Medycyna sportowa. Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca. Jak przygotowaæ zawodnika do startu w Igrzyskach Olimpijskich w Atenach?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Medycyna sportowa. Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca. Jak przygotowaæ zawodnika do startu w Igrzyskach Olimpijskich w Atenach?"

Transkrypt

1 Medycyna sportowa 45 Œwiadomoœæ trudnych, niekiedy nawet niebezpiecznych, warunków pogodowych, jakie wyst¹pi¹ w Atenach, oraz umiejêtnoœæ ograniczania ich skutków, powinni mieæ przede wszystkim trenerzy i lekarze, którzy przygotowuj¹ naszych sportowców do startu olimpijskiego i bêd¹ siê nimi opiekowali w trakcie Igrzysk Olimpijskich w Atenach. Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca Jak przygotowaæ zawodnika do startu w Igrzyskach Olimpijskich w Atenach? Celem artyku³u jest przedstawienie warunków biometeorologicznych, jakie bêd¹ panowaæ w Atenach w okresie Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich, oraz ich wp³ywu na organizm sportowców. Na podstawie wieloletnich danych autorzy przedstawiaj¹ symulacje warunków biotermicznych i reakcji termofizjologicznych organizmu w ró nych, prawdopodobnych sytuacjach pogodowych w sierpniu Krzysztof B³a ejczyk z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Warszawie oraz Instytutu Geografii Akademii Bydgoskiej. Zbigniew Szygu³a z Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie. Sport Wyczynowy 2004, nr 5-6/

2 46 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a i wrzeœniu. Podejmuj¹ tak e próbê okreœlenia metod, które pozwol¹ na zminimalizowanie skutków niekorzystnych warunków biometeorologicznych i du ego wysi³ku fizycznego przegrzania i odwodnienia organizmu. S OWA KLUCZOWE: warunki klimatyczne Aten reakcje organizmu zawodnika na wysi³ki w gor¹cym otoczeniu ograniczanie niekorzystnych oddzia³ywañ otoczenia. Wprowadzenie Doœwiadczenia Igrzysk Olimpijskich w Barcelonie w 1992 roku i w Atlancie w 1996 roku dowodz¹, e niekorzystne warunki biometeorologiczne mog¹ byæ realnym zagro eniem dla zdrowia, a nawet ycia sportowca, podejmuj¹cego ekstremalny wysi³ek fizyczny (41, 43). Wp³ywaj¹ one tak e na obni enie osi¹gniêæ sportowych, zw³aszcza w tych dyscyplinach, które s¹ rozgrywane na otwartym powietrzu (2, 22, 33, 43). Zdarzaj¹ siê te zgony sportowców najczêœciej biegaczy d³ugodystansowych, kolarzy, ale tak e innych zawodników. Dochodzi do nich z regu³y wtedy, gdy wysi³ek wykonywany jest w gor¹cym i wilgotnym otoczeniu (1, 2, 5, 6, 14, 16). Podczas tegorocznych Letnich Igrzysk Olimpijskich w Atenach sportowcy bêd¹ powa nie nara eni na ró norodne, niekorzystne warunki pogodowe. Zachodzi pytanie: czy dobrze wiemy, czym bêd¹ siê one charakteryzowa³y oraz w jaki sposób nale y zawodników do startu olimpijskiego przygotowaæ? Podstawy gospodarki cieplnej organizmu Dla prawid³owego dzia³ania organizmu cz³owieka niezbêdne jest zachowanie równowagi œrodowiska wewnêtrznego, w tym tak e, miêdzy innymi, w zakresie bilansu cieplnego i wodno-elektrolitowego. Utrzymanie tej równowagi uzale nione jest w du ej mierze od warunków panuj¹cych w otaczaj¹cym powietrzu, g³ównie od jego temperatury i wilgotnoœci, natê enia promieniowania s³onecznego oraz prêdkoœci wiatru (9, 11, 19, 28). Gdy temperatura otoczenia (w cieniu i miejscu bezwietrznym) wynosi C, mówimy o warunkach termoneutralnych. Wszystkie uk³ady organizmu pracuj¹ wtedy bez zak³óceñ. W gor¹cych warunkach otoczenia organizm uruchamia procesy (reakcje termoregulacyjne), chroni¹ce go przed przegrzaniem. Im bardziej intensywne s¹ te procesy, tym bardziej zmniejszaj¹ siê mo liwoœci wysi³kowe cz³owieka. W trakcie procesów metabolicznych w organizmie wytwarza siê tzw. ciep³o endogenne. Jego iloœæ zale y od wieku, p³ci i masy cia³a osobnika. W spoczynku wynosi ono ok. 100 watów (d uli w ci¹gu sekundy). Podczas wysi³ku fizycznego, w wyniku nasilonego metabolizmu, pracuj¹ce miêœnie wytwarzaj¹ dodatkowe iloœci ciep³a, razy wiêksze ni w stanie spoczynku. Te nadwy ki ciep³a s¹ oddawane tkankom, maj¹cym ni sz¹ temperaturê, w wyniku czego temperatura wewnêtrzna ulega podwy szeniu o 1 C

3 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 47 na ka de 5-7 minut wysi³ku. Gdyby zawiod³y mechanizmy termoregulacjne lub wyst¹pi³y powa ne zaburzenia w usuwaniu ciep³a z organizmu, ju po 15 minutach wysi³ku temperatura cia- ³a wzros³aby do 40 C, a u maratoñczyka koñcz¹cego przesz³o 42-kilometrowy bieg w czasie 2 godz 30 min temperatura wewnêtrzna wynosi³aby ponad 70 C! (25). Dziêki sprawnym mechanizmom termoregulacyjnym ciep³o z miêœni dociera, poprzez krew, do powierzchni cia³a, sk¹d nastêpuje jego eliminacja do otoczenia. Ciep³o mo e tak e przechodziæ do organizmu z otoczenia. Wtedy, gdy ogólne zyski ciep³a s¹ wiêksze ni jego ³¹czne straty, mamy do czynienia z gromadzeniem ciep³a w organizmie. Natomiast wtedy, gdy zyski ciep³a s¹ mniejsze od jego strat, nastêpuje jego stopniowe eliminowanie z organizmu. W tym artykule do okreœlenia warunków biometeorologicznych wykorzystano codzienne dane meteorologiczne ze stacji w Atenach z lat Na ich podstawie obliczono œrednie miesiêczne wartoœci temperatury i wilgotnoœci powietrza oraz sumy opadów atmosferycznych i sumy promieniowania s³onecznego. Dane te pos³u y³y do obliczenia kilku wskaÿników biotermicznych: temperatury odczuwalnej (STI), stresu termofizjologicznego (PhS) oraz strat wody z organizmu (SW). Wykorzystano w tym celu model bilansu cieplnego cz³owieka MENEX 2002 (10). Zastosowano te wskaÿnik HR, ilustruj¹cy wp³yw œrodowiska atmosferycznego na czêstotliwoœæ têtna, oraz wskaÿnik WBGT, który doskonale nadaje siê do oceny stresu cieplnego, na jaki mo e byæ nara ona osoba przebywaj¹ca w gor¹cym otoczenia (17). WskaŸnik ten podawany jest w prognozach pogody w Atenach oraz jest dostêpny na stronie internetowej greckich s³u b meteorologicznych (www.hnms. gr/hnms/english/index_html). Gdy wartoœæ wskaÿnika WBGT wynosi 28 C lub jest wy sza, ryzyko wyst¹pienia zaburzeñ cieplnych jest bardzo du e i nale y unikaæ intensywnych lub przed³u- onych wysi³ków fizycznych na wolnym powietrzu (tab. 1). Niestety, taka wartoœæ WBGT w sierpniu w Atenach wystêpuje czêsto. Tabela 1 WskaŸnik WBGT a ryzyko wyst¹pienia zaburzeñ termoregulacji podczas aktywnoœci fizycznej WskaŸnik WBGT ( C) Mo liwoœæ wykonywania aktywnoœci fizycznej Stopieñ ryzyka Poni ej 18 nieograniczona ma³e ograniczona dla osób zagro onych umiarkowane 23,1-28 niewskazana aktywnoœæ osób niezaaklimatyzowanych du e Powy ej 28 niewskazana aktywnoœæ osób zaaklimatyzowanych bardzo du e

4 48 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a Warunki biotermiczne w Atenach w sierpniu i wrzeœniu Grecja le y w strefie klimatów podzwrotnikowych, o tzw. typie œródziemnomorskim, a œrednia temperatura powietrza w Atenach wynosi oko³o 29 C w sierpniu i 25 C we wrzeœniu. Zdarzaj¹ siê jednak i takie dni, gdy temperatura powietrza siêga nawet 42 C i ju w godzinach wczesnoporannych przekracza 30 C! W godzinach porannych wystêpuje tak e najwiêksza wilgotnoœæ powietrza (dochodz¹ca do 70%), co ju od samego rana dawaæ mo e uczucie dyskomfortu (gor¹ca) i zwiêkszaæ obci¹ enie cieplne organizmu. Jednoczeœnie latem w Atenach jest ma³e zachmurzenie oraz notuje siê bardzo wysokie sumy promieniowania s³onecznego, które w sierpniu wynosi oko³o 725 MJ/m 2 (w Warszawie w tym okresie sumy promieniowania s¹ o oko³o 200 MJ/m 2 ni - sze). Rejon Aten jest stosunkowo ubogi w opady atmosferyczne. W miesi¹cach letnich nie przekraczaj¹ one œrednio 10 mm miesiêcznie (tab. 2). Dane za ostatnie 20 lat wskazuj¹, e prawie corocznie Grecjê nawiedza kilka fal upa³ów (29). W 1987 roku sierpniowa fala upa³ów trwa³a nieprzerwanie przez 15 dni, a w 1998 przez 16. Na ich wyst¹pienie sk³adaj¹ siê: wysoka temperatura powietrza, du y dop³yw promieniowania oraz du a wilgotnoœæ powietrza. Do tego nale y dodaæ s³aby wiatr (czyli zmniejszone och³adzanie organizmu). Takie warunki s¹ wyj¹tkowo niekorzystne dla cz³owieka podejmuj¹cego du y wysi³ek fizyczny. W sierpniu w Atenach przez ponad 80% dni w miesi¹cu panuj¹ warunki odczuwane jako bardzo gor¹ce lub upalne (a 25%). Warunki komfortowe panuj¹ jedynie w godzinach porannych. We wrzeœniu, podczas Igrzysk Paraolimpijskich, biotermiczne warunki odczuwalne bêd¹ korzystniejsze ni w sierpniu, ale i tak dni z komfortow¹ temperatur¹ i wilgotnoœci¹ bêdzie jedynie oko³o 10% (ryc. 1). Element meteorologiczny Tabela 2 Charakterystyka klimatu Aten (na podstawie danych z lat ) Miesi¹ce I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Suma promieniowania s³onecznego (MJ/m 2 ) Zachmurzenie o godz. 14:00 (%) Temperatura o godz. 14:00 ( C) 10,2 10,4 11,8 16,0 21,1 26,3 28,7 28,8 24,6 20,1 15,3 12,1 Temperatura maksymalna ( C) 20,2 20, ,4 37,8 40,2 40, ,6 20,4 Temperatura minimalna ( C) -0,8-1,2 1,4 4,2 8,4 14,4 16, ,6 4 0 Suma opadów (mm) 43,8 23,6 59,9 21,9 14,8 5,9 10,2 2,8 6,1 24,5 82,1 54,2

5 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 49 Ryc. 1. Czêstoœæ warunków biotermicznych powoduj¹cych w godzinach dziennych ró ne odczucia cieplne, Ateny, Ryc. 2. Czêstoœæ sytuacji o ró nym natê eniu reakcji termoregulacyjnych, Ateny, Ryc. 3. Ograniczenia wysi³ku fizycznego podczas treningów i zawodów, Ateny, Panuj¹ce warunki biotermiczne zmuszaj¹ organizm cz³owieka do uaktywnienia reakcji termoregulacyjnych o ró nym natê eniu. W sierpniu w Atenach liczba dni, w których reakcje te musz¹ byæ bardzo nasilone, przekracza 30%, a reakcje o natê eniu umiarkowanym stanowi¹ niespe³na 15% przypadków. We wrzeœniu warunki s¹ znacznie korzystniejsze ni w sierpniu. Dni z umiarkowanym natê eniem reakcji termoregulacyjnych stanowi¹ 52% (ryc. 2). Jak ju wspomniano, w Atenach stosunkowo czêsto, szczególnie w godzinach porannych, wystêpuje nadmierna wilgotnoœæ powietrza. W takich warunkach parowanie potu jest znacznie utrudnione i organizmowi grozi przegrzanie. Sytuacje takie mog¹ byæ ocenione na podstawie wartoœci wskaÿnika WBGT. W sierpniu a w ci¹gu 50% dni wystêpuje du y i bardzo du y stopieñ ryzyka rozwoju zaburzeñ termoregulacji podczas wysi³ku fizycznego (treningów, startów). Dni o warunkach termiczno-wilgotnoœciowych bezpiecznych dla sportowców jest jedynie oko³o 10%. Znacznie lepsza ni w sierpniu sytuacja panuje we wrzeœniu tylko 20% dni cechuje siê bardzo niekorzystnymi warunkami do wysi³-

6 50 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a ku, a a 50% dni warunkami bezpiecznymi (ryc. 3). M³ody, zdrowy, dobrze wytrenowany organizm jest w stanie poradziæ sobie z dostosowaniem do gor¹cych warunków otoczenia. Niemniej jednak warunki te bêd¹ mia³y znacz¹cy wp³yw na osi¹gane wyniki sportowe. W gor¹cym otoczeniu dochodzi do pogorszenia mo liwoœci wysi³kowych (wydolnoœci fizycznej) cz³owieka. Patrz¹c na tablice rekordów, ³atwo mo na zauwa yæ, e gdy zawody odbywaj¹ siê w gor¹ce dni, szczególnie, gdy wilgotnoœæ powietrza jest wysoka, to osi¹gane wyniki nie s¹ najlepsze, a rekordy nale ¹ do rzadkoœci. Wp³yw warunków klimatycznych na organizm sportowca Analiza rzeczywistych warunków meteorologicznych, panuj¹cych w Atenach w sierpniu i wrzeœniu pokazuje, e dla sportowców bêd¹ one bardzo powa nym przeciwnikiem! Dane charakteryzuj¹ce bioklimat odnosz¹ siê do tzw. warunków referencyjnych, tzn. do cz³owieka ubranego w lekk¹ odzie letni¹, podejmuj¹cego niewielki wysi³ek fizyczny (spacer z prêdkoœci¹ oko³o 4 km/godz.). Sportowcy, walcz¹cy o prymat œwiatowy, wk³adaj¹ w to ogromny wysi³ek fizyczny, zwiêkszaj¹cy produkcjê ciep³a endogennego. U reprezentantów takich dyscyplin sportowych, jak: skoki, rzuty, ³ucznictwo itp. siêga ona oko³o 350 d uli, u pi³karzy oraz biegaczy krótkoi œredniodystansowców d uli, a u biegaczy d³ugodystansowców, kolarzy i wioœlarzy nawet d uli (u kibiców i sêdziów tylko 240 d uli). Eliminacja ciep³a z organizmu do otoczenia odbywa siê g³ównie poprzez promieniowanie, konwekcjê i parowanie potu z powierzchni skóry. Bardzo niewielkie znaczenie (poza pewnymi wyj¹tkami) maj¹ wymiana ciep³a przez oddychanie oraz przewodzenie. Je eli temperatura otoczenia przekracza C, to jedynym sposobem eliminacji ciep³a staje siê parowanie potu, które obni a temperaturê cia³a i poprawia samopoczucie, ale niesie ze sob¹ niebezpieczeñstwo szybkiego odwodnienia organizmu oraz zaburzeñ gospodarki elektrolitowej (33). Trzeba tu jednak pamiêtaæ, e ka dy wysi³ek powoduje wzrost temperatury wewnêtrznej i odwadnianie organizmu, niezale nie od tego, czy wykonywany jest w gor¹cym czy zimnym (w tym tak e klimatyzowanym) otoczeniu (2, 22). Odwodnienie organizmu pogarsza mo liwoœci wysi³kowe i termoregulacyjne organizmu. Nawet niewielkie odwodnienie (rzêdu ml), powoduj¹ce obni enie masy cia³a o oko³o 1%, pogarsza funkcjonowanie uk³adu kr¹ enia. Przy dalszym odwodnieniu nastêpuje upoœledzenie czynnoœci psychicznych, obni a siê wydolnoœæ organizmu, zmniejsza zdolnoœæ do wysi³ków supramaksymalnych (takich jak np. biegi krótkie) i wytrzyma³oœæ miêœniowa oraz narasta uczucie zmêczenia. Jeœli wysi³ek trwa d³u ej (np. w biegach d³ugich), odwodnienie narasta, a jego skutki mog¹ okazaæ siê fatalne kontynuowanie wysi³ku przy odwodnieniu powoduje bardzo szybko nadmierny przyrost temperatury wewnêtrznej i rozwój zaburzeñ cieplnych. Odwodnienie siêgaj¹ce

7 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 51 3% masy cia³a powoduje nie tylko znaczne obni enie wydolnoœci fizycznej, ale zwiêksza tak e ryzyko wyst¹pienia takich powik³añ, jak bolesne kurcze miêœni koñczyn dolnych, bóle brzucha, omdlenie cieplne. Dalsze odwodnienie prowadzi do wyczerpania cieplnego, hipertermii i wreszcie udaru cieplnego, który mo e byæ przyczyn¹ œmierci (6, 12, 15, 16, 18, 26, 33, 40). Mo liwe scenariusze pogody i ich skutki dla sportowców Z uwagi na to, e warunki pogodowe w Atenach bêd¹ mia³y ogromny wp³yw na sportowców, wykonano symulacjê gospodarki cieplnej organizmu zawodników ró nych dyscyplin, zak³adaj¹c ró - ne kombinacje warunków pogodowych. Stwierdzono, e jedynie w temperaturze powietrza równej 20 C warunki biotermiczne bêd¹ stosunkowo ³agodne. Wprawdzie sportowcy bêd¹ odczuwaæ je jako gor¹ce lub bardzo gor¹ce, ale intensywnoœæ procesów termoregulacyjnych bêdzie niewielka lub umiarkowana. W zale noœci od wysi³ku fizycznego oraz warunków meteorologicznych straty wody z organizmu bêd¹ siê zmieniaæ od oko³o 300 do 830 ml/godz. Czêstoœæ têtna mo e siê wahaæ od 117 do 189 uderzeñ serca na minutê. Wartoœci WBGT (20-23 C) nie przekraczaj¹ wtedy wartoœci bezpiecznych dla treningów i odbywania zawodów. Wraz z podwy szaniem siê temperatury Ryc. 4. Straty wody (ml) podczas d³ugotrwa³ego wysi³ku fizycznego przy ró nych kombinacjach temperatury i wilgotnoœci powietrza.

8 52 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a Tabela 3 Wybrane charakterystyki biotermiczne podczas ró nych warunków pogodowych przy ró nej aktywnoœci fizycznej Tem- Intensywnoœæ Straty Odczucia Têtno pera- Rodzaj procesów wody cieplne (HR) tura aktywnoœci adaptacyjnych (SW) (STI) (ud./min) ( C) (PhS) (l/godz.) s³onecznie, bezwietrznie, sucho, WBGT = 20 C 20 sêdziowie, skoki gor¹co niewielka pi³ka, biegi œrednie bardzo gor¹co umiarkowana biegi d³ugie bardzo gor¹co umiarkowana s³onecznie, wietrznie, sucho, WBGT = 20 C 20 sêdziowie, skoki gor¹co niewielka pi³ka, biegi œrednie bardzo gor¹co umiarkowana biegi d³ugie bardzo gor¹co umiarkowana s³onecznie, bezwietrznie, wilgotno, WBGT = 23 C 20 sêdziowie, skoki gor¹co niewielka pi³ka, biegi œrednie bardzo gor¹co umiarkowana biegi d³ugie bardzo gor¹co umiarkowana s³onecznie, wietrznie, wilgotno, WBGT = 23 C 20 sêdziowie, skoki gor¹co niewielka pi³ka, biegi œrednie bardzo gor¹co umiarkowana biegi d³ugie bardzo gor¹co umiarkowana s³onecznie, bezwietrznie, sucho, WBGT = 24 C 25 sêdziowie, skoki bardzo gor¹co umiarkowana pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna s³onecznie, wietrznie, sucho, WBGT = 24 C 25 sêdziowie, skoki bardzo gor¹co umiarkowana pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna s³onecznie, bezwietrznie, wilgotno, WBGT = 29 C 25 sêdziowie, skoki bardzo gor¹co umiarkowana pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna

9 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 53 s³onecznie, wietrznie, wilgotno, WBGT = 29 C 25 sêdziowie, skoki bardzo gor¹co umiarkowana pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna s³onecznie, bezwietrznie, sucho, WBGT = 29 C 30 sêdziowie, skoki upalnie silna pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna s³onecznie, wietrznie, sucho, WBGT = 29 C 30 sêdziowie, skoki upalnie silna pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna s³onecznie, bezwietrznie, wilgotno, WBGT = 35 C 30 sêdziowie, skoki upalnie silna pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna s³onecznie, wietrznie, wilgotno, WBGT = 35 C 30 sêdziowie, skoki upalnie silna pi³ka, biegi œrednie upalnie silna biegi d³ugie upalnie silna otoczenia nasilaj¹ siê niekorzystne odczucia cieplne i ju w temperaturze powietrza równej 25 C, przy intensywnym wysi³ku fizycznym, bêd¹ odbierane jako upalne, a intensywnoœæ procesów dostosowawczych bêdzie silna. Iloœæ wydzielanego potu mo e dojœæ do 1130 ml/godz., a têtno do 200 uderzeñ na minutê. Wyliczone wartoœci WBGT przy niskiej wilgotnoœci powietrza wskazuj¹ na warunki bezpieczne do odbywania zawodów, jednak- e przy du ej wilgotnoœci nale y uwa - nie kontrolowaæ stan zdrowia zawodników, gdy mog¹ pojawiaæ siê symptomy choroby cieplnej. Gdy temperatura powietrza przekroczy 30 C, warunki biotermiczne bêd¹ bardzo niekorzystne, a nawet niebezpieczne, dla zdrowia sportowców. Odczuwane bêd¹ jako upalne, a reakcje termoregulacyjne bêd¹ bardzo nasilone. Straty wody mog¹ dochodziæ do 3 l/godz., a têtno do 225 uderzeñ na minutê. Wartoœci WBGT przekraczaj¹ce 30 C wskazuj¹ na warunki bardzo niekorzystne do treningów i odbywania zawodów sportowych (tab. 3). Jak ju wspomniano, jednym z najwiêkszych niebezpieczeñstw, zwi¹zanych z wysi³kiem fizycznym w gor¹cym otoczeniu, jest odwodnienie organizmu. Dlatego te dokonano symulacji zmian wydzielania potu podczas d³ugotrwa³ego wysi³-

10 54 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a ku o natê eniu 135 i 400 W/m 2, odbywanego w zacisznych niszach stadionów. Przy niskim poziomie aktywnoœci ³¹czne straty wody po 150 minutach ekspozycji mog¹ zale nie od temperatury (t) i wilgotnoœci powietrza (RH) wynieœæ od 800 (przy t = 20 C i RH = 80%) do 2300 ml (przy t = 35 C i RH = 40%). Przy du ym wysi³ku fizycznym, np. podczas biegu maratoñskiego, straty wody mog¹ wynieœæ odpowiednio od 2 do 5,5 litra (3) (ryc. 4). Odwodnienie organizmu, z jednej strony, pogarsza mo liwoœci wysi³kowe zawodnika, z drugiej zaœ zmniejsza sprawnoœæ mechanizmów termoregulacji. Organizm broni siê skutecznie przed nadmiernym wzrostem temperatury tylko wtedy, gdy ma odpowiedni zapas wody koniecznej do wytwarzania potu. Jeœli nast¹pi odwodnienie, skutecznoœæ eliminacji ciep³a z organizmu ulega os³abieniu. Kontynuowanie wysi³ku w warunkach odwodnienia powoduje szybk¹ akumulacjê ciep³a i przegrzanie organizmu hipertermiê, ze wszelkimi jej konsekwencjami zdrowotnymi. Schorzenia cieplne Wed³ug Miêdzynarodowej Klasyfikacji Chorób wyró nia siê 10 ró nych schorzeñ, zwi¹zanych z zaburzeniami gospodarki cieplnej (15). W sporcie najczêœciej wystêpuj¹ jednak tylko 3 z wymienianych schorzeñ: kurcze cieplne, wyczerpanie cieplne i udar cieplny. W klasyfikacji tej nie uwzglêdniono jednak takich schorzeñ cieplnych, zwi¹zanych z intensywnym wysi³kiem fizycznym, jak: omdlenie cieplne, hiponatremia oraz rabdomioliza powysi³kowa (8, 15). Kurcze cieplne Definicja i przyczyny: Kurcze cieplne to niezamierzone, bolesne skurcze miêœni koñczyn dolnych lub/i górnych. Czasami wystêpuj¹ kurcze miêœni brzucha, imituj¹ce objawy tzw. ostrego brzucha. Kurcze te obserwowane s¹ podczas lub po wysi³ku fizycznym u sportowców oraz u robotników, wykonuj¹cych pracê miêœniow¹ w gor¹cym otoczeniu, szczególnie tych, którzy poc¹ siê bardzo obficie, trac¹c du e iloœci chlorku sodu, spo ywaj¹cych przy tym du e iloœci wody, co powoduje zaburzenia elektrolitowe. Jako przyczyny kurczy wymienia siê tak e odwodnienie, zmêczenie nerwowo-miêœniowe lub kombinacjê tych czynników (8, 13, 33, 35). Temperatura cia³a, ciœnienie krwi oraz têtno mog¹ byæ w granicach normy (5, 7, 8, 13). Wed³ug Noakesa, kurcze miêœniowe mog¹ byæ wynikiem zaburzeñ aktywnoœci odruchowej na poziomie rdzenia krêgowego (35). Profilaktyka polega na dostarczaniu w diecie odpowiednich iloœci sodu oraz na zapobieganiu odwodnieniu wysi³kowemu poprzez picie p³ynów zawieraj¹cych chlorek sodu (sól kuchenn¹). Postêpowanie: W przypadku niezbyt nasilonych dolegliwoœci poleca siê picie oko³o pó³ litra wody z dodatkiem soli kuchennej (1/4 do 1/2 ³y eczki soli na 1 litr wody) w iloœci 1/2 szklanki co 15 minut. W ciê szych przypadkach konieczne jest do ylne podanie roztworu soli fizjologicznej w iloœci ml. Gdy wystêpuj¹ inne objawy, takie jak np. zawroty g³owy czy nudnoœci, nale y podejrzewaæ, e mamy do czynienia z wyczerpaniem cieplnym (5).

11 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 55 Omdlenie cieplne Definicja i przyczyny: Jest to przejœciowa utrata przytomnoœci, która mo e wyst¹piæ po nag³ym przerwaniu przed³u- onego wysi³ku, jeszcze w trakcie jego wykonywania, a tak e w wyniku d³u - szego przebywania w pozycji stoj¹cej w gor¹cym otoczeniu (6, 13). Przyczyn¹ jest najczêœciej rozszerzenie naczyñ skórnych i obwodowych, przemieszczenie krwi na obwód, obni enie powrotu ylnego, zmniejszenie objêtoœci wyrzutowej serca, spadek ciœnienia têtniczego i wtórne niedokrwienie mózgu. Utrata przytomnoœci poprzedzona jest czêsto uczuciem os³abienia, zawrotami g³owy i nudnoœciami. Obserwuje siê obni one ciœnienie têtniczego, bladoœæ skóry, poty, przy nie podwy szonej nadmiernie temperaturze rektalnej (5, 13). Postêpowanie: Poszkodowanego nale y: przenieœæ w ch³odniejsze i zacienione miejsce, sprawdziæ i zapewniæ dro noœæ dróg oddechowych, unieœæ koñczyny dolne do góry, po odzyskaniu przytomnoœci podawaæ p³yny do picia. Wyczerpanie cieplne Definicja i przyczyny: Stan ten definiowany jest jako niemo noœæ kontynuowania wysi³ku w gor¹cym otoczeniu z powodu wyczerpania mo liwoœci termoregulacyjnych organizmu na skutek odwodnienia (5, 15). Ubytek masy cia³a jest rzêdu 5-10% (2). Nastêpuje zmniejszenie objêtoœci osocza i krwi kr¹ ¹cej, spadek objêtoœci wyrzutowej i pojemnoœci minutowej serca z odruchowym przyspieszeniem akcji serca, wzrost osmolalnoœci osocza, zmniejszenie przep³ywu skórnego, zmniejszenie pocenia siê i obni enie mo liwoœci rozpraszania ciep³a do otoczenia (2, 5, 8, 13, 15). Objawy: Do typowych objawów wyczerpania cieplnego zalicza siê zmniejszenie intensywnoœci wydzielania potu, skutkiem czego skóra jest gor¹ca, zaczerwieniona i lepka, wystêpuje uczucie suchoœci w jamie ustnej, bóle i zawroty g³owy, przyspieszone i s³abo napiête têtno ( ud./min w spoczynku), spadek ciœnienia têtniczego krwi, przyœpieszenie oddechów, uczucie wyczerpania, kurcze cieplne miêœni, nudnoœci, wymioty, zaburzenia orientacji i koordynacji ruchowej. Temperatura rektalna roœnie do 39,4 C. Mo e wyst¹piæ tak e utrata przytomnoœci (2, 5, 13). Postêpowanie powinno byæ zawsze dwutorowe nale y obni yæ temperaturê cia³a oraz uzupe³niæ niedobór p³ynów. Poszkodowanego nale y przenieœæ do ch³odnego pomieszczenia i rozebraæ. Koñczyny dolne unieœæ do góry i polewaæ cia³o ch³odn¹ wod¹, a w celu zwiêkszenia efektu parowania wody z powierzchni skóry stosowaæ nawiew powietrza (wentylator). Stosuje siê tak e zawijanie w mokre przeœcierad³a. Do och³adzania cia³a mo na u yæ oziêbionych pakietów elowych lub kostek lodu owiniêtych w mokry rêcznik, umieszczaj¹c je po bocznych stronach szyi, pod pachami i w pachwinach, co zwiêkszy wymianê ciep³a na drodze przewodzenia. Jeœli pacjent jest przytomny i nie wystêpuj¹ wymioty, polecane jest wyrównanie strat wodnych i elektrolitowych poprzez

12 56 nawadnianie doustne w iloœci 1,5 l/godz. (woda z 2 g soli kuchenej) do 4 litrów (woda z dodatkiem 5-6 g soli kuchennej). Objêtoœæ podawanych p³ynów powinna wynosiæ ok. 1,5 litra w przeliczeniu na 1 godz. wykonanego wysi³ku. Nale y przy tym prowadziæ obserwacjê czêstoœci têtna, ciœnienia krwi i temperatury wewnêtrznej (rektalnej). Jeœli w ci¹gu kilku godzin nie nastêpuje poprawa stanu zdrowia, wymagane jest nawadnianie do ylne i leczenie szpitalne (2, 8). Wysi³kowy udar cieplny Definicja i przyczyny: Wysi³kowy udar cieplny jest stanem zagra aj¹cym yciu. Œmiertelnoœæ w ciê kich przypadkach siêga nawet 50-70% (13). Udar cieplny jest rezultatem przegrzania organizmu, w wyniku czego temperatura wewnêtrzna przekracza wartoœæ 40 C, co powoduje powa ne zaburzenia w funkcjonowaniu poszczególnych tkanek i narz¹dów (2, 5). Ryzyko œmierci jest tym wiêksze, im d³u ej temperatura wewnêtrzna przekracza wartoœæ 41 C (2, 13). Chocia najczêœciej udar cieplny spotyka siê w gor¹cym klimacie, nie mo na zapominaæ, e do tego ciê - kiego powik³ania dojœæ mo e tak e w rezultacie wysi³ku w umiarkowanych warunkach termicznych, przy temperaturze 12,8-29,4 C (2, 5, 17). Objawy dysfunkcji oœrodkowego uk³adu nerwowego s¹ bardzo czêsto pierwszymi objawami udaru cieplnego i to one ró nicuj¹ ten stan od wyczerpania cieplnego. Nale ¹ do nich: apatia, zamroczenie, omamy wzrokowe i s³uchowe oraz drgawki (42). W ka dym Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a przypadku wystêpuje utrata przytomnoœci, która utrzymuje siê czêsto nawet po normalizacji temperatury cia³a (39). Czêsto dochodzi do trwa³ego uszkodzenia oœrodkowego uk³adu nerwowego (OUN) w postaci ró nych zespo³ów ubytkowych powoduj¹cych trwa³e kalectwo. W badaniach sekcyjnych stwierdza siê obrzêk i przekrwienie mózgu. Zazwyczaj obecne s¹ wybroczyny krwawe do tkanki mózgowej oraz zmiany degeneracyjne neuronów, g³ównie w mó d ku (39). W surowicy krwi obserwuje siê znaczne podwy szenie aktywnoœci enzymów komórkowych aminotransferazy asparginowej (AspAT) do wartoœci 1000 U/l i wiêcej oraz alaninowej (AlAT), dehydrogenazy mleczanowej (LDH) i kinazy kreatynowej (CPK) powy ej 1000 U/l, co œwiadczy o powa nym uszkodzeniu miêœni (rabdomioliza) i narz¹dów wewnêtrznych (5, 39). Dodatkowym powik³aniem w przebiegu wysi³kowego udaru cieplnego jest zaburzenie krzepniêcia krwi, wystêpuj¹ce pod postaci¹ zespo³u rozsianego krzepniêcia wewn¹trznaczyniowego (DIC) (31, 39). Endotoksyny przedostaj¹ siê z jelit do uk³adu kr¹ enia, gdy temperatura cia³a przekracza 40 C, a narastaj¹ca endotoksemia mo e byæ przyczyn¹ niewydolnoœci kr¹ enia i œmierci (31). Postêpowanie: Poniewa powysi³kowy udar cieplny jest stanem zagra aj¹cym yciu, szybkie i fachowe udzielenie pierwszej pomocy ma decyduj¹ce znaczenie dla przebiegu choroby i dalszego rokowania. W pierwszej kolejnoœci nale y zabezpieczyæ podstawowe funkcje yciowe. Konieczne jest udro nienie dróg oddechowych u nieprzytomnego.

13 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 57 Spraw¹ niezmiernie wa n¹ jest jak najszybsze wdro enie postêpowania sch³adzaj¹cego, ju w ramach pierwszej pomocy, gdy ciê koœæ uszkodzeñ oœrodkowego uk³adu nerwowego i narz¹dów wewnêtrznych w przebiegu udaru cieplnego i rokowanie co do prze ycia zale- ¹ od stopnia i czasu trwania hipertermii (2, 39). W ka dym przypadku udaru cieplnego konieczne jest leczenie szpitalne, gdzie stosuje siê k¹piel oziêbiaj¹c¹ do momentu, gdy temperatura rektalna spadnie do poziomu 38,5 C. Do obni enia temperatury wewnêtrznej trzeba u yæ równie œrodków farmakologicznych. Oprócz och³adzania stosowaæ nale y tak e nawadnianie do ylne z równoczesn¹ kontrol¹ stê enia elektrolitów, czêstoœci têtna i ciœnienia têtniczego krwi. W przypadku du ej hipowolemii wskazane jest monitorowanie centralnego ciœnienia ylnego. Nale y ponadto prowadziæ monitorowanie akcji serca oraz kontrolê iloœci wydalanego moczu. W przypadku wyst¹pienia anurii, mocznicy, czy hiperkaliemii nale y zastosowaæ hemodializê (13, 39). Hiponatremia Definicja i przyczyny: Hiponatremi¹ nazywa siê stan obni enia stê enia sodu w osoczu krwi poni ej 130 mmol/l (norma mmol/l). Zaburzenie to wystêpuje u oko³o 9-30% zawodników po d³ugotrwa³ych wysi³kach, takich jak maraton, supermaraton, triathlon (27, 32, 34, 44). Obni ony poziom sodu w osoczu mo e byæ wynikiem wypijania nadmiernych iloœci wody lub innych p³ynów hipotonicznych podczas wysi³ku fizycznego nadmiernych w stosunku do utraconego potu, co powoduje rozcieñczenie p³ynu pozakomórkowego hiponatremii z rozcieñczenia (tzw. zatrucie wodne). Inn¹ przyczyn¹ mo e byæ niewyrównana utrata sodu z potem. Mo liwa jest tak e kombinacja tych czynników (8, 27, 32, 34, 44). W rezultacie mamy do czynienia z sytuacj¹ zmniejszenia poziomu sodu w przestrzeni pozakomórkowej i przemieszczeniem siê wody do przestrzeni wewn¹trzkomórkowej, co powoduje obrzêk komórek. Klinicznie wyró nia siê trzy formy hiponatremii: ³agodn¹ mmol/l umiarkowan¹ mmol/l ciê k¹ < 120 mmol/l Objawy: W postaci ³agodnej, wystêpuj¹cej najczêœciej, objawy bardzo s³abo nasilone mog¹ wystêpowaæ g³ownie w postaci zaburzeñ o³¹dkowo-jelitowych wzdêæ lub nudnoœci. W postaci umiarkowanej pojawiaj¹ siê objawy obrzêku mózgu w postaci bólów g³owy, nudnoœci i wymiotów, niepokoju, spl¹tania i zaburzeñ orientacji. Poza tym mog¹ wystêpowaæ tak e obrzêki stóp i r¹k, bolesne kurcze miêœniowe, uczucie wyczerpania, œwiszcz¹cy oddech. W ciê - kiej hiponatremii dojœæ mo e do drgawek, utraty przytomnoœci, obrzêku p³uc i œmierci (8, 27, 32, 44). Postêpowanie: Sportowców z ³agodn¹ hiponatremi¹ nale y poddaæ kilkugodzinnej obserwacji, a do spontanicznego oddania przez nich moczu. Ciê sze przypadki hiponatremii powinny byæ leczone w szpitalu. Leczenie pacjentów w hiponatremi¹ za pomoc¹ p³ynów podawanych do ylnie powinno byæ bardzo ostro ne i zawsze poprzedzo-

14 58 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a ne oznaczeniem poziomu sodu w osoczu (27, 34, 44). Profilaktyka hiponatremii polega na wypijaniu, adekwatnych do zaistnia³ych strat, objêtoœci napojów, zawieraj¹cych wêglowodany i sód najlepiej izotonicznych szczególnie przy przed³u onym wysi³ku fizycznym (27, 44). Przeciwdzia³anie zagro eniom Zawody olimpijskie w Atenach bêd¹ siê odbywa³y w gor¹cym, podzwrotnikowym klimacie, a wiêc trzeba do tego odpowiednio przygotowaæ zawodników. Ustalaj¹c program przygotowania sportowców do wystêpów w Atenach trenerzy i lekarze sportowi powinni pamiêtaæ o przedstawionych poni ej zasadach profilaktyki zaburzeñ cieplnych. Nale y: Oceniæ stopieñ zagro enia chorob¹ ciepln¹ u poszczególnych zawodników. W niektórych dyscyplinach sportowych, takich jak: pi³ka no na, tenis, kolarstwo szosowe, biegi d³ugodystansowe, hokej na trawie, istnieje zwiêkszone ryzyko wyst¹pienia zaburzeñ cieplnych, gdy zawody te odbywaj¹ siê na wolnym powietrzu, przy du ym nas³onecznieniu. Mo liwoœci termoregulacji s¹ tak e pogorszone w takich dyscyplinach, jak np. szermierka, gdzie stosuje siê specjalne ubiory ochronne, które utrudniaj¹ wentylacjê skóry i parowanie potu. Powa ne niebezpieczeñstwo wyst¹pienia zaburzeñ zdrowotnych oraz pogorszenia mo liwoœci wysi³kowych wystêpuje w dyscyplinach, w których obowi¹zuj¹ kategorie wagowe boks, zapasy, judo, podnoszenie ciê arów, a zawodnicy robi¹ wagê, stosuj¹c ró ne formy odwodnienia. Oceniæ warunki termiczne. Nie podejmowaæ, jeœli to mo liwe, wysi³ków fizycznych w warunkach du- ego stresu termicznego (WBGT powy- ej 28 C). Zapobiegaæ odwodnieniu organizmu poprzez: monitorowanie bilansu wodnego zawodnika podczas treningów, opracowanie strategii przyjmowania p³ynów, w³aœciwe nawodnienie organizmu przed zawodami, czêste przyjmowaniu p³ynów podczas wysi³ku. Przygotowaæ organizmy sportowców do gor¹cego i wilgotnego otoczenia przez odpowiednio prowadzon¹ aklimatyzacjê. Mo na tak e stosowaæ tzw. precooling albo ch³odzenie zawodnika podczas wysi³ku lub po jego zakoñczeniu za pomoc¹ specjalnych lodowych kamizelek ( ice jacket ). Aby zwiêkszyæ zawartoœæ wody w organizmie, mo na stosowaæ ró ne techniki przewodnienia. Aklimatyzacja do gor¹cego otoczenia Aklimatyzacja do wysokiej temperatury otoczenia obejmuje szereg zmian przystosowawczych, czynnoœciowych, czasami tak e morfologicznych organizmu, w wyniku których wzrasta tolerancja na dzia³anie niekorzystnych zmian

15 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 59 temperatury otoczenia. Aklimatyzacja obejmuje przede wszystkim: zmiany adaptacyjne w uk³adzie kr¹ enia wzrost maksymalnej pojemnoœci minutowej serca (przy zmniejszeniu têtna maksymalnego i zwiêkszeniu objêtoœci wyrzutowej) oraz zwiêkszenie przep³ywu skórnego; zwiêkszenie objêtoœci p³ynu pozakomórkowego wzrost objêtoœci osocza rzêdu 10-25%; sprawniejsz¹ termoregulacjê, na co sk³ada siê obni enie progu uruchamiania pocenia i obfitsze jego wytwarzanie; zmniejszenie spoczynkowej temperatury cia³a; obni enie stê enia sodu w pocie i oszczêdzanie sodu i wody przez nerki; oszczêdniejsza utylizacja glikogenu miêœniowego (4, 36). Pe³na aklimatyzacja do podwy szonej temperatury otoczenia wymaga przynajmniej dni, jednak e do 75% korzystnych zmian przystosowawczych pojawia siê ju po 4-7 dniach æwiczeñ fizycznych (1-4 godz./dzieñ) w gor¹cym otoczeniu ze wzrastaj¹cym od 40 do 90% VO 2 max obci¹ eniem (4, 8, 15, 17, 20, 22, 30, 36). Podobne zmiany adaptacyjne uzyskaæ mo na tak e dziêki aklimacji, wykonuj¹c wysi³ki w sztucznych warunkach klimatycznych, np. w komorze klimatycznej. Nale y pamiêtaæ, e odwodnienie wyd³u a proces aklimatyzacji, a tak e niweczy jej pozytywne efekty. Mo na zaaklimatyzowaæ siê do gor¹cego otoczenia, natomiast nie mo na siê zaaklimatyzowaæ siê do odwodnienia! Zapobieganie odwodnieniu Odwodnieniu zapobiega przyjmowanie odpowiedniej iloœci p³ynów przed wysi³kiem fizycznym i w czasie jego trwania. Nie wolno zapominaæ o uzupe³nieniu strat wodnych i elektrolitowych po zakoñczonym wysi³ku, szczególnie wtedy, gdy jeszcze tego samego dnia sportowiec ma przed sob¹ nastêpny trening lub wystêp w zawodach (40). Niezmiernie wa ne jest tak e dostarczanie organizmowi podczas wysi³ku dodatkowej porcji wêglowodanów. S³u- ¹ do tego napoje przeznaczone dla sportowców (tzw. napoje sportowe), które powinny spe³niaæ cztery warunki: a) stymulowaæ picie, b) byæ szybko przyswajalne po wypiciu, c) dobrze nawadniaæ organizm, d) dostarczaæ energiê niezbêdn¹ do pracy miêœniowej. Najkorzystniej przeciwdzia³aj¹ odwodnieniu organizmu napoje izotoniczne o osmolalnoœci mosm/kg wody (37). Napoje te powinny zawieraæ 6-8% wêglowodanów, gdy wtedy wch³aniaj¹ siê naj³atwiej oraz od 460 mg/l (20 mmol/l) do 1150 mg/l (50 mmol/l) sodu. Woda, choæ ma wiele zalet, nie jest najlepszym napojem dla sportowców. Przede wszystkim przedwczeœnie gasi pragnienie, zanim wyrównany zostanie bilans wodny, nie dostarcza elektrolitów oraz dodatkowych substancji energetycznych. Na podstawie zaleceñ American College of Sports Medicine (ACSM) oraz National Athletic Trainers Association (NATA) mo na przedstawiæ nastêpuj¹cy schemat zapobiegania od-

16 60 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a wodnieniu, a raczej ³agodzenia jego skutków (1, 15, 16). Poniewa objêtoœæ p³ynów wypijanych dobrowolnie przez sportowców jest zazwyczaj du o mniejsza ni objêtoœæ utraconej wody, nale y opracowaæ i konsekwentnie stosowaæ odpowiedni¹ strategiê œwiadomego ich przyjmowania. Nale y przy tym uwzglêdniæ indywidualne cechy zawodnika, warunki pogodowe i zasady obowi¹zuj¹ce w danej dyscyplinie sportowej. Na dzieñ przed zawodami zawodnik powinien wypijaæ du ¹ iloœæ napojów, a eby dobrze nawodniæ organizm. Objawem dobrego nawodnienia jest oddawanie du ej objêtoœci jasno-s³omkowego moczu. Do oceny gêstoœci i barwy moczy, co jest wyk³adnikiem stopnia nawodnienia/odwodnienia organizmu, mo na pos³u yæ siê specjalnymi wskaÿnikami barwnymi (16). Jest to metoda bardzo prosta, choæ obarczona pewnym b³êdem. Obiektywn¹ metod¹ jest natomiast pomiar osmolalnoœci moczu lub jego gêstoœci za pomoc¹ specjalnych przyrz¹dów. Na 2-3 godziny przed zawodami sportowiec powinien wypiæ ml p³ynów. Mo e to byæ woda, ale korzystniejsze bêdzie wypicie napoju sportowego zawieraj¹cego wêglowodany. Po rozgrzewce, na 5-15 min przed wysi³kiem, nale y wypiæ ok ml wody lub napoju sportowego. W trakcie zawodów przyjmowanie p³ynów powinno siê rozpocz¹æ tak wczeœnie, jak jest to mo liwe, a nastêpnie, co min zawodnik powinien wypijaæ ok ml p³ynu. Mo e to byæ woda, jeœli wysi³ek nie bêdzie trwa³ d³u- ej ni 1 godz, jednak bardziej korzystne, ze wzglêdu na jego zalety, bêdzie spo ywanie izotonicznego napoju sportowego. W celu oszczêdzania glikogenu miêœniowego, przy d³u szych wysi³kach wskazane jest picie napoju sportowego, zawieraj¹cego wêglowodany w stê eniu 6-8% oraz sód. Dzieci wa ¹ce do 40 kg powinny co min wypijaæ 7 ml p³ynu/kg masy cia³a. Temperatura spo ywanych napojów powinna siê mieœciæ w granicach C, choæ zale y to od preferencji zawodnika. Sch³odzony napój bêdzie wywiera³ dodatkowy efekt ch³odz¹cy. Po wysi³ku nale y jak najszybciej uzupe³niæ powsta³e straty wodno-elektrolitowe oraz dostarczyæ wêglowodany niezbêdne do resyntezy glikogenu miêœniowego. W tym celu co min sportowiec powinien wypiæ ml napoju zawieraj¹cego wêglowodany i mmol/l sodu, aby w ci¹gu pierwszych 2 godzin uzupe³niæ co najmniej 2/3 ubytku wody. Dziêki temu w ci¹gu pierwszych 2 godzin restytucji spo yte zostanie ok. 50 wêglowodanów, przyspieszaj¹c regeneracjê glikogenu miêœniowego. Ca³kowita iloœæ wypitych w ci¹gu 6 godzin od zakoñczenia wysi³ku napojów powinna byæ o 25-50% wiêksza ni objêtoœæ utraconej wody. Do uzyskania ca³kowitej równowagi wodno-elektrolitowej potrzeba co najmniej 24 godzin. Zalecane postêpowanie Wed³ug wytycznych National Athletic Trainer s Association (8), w celu zapobiegania zaburzeniom cieplnym nale y opracowaæ odpowiedni¹ strategiê

17 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 61 postêpowania, która obejmuje, miêdzy innymi: 1) przygotowanie personelu medycznego, trenerów, trenerów odnowy biologicznej do przeciwdzia³ania schorzeniom cieplnym i odwodnieniu, rozpoznawania stopnia odwodnienia i objawów zaburzeñ cieplnych oraz postêpowania w ramach pierwszej pomocy; 2) przeprowadzenie dok³adnych badañ lekarskich wœród zawodników, tak e pod k¹tem indywidualnych zagro eñ zaburzeniami termoregulacji; 3) przeprowadzenie w³aœciwej aklimatyzacji/aklimacji do gor¹cego otoczenia; 4) poinformowanie sportowców o zagro- eniach wynikaj¹cych z wysi³ku w gor¹cym otoczeniu, nauczenie ich obserwacji i oceny odwodnienia, a tak e racjonalnego przyjmowania napojów; 5) zachêcanie sportowców do spania co najmniej 6-8 godzin w nocy i spo ywania dobrze zbilansowanej diety, zapewniaj¹cej odpowiedni¹ iloœæ p³ynów, wêglowodanów oraz sodu; 6) ocena warunków œrodowiska zewnêtrznego za pomoc¹ wskaÿnika WBGT, unikanie wysi³ku w okresie szczególnie niekorzystnych warunków bioklimatycznych, dostosowanie intensywnoœci wysi³ku/treningu oraz ubioru do panuj¹cych warunków; prze³o enie intensywnych wysi³ków na godziny poranne; 7) zaplanowanie przerw wypoczynkowych, szczególnie w najbardziej gor¹cej porze dnia, i unikanie nadmiernej ekspozycji na dzia³anie promieni s³onecznych, oraz 2-3-godzinnej przerwy na odpoczynek po g³ównym posi³ku, celem u³atwienia i przyspiesze nia wch³aniania jelitowego spo ytego pokarmu i napojów; 18)w³aœciwe zaopatrzenie zawodników w ch³odn¹ wodê i zimne napoje sportowe, opracowanie indywidualnego zapotrzebowania na p³yny i nauka ich przyjmowania podczas wysi³ku, zanim pojawi siê pragnienie, w celu zminimalizowania odwodnienia i jego skutków; celem powinno byæ ograniczenie odwodnienia tak, aby ubytek masy cia³a podczas treningu/wysi³ku nie przekracza³ 2-3%; 19)zapewnienie w³aœciwego nawodnienia zawodnika po sesji treningowej/zawodach; objêtoœæ wypitych napojów powinna byæ o 25-50% wiêksza ni zarejestrowane straty wodne; 10)zminimalizowanie czasu rozgrzewki i przeprowadzanie jej w zacienionym otoczeniu, gdy warunki pogodowe ocenianie s¹ jako gor¹ce i wystêpuje du e lub bardzo du e ryzyko wyst¹pienia zaburzeñ cieplnych; 11) zapewnienie zawodnikom mo liwoœci skorzystania z och³adzaj¹cych k¹pieli tu³owia i koñczyn dolnych. Podsumowanie Œwiadomoœæ trudnych, niekiedy nawet niebezpiecznych, warunków pogodowych, jakie mog¹ wyst¹piæ w Atenach, oraz umiejêtnoœæ ograniczania ich skutków, powinni mieæ przede wszystkim trenerzy i lekarze, którzy przygotowuj¹ naszych sportowców do startu olimpijskiego i bêd¹ siê nimi opiekowali w trakcie Igrzysk. Zawodnicy powinni umieæ oceniæ stan odwodnienia/nawodnienia swojego organizmu, zapobiegaæ odwodnieniu poprzez przyjmowanie odpowied-

18 62 Krzysztof B³a ejczyk, Zbigniew Szygu³a nich iloœci napojów oraz unikanie niepotrzebnej ekspozycji na promieniowanie s³oneczne. Po medale maj¹ szanse siêgn¹æ tylko sportowcy doskonale przygotowani do czekaj¹cych na nich warunków termicznych. Piœmiennictwo 11. American College of Sports Medicine. Position Stand: Exercise and fluid replacement. Medicine and Science in Sports and Exercise 1996, 28, I-VII. 12. American College of Sports Medicine. Position Stand: Heat and cold illnesses during distance running. Medicine and Science in Sports and Exercise 1996, 28, I-X. 13. Armstrong L. E. et al.: Preparing Alberto Salazar for the heat of the 1984 Olympic Marathon. The Physician and Sportsmedicine 1986, 14, Armstrong L. E., Meresh C. M.: The induction and decay of heat acclimatization in trained athletes. Sports Medicine 1991, 12, Armstrong L. E., Meresh C. M.: The exertional heat illness: a risk of athletic participation. Medicine, Exercise, Nutrition and Health 1993, 2, Bailes J. E, Cantu R. C., Day A. L.: The neurosurgeon in sport: awareness of the risks of heatstroke and dietary supplements. Neurosurgery 2002, 51, Barrow M. W., Clark K. A.: Heat-Related Illnesses. American Family Physician 1998, 58, Binkley H. M., et al.: National Athletic Trainers Association Position Statement: Exertional Heat Illnesses. Journal of Athletic Training 2002, 37 (3), B³a ejczyk K.: Influence of extremal heat waves on man. Instytut Geografii UJ, Prace Geograficzne 2000, 108, s B³a ejczyk K.: Bioklimatyczne uwarunkowania rekreacji i turystyki w Polsce. Prace Geogr. IGiPZ PAN 2004, B³a ejczyk K. i in.: Solar radiation and thermal physiology in man. [w:] R. J. de Dear, J. D. Kalma, T. R. Oke, A. Auliciems (red.) Biometeorology and urban climatology at the turn of millennium, Selected papers from the Conference ICB-ICUC 99 (Sydney, 8-12 Nov. 1999), World Meteorological Organization, Genewa 2000, s Bouchama A., Knochel J.: Heat stroke. The New England Journal of Medicine 2002, 346, 25, Brewster S. J., O Connor F. G., Lillegard W. A.: Exercise-induced heat injury: diagnosis and management. Sports Medicine and Arthroscopy Review 1995, 3, Cabanac M., Bonniot-Cabanac M. C.: What may have killed the famous runner from Marathon. MS-Medicine Sciences 1997; 13, s Casa D. J.: Exercise in the heat. II. Critical concepts in rehydration, exertional heat illnesses, and maximizing athletic performance. Journal of Athletic Training 1999, 34, Casa D. J. et al.: National Athletic Trainers Association Position Statement: Fluid Replacement for Athletes. Journal of Athletic Training 2000, 35, s Coris E. E., Ramirez A. M., Van Durme D. J.: Heat illness in athletes. The dangerous combination of heat, humidity and exercise. Sports Medicine 2004, 34, Coyle E. F., Montain S. J.: Benefits of fluid replacement with carbohydrate during exercise. Medicine and Science in Sports and Exercise 1992, 24, Freitas C. R. de, Ryken M. G.: Climate and physiological heat strain during exercise. International Journal of Biometeorology 1989, 33, s Garden J. W., Wilson I. D., Rasch P. J.: Acclimatization of healthy young adult males to a hot-wet environment. Journal of Applied Physiology 1996, 21, 2, Givoni B., Goldman R. F.: Predicting effects of heat acclimatization on heart rate

19 Wp³yw gor¹cego otoczenia na zdolnoœæ wysi³kow¹ sportowca 63 and rectal temperature. Journal of Applied Physiology 1973, 35, 6, Gleeson M. et al.: Odwodnienie, nawadnianie i wysi³ek w gor¹cym otoczeniu. Medicina Sportiva 2001, 5, 2, s González-Alonso J. et al.: Dehydration markedly impairs cardiovascular function in hyperthermic endurance athletes during exercise. Journal of Applied Physiology 1997, 82, González-Alonso J. et al.: Influence of body temperature on the development of fatigue during prolonged exercise in the heat. Journal of Applied Physiology 1999, 86 (3), Harrison M. H.: Heat and exercise. Effects on blood volume. Sports Medicine 1986, 3, Horswill C. A.: Effective fluid replacement. International Journal of Sports Nutrition 1988, 8, Hsieh M.: Recommendations for treatment of hyponatraemia at endurance events. Sports Medicine 2004, 34, Koz³owski S., Nazar K.: Wprowadzenie do fizjologii klinicznej. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL. 29. Matzarakis A., Mayer H.: Heat stress in Greece. International Journal of Biometeorology 1997, 41, Maughan R.: Aklimatyzacja. Medicina Sportiva 2000, 4, 3, Mosley P. L., Gisolfi C. V.: New frontiers in thermoregulation and exercise. Sports Medicine 1993, 16: Murray B., Stofan J., Eichner E. R.: Hyponatremia in athletes. Sports Science Exchange 2003, 16 (1), Nielsen B.: Olympics in Atlanta: a fight against physics. Medicine and Science in Sport and Exercise 1996, 28, Noakes T.: Hiponatremia w czasie æwiczeñ. Medicina Sportiva 1999, 3, Noakes T. D.: Lore of Running. Cape Town Oxford University Press, wyd. IV. 36. Pandolf K. B.: Time course of heat acclimation and its decay. International Journal of Sports Medicine 1998, 19, Report of the Scientific Committee on Food on composition and specification of food to meet the expenditure of intense muscular effort, especially for sportsmen. European Commission Health & Consumer Protection Directorate-General. Final (corrected) 28 February 2001, Brussels Rehrer N. J. et al.: Effects of dehydration on gastric emptying and gastrointestinal distress while running. Medicine and Science in Sports and Exercise 1990, 22, Shapiro Y., Seidman D. S.: Field and clinical observation of exertional heat stroke patients. Medicine and Science in Sports and Exercise 1990, 22: Shirreffs S., Maughan R.: Rehydration and recovery of fluid balance after exercise. Exercise and Sport Science Reviews 2000, Sparling P. B.: Environmental conditions during the 1996 Olympic Games: a brief follow-up report. Clinical Journal of Sport Medicine 1997, 7, Szygu³a Z.: Choroba cieplna u sportowców i sposoby jej zapobiegania (cz. I i II). Sport Wyczynowy 1997, 7-8: i 9-10, s Verdaguer-Codina J.: How heat stress influences athletics: lesson learnt from the 1992 Olympic Games. New Studies in Athletics 1993, 8, 2, Weir E.: Ultra-endurance exercise and hyponatremia. Canadian Medical Association Journal 2000, 163 (4), 439.

Wybrane zagadnienia dotyczące diety młodych sportowców

Wybrane zagadnienia dotyczące diety młodych sportowców Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Małgorzata Słowińska-Lisowska Zakład Medycyny Sportu i Żywienia Wybrane zagadnienia dotyczące diety młodych sportowców Źródła materiału energetycznego dla skurczu

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Fizjologia człowieka

Fizjologia człowieka Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Biomedycznych Podstaw Zdrowia Fizjologia człowieka Osoby prowadzące przedmiot: Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Jastrzębski

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ 4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA 4.1. Ocena jakoœci powietrza w odniesieniu do norm dyspozycyjnych O jakoœci powietrza na danym obszarze decyduje œredni poziom stê eñ zanieczyszczeñ w okresie doby, sezonu, roku.

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Gruntowy wymiennik ciepła PROVENT- GEO

Gruntowy wymiennik ciepła PROVENT- GEO Gruntowy wymiennik ciepła PROVENT- GEO Bezprzeponowy Płytowy Gruntowy Wymiennik Ciepła PROVENT-GEO to unikatowe, oryginalne rozwiązanie umożliwiające pozyskanie zawartego gruncie chłodu latem oraz ciepła

Bardziej szczegółowo

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1)

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Rozdz. 7 Kodeksu pracy; ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu zawodowych (Dz. U. Nr 199, poz. 1673 z późn. zm.); rozporządzenie RM z

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking

Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking Agnieszka Kwiatkowska II rok USM Proces starzenia Spadek beztłuszczowej masy ciała, wzrost procentowej zawartości tkanki tłuszczowej, Spadek siły mięśniowej,

Bardziej szczegółowo

Omówienie wyników badañ krwi

Omówienie wyników badañ krwi Omówienie wyników badañ krwi ej asz n y w ializ m a D t Wi tacji S Dlaczego badania krwi s¹ wykonywane tak czêsto? Co miesi¹c pobieramy seriê próbek krwi w celu sprawdzenia skutecznoœci zabiegu dializy

Bardziej szczegółowo

7 Oparzenia termiczne

7 Oparzenia termiczne 7 Oparzenia termiczne Nastêpstwa i zagro enia... 162 Jak oparzenie penetruje w g³¹b skóry?.... 163 Zagro enia przy rozleg³ych oparzeniach.... 164 Kiedy nale y iœæ do lekarza?... 164 Preparaty naturalne

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI Szkodliwe dzia anie promieniowania laserowego dotyczy oczu oraz skóry cz owieka, przy czym najbardziej zagro one s oczy. Ze wzgl du na kierunkowo wi zki zagro enie promieniowaniem

Bardziej szczegółowo

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Dokładniejsze badania i leczenie retinopatii cukrzycowej Closer monitoring and treatment for diabetic retinopathy Ważne informacje o ochronie zdrowia Important

Bardziej szczegółowo

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA KARTA SERWISOWA NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA Gratulujemy! Dokonali Pañstwo œwietnego wyboru: nowoczesne drewniane okna s¹ ekologiczne, a tak e optymalne pod wzglêdem ekonomicznym. Nale ¹ do najwa niejszych elementów

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

CZUJNIKI TEMPERATURY Dane techniczne

CZUJNIKI TEMPERATURY Dane techniczne CZUJNIKI TEMPERATURY Dane techniczne Str. 1 typ T1001 2000mm 45mm 6mm Czujnik ogólnego przeznaczenia wykonany z giêtkiego przewodu igielitowego. Os³ona elementu pomiarowego zosta³a wykonana ze stali nierdzewnej.

Bardziej szczegółowo

Mikroklimat. Mikroklimat gorący

Mikroklimat. Mikroklimat gorący Mikroklimat Środowisko termiczne, warunki cieplne miejsca pracy człowieka. Należy zapewnić pracownikowi komfort cieplny - warunki człowiek ubrany stosownie do rodzaju i warunków pracy nie odczuwa chłodu

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna CEL/42/07/09. Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy

Aktywność fizyczna CEL/42/07/09. Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy CEL/42/07/09 Aktywność fizyczna Schemat postępowania w cukrzycy Aktywność fizyczna Ćwiczenia i gimnastyka są korzystne dla każdego, a w szczególności dla osób chorych na cukrzycę. Regularny ruch pomaga

Bardziej szczegółowo

TRENING ZDROWOTNY jest to rodzaj aktywności fizycznej podjętej z motywów zdrowotnych, mającej na celu podniesienie poziomu wydolności i sprawności

TRENING ZDROWOTNY jest to rodzaj aktywności fizycznej podjętej z motywów zdrowotnych, mającej na celu podniesienie poziomu wydolności i sprawności TRENING ZDROWOTNY jest to rodzaj aktywności fizycznej podjętej z motywów zdrowotnych, mającej na celu podniesienie poziomu wydolności i sprawności psychofizycznej oraz usprawnienie procesów życiowych własnego

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne Dr inż. Andrzej Tatarek Siłownie cieplne 1 Wykład 3 Sposoby podwyższania sprawności elektrowni 2 Zwiększenie sprawności Metody zwiększenia sprawności elektrowni: 1. podnoszenie temperatury i ciśnienia

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie podczerwone

Promieniowanie podczerwone Promieniowanie podczerwone Charakterystyka czynnika Dla okreêlenia promieni podczerwonych cz sto u ywa si skrótu angielskiego terminu Infra Red IR. Promieniowaniem podczerwonym nazywamy promieniowanie

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ Anna Gutt- Kołodziej ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Podczas pracy

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA

10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA ŻYJ ZDROWO! 10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA Jedz regularnie co 3 godziny. Jedz ostatni posiłek 2-3 godziny przed snem. Dbaj by twoja dieta była bogata we wszystkie składniki odżywcze(węglowodany, białko i

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych Rehabilitacja Rehabilitacja to kompleksowe post powanie, które ma na celu przywrócenie pe nej lub mo liwej do osi gni cia sprawno ci zycznej i psychicznej, zdolno ci do pracy i zarobkowania oraz zdolno

Bardziej szczegółowo

ADUNEK RODZAJ ZAGRO ENIA OCHRONA OSOBISTA PODSTAWOWE CZYNNOήI KIEROWCY DODATKOWE I SPECJALNE CZYNNOήI KIEROWCY PO AR PIERWSZA POMOC INFORMACJE

ADUNEK RODZAJ ZAGRO ENIA OCHRONA OSOBISTA PODSTAWOWE CZYNNOήI KIEROWCY DODATKOWE I SPECJALNE CZYNNOήI KIEROWCY PO AR PIERWSZA POMOC INFORMACJE INSTRUKCJA DLA UN1263 FARBA, UN1263 MATERIA POKREWNY DO FARBY, UN1866 YWICA W ROZTWORZE, zapalna, UN1120 BUTANOLE, UN1993 MATERIA ZAPALNY CIEK Y I.N.O., klasa 3 - bezbarwna ciecz o zapachu ostrym, przenikliwym;

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH

PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH ZMIANY NR 2/2010 do CZĘŚCI VIII INSTALACJE ELEKTRYCZNE I SYSTEMY STEROWANIA 2007 GDAŃSK Zmiany Nr 2/2010 do Części VIII Instalacje elektryczne i systemy

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia Odporność wzmacniamy, bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy I tydzień: Uświadomienie dzieciom, co oznaczają pojęcia : zdrowie i choroba. Jakie są objawy choroby

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Fetal Alcohol Syndrome

Fetal Alcohol Syndrome Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Fetal Alcohol Syndrome Debra Evensen Cechy charakterystyczne i objawy Program FAStryga Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Oddzia³ Œl¹ski Ul. Ho³dunowska 39

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY CZASU PRACY. 1. PODSTAWOWY [art. 129 KP]

SYSTEMY CZASU PRACY. 1. PODSTAWOWY [art. 129 KP] 1. PODSTAWOWY [ 129 KP] Podstawowy system czasu w typowych (standardowych) stosunkach : do 8 godzin Standardowo: do 4 miesięcy Wyjątki: do 6 m-cy w rolnictwie i hodowli oraz przy ochronie osób lub pilnowaniu

Bardziej szczegółowo

KARTA CHEMICZNEGO PRODUKTU NIEBEZPIECZNEGO

KARTA CHEMICZNEGO PRODUKTU NIEBEZPIECZNEGO KARTA CHEMICZNEGO PRODUKTU NIEBEZPIECZNEGO Aktualizacja 1.2006 Opracowano 11.2005 1. Identyfikacja produktu 1. Nazwa handlowa: Terpentyna 2. Zastosowanie: Terpentyna jest miêdzy innymi stosowana jako rozcieñczalnik

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY Tomasz Tomasik Rozwój i przebieg nadciênienia t tniczego... 58 Zagro enie ycia chorego... 59 Rokowanie... 60 NadciÊnienie bia ego fartucha.... 61 Repetytorium... 62 PiÊmiennictwo...

Bardziej szczegółowo

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

Bardziej szczegółowo

Regulamin lodowiska BIAŁY ORLIK przy Zespole Szkół nr 1 w Nowym Dworze Mazowieckim

Regulamin lodowiska BIAŁY ORLIK przy Zespole Szkół nr 1 w Nowym Dworze Mazowieckim Regulamin lodowiska BIAŁY ORLIK przy Zespole Szkół nr 1 w Nowym Dworze Mazowieckim I. Część ogólna 1. Lodowisko jest obiektem sportowym ogólnodostępnym, którego właścicielem jest Miasto Nowy Dwór Mazowiecki,

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Oferta do założeń: Wykonanie szkolenia z ratownictwa drogowego i pierwszej pomocy. Warszawa 20.05.2015

Oferta do założeń: Wykonanie szkolenia z ratownictwa drogowego i pierwszej pomocy. Warszawa 20.05.2015 Warszawa 20.05.2015 Agnieszka Pil Przewodnicząca Rady Rodziców Tel.: 513187165 Zespół Szkół Sportowych nr 50 im. Janusza Kusocińskiego ul. Lindego 20 01-952 Warszawa (22) 834-21-57 centrala (22) 834-40-22

Bardziej szczegółowo

Dieta w okresie dializacyjnym

Dieta w okresie dializacyjnym Dieta w okresie dializacyjnym Dlaczego nale y przestrzegaæ specjalnej diety w czasie leczenia dializ¹? Pomimo tego, e dializa usuwa szereg szkodliwych substancji z krwi, nale y uwa nie dobieraæ po ywienie,

Bardziej szczegółowo

Substancje psychoaktywne

Substancje psychoaktywne Substancje psychoaktywne Definicja uzależnienia Ustawa o Przeciwdziałaniu Narkomanii z 24.04.1997 r. (wraz ze zmianami z 26.10.2000): zespół zjawisk psychicznych lub fizycznych wynikających z działania

Bardziej szczegółowo

Dobór nastaw PID regulatorów LB-760A i LB-762

Dobór nastaw PID regulatorów LB-760A i LB-762 1 z 5 Dobór nastaw PID regulatorów LB-760A i LB-762 Strojenie regulatorów LB-760A i LB-762 Nastawy regulatora PID Regulatory PID (rolnicze np.: LB-760A - poczynając od wersji 7.1 programu ładowalnego,

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013 2 CZWARTEK 10.10.2013 18.00-20.30 Sala A - Sala im. Józefa Pi³sudskiego, poziom 2 Powitanie Uczestników XVIII Ordynatorskich Zakopiañskich Dni Kardiologicznych - kilka s³ów o Podyplomowej Szkole Kardiologicznej

Bardziej szczegółowo

Gasimy pragnienie - gospodarka wodna młodego sportowca.

Gasimy pragnienie - gospodarka wodna młodego sportowca. Gasimy pragnienie - gospodarka wodna młodego sportowca. Woda to najważniejszy, niezbędny do życia nieorganiczny składnik ciała człowieka. Jej ilość zależy od wieku, płci i zawartości tkanki tłuszczowej,

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE ZWIĘKSZANIE SIŁY MIĘŚNIOWEJ SPORTOWCÓW BIBLIOTEKA TRENERA

KOMPLEKSOWE ZWIĘKSZANIE SIŁY MIĘŚNIOWEJ SPORTOWCÓW BIBLIOTEKA TRENERA Zbigniew Trzaskoma Łukasz Trzaskoma KOMPLEKSOWE ZWIĘKSZANIE SIŁY MIĘŚNIOWEJ SPORTOWCÓW BIBLIOTEKA TRENERA Spis treści Od autorów... 11 W stęp... 13 1.1. Cel pracy... 13 1.2. Znaczenie siły mięśniowej w

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak 1 Wyniki badań ankietowych nt.,,bezpieczeństwa uczniów w szkole przeprowadzone wśród pierwszoklasistów Zespołu Szkól Technicznych w Mielcu w roku szkolnym 2007/2008 Celem ankiety było zdiagnozowanie stanu

Bardziej szczegółowo

HiTiN Sp. z o. o. Przekaźnik kontroli temperatury RTT 4/2 DTR. 40 432 Katowice, ul. Szopienicka 62 C tel/fax.: + 48 (32) 353 41 31. www.hitin.

HiTiN Sp. z o. o. Przekaźnik kontroli temperatury RTT 4/2 DTR. 40 432 Katowice, ul. Szopienicka 62 C tel/fax.: + 48 (32) 353 41 31. www.hitin. HiTiN Sp. z o. o. 40 432 Katowice, ul. Szopienicka 62 C tel/fax.: + 48 (32) 353 41 31 www.hitin.pl Przekaźnik kontroli temperatury RTT 4/2 DTR Katowice, 1999 r. 1 1. Wstęp. Przekaźnik elektroniczny RTT-4/2

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

NOWOŚCI Z ZAKRESU SYSTEMU SWR

NOWOŚCI Z ZAKRESU SYSTEMU SWR System rur i kształtek wentylacyjnych SYSTEM KOMINUS SYSTEM RUR I KSZTAŁTEK WENTYLACYJNYCH SYSTEM KOMINUS SYSTEM RUR I KSZTAŁTEK WENTYLACYJNYCH IZOLOWANYCH IZOLACJA 30 MM SYSTEM KOMINUS CHARAKTERYSTYKA

Bardziej szczegółowo

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A ZW 1. ZASTOSOWANIE REKUPERATORA ZW Rekuperator kompaktowy ZW to urz¹dzenie nawiewno-wywiewne umo liwiaj¹ce mechaniczn¹ wentylacje powietrzem

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Dziecko z cukrzycą Co to jest cukrzyca? Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, charakteryzująca się wysoką hiperglikemią (wysoki poziom glukozy we krwi). Wynika ona z nieprawidłowego wydzielania

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA (Część 3 Ustawy o zdrowiu psychicznym z 1983 roku [Mental Health Act 1983]) 1. Imię i nazwisko pacjenta 2. Imię i nazwisko osoby sprawującej opiekę nad pacjentem ( lekarz

Bardziej szczegółowo

NURKOWANIE Z ZATRZYMANYM ODDECHEM

NURKOWANIE Z ZATRZYMANYM ODDECHEM ISSN 1429-8635 AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO IM. BRONIS AWA CZECHA W KRAKOWIE PODR CZNIKI I SKRYPTY NR 33 Andrzej Ostrowski NURKOWANIE Z ZATRZYMANYM ODDECHEM KRAKÓW 2009 Spis tre ci Od Autora... Wst p...

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Akty prawne Konstytucja Rzeczpospolitej Kodeksy Ustawy Rozporządzenia O DOBRĄ JAKOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA PROCESU PIELĘGNOWANIA

DOKUMENTACJA PROCESU PIELĘGNOWANIA DOKUMENTACJA PROCESU PIELĘGNOWANIA Nazwa placówki szkoleniowej:. Oddział: Nazwisko i imię studenta:. Arkusz gromadzenia danych o pacjencie A. Dane personalne Inicjały pacjenta:. Płeć: M K Wiek: Stan cywilny:.

Bardziej szczegółowo

1. UWAGI OGÓLNE 2. PRZED ROZPOCZĘCIEM PRACY:

1. UWAGI OGÓLNE 2. PRZED ROZPOCZĘCIEM PRACY: 1. UWAGI OGÓLNE Do samodzielnej pracy przy na stanowisku sprzątaczki może przystąpić pracownik który uzyskał dopuszczenie do pracy przez bezpośredniego przełożonego oraz: posiada ważne przeszkolenie BHP

Bardziej szczegółowo

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu P O L S K A instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu created & made in Germany Opis produktu Zestaw do

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta MEPIVASTESIN. (Mepivacaini hydrochloridum) 30 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań.

Ulotka dla pacjenta MEPIVASTESIN. (Mepivacaini hydrochloridum) 30 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań. ULOTKA DLA PACJENTA Ulotka dla pacjenta Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed rozpoczęciem stosowania leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. -

Bardziej szczegółowo

Seminarium 1: 08. 10. 2015

Seminarium 1: 08. 10. 2015 Seminarium 1: 08. 10. 2015 Białka organizmu ok. 15 000 g białka osocza ok. 600 g (4%) Codzienna degradacja ok. 25 g białek osocza w lizosomach, niezależnie od wieku cząsteczki, ale zależnie od poprawności

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI URZĄDZENIA: 0101872HC8201

INSTRUKCJA OBSŁUGI URZĄDZENIA: 0101872HC8201 INSTRUKCJA OBSŁUGI URZĄDZENIA: PZ-41SLB-E PL 0101872HC8201 2 Dziękujemy za zakup urządzeń Lossnay. Aby uŝytkowanie systemu Lossnay było prawidłowe i bezpieczne, przed pierwszym uŝyciem przeczytaj niniejszą

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP Warszawa, dnia 04 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP W związku z interpelacją nr 34158 posła Jana Warzechy i posła

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY Z analizy zjawiska przestępczości, demoralizacji nieletnich oraz

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE nr 11/2016 Dyrektora Przedszkola Publicznego nr 13 w Radomiu z dnia 17 II 2016 r.

ZARZĄDZENIE nr 11/2016 Dyrektora Przedszkola Publicznego nr 13 w Radomiu z dnia 17 II 2016 r. PP nr 13/021/11/2016 w sprawie: ZARZĄDZENIE nr 11/2016 Dyrektora Przedszkola Publicznego nr 13 w Radomiu z dnia 17 II 2016 r. WPROWADZENIA: - PROCEDURY PRZYPROWADZANIA I ODBIERANIA DZIECI Z PRZEDSZKOLA,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale"

Ćwiczenie: Ruch harmoniczny i fale Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale" Opracowane w ramach projektu: "Wirtualne Laboratoria Fizyczne nowoczesną metodą nauczania realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki. Zakres ćwiczenia:

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Czym jest głos? 11. 2. Jak powstaje głos? 29. 3. W jaki sposób przygotować się do pracy nad głosem? 77

Spis treści. 1. Czym jest głos? 11. 2. Jak powstaje głos? 29. 3. W jaki sposób przygotować się do pracy nad głosem? 77 Spis treści Dla kogo przeznaczona jest ta książka? 5 Wstęp jak korzystać z poradnika? 7 1. Czym jest głos? 11 Głos jako mieszanka tonów i szumów 12 Głos jako fala 15 Głos jako jedna z funkcji krtani 17

Bardziej szczegółowo

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję?

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Opracowanie Grażyna Cybula Konsultant Regionalnego Ośrodka Metodyczno-Edukacyjnego Metis Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Procedury czyli zasady i kroki podejmowanych działań oparte

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era)

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) Wersja 2016 1. CZYM SĄ MŁODZIEŃCZE SPONDYLOARTROPATIE/MŁODZIEŃCZE

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

Extraneal (ikodekstryna) roztwór do dializy otrzewnowej Plan Zarządzania Ryzykiem 19.06.2014

Extraneal (ikodekstryna) roztwór do dializy otrzewnowej Plan Zarządzania Ryzykiem 19.06.2014 VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego EXTRANEAL przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Extraneal jest roztworem do dializy

Bardziej szczegółowo

Rosliny do oczka wodnego Utworzono : 21 czerwiec 2016

Rosliny do oczka wodnego Utworzono : 21 czerwiec 2016 Rośliny > ZIOŁA > Model : - Producent : - kontakt : - biuro@roslinydooczka.pl Strona 1 Rośliny > ZIOŁA > kontakt : - biuro@roslinydooczka.pl Strona 2 Rośliny > ZIOŁA > kontakt : - biuro@roslinydooczka.pl

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE- Legalne nie znaczy bezpieczne

DOPALACZE- Legalne nie znaczy bezpieczne DOPALACZE- Legalne nie znaczy bezpieczne 29.10. Katowice CO TO SĄ DOPLACZE? Dopalacz, czy Dopalacz, dopalacze czy to dopalacze termin to termin nieposiadający nieposiadającycharakteru naukowego. UŜywa

Bardziej szczegółowo