeniem zmiennych potencjałów elektrycznych na powierzchni skóry głowy, będących odzwierciedleniem aktywności mózgowia Elektroencefalogram wynik badania będący źródłem cennych informacji, np. o możliwości wystąpienia pewnych form padaczki Pierwszy układ sygnałowy zdolność zwierząt i człowieka do reagowania na przedmioty i zjawiska namacalne ważne dla ustroju Drugi układ sygnałowy zdolność człowieka umożliwiająca ocenę sygnałów abstrakcyjnych, określających zdarzenia i przedmioty przy pomocy symboli (mowa, pismo, matematyka, sztuka) Ośrodek słuchowy mowy - umożliwia rozumienie słyszanych słów - w płacie skroniowym Ośrodek ruchowy mowy - kontroluje prace mięśni umożliwiających wydawanie dźwięków artykułowanych - w płacie czołowym Ośrodek ruchów pisarskich ręki - jego uszkodzenie pozbawia zdolności pisania - w płacie czołowym Ośrodek wzrokowy mowy - pracuje podczas czytania książek - w płacie potylicznym Nadrzędny ośrodek mowy - dobrze rozwinięty u znakomitych mówców - na styku płatów: ciemieniowego, potylicznego i skroniowego

9 STRES * ang. Stress nacisk, przeciążenie, ciśnienie * fizjologiczny stan podwyższonej gotowości bojowej organizmu, do stawienia czoła wyzwaniom, jakie stawia nam życie każdego dnia * zespół procesów przystosowujących organizm do nowej, nietypowej sytuacji * pojęcie stresu wprowadził do biologii kanadyjski fizjolog H. Selye * stres pozytywny krótkotrwały, mobilizuje organizm do konstruktywnego działania * stres negatywny długotrwały, nie ulega rozładowaniu i wywołuje przykre dolegliwości * stresory czynniki (bodźce) reakcji stresowej, mogą mieć charakter wewnętrzny lub zewnętrzny i różną moc oddziaływania na ludzi (na jednych mogą działać z dużą siłą, na innych z mniejszą bądź wcale * rozróżnia się dwa zasadnicze typy osobowości różniące się od siebie odpornością na stresy TYP A mała odporność ludzie niecierpliwi, impulsywni, agresywni TYB B duża odporność ludzie opanowani, zrównoważeni, spokojni * silne stresory: - zagrożenie (życia lub zdrowia, czy też pozycji społecznej) - przeciążenie (wykonywanie czynności na granicy swoich możliwości fizycznych/psychicznych) - zakłócenie (człowiek nie jest w stanie realizować podjętych zadań, ze względu na liczne przeszkody) - deprywacja <brak/utrata> (sytuacja, w której np. tracimy bliską osobę, znajdujemy się z dala od niej, opuszczamy dom rodzinny) FAZA PIERWSZA MOBILIZACYJNA FAZA DRUGA KRYTYCZNA FAZA TRZECIA - DESTRUKCJI * zmiany przygotowujące organizm do walki lub ucieczki * mobilizacji towarzyszy stan napięcia emocjonalnego, lekkie zdenerwowanie i motywacja pobudzająca organizm do działania Uwolnienie do krwiobiegu hormonów stresu w rdzeniu nadnerczy ADRENALINA * rozszerzenie naczyń krwionośnych w mięśniach szkieletowych (napięcie mięśni) * zwężenie naczyń w skórze (bladość skóry) i jamie brzusznej * większa częstość skurczów serca ( łomotanie serca ) * rozszerzenie oskrzeli * zwiększenie tępa oddechu * podwyższenie poziomu glukozy we krwi * przyspieszenie rozkładu tłuszczów * rozszerzenie źrenic * poprawa ukrwienia mózgowia NORADRENALINA * utrzymanie wysokiego ciśnienia krwi KORTYZOL * hormon produkowany przez korę nadnerczy * wzmacnia słabnące działanie adrenaliny i noradrenaliny * utrzymuje wysoki poziom glukozy we krwi (rozkład glikogenu zgromadzonego w wątrobie), dzięki czemu zapewniony jest ciągły dopływ paliwa do komórek * obniża sprawność układu odpornościowego * następuje, jeśli działanie stresora przedłuży się i wzrośnie jego natężenie * natężenie stresu osiąga tu próg odporności organizmu * Nadmierna produkcja wymienionych wyżej hormonów i podjęcie próby dostosowania się do sytuacji stresowej * serce bije szybko i nieregularnie * zmniejsza się krzepliwość krwi * pogarsza się wydolność płuc * gruczoły żołądkowe wydzielają więcej kwasu solnego (obniża to PH w żołądku) * wzrasta napięcie mięśni szkieletowych SYTUACJA PARADOKSALNA * To, co miało nas chronić przed niebezpieczeństwem, obraca się przeciwko nam * kłopoty z koncentracją * zmniejszenie zdolności przewidywania * trudności z rozwiązywaniem problemów * następuje, jeżeli nie znajdziemy skutecznego sposobu na rozładowanie stresu i zapewnienie organizmowi wypoczynku * celem agresji jest zniszczenie bądź uszkodzenia przedmiotu lub osoby będącej przyczyną stresu * jednak agresja, chwilowo redukująca napięcie emocjonalne, prowadzi do nowych trudności i nasilenia stresu to efekt błędnego koła PRZYKŁADY STRESU * stres stosunkowo krótki, z niewielkim natężeniem stresora faza mobilizacji ----> reakcja organizmu (walka lub ucieczka) ----> odpoczynek ----> powrót organizmu do normy * stres z dużym natężeniem stresora faza mobilizacji ----> faza krytyczna ----> faza destrukcji ----> negatywne następstwo długotrwałego stresu, np. choroba nadciśnieniowa

10 HIGIENA UKŁADU NERWOWEGO EMOCJE * stany psychiczne organizmu zdeterminowane biologicznie * układ nerwowy ma istotny wpływa na emocje towarzyszące powstawaniu i zaspokajaniu podstawowych potrzeb biologicznych (życiowych) * zewnętrznymi objawami emocji są zmiany czynności różnych narządów, np. zblednięcie lub zaczerwienienie skóry, przyspieszenie akcji serca, intensywne wydzielanie potu * emocje powodują wyzwalanie odpowiednio ukierunkowanej aktywności (np. strach przed bólem może wywoływać podobne reakcje jak ból) * za emocje odpowiadają różne struktury korowe i podkorowe mózgu * silne emocje mogą prowadzić do zaburzenia życia emocjonalnego człowieka FOBIA przykry, uporczywy i bezzasadny lęk (klaustrofobia zamknięte pomieszczenia, kancerofobia choroba nowotworowa, akrofobia lęk wysokości) NERWICA zaburzenie nerwowe powodowane np. silnymi lękami UCZUCIA * emocje rozwijają się, występując w coraz bardziej rozwiniętych formach uczuciach * mogą mieć zabarwienie pozytywne (miłość) lub negatywne (nienawiść) * oparte na uczeniu się * działają na człowieka silnie motywująco SEN * odwracalny stan nieświadomości, charakteryzujący się zmienną aktywnością kory mózgowej * przychodzi wtedy, gdy kora mózgowa pozbawiona jest dostatecznie silnych podniet, nie dzieje się nic co wystarczająco zaprzątałoby naszą uwagę * fazy snu SEM SEN WOLNOFALOWY * gałki oczne poruszają się wolno * tempo metabolizmu ulega znacznemu zmniejszeniu * spada ciśnienie krwi * zwolnione zostają oddechy i rytm serca * nerki produkują mniej moczu * pokarm przesuwany jest wolniej przez jelita * spada temperatura ciała (o ½ C) * wzrasta poziom niektórych hormonów * szybciej goją się rany * zapis EEG fale delta generowane spontanicznie przez korę mózgową REM SEN PARADOKSALNY * śpiący wchodzi w fazę mniej więcej co 1,5h na czas 15-20min * gałki oczne poruszają się szybko * oddech i puls stają się nieregularne * może się zdarzyć mruczenie lub mówienie przez sen * pojawiają się marzenia senne (mają charakter wizualny, rzadziej obejmują dźwięki, zapachy i smaki, częściej są czarno-białe niż kolorowe) * zapis EEG mózg wysyła nieregularne fale beta ROLA SNU * za dobową rytmikę snu i czuwania odpowiada podwzgórze i inne struktury pnia mózgu * człowiek, który zbyt długo nie śpi jest zmęczony, rozdrażniony i przestaje prawidłowo wykonywać czynności życiowe * dostateczne ilość nieprzerwanego snu pomaga uwolnić organizm od stresu i napięć doświadczanych w ciągu dnia i zregenerować siły na nowy dzień

Tajemnice świata zmysłów oko.

Tajemnice świata zmysłów oko. Tajemnice świata zmysłów oko. Spis treści Narządy zmysłów Zmysły u człowieka Oko Budowa oka Model budowy siatkówki Działanie oka Kolory oczu Choroby oczu Krótkowzroczność Dalekowzroczność Astygmatyzm Akomodacja

Bardziej szczegółowo

Zmysł wzroku Narząd wzroku Zdolność układu nerwowego do odbierania bodźców świetlnych i przetwarzania ich w mózgu na wrażenia wzrokowe jest określana jako zmysł wzroku. Anatomiczną postacią tego zmysłu

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron

Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron Układ nerwowy człowieka Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron Przewodnictwo skokowe w neuronach (kanały sodowe i potasowe) W aksonach mających osłonki mielinowe potencjały

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY

V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY Zadanie 1. Na rysunku przedstawiającym budowę neuronu zaznacz elementy wymienione poniżej, wpisując odpowiednie symbole literowe. Następnie wskaż za pomocą strzałek kierunek

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

Tkanka nerwowa. Komórki: komórki nerwowe (neurony) sygnalizacja komórki neurogleju (glejowe) ochrona, wspomaganie

Tkanka nerwowa. Komórki: komórki nerwowe (neurony) sygnalizacja komórki neurogleju (glejowe) ochrona, wspomaganie Komórki: komórki nerwowe (neurony) sygnalizacja komórki neurogleju (glejowe) ochrona, wspomaganie Tkanka nerwowa Substancja międzykomórkowa: prawie nieobecna (blaszki podstawne) pobudliwość przewodnictwo

Bardziej szczegółowo

10. Uktady kontrolne - reagowanie oraz koordynowanie funkcji życiowych

10. Uktady kontrolne - reagowanie oraz koordynowanie funkcji życiowych 10. Uktady kontrolne - reagowanie oraz koordynowanie funkcji życiowych Integracja wszystkich elementów organizmu wielokomórkowego wymaga istnienia złożonych mechanizmów zarządzania" powstawaniem i pracą

Bardziej szczegółowo

Biorytmy, sen i czuwanie

Biorytmy, sen i czuwanie Biorytmy, sen i czuwanie Rytmika zjawisk biologicznych określana jako biorytm przyporządkowuje zmiany stanu organizmu do okresowych zmian otaczającego środowiska. Gdy rytmy biologiczne mają charakter wewnątrzustrojowy

Bardziej szczegółowo

Podstawy anatomii, wykłady

Podstawy anatomii, wykłady Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Nauk Przyrodniczych Zakład: Anatomii i Antropologii Podstawy anatomii, wykłady Osoby prowadzące przedmiot: Barbara Duda, prof. nadzw. dr hab.,

Bardziej szczegółowo

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE INSTRUKCJA Test składa się z 28 pytań. Pytania są o zróżnicowanym stopniu trudności, ale ułożone w takiej kolejności aby ułatwić Ci pracę.

Bardziej szczegółowo

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OKO BUDOWA I INFORMACJE Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OCZY - narządy receptorowe umożliwiające wykrywanie kierunku padania światła i jego intensywności oraz, wraz ze wzrostem złożoności konstrukcji,

Bardziej szczegółowo

Ukła ł d d n e n rwo w w o y w n rządy d zm ysłó ł w

Ukła ł d d n e n rwo w w o y w n rządy d zm ysłó ł w Układ nerwowy narządy zmysłów Podział receptorów ze względu na rodzaj przetwarzanej energii Mechanoreceptory receptory dotyku (ciałka Paciniego, tarczki Merkela, ciałka Ruffiniego, ciałka Meissnera, =

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Budowa i funkcje komórek nerwowych

Budowa i funkcje komórek nerwowych Budowa i funkcje komórek nerwowych Fizjologia Komórki nerwowe neurony w organizmie człowieka około 30 mld w większości skupione w ośrodkowym układzie nerwowym podstawowa funkcja przekazywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy

Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy System Nerwowy Ośrodkowy System Nerwowy Analizuje, interpretuje i przechowuje informacje Zarządza organami Obwodowy System Nerwowy Transmisja informacji z i do OSN

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się :

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : Narządy zmysłu Arkadiusz Pikora Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : A.Powieki B. Naczyniówkę C. Twardówkę D. Spojówkę E. Soczewkę

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II MÓZGOWE MECHANIZMY FUNKCJI PSYCHICZNYCH 1.1. ZMYSŁY CHEMICZNE (R.7.3) 1.2. REGULACJA WEWNĘTRZNA (R.10) Zakład Psychofizjologii UJ ZMYSŁY CHEMICZNE Chemorecepcja: smak,

Bardziej szczegółowo

Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy

Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej Człowiek - anatomia i fizjologia Anatomia (budowa organizmu) Fizjologia (funkcjonownie organizmu) http://www.youtube.com/watch?v=ncpoio1fq5q&nr=1

Bardziej szczegółowo

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmył równowagi (błędnik).

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmył równowagi (błędnik). Ucho narząd słuchu występujący jedynie u kręgowców. Najbardziej złożone i rozwinięte uszy występują u ssaków. Ucho odbiera fale dźwiękowe, przekształca je w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe.

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą być wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

BADANIE ZMYSŁU WZROKU

BADANIE ZMYSŁU WZROKU BADANIE ZMYSŁU WZROKU Badanie Ślepej Plamki Mariottea macula ceca Tarcza nerwu wzrokowego (discus nervi optici) ( Drugi nerw czaszkowy N.Opticus (II) Miejsce na siatkówce całkowicie niewrażliwe na bodźce

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Określ, w które miejsca oznaczone na schemacie cyframi od 1 do 4 należy wpisać wyrazy: wydzielanie i ograniczenie wydzielania.

Określ, w które miejsca oznaczone na schemacie cyframi od 1 do 4 należy wpisać wyrazy: wydzielanie i ograniczenie wydzielania. Układ nerwowy, hormonalny, narządy zmysłów Zadanie 1 (2 pkt.) Poziom glukozy we krwi człowieka podwyższa adrenalina (wydzielana przez rdzeń nadnerczy) i glukagon, który wraz z insuliną, obniżającą poziom

Bardziej szczegółowo

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy I CO MU ZAGRAŻA Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy pozwalają np. widzieć w ciemności. Zewnętrzne

Bardziej szczegółowo

Układ nerwy- ćwiczenia 1/5

Układ nerwy- ćwiczenia 1/5 Układ nerwy- ćwiczenia 1/5 Badanie neurologiczne - ĆWICZENIA Wybrane elementy badania układu nerwowego (badanie nerwów czaszkowych, badanie wybranych odruchów mono- i polisynaptycznych, badanie czucia

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4 IDENTYFIKACJA I ANALIZA FIZJOLOGICZNYCH SYSTEMÓW STEROWANIA

Rozdział 4 IDENTYFIKACJA I ANALIZA FIZJOLOGICZNYCH SYSTEMÓW STEROWANIA 59 Rozdział 4 IDENTYFIKACJA I ANALIZA FIZJOLOGICZNYCH SYSTEMÓW STEROWANIA Fizjologiczne systemy sterowania to systemy pełniące rolę koordynatora poszczególnych narządów, układów, a także pojedynczych komórek.

Bardziej szczegółowo

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu.

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Móżdżek 1) Budowa i położenie Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Składa się z dwóch półkul oddzielonych od

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału klasa III (drugi podręcznik)

Rozkład materiału klasa III (drugi podręcznik) Rozkład materiału klasa III (drugi podręcznik) Dział programu Układ nerwowy Temat Budowa i funkcje Ośrodkowy układ nerwowy Materiał nauczania budowa i funkcje układu nerwowego budowa neuronu komórki glejowe

Bardziej szczegółowo

ośrodkowy układ nerwowy

ośrodkowy układ nerwowy receptory ośrodkowy układ nerwowy efektory układ autonomiczny ... ośrodkowy układ nerwowy receptory... układ autonomiczny obwodowy układ nerwowy Ogólny schemat połączeń systemu nerwowego... efektory układu

Bardziej szczegółowo

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY KRĘGOSŁUP Cechy dzięki którym chroni rdzeń : Elastyczność połączeń międzykręgowych sprężystości krążków Krzywizny kręgosłupa Obszerne światło kanału kręgowego i OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Nerwy łączą się z

Bardziej szczegółowo

Neurologia dla studentów wydziału pielęgniarstwa. Bożena Adamkiewicz Andrzej Głąbiński Andrzej Klimek

Neurologia dla studentów wydziału pielęgniarstwa. Bożena Adamkiewicz Andrzej Głąbiński Andrzej Klimek Neurologia dla studentów wydziału pielęgniarstwa Bożena Adamkiewicz Andrzej Głąbiński Andrzej Klimek Spis treści Wstęp... 7 Część I. Wiadomości ogólne... 9 1. Podstawy struktury i funkcji układu nerwowego...

Bardziej szczegółowo

Temat z produkcji zwierzęcej NARZĄDY ZMYSŁÓW: UCHO

Temat z produkcji zwierzęcej NARZĄDY ZMYSŁÓW: UCHO AUTOR: Arkadiusz Kamiński KL. I, SEMESTR I TECHNIKUM ROLNICTWA SZKOŁA: NIEPUBLICZNA SZKOŁA POLICEALNA W STASZOWIE (uprawnienia szkoły publicznej) Temat z produkcji zwierzęcej NARZĄDY ZMYSŁÓW: UCHO Staszów,

Bardziej szczegółowo

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Nina Baryłko-Pikielna Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Wszechnica Żywnienia 18.11.2009 Czym są zmysły chemiczne (chemorecepcyjne)? Czym różnią się od innych zmysłów? Zmysły - bodźce - receptory -

Bardziej szczegółowo

Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym

Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym workiem zwanym osierdziem. Wewnętrzna powierzchnia osierdzia

Bardziej szczegółowo

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Jama ustna Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Karta pracy I 1. Wykonaj schematyczny rysunek zęba i podpisz jego najważniejsze części. 2. Uzupełnij tabelę. Zęby Rozdrabnianie pokarmu Język Gruczoły

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

Dodatek 1. C f. A x. h 1 ( 2) y h x. powrót. xyf

Dodatek 1. C f. A x. h 1 ( 2) y h x. powrót. xyf B Dodatek C f h A x D y E G h Z podobieństwa trójkątów ABD i DEG wynika z h x a z trójkątów DC i EG ' ' h h y ' ' to P ( ) h h h y f to ( 2) y h x y x y f ( ) i ( 2) otrzymamy to yf xy xf f f y f h f yf

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Temat 3. 1.Budowa oka 2.Widzenie stereoskopowe 3.Powstawanie efektu stereoskopowe 4.Stereoskop zwierciadlany

Temat 3. 1.Budowa oka 2.Widzenie stereoskopowe 3.Powstawanie efektu stereoskopowe 4.Stereoskop zwierciadlany Temat 3 1.Budowa oka 2.Widzenie stereoskopowe 3.Powstawanie efektu stereoskopowe 4.Stereoskop zwierciadlany Budowa oka oko + narządy dodatkowe Oko = gałka oczna + nerw wzrokowy Narządy dodatkowe = Aparat

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. 6. Układ oddechowy złożony z dróg oddechowych i płuc.

WSTĘP. 6. Układ oddechowy złożony z dróg oddechowych i płuc. WSTĘP Biologia jest nauką zajmującą się opisywaniem budowy i funkcjonowania organizmów żywych. Dzielimy ją na takie działy, jak: morfologia, która jest nauką o budowie organizmu, i fizjologia, która jest

Bardziej szczegółowo

Wysiłek krótkotrwały o wysokiej intensywności Wyczerpanie substratów energetycznych:

Wysiłek krótkotrwały o wysokiej intensywności Wyczerpanie substratów energetycznych: Zmęczenie Zmęczenie jako jednorodne zjawisko biologiczne o jednym podłożu i jednym mechanizmie rozwoju nie istnieje. Zmęczeniem nie jest! Zmęczenie po dniu ciężkiej pracy Zmęczenie wielogodzinną rozmową

Bardziej szczegółowo

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe 1 Jaki kolor widzisz? Abstrakt Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw Zastosowanie/Słowa kluczowe wzrok, zmysły, barwy, czopki, pręciki, barwy dopełniające, światło

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych.

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych. Układ nerwowy Zadaniem układu nerwowego jest nadzorowanie czynności narządów wewnętrznych żywego organizmu oraz umożliwianie mu kontaktów ze światem zewnętrznym. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową

Bardziej szczegółowo

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować.

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Hałas, w szczególności lotniczy, jest szkodliwy dla zdrowia; stały i uciążliwy hałas męczy nas psychicznie i fizycznie, pogarsza

Bardziej szczegółowo

Temat 3. 1.Budowa oka 2.Widzenie stereoskopowe 3.Powstawanie efektu stereoskopowe 4.Stereoskop zwierciadlany

Temat 3. 1.Budowa oka 2.Widzenie stereoskopowe 3.Powstawanie efektu stereoskopowe 4.Stereoskop zwierciadlany Temat 3 1.Budowa oka 2.Widzenie stereoskopowe 3.Powstawanie efektu stereoskopowe 4.Stereoskop zwierciadlany Budowa oka oko + narządy dodatkowe Oko = gałka oczna + nerw wzrokowy Narządy dodatkowe = Aparat

Bardziej szczegółowo

I PORUSZAM SIĘ, ODDYCHAM I CZUJĘ

I PORUSZAM SIĘ, ODDYCHAM I CZUJĘ I PORUSZAM SIĘ, ODDYCHAM I CZUJĘ Zadanie 1. Dokończ zdania. A. Serce i wątroba to przykłady.... B. Najmniejszym elementem budującym organizm człowieka jest....... C. Zespół komórek podobnych do siebie

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa.

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa. Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa Ćwiczenie nr 3 Temat: Badanie indywidualnego pola widzenia w różnych typach masek Warszawa

Bardziej szczegółowo

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym Anna Słupik Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym 16.05.2007 Struktura układu czucia głębokiego Receptory w strukturach układu ruchu: mięśnie + ścięgna więzadła torebka

Bardziej szczegółowo

Fizjologia człowieka

Fizjologia człowieka Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Biomedycznych Podstaw Zdrowia Fizjologia człowieka Osoby prowadzące przedmiot: Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Jastrzębski

Bardziej szczegółowo

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory www.pdffactory.pl/ Agata Miłaszewska 3gB

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory www.pdffactory.pl/ Agata Miłaszewska 3gB Agata Miłaszewska 3gB rogówka- w części centralnej ma grubość około 0,5 mm, na obwodzie do 1 mm, zbudowana jest z pięciu warstw, brak naczyń krwionośnych i limfatycznych, obfite unerwienie, bezwzględny

Bardziej szczegółowo

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach...

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach... SPIS TREŚCI CZĘŚĆ OGÓLNA 1. Zarys historii embriologii................ 16 2. Układ rozrodczy................... 26 Układ rozrodczy męski.................. 26 Narządy rozrodcze wewnętrzne...............

Bardziej szczegółowo

TEMAT Z PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ NARZĄDY ZMYSŁÓW: OKO.

TEMAT Z PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ NARZĄDY ZMYSŁÓW: OKO. AUTOR: Arkadiusz Kamiński KL. I, SEMESTR I TECHNIKUM ROLNICTWA SZKOŁA: NIEPUBLICZNA SZKOŁA POLICEALNA W STASZOWIE (uprawnienia szkoły publicznej) TEMAT Z PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ NARZĄDY ZMYSŁÓW: OKO. Staszów,

Bardziej szczegółowo

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana poprzecznie prążkowana serca gładka Tkanka mięśniowa Podstawową własnością

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Homeostaza. Regulacja hormonalna i nerwowa środowiska wewnętrznego. Rozwój odporności organizmu

Homeostaza. Regulacja hormonalna i nerwowa środowiska wewnętrznego. Rozwój odporności organizmu Homeostaza. Regulacja hormonalna i nerwowa środowiska wewnętrznego. Rozwój odporności organizmu HOMEOSTAZA zdolność do utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego ustroju, mimo zmian zachodzących w środowisku

Bardziej szczegółowo

Artur Moskała,Krzysztof Woźniak TANATOLOGIA

Artur Moskała,Krzysztof Woźniak TANATOLOGIA Artur Moskała,Krzysztof Woźniak TANATOLOGIA Definicje śmierci Definicja klasyczna nieodwracalne ustanie krążenia krwi oznacza śmierć człowieka jako całości. Definicja nowa nieodwracalne ustanie funkcji

Bardziej szczegółowo

Tułów człowieka [ BAP_ doc ]

Tułów człowieka [ BAP_ doc ] Tułów człowieka [ ] Prezentacja Wstep Ciało człowieka jest najpiękniejszym i najbardziej skomplikowanym mechanizmem na świecie. W naszym ciele rozgrywa się bez przerwy tysiące zdarzeń. Nasze płuca pracują,

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

Czynność rdzenia kręgowego Odruch

Czynność rdzenia kręgowego Odruch Czynność rdzenia kręgowego Odruch Bodziec za słaby nie wywołuje rozchodzącego się impulsu, ale tylko zmiany miejscowe bodziec podprogowy. Najsłabszy bodziec wywołujący już impuls bodziec progowy. Każdy

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

KARTA ODPOWIEDZI - KONKURS BIOLOGICZNY ETAP REJONOWY 2015/16

KARTA ODPOWIEDZI - KONKURS BIOLOGICZNY ETAP REJONOWY 2015/16 KARTA ODPOWIEDZI - KONKURS BIOLOGICZNY ETAP REJONOWY 2015/16 Nr Max ilość zad. punktów 1. 2 pkt Mechanizmy termoregulacyjne 1.Podskórne naczynia krwionośne (rozszerzają się / zwężają się) Prawidłowe odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Zmysły. Wzrok 250 000 000. Węch 40 000 000. Dotyk 2 500 000. Smak 1 000 000. Słuch 25 000. Równowaga?

Zmysły. Wzrok 250 000 000. Węch 40 000 000. Dotyk 2 500 000. Smak 1 000 000. Słuch 25 000. Równowaga? Zmysły Rodzaj zmysłu Liczba receptorów Wzrok 250 000 000 Węch 40 000 000 Dotyk 2 500 000 Smak 1 000 000 Słuch 25 000 Równowaga? Fale elektromagnetyczne Wzrok Informacje kształt zbliżony do podstawowych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2 RDZEŃ KRĘGOWY FUNKCJE DRÓG I OŚRODKÓW RDZENIOWYCH

Ćwiczenie 2 RDZEŃ KRĘGOWY FUNKCJE DRÓG I OŚRODKÓW RDZENIOWYCH Ćwiczenie 2 RDZEŃ KRĘGOWY FUNKCJE DRÓG I OŚRODKÓW RDZENIOWYCH Budowa łuku odruchowego 1 2 Receptor Protoneuron neuron czuciowy 3 Ośrodek (tu integracja odruchu) 4 Motoneuron neuron ruchowy 5 Efektor Prawo

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Dział Lp. Temat konieczny (ocena - dopuszczająca) podstawowy (ocena - dostateczny) Poziom wymagań

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

omawia funkcje elementów układu oddechowego opisuje rolę nagłośni

omawia funkcje elementów układu oddechowego opisuje rolę nagłośni Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II a, II b, II c. gimnazjum. 1. Budowa i rola układu oddechowego wymienia odcinki układu oddechowego definiuje płuca jako miejsce wymiany gazowej omawia funkcje

Bardziej szczegółowo

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Jak świat światem, nikt nikogo niczego nie nauczył. Można tylko się nauczyć. Nikt z nas nie został nauczony chodzenia, my nauczyliśmy

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. Ryc. 1. Sterowane spożywania pokarmu przez ośrodki sytości i głodu zlokalizowane w międzymózgowiu: Jedzenie.

Układ pokarmowy. Ryc. 1. Sterowane spożywania pokarmu przez ośrodki sytości i głodu zlokalizowane w międzymózgowiu: Jedzenie. Układ pokarmowy Ryc. 1. Sterowane spożywania pokarmu przez ośrodki sytości i głodu zlokalizowane w międzymózgowiu: Jedzenie Szukanie i zdobywanie jedzenia WPG OS OG NPG Nie szukanie jedzenia Nie jedzenie

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1097 Poz. 42 Załącznik C.35. IRINOTECANUM

Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1097 Poz. 42 Załącznik C.35. IRINOTECANUM Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1097 Poz. 42 Załącznik C.35. IRINOTECANUM 1. IRINOTECANUM C15 RAK PRZEŁYKU 2. IRINOTECANUM C15.0 SZYJNA CZĘŚĆ PRZEŁYKU 3. IRINOTECANUM C15.1 PIERSIOWA CZĘŚĆ PRZEŁYKU

Bardziej szczegółowo

Zadania na styczeń/luty

Zadania na styczeń/luty Zadania na styczeń/luty Zadania z fizyki Oblicz masę ołowianego klocka, który ma kształt prostopadłościanu o wymiarach 2cm, 5cm, 15 cm. Gęstość ołowiu 11,4g/cm 3. Zadanie 2 Piłka na gumce wykonuje drgania

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja obszar unaczynienia objawy lokalizacja TĘTNICA SZYJNA WEWNĘTRZNA (OCZNA

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej VI. Układ wydalniczy V. Układ oddechowy Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej (1godz./tyg.) mgr Wioletta

Bardziej szczegółowo

Rola układu hormonalnego: 1. Utrzymanie równowagi wewnętrznej 2. hormony regulują procesy chemiczne w tkankach i komórkach 3. hormony decydują o

Rola układu hormonalnego: 1. Utrzymanie równowagi wewnętrznej 2. hormony regulują procesy chemiczne w tkankach i komórkach 3. hormony decydują o Rola układu hormonalnego: 1. Utrzymanie równowagi wewnętrznej 2. hormony regulują procesy chemiczne w tkankach i komórkach 3. hormony decydują o przepuszczalności błon kom., wpływają na rodzaj transportowanych

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

f = -50 cm ma zdolność skupiającą

f = -50 cm ma zdolność skupiającą 19. KIAKOPIA 1. Wstęp W oku miarowym wymiary struktur oka, ich wzajemne odległości, promienie krzywizn powierzchni załamujących światło oraz wartości współczynników załamania ośrodków, przez które światło

Bardziej szczegółowo

- mózgowie i rdzeń kręgowy

- mózgowie i rdzeń kręgowy Układ nerwowy obwodowy Systema nervosum periphericum JTB Podział układu nerwowego Układ nerwowy ośrodkowy - mózgowie i rdzeń kręgowy Układ nerwowy obwodowy - 12 par nerwów czaszkowych i ich zwojów, - 31

Bardziej szczegółowo

IRINOTECANUM. Załącznik C.35.a. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA

IRINOTECANUM. Załącznik C.35.a. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA Załącznik C.35.a. IRINOTECANUM Lp 1. IRINO TECANUM C15 RAK PRZEŁYKU 2. IRINO TECANUM C15.0 SZYJNA CZĘŚĆ PRZEŁYKU 3. IRINO TECANUM C15.1 PIERSIOWA CZĘŚĆ PRZEŁYKU 4. IRINO TECANUM C15.2 BRZUSZNA CZĘŚĆ PRZEŁYKU

Bardziej szczegółowo

Wady i choroby oczu i uszu

Wady i choroby oczu i uszu Wady i choroby oczu i uszu Oko miarowe Większość osób ma oczy miarowe, to znaczy takie, które prawidłowo skupiają promienie świetlne na siatkówce. Niektórzy mają jednak oczy niemiarowe. Związane z tym

Bardziej szczegółowo

Układ szkieletowy Iza Falęcka

Układ szkieletowy Iza Falęcka Układ szkieletowy Iza alęcka Zaznacz podpunkt, w którym nie wymieniono kości krótkich. a) kość łokciowa, kość miednicza, rzepka b) kość krzyżowa, paliczki, łopatka c) kość nadgarstka, kręgosłup, kość śródręcza

Bardziej szczegółowo

Układ oddechowy wymienia odcinki układu oddechowego definiuje płuca jako miejsce wymiany gazowej omawia funkcje elementów układu

Układ oddechowy wymienia odcinki układu oddechowego definiuje płuca jako miejsce wymiany gazowej omawia funkcje elementów układu Rozkład materiału z biologii dla klasy II gimnazjum Numer lekcji 1. Zmiany w numeracji lekcji: Temat. Materiał nauczania Planujemy pracę na lekcjach. Przypomnienie sposobu i kryteriów oceniania. 2. Budowa

Bardziej szczegółowo

Korekcja wad wzroku. zmiana położenia ogniska. Aleksandra Pomagier Zespół Szkół nr1 im KEN w Szczecinku, klasa 1BLO

Korekcja wad wzroku. zmiana położenia ogniska. Aleksandra Pomagier Zespół Szkół nr1 im KEN w Szczecinku, klasa 1BLO Korekcja wad wzroku zmiana położenia ogniska Aleksandra Pomagier Zespół Szkół nr im KEN w Szczecinku, klasa BLO OKULISTYKA Dział medycyny zajmujący się budową oka, rozpoznawaniem i leczeniem schorzeń oczu.

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

soczewka, leży ona poza tęczówką i jest drugą w kolejności strukturą załamującą światło, przy czym jej kształt przez długi okres życia jest zmienny

soczewka, leży ona poza tęczówką i jest drugą w kolejności strukturą załamującą światło, przy czym jej kształt przez długi okres życia jest zmienny Wzrok Jak Widzimy? Wzrok - jeden z pięciu zmysłów, polega on na rozpoznawaniu kształtów, barw oraz natężenia światła. Głównym narządem wzroku jest oko, które posiada aparaty ochronne w postaci brwi, rzęs,

Bardziej szczegółowo

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D.

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D. OPTYKA - ĆWICZENIA 1. Promień światła padł na zwierciadło tak, że odbił się od niego tworząc z powierzchnią zwierciadła kąt 30 o. Jaki był kąt padania promienia na zwierciadło? A. 15 o B. 30 o C. 60 o

Bardziej szczegółowo

METODA TOMATISA. Stymulacja audio psycho. Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa

METODA TOMATISA. Stymulacja audio psycho. Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa METODA TOMATISA Stymulacja audio psycho lingwistyczna Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa mgr Jolanta Kowalczyk Łokaj mgr Anna Kocięcka Zbylut mgr Małgorzata Lewandowska Prawa Tomatisa Głos człowieka

Bardziej szczegółowo

Anatomia. Dr n. med. Jarosław Zawiliński

Anatomia. Dr n. med. Jarosław Zawiliński 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu Anatomia 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej Dr n. med. Jarosław Zawiliński 4. Nazwa modułu: Nauki

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Fizjologia Kod przedmiotu: 4 Rodzaj

Bardziej szczegółowo