W Chrystusie. Sprawiedliwości i Pokoju dla WSZYSTKICH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "W Chrystusie. Sprawiedliwości i Pokoju dla WSZYSTKICH"

Transkrypt

1 ZAŁĄCZNIK B4. Utrzymanie efektu cieplarnianego i zanieczyszczeń pod kontrolą, poprzez dostosowanie się do ograniczeń których przekroczenie zagraża życiu całej Ziemi; koncentrowanie się na bezpieczeństwie żywnościowym i redukcji ubóstwa, wobec zmian klimatu i bezpieczeństwa energetycznego Scenariusze A i B różnią się od siebie: Scenariusz A bierze pod uwagę potrzeby krajów rozwiniętych, z możliwością interwencji wojskowej. (scenariusz A+) Scenariusz B bierze pod uwagę perspektywę krajów rozwijających się Wspólnota Ziemska: W Chrystusie ŚĆ do Sprawiedliwości i Pokoju dla WSZYSTKICH 40

2 ZAŁĄCZNIK ZAŁĄCZNIK Poniższa tabela prezentuje krótką analizę z perspektywy dwóch paradygamatów dominującego paradygmatu społecznego (DPS) i nowego paradygmatu ekologicznego (NPE) Scenariusz A: scenariusz obecny Scenariusz A: dominujący paradygmat społeczny (DPS) 73 Scenariusz A+: wersja militarna Scenariusz B: Nowy paradygmat ekologiczny (NPE) System kapitalistyczny, stawiający sobie za cel ciągły wzrost gospodarczy, oparty na masowej konsumpcji dóbr, energii i usług, w zglobalizowanym otoczeniu rynkowym A1. Brak istotnych zmian strukturalnych. DPS stawia za priorytet wzrost ekonomiczny, akceptując ryzyko dla środowiska jako konieczne, wierząc, że technologie zlikwidują negatywne skutki A+. Taki sam jak scenariusz A B1. Ważne zmiany strukturalne w obszarze etyki, polityki i ekonomii, ukierunkowane na kreowanie świata, w którym sprawiedliwość, pokój i integralność świata stworzonego są wiodącymi wartościami. Paradygmat NPE zakłada, że rozwój gospodarczy musi być zrównoważony Materiał edukacyjny przygotowany w Rzymie przez międzyzakonną grupę ekologiczną Working group on the Integrity of Creation działającą w ramach komisji ds. Sprawiedliwości, Pokoju i Ochrony Stworzenia (JPIC) przy Międzynarodowej Unii Przełożonych Generalnych Zakonów Żeńskich (UISG) i Unii Zakonów Męskich (USG). JKomisja JPIC Korzystanie z tanich paliw kopalnych do produkcji energii, transportu i intensywnego rolnictwa. Efekt cieplarniany, poważne zanieczyszczenie powietrza i wody zdają się być nieuniknionym skutkiem ubocznym A2. Stopniowe działania, stawiające sobie za cel kontrolowanie efektu cieplarnianego. Odwołanie do protokołu z Kioto i jego zaleceń. A3. Celem jest ograniczenie zniszczeń, przy czym bierze się pod uwagę głównie potrzeby krajów rozwiniętych i klasy średniej krajów rozwijających się. A2+. Taki sam jak scenariusz A + globalne działania wojskowe, włączając pierwsze użycie broni atomowej w związku z utrzymaniem lub zdobyciem kontroli nad zasobami naturalnymi (ropa, woda, kopaliny itp.) A3+. Taki sam jak scenariusz A B2. Istotna zmiana w osobistym i wspólnotowym stylu życia, zaczynająca się od krajów rozwiniętych, polegająca na ograniczeniu potrzeb energetycznych i zanieczyszczeń B3. Zastąpienie paliw kopalnych przez odnawialne źródła energii i uprawianie rolnictwa ekologicznego 73. Lester Milbrath, Stawanie się zrównoważonym: zmiana sposobu myślenia ( Becoming sustainable: Changing the way we think, ) Rozdział 17 w: Pirages Dennis (red.), Budowanie zrównoważonego świata: plan działania dla poprzemysłowego świata (Building Sustainable Societies: A Blueprint for a Post-Industrial World), (Armonk, New York: M.E. Sharpe, 1996), ss

3 CZĘŚĆ 5. - BIBLIOGRAFIA języku polskim J. W. Czartoszewski (red.), Etyka środowiskowa wyzwaniem XXI wieku, Warszawa 2002; M. Grzegorczyk (red.), Integralna ochrona przyrody, IOP, Kraków 2007; J. M. Dołęga, Człowiek w zagrożonym środowisku, Warszawa 1998; A. Dyduch-Falniowska, M. Grzegorczyk, Z. J. Kijas, Z. Mirek (red.), Między niebem a ziemią. Ku etyce ekologicznej, Kraków 2000; S. Jaromi, Ecologia humana chrześcijańska odpowiedź na kryzys ekologiczny, Kraków 2004; S. Jaromi (red.), Rosnąć można tylko z ziemi Duchowość świata według Sergiusza Riabinina, Kraków-Lublin 2007; A. Kalinowska, Ekologia wybór na Nowe Stulecie, Warszawa 2002; Zielony Zeszyt REFA, Pismo Ruchu Ekologicznego św. Franciszka z Asyżu, Kraków-Lublin ; Strona internetowa Ruchu Ekologicznego św. Franciszka z Asyżu franciszkanie.pl SPIS TREŚCI Wprowadzenie 5 CZĘŚĆ 1 Zobaczyć: Zmiany klimatu 7 Bioróżnorodność 9 Kryzys energetyczny 11 Woda 12 Genetycznie Modyfikowane Organizmy (GMO) 14 CZĘŚĆ 2 Osądzić: Współczesne wyzwania środowiskowe z perspektywy teologicznej 17 Ekologia w Piśmie Świętym 20 Etyka w kontekście kryzysu ekologicznego 23 Ekoduchowość 25 CZĘŚĆ 3 Działać: I tydzień lub miesiąc 28 II tydzień lub miesiąc 28 III tydzień lub miesiąc 29 IV tydzień lub miesiąc 30 V tydzień lub miesiąc 31 VI tydzień lub miesiąc 31 VII tydzień lub miesiąc 32 Nabożeństwo 33 CZĘŚĆ 4 Ewaluacja: 35 CZĘŚĆ 5 Bibliografia: 37 38

4 WPROWADZENIE 5CZĘŚĆ 5. BIBLIOGRAFIA Kiedy papież Paweł VI ustanawiał w 1967 roku Komisję ds. Sprawiedliwości i Pokoju, w zakresie jej obowiązków nie uwzględnił ochrony stworzenia. Z punktu widzenia zaangażowania Kościoła w świecie, uwaga komisji oraz wielu dokumentów Soboru Watykańskiego II była, i w wielu sprawach nadal jest, skupiona na sprawiedliwości społecznej. Tendencja ta była dominująca aż do 1. stycznia 1990 roku, gdy Jan Paweł II zawarł zagadnienia związane ze środowiskiem w swoim przesłaniu na Światowy Dzień Pokoju zatytułowanym Pokój z Bogiem Stwórcą, Pokój z całym Stworzeniem. 1 To przesłanie uwrażliwia Kościół Katolicki na niebezpieczeństwo kryzysu ekologicznego, dotyczącego wszystkich form życia i rozpoznanie jego przyczyn duchowych i moralnych, włączając niejako te zagadnienia do przestrzeni wiary. Papież Benedykt XVI wyrażał swoje niezadowolenie z powodu braku zainteresowania współczesnych teologów wartością świata stworzonego. Mówił o tym, że ludzie muszą 1. Papież Jan Paweł II, Pokój z Bogiem Stwórcą, pokój z całym Stworzeniem, 1 stycznia 1990: Papież Jan Paweł II, Pokój z Bogiem Stwórcą, pokój z całym Stworzeniem, 1 stycznia 1990: html 4 37

5 WPROWADZENIE Autorzy opracowania: Margaret Daly-Denton*, Church of Ireland Theological College, Irlandia Séan Mc Donagh, Colomban, MA Ecology and Religion, Dalgan, Irlandia Claudio Giambelli, CIPAX, Włochy Jacques Haers SJ, Centre for Liberation Theologies, Leuven, Belgia Stanisław Jaromi OFMConv, Ruch Ekologiczny Św. Franciszka z Asyżu (REFA), Polska Daria Koottiyaniyil FCC IFCTOR, Indie Michael Moran CP (Opracowanie graficzne) Joyce Murray CSJ (Redakcja) Gearóid Francisco Ó Conaire OFM, JPIC Commission,USG/UISG, Rzym wsłuchać się w sytuację Ziemi; w przeciwnym razie ryzykują jej zagładę. 2 Pod wpływem decyzji Światowej Rady Kościołów z 1983 roku, podkreślającej znaczenie integralności stworzenia 3, wiele instytucji religijnych dodało tę kwestię do obszaru swego działania. Rozszerzono również nazwę struktury działającej przy Unii Przełożonych Generalnych w Rzymie, nazywając ją Komisją ds. Sprawiedliwości, Pokoju i Ochrony Stworzenia. W ramach Komisji działa w Rzymie międzyzakonna grupa: Working group on the Integrity of Creation. W jej skład wchodzą zainteresowani tematem członkowie różnych męskich i żeńskich zakonów oraz zgromadzeń zakonnych. Opracowała ona już dwie broszury: jedną dotyczącą zmian klimatu i drugą na temat wody. 4 Były to popularne publikacje, przedstawiające całościowo dane zagadnienie. Przetłumaczono je na wiele języków i zostały one dobrze przyjęte. Ten sukces był motywacją do wydania niniejszej broszury, zaprojektowanej jako źródło dodatkowych inspiracji dla ludzi wiary w dziedzinie kwestii ekologicznych. Najpierw musimy ZOBACZYĆ problem, zatem pierwsza część naszej broszury przedstawia krótki przegląd stanu naszej planety. Następnie mamy OSĄDZIĆ, zatem jej druga część prezentuje teologiczne, biblijne i etyczne refleksje. Ostatnia część (DZIAŁAĆ) przedstawia praktyczne sugestie dotyczące zmiany naszych osobistych i społecznych zachowań. Proponuje też konkretne działania dla osiągnięcia stabilnej przyszłości wszystkich stworzeń żyjących na Ziemi oraz na rzecz ustanowienia służących temu narodowych i międzynarodowych ram prawnych. Broszura kieruje do źródeł literaturowych i internetowych, pokazuje przykłady godne naśladowania, zawiera propozycje modlitewne i pytania dla Waszej Wspólnoty, wspomagające dokonanie samooceny. Niniejsza broszura jest bardzo ogólna z założenia - po to, by dotrzeć do jak najszerszego grona odbiorców. Jednakże zachęcamy Was do przełożenia ogólnych rozważań na konkretną sytuację w Waszym regionie i dostosowanie działań do najpoważniejszych lokalnych problemów środowiskowych. Zachęcamy każde zgromadzenie do dodawania własnych refleksji do drugiej części broszury, by ukazać ekologiczny wymiar swojego charyzmatu. 2. Papież Benedykt XVI, Spotkanie z duchownymi z diecezji Belluno-Feltre i Treviso, Włochy, 24 lipca 2007: clero-cadore_en.html 3. D. Preman Niles, Słownik ekumeniczny Sprawiedliwość, Pokój i Integralność Stworzenia. : 4. Zasoby przyrodnicze, włączając zmiany klimatu i wodę: 36 5

6 1 CZĘŚĆ 1 - ZOBACZYĆ CZĘŚĆ 4. 4EWALUACJA Poniżej przedstawimy pięć krótkich refleksji, dotyczących ważnych kwestii ekologicznych: zmian klimatu, różnorodności biologicznej, kryzysu energetycznego, wody i organizmów modyfikowanych genetycznie ZMIANY KLIMATU Naukowcy są zgodni co do tego, że emisja gazów cieplarnianych w atmosferze jest wielkim zagrożeniem dla dalszego trwania życia na Ziemi, w formie jaką znamy obecnie. Zgodnie z IV raportem przygotowanym przed Międzynarodowy Panel ds. Zmian Klimatu (IPCC) 5 w 2007 roku, gazy cieplarniane, szczególnie dwutlenek węgla, były główną przyczyną obserwowanych zmian klimatu w ciągu ostatnich 50 lat. Jest wysoce prawdopodobne (prawdopodobieństwo to wynosi 90%), że większa część wzrostu tych emisji, dziś wyższych niż kiedykolwiek w ciągu lat oraz zwiększająca się temperatura w niższych partiach atmosfery, są skutkiem działalności człowieka. Pomimo, że ewaluacja jest często ignorowana, zachęcamy Cię do oceny jak Ty i/lub Twoja wspólnota działacie, by wprowadzić w życie niektóre ze wskazówek zawartych w tej broszurze. Zachęcamy Cię, byś przeprowadził ewaluację osobistą i wspólnotową po pół roku i nastepnie po roku. Proponujemy kilka pytań pomocniczych: 1. Które zagadnienia z tego opracowania wydają Ci się najbardziej pomocne? 2. Które zagadnienia z tego opracowania wydają Ci się najmniej pomocne? 3. Które z Twoich zachowań postanowiłeś zmienić? Jaki wpływ miało to na życie Twoje i innych? 4. Co byś najbardziej polecał innym, by pomóc chronić i zachować nasze środowisko? Dlaczego? 5. Czy masz jakieś sugestie do kolejnych broszur o ekologii? 5. Międzynarodowy Panel na rzecz Zmian Klimatu (IPCC), IV Raport: html 6 35

7 CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ Panie, obdarz nas łaską, byśmy szanowali i chronili Matkę Ziemię oraz podejmowali znaczące kroki w celu uleczenia ran zadanych ziemi... Panie wysłuchaj naszej modlitwy. 3. Pozwól nam prosić Cię Panie, byś dał nam łaskę podziwiania i doświadczania Twojej miłości w każdej stworzonej rzeczy... Panie wysłuchaj naszej modlitwy. 4. (zastanówcie się, o co jeszcze chcielibyście prosić) Podsumowanie Boże, nasz Ojcze, stworzyłeś świat i posłałeś swojego własnego Syna, by żył między nami, stworzony z tej samej materii, oddychający tym samym powietrzem, zachwycający się wschodem i zachodem słońca tak jak my. Pomóż nam uczestniczyć w życiu wokół i wewnątrz nas jako w Twoim życiu, jak Ty żyjesz w nas, a my w Tobie i w sobie nawzajem. Boże miłości i życia, przywróć nas do swojego pokoju, odnów nas swoją mocą i ucz nas kochać wszystko, co stworzyłeś i troszczyć się o ziemię jako o Twój dar i nasz dom. Do dalszej refleksji 1. Czy uznaję świętość życia we wszystkich żyjących stworzeniach? 2. W jakim stopniu troska o Stworzenie weszła do mojego życia modlitewnego i w relacje z Bogiem i sąsiadami? Uczony zajmujący się religią i przyrodą Karmelita, O. Eduardo Andres Agosta Scarel pracuje w argentyńskiej radzie ds. badań i technologii. Jest także zaangażowany w prace interdyscyplinarnego zespołu ds. Studiów nad Procesami Atmosferycznymi wobec Globalnych Zmian oraz w wykłady na temat zmian globalnych i zmienności klimatu na Papieskim Uniwersytecie Katolickim. JL Ramowa Konwencja ONZ ds. Zmian Klimatu (UNFCC) Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych ds. Zmian Klimatu została przyjęta na Szczycie w Rio w 1992 roku i weszła w życie w roku Jej główny cel to powstrzymanie zmian klimatycznych. Protokół z Kioto, stanowiący uzupełnienie konwencji (zawierający wiążące postanowienia odnośnie redukcji emisji gazów cieplarnianych dla 37 krajów rozwiniętych) został przyjęty w 1997 r. i wprowadzony w życie w 2005 r., niestety bez udziału największych emitorów dwutlenku węgla: Stanów Zjednoczonych i Chin. Strony Porozumienia UNFCCC przeprowadziły od 1995 roku czternaście konferencji, zaś strony porozumienia Protokołu cztery, począwszy od 2005 r. W 2008 r gospodarzem tych konferencji był Poznań. Cele protokołu wyznaczają poziom redukcji emisji gazów cieplarnianych na 5,2 % do roku 2012, w stosunku do okresu sprzed 1990 roku. Natomiast podczas 13. Konferencji Stron w Bali (w grudniu 2007) dostrzeżono, że ostatnie wyniki badań wskazują na potrzebę o wiele szerszego zakresu działań. To nowe podejście powinno zapewnić znaczącą redukcję emisji do 2050 r., a co za tym idzie - spowolnienie wzrostu temperatury ponad poziom z okresu przedindustrialnego, w stopniu pozwalającym uniknąć potężnych i trudnych do opanowania zmian klimatycznych. Powinno to zarazem zapewnić, że negatywny wpływ zmian klimatu w krajach rozwijających się, spowodowany przez dotychczasowe emisje, będzie ograniczany poprzez przystosowanie do nowych warunków w taki sposób, aby zapobiec dalszym negatywnym skutkom (adaptacja). Plan działań z Bali (Bali Action Plan) jest podstawą do trwających negocjacji odnośnie UNFCCC, mających na celu osiągnięcie porozumienia na 15. Konferencji Stron (COP 15) w Kopenhadze, w grudniu 2009 roku. Dlaczego powinniśmy być zaniepokojeni? Zgodnie z IV Raportem IPCC występuje 90 % prawdopodobieństwa, iż działalność ludzka jest odpowiedzialna za zatrważający poziom globalnego ocieplenia. Przewiduje się przeciętny wzrost temperatury powierzchni Ziemi od 1,4 do 6,4 º C do 2100 roku. Trzy najcieplejsze lata z całego okresu, dla którego dysponujemy danymi, wystąpiły po 1998 roku. 6 Rok 2007, ex aequo z 1998, jest uznawany za drugi najcieplejszy rok w stuleciu. 7 Ziemia prawdopodobnie nigdy dotąd nie ocieplała się tak szybko, jak w ciągu ostatnich 30 lat. 8 W 2005 r. oceanografowie sygnalizowali nagłe i szokujące spowolnienie prądów morskich w Północnym Atlantyku, będącym kluczowym elementem systemu cyrkulacji oceanicznej, który wpływa na temperaturę i pogodę na całym świecie. Zatrzymanie prądów może 6. Will Knight, Pierwszy kwartał 2002 jest Najcieplejszy w tysiącleciu (First quarter of 2002 is Warmest for a millennium ), New Scientist, 26 kwietnia 2002: 7. Najcieplejsze lata zgodnie z danymi NASA są następujące: 2005, 1998/2007, 2002, 2003, 2006, 2004: 8. New Scientist: 7

8 CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ spowodować głód w południowej Azji i wyginięcie amazońskich lasów deszczowych oraz spowodować w Europie Zachodniej w małą epokę lodową. 9 Lodowce cofają się i kurczą w dramatyczny sposób. Lodowiec na Mount Kenya skurczył się o ponad 90%. 10 Przyspieszone topnienie himalajskich i andyjskich lodowców stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego setek milionów ludzi. Globalny poziom mórz może wzrosnąć od 18 do 59 cm w tym stuleciu, powodując cofanie się linii brzegowych o prawie 30 m. 11 Zmiany klimatu spowodują zwiększenie niedoborów wody, przyspieszenie wymierania gatunków, zmniejszenie plonów, wzrost liczby migrantów wewnętrznych (przemieszczających się wewnątrz kraju zamieszkania) oraz uchodźców, a także zatrzymanie wzrostu (a nawet zmniejszenie) PKB w wielu krajach rozwijających się. Najpoważniejsze skutki wywołają one wśród ludzi ubogich na całym świecie, łącznie z biednymi w krajach rozwiniętych. 12 BIORÓŻNORODNOŚĆ Różnorodność biologiczna jest dla życia zagłada jest na zawsze! 13 Na Szczycie Ziemi w 1992 r. w Rio de Janeiro, przywódcy światowi porozumieli się w zakresie wszechstronnej strategii dla zrównoważonego rozwoju. Polega on na takim zaspokojeniu naszych potrzeb, które pozostawi przyszłym pokoleniom zdrowy i zdolny do przetrwania świat. Jednym z przyjętych wtedy porozumień była Konwencja o Bioróżnorodności. Ponad 170 państw jest stronami Konwencji. Zgodziły się one na znaczące ograniczenie zjawiska utraty bioróżnorodności do 2010 roku. Konwencja ustanawia trzy główne cele: ochronę 9. Stephen Battersby, Zmiany klimatu: Wielkie Atlantyckie Wyłączenie (The Great Atlantic Shutdown) New Scientist, 15 kwietnia Leslie Allen, Czy Tuvalu zniknie pod poziomem morza? ( Will Tuvalu disappear beneath the sea? ) 1 sierpnia 2004: 11. Raport IPCC. 12. Ibidem prostych kroków by powstrzymać utratę bioróżnorodności (10 simple steps to halt biodiversity loss), MM Módlmy się: Wszechmogący Boże! Ojcze, Synu i Duchu Święty, stworzyłeś ziemię i powierzyłeś ją ludziom w opiekę by wypełniło się Twoje dzieło. Zapełniłeś ziemię tak wieloma pięknymi rzeczami. Chwalimy Cię i dziękujemy Ci Boże za piękny świat stworzony. Pozwól nam się otworzyć na doświadczanie obecności i miłości Boga w całym stworzeniu: w słońcu, księżycu, gwiazdach, w każdej samotnej planecie, w kwiatach, ptakach, w zwierzętach, w morzu i jego falach. Każde pojedyncze stworzenie jest księgą o Bożej miłości. Każde stworzenie, nawet najmniej znaczące jest częścią Ziemskiej Wspólnoty. Pomóż nam, Duchu Stworzycielu, poznać i doświadczyć Boga, naszego Ojca i Matkę, przez naszą relację z innymi i całym Stworzeniem. Refleksja: Pomyślmy o cudach Bożego stworzenia Św. Franciszek z Asyżu kochał stworzenie: w nim znalazł miłość Boga. Jego miłość nie ograniczała się do pospolitych czy pięknych gatunków. Według Franciszka, Bóg stworzył wszystko, i dlatego też wszystko nosi znamię Boga, zasługuje na szacunek i jest warte budowania relacji z nim. Miłość Franciszka do Boga i Bożego stworzenia jest bardzo mocno wyrażona w Pieśni Słonecznej zwanej też Pochwałą Stworzeń. Czytanie: Z biografii Świętego Franciszka z Asyżu W każdym dziele artysty chwalił Artystę... Radował się ze wszystkich dzieł które wyszły z ręki Pana... W pięknych rzeczach widział istotę piękna; wszystkie rzeczy były dla niego dobre... Obejmował wszystkie rzeczy w uniesieniu niespotykanej pobożności, mówiąc im o Bogu i napominając je by go chwaliły... Stąpał z szacunkiem po kamieniach, ze względu na Tego, który jest zwany Skałą... Zabraniał braciom ścinającym drzewo, ściąć je całe, by miało możliwość odrosnąć ponownie. Nakazał ogrodnikowi pozostawić nieuprawne obrzeża wokół ogrodu by w odpowiednim czasie zieleń trawy i piękno kwiatów rozgłaszało piękno Ojca wszystkich rzeczy... Przeniósł z drogi małą dżdżownicę by nie została rozdeptana; i zarządził by miód i najlepsze wino było wystawione dla pszczół by nie zginęły z głodu w mroźną zimę... (2 Celano ) Prośby CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ 1. Boże, nasz Stworzycielu, jesteśmy świadomi grzechów popełnianych codziennie przeciwko Ziemi i całej ludzkości. Panie, przebacz niesprawiedliwość jaką wyrządziliśmy naszej Matce Ziemi...Panie wysłuchaj naszej modlitwy. 8 33

9 CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ Woda Kup napowietrzającą końcówkę do prysznica, by zredukować zużycie wody poprzez mieszanie powietrza z wodą. Żywność Używaj w posiłkach tak dużo surowych owoców i warzyw, jak to możliwe. To znacznie obniży zużycie energii potrzebnej do gotowania. Nie kupuj mięsa dzikich zwierząt. Unikaj kupowania tuńczyka, miecznika i innych przeławianych gatunków. NABOŻEŃSTWO Wprowadzenie Rośnie świadomość, że pokój na świecie jest zagrożony, nie tylko przez wyścig zbrojeń, lokalne konflikty i postępującą niesprawiedliwość między ludźmi i narodami, lecz także przez brak należnego poszanowania dla przyrody, rabunkową eksploatację zasobów naturalnych i obniżającą się jakość życia. Kiedy ludzie obracają się przeciwko Bożemu planowi, powodują chaos, który w nieunikniony sposób wpływa na ład stworzenia. Gdy ludzie nie żyją w pokoju z Bogiem, wtedy Ziemia, sama w sobie nie może być w pokoju: Dlatego kraj jest okryty żałobą i więdną wszyscy jego mieszkańcy, zarówno zwierz dziki, jak ptactwo podniebne, a nawet ryby morskie marnieją. (Oz 4,3) Czytanie: Psalm 19 (Chwała Boża w przyrodzie) Niebiosa głoszą chwałę Boga, dzieło rąk Jego nieboskłon obwieszcza. Dzień dniowi głosi opowieść, a noc nocy przekazuje wiadomość. Nie jest to słowo, nie są to mowy, których by dźwięku nie usłyszano; ich głos się rozchodzi na całą ziemię i aż po krańce świata ich mowy. Tam słońcu namiot wystawił, i ono wychodzi jak oblubieniec ze swej komnaty, weseli się jak olbrzym, co drogę przebiega. (Psalm 19, 2-6) 32 Klasztorny plan ekologiczny Urszulanki w USA mają 10-letni plan ekologiczny, powstały jako wynik audytu ekologicznego. Prowadzą około 350-hektarowe gospodarstwo na zasadach rolnictwa ekologicznego. Oferują ekologiczne rekolekcje, warsztaty, weekendy z edukacją ekologiczną. We współpracy z Uniwersytetem Brescia (USA) promują idee sprawiedliwości ekologicznej i energetycznej. różnorodności biologicznej, zrównoważone wykorzystywanie jej bogactw oraz przejrzysty i sprawiedliwy podział korzyści płynących z wykorzystania zasobów genetycznych. 14 Na naszej planecie istnieje przynajmniej 10 milionów różnych gatunków (a może ich być nawet 100 mln). 15 Naukowcy szacują, że obecnie tempo wymierania wynosi 1000 gatunków rocznie, a już wkrótce może wzrosnąć do Zgodnie z opinią 19 światowych ekspertów w dziedzinie różnorodności biologicznej, jest ono 100 do 1000 razy szybsze niż naturalne tempo wymierania. 17 Wyginięcie jednego gatunku daje efekt domina dla co najmniej 16 innych. 18 Do głównych przyczyn ekstynkcji gatunków należą: zmiany klimatyczne, nadmierna eksploatacja i niszczenie siedlisk, a także celowe wprowadzanie przez ludzi obcych gatunków bądź spontaniczne ich inwazje. Dlaczego powinniśmy być zaniepokojeni? CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ Bioróżnorodność jest bardzo ważna dla sieci życia. Działa ona jak amortyzator dla licznych zmian, zarówno tych naturalnych, jak i tych wywołanych przez człowieka. Utrata gatunków osłabia naturalne systemy i ich zdolność do radzenia sobie z niespodziewanymi zmianami. Wszystko, co dotyczy integralności jednego gatunku, w końcu dotknie wszystkich gatunków, także ludzi. Lasy tropikalne należą do najbogatszych obszarów świata pod względem bioróżnorodności. Są one dla lądów tym, czym rafy koralowe dla oceanów (w wielu biednych krajach z raf koralowych pochodzi aż 25% odławianych ryb). Jedne i drugie są zagrożone. Ponadto, zarówno lasy tropikalne jak i umiarkowane działają jako pochłaniacze dwutlenku węgla. Niestety wylesianie i degradacja lasów generuje obecnie co najmniej 15% globalnej emisji CO2. Szacuje się, że istnieje jadalnych roślin na świecie, przy czym większość znaleziono w lasach deszczowych. Jednak zdecydowana większość ludzi jest uzależniona od zaledwie 200 gatunków roślin i zwierząt. 19 Tysiące roślin mogłoby potencjalnie znaleźć zastosowanie w leczeniu różnych chorób, a wciąż jedynie niecały 1% z tropikalnych roślin, z których wiele jest zagrożonych, przebadano pod względem ich przydatności farmaceutycznej. 20 Być może nawet połowa ze 150 najczęściej przepisywanych leków, o wartości 80 miliardów dolarów, jest otrzymywana z substancji pochodzących z dziko rosnących roślin. 21 Magazyn Time w 2000 roku pytał: Jak długo Ziemia będzie przyjaznym miejscem dla ludzkości, skoro nie ma już na niej miejsca dla naszych najbliższych sąsiadów? 14. Konwencja Narodów Zjednoczonych o Rożnorodności Biologicznej, 15. E. O. Wilson, Różnorodność Życia (The Diversity of Life),NY: Penguin Books, 1992, s Raport ONZ: Przegląd Globalnej Różnorodności 2 (Global Diversity Outlook 2) podsumowanie dostępne po francusku, hiszpańsku, angielsku, chińsku i rosyjsku, 17. Steve Connor, Ziemia stoi przed katastrofalną utratą gatunków (Earth Faces Catastrophic loss of species ) The Independent, 20 lipca Sean Mc Donagh, Śmierć Życia (The Death of Life) -Dublin: Columba Press, 2004, s Mc Donagh, Śmierć Życia (The Death of Life), s Tim Radford, Gatunki zmagają się jak ludzie, by utrzymać zasoby ( Species struggle as humans grab resources, ) The Guardian, 2 sierpnia 2002, s Mc Donagh, Śmierć Życia (The Death of Life), s

10 CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ KRYZYS ENERGETYCZNY Pomimo powtarzających się ostrzeżeń, że jesteśmy na początku ostatnich dni ery ropy, 22 większość ludzi zdaje się sądzić, że istnieją wystarczające zasoby paliw kopalnych, aby kontynuować obecny model rozwoju. W ciągu zaledwie kilku lat, w lipcu 2008 roku cena ropy naftowej osiągnęła 145 dolarów za baryłkę, i mimo, że spadła do 58 dolarów w listopadzie tego samego roku, prognozy mówią o dalszym wzroście. Światowe zużycie ropy naftowej wynosi obecnie około 80 mln baryłek dziennie i przewiduje się wzrost o 2,5% rocznie do 100 milionów baryłek dziennie w 2010 roku. 23 Jednak wielu wierzy, że zużyliśmy jedynie połowę dostępnych zasobów ropy naftowej na świecie, a za kilka lat wykorzystamy połowę zasobów gazu ziemnego. 24 Inni prognozują, że szczyt wydobycia ropy naftowej zostanie osiągnięty przed rokiem gdy roczna produkcja przewyższy sumę netto rezerw odkrytych w ciągu roku. Przy szybko rosnącym popycie z Indii i Chin oraz zmniejszających się dostawach, łatwo jest zrozumieć, dlaczego wkrótce będą występowały niedobory ropy. Konwencjonalna ropa 25 stanowi 95% całej ilości ropy naftowej wyprodukowanej do tej pory. Tylko jedna baryłka na każde cztery, które są konsumowane, pochodzi z złóż nowo odkrytych. 26 Produkcja osiągnęła moment szczytowy poza Bliskim Wschodem w 1997 roku i obecnie spada. 27 Dlaczego powinniśmy być zaniepokojeni? Istnieje wiele innych źródeł energii (niekonwencjonalne węglowodory i inne, kontrowersyjne, takie jak piaski roponośne w Kanadzie, ciężka ropa w dorzeczu Orinoko, a także łupki bitumiczne, węgiel i energia atomowa). Dochodzą jeszcze coraz bardziej zaawansowane źródła energii odnawialnej, takie jak wiatr, energia słoneczna, biomasa, geotermia, fale i pływy morskie. Jednak żadne z nich nie daje dostatecznej ilości energii dla zaspokojenia światowych potrzeb, zwłaszcza związanych z transportem, który ma zasadnicze znaczenie dla współczesnej gospodarki światowej. 22. Mike Bowling, Chairman and CEO, ARCO (1999) cytowany w Richard Heinberg, Koniec imprezy, wojna o ropę i przeznaczenie społeczeństw przemysłowych. (The Party s Over, Oil War and Fate of Industrial Societies) Wiltshire: Cromwell Press Limited, 2003, s Jay Hanson, Streszczenie energetyczne ( Energy Synopsis, ) 8 marca 2001, 24. Colin Cambell, Kiedy światowa produkcja ropy i gazu osiągnie szczyt? ( When will the world s oil and gas production peak? ) w: Zanim wyschną źródła (Before the Wells Run Dry) Dublin: Lilliput Press, 2003, ps Ropa uzyskana z tradycyjnych odwiertów (Oil extracted from the traditional oil well method). 26. Jeanette Fitzsimons, NZ Greens Co-Leader Jeanette Fitzsimons Pełne przemówienie, Piknik dla planety 2005 ( Picnic for the Planet 2005, ) 17 stycznia 2005, 27. Colin Cambell, Szczyt wydobycia ropy: perspektywiczne spojrzenie na wyczerpujące się zasoby ropy ( Peak Oil: An Outlook on Crude Oil Depletion ) [online], październik 2000, 10 MM Klimat Podróżując, korzystaj jak najczęściej z publicznego transportu. Bioróżnorodność Przekonaj się jak bardzo jesteś proekologiczny. Czy sprawy ochrona przyrody wpływają na Twój styl życia? Spróbuj pogłębić swą wiedzę o bioróżnorodności. 70 Energia Zadbaj o oszczędny system ogrzewczy swego domu, o właściwy piec do centralnego ogrzewania, o odpowiednie izolacje itd. Woda Sprzeciwiaj się komercjalizacji dystrybucji wody pitnej. Wesprzyj międzynarodowe kampanie na rzecz prawa każdego człowieka do wolnego dostępu do minimalnej ilości wody potrzebnej do godnego życia. Żywność Jeśli potrzebujesz czegoś nowego do kuchni, rozważ zakup używanego sprzętu w celu wyeliminowania CO2 zużytego przy produkcji nowego sprzętu. TYDZIEŃ VII LUB MIESIĄC VII CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ Modlitwa Ułóż dla swojej wspólnoty modlitwę związaną z zagadnieniem dotyczącym Stworzenia (bioróżnorodność, zmiany klimatu, właściwe relacje do świata przyrody itp.). W czasie nabożeństw liturgicznych, zwróć szczególną uwagę na odniesienia w tekstach do Stworzenia. Klimat Rozważ zamówienie audytu ekologicznego w swojej prowincji lub wspólnocie. Ewentualnie spróbuj go przeprowadzić samemu. Na przykład zbadaj wasz ekologiczny odcisk stopy oraz waszą emisja gazów cieplarnianych. Poznaj zużycie paliwa, elektryczności, opału czy ilość waszych odpadów. Wyznacz roczny cel ich redukcji: przynajmniej na 3%. Przedyskutuj z innymi obszary w których można coś radykalnie poprawić. Bioróżnorodność 72 Zadbaj o drzewa w Twej okolicy. Posadź drzewo z gatunku naturalnego dla tego kraju lub regionu. Pomyśl o podarowaniu komuś drzewka w prezencie. Informuj innych, że drzewa dostarczają pożywienie, piękno, cień, drewno, opał, węgiel drzewny, schronienie dla ptaków i zwierząt. Energia Zainwestuj w odnawialne źródła energii. Jeśli budujesz dom, używaj ekologicznych i energetycznie wydajnych metod i materiałów, w miarę możliwości produkowanych lokalnie. 72. Obszerna lista praktycznych sugestii na Badaj bioróżnorodność ( Investigate Biodiversity ): conservation.org/xp/ib/savingbiodiversity/whatyoucando.xml 31

11 CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ Żywność Kupuj wyprodukowaną lokalnie żywność i namów przynajmniej jedną osobę, by robiła podobnie. Odwiedź lokalny bazar z produktami rolnymi. To skróci liczbę kilometrów, jaką żywność przebyła (foodmiles) i zredukuje emisję CO2. 69 TYDZIEŃ V LUB MIESIĄC V Modlitwa Włącz do osobistej i wspólnotowej modlitwy refleksję nad integralnością stworzenia z fragmentu Pisma Świętego, który Cię inspiruje. Rozważ zawarcie tych myśli we wspólnotowej refleksji, w kazaniu lub w artykule, który mógłbyś napisać. Klimat Pomyśl o wymianie swego samochodu na najmniejszy z tych, które odpowiadają Twoim potrzebom. Sprawdź jego parametry eko: zużycie paliwa, emisję itp. Bioróżnorodność Uczyń swój głos słyszalnym w debacie politycznej. Dowiedz się, czy Twój rząd podjął konieczne kroki, by powstrzymać utratę bioróżnorodności? 70 Energia Jeśli twoja lodówka, bojler na ciepłą wodę lub piec do centralnego ogrzewania jest starszy niż 12 lat, prawdopodobnie pobiera zbyt dużo energii. Upewnij się, że nowy sprzęt, na który wymieniasz dotychczasowy, jest w klasie energetycznej A. Rozważ zamontowanie kolektora słonecznego do podgrzewania wody, by pokryć większość twojego zapotrzebowania na ciepłą wodę. Woda Przestań odkręcać kran zbyt mocno i przechwytuj zużytą wodę do innych zastosowań. Pij wodę z kranu tam, gdzie to jest możliwe. Żywność Uprawiaj w ogrodzie rośliny jadalne, zioła, drzewa i krzewy owocowe. Rozważ nawet sadzenie ziół w skrzynce na oknie, by zredukować zależność od opakowanych towarów z supermarketu. TYDZIEŃ VI LUB MIESIĄC VI Modlitwa Sprawdź czy w tekstach reguły, konstytucji, generalnych i prowincjalnych statutów swego instytutu są myśli, które odnoszą się do naszej relacji ze Stworzeniem i odpowiedzialnością za środowisko naszego życia. 70. Więcej na ten temat można znaleźć na: lub 71. Sprawdź swoje zaangażowanie w ochronę bioróżnorodności i odpowiedz na quiz na anglojęzycznej stronie: 30 JL Kryzys w dostępie do paliw kopalnych zmusi nas do ponownego przeanalizowania metod produkcji żywności i sposobu w jaki funkcjonują współczesne społeczeństwa. Intensywne rolnictwo, oparte na sztucznych nawozach, produkowanych z użyciem paliw kopalnych, jest szkodliwe dla środowiska. Dwie trzecie gruntów rolnych uległo degradacji w ciągu ostatnich 50 lat. 28 Współczesne rolnictwo nieefektywnie przetwarza energię z paliw kopalnych w żywność. Potrzeba 10 kalorii paliw kopalnych (w formie nawozów, środków ochrony roślin i maszyn rolniczych), aby wyprodukować żywność o wartości energetycznej równej 1 kalorii. 29 Wzrost liczby ludzi na świecie zdaje się być powiązany ze znanymi źródłami energii. Zatem, co stanie się z populacją ludzką, gdy zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego znacznie się zmniejszą? Większość krajów jest zależnych od importu ropy naftowej i gazu, który zaspokaja częściowo lub całkowicie ich potrzeby energetyczne. Kryzys w dostawach surowców będzie miał negatywny wpływ na wszystkie aspekty naszego życia. Jak dotąd rządy przeznaczają stosunkowo niewielkie pieniądze na badania i produkcję energii ze źródeł alternatywnych, szczególnie w najbardziej energochłonnych sektorach: energetycznym i transportowym. WODA CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ Możemy się obejść bez wielu rzeczy, ale bez wody możemy funkcjonować jedynie przez krótki okres. Bez wody życie nie może przetrwać. Istnieją alternatywne źródła energii i sposoby produkcji żywności, ale nic nie może zastąpić wody. Wojny w XXI wieku toczyć się będą o wodę. 30 Międzynarodowe korporacje, wspierane przez międzynarodowe instytucje finansowe, usiłują przekonać rządy do tego, aby postrzegały wodę jako towar i powierzały zarządzanie zasobami wodnymi raczej prywatnym niż państwowym przedsiębiorstwom. Jednakże Kościół katolicki postrzega dostęp do wody jako jedno z praw człowieka. 31 Między Żywność, ziemia, populacja i ekonomia USA, krótkie podsumowanie (Food, Land, Population and the U.S. Economy, Executive Summary), Pimentel David i Giampietro Mario. Carrying Capacity Network, 11/21/1994. na: w: Dale Allen Pfeiffer, Koniec ropy (The End of Oil) Clarkston: Frustrated Artists Production, 2003, s Richard Manning, Ropa, którą jemy ( The Oil we eat ) w Zauważ: cały czas od kiedy skończyła nam się ziemia uprawna, jedzenie to ropa. Każda pojedyncza kaloria którą jemy jest gotowana przynajmniej na jednej kalorii z ropy, bardziej prawdopodobne, że aż na dziesięciu. 30. Ismael Serageldin, Vice prezydent Banku Światowego. Odnośnik w: Sean Mc Donagh, Pragnienie wody (Dying for Water) Dublin: Veritas, 2003, s Archbishop R. Martino, Woda podstawowy składnik dla życia ( Water an essential element for life. ) Odnośnik w: Mc Donagh, Pragnienie wody (Dying for Water), s.48 11

12 CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ a 2002 rokiem zyski koncernu Vivendi/Veolia wzrosły z 5 do 12 miliardów dolarów. 32 Z jednej strony, magazyn Forbes szacuje, że przemysł związany z zaopatrzeniem w wodę przynosi rocznie 545 miliardów dolarów zysku. 33 Z drugiej strony, jeden z ekspertów twierdzi, że tylko 10 do 20 miliardów dolarów przeznaczonych jest na przyszłościowe działania prowadzące do rozwiązania problemów zaopatrzenia w wodę, nie zaś na budowę tam. 34 W dwudziestym wieku 40 do 80 milionów ludzi zostało przesiedlonych związku z budową zapor wodnych. 35 Dlaczego powinniśmy być zaniepokojeni? Niemal 98% zasobów wodnych na naszej planecie to wody słone. Na każde 100 litrów wody przypada mniej niż pół łyżeczki słodkiej wody, nadającej się do użycia przez człowieka. 36 W ciągu ostatniego stulecia wzrost zużycia wody był dwa razy większy niż przyrost ludności i pozostawił rozległe obszary w stanie permanentnego niedoboru wody. W 2025 roku 1,8 miliarda ludzi będzie żyło w państwach lub regionach ze znacznym niedoborem wody, a dwie trzecie mieszkańców Ziemi może odczuwać niedostatek wody. 37 W świetle tych tendencji, jest mało prawdopodobne, aby został osiągnięty jeden z Milenijnych Celów Rozwoju, zakładający zmniejszenie o połowę ilości osób (wyrażonej poprzez procentowy udział w całej populacji światowej) bez dostępu do wody pitnej i zaprzestanie rabunkowej eksploatacji zasobów wodnych do 2015 roku. 38 Ponad miliard ludzi nie ma dziś dostępu do wody pitnej, a półtora miliarda żyje bez dostępu do systemów sanitarnych. 39 Około 14 do 30 tysięcy ludzi umiera każdego dnia na uleczalne choroby związane z brudną wodą. 40 Jeśli obecne tendencje się utrzymają, w 2025 roku dwie trzecie ludzi na świecie - nie wspominając już o innych gatunkach - będzie żyło w warunkach niedoboru lub niemal braku wody. 41 Aż 80% chorób i zgonów w krajach ubogich jest związanych z zanieczyszczoną wodą. W rezultacie dwa miliardy ludzi rocznie, głównie w Afryce, umiera niepotrzebnie z powodu chorób związanych z wodą The Centre for Public Integrity, Cholera i wiek wodnych baronów ( Cholera and the age of Water Barons, ) 1 kwietnia Mc Donagh, Pragnienie wody (Dying for Water), s Peter Gleick, Światowe zużycie wody - zgubione priorytety ( World Water Spending Priorities Misguided, ) i Światowa woda (The Worlds Water ) 35. Patrick McCully, Wielkie tamy, wielkie problemy ( Big dams, big trouble, ) New Internationalist, marzec 2003, s Zob. Woda dla życia (Water for Life), w: 37. ONZ Woda - tematyczna inicjatywa (UN-Water Thematic Initiative): Radzić sobie z niedostatkiem wody ( Coping with Water Scarcity ), ftp://fts.fao.org/agl/aglw/docs/waterscarcity.pdf 38. ONZ: Międzynarodowa dekada dla działania, woda dla życia (United Nations: International Decade for Action, Water for Life, ), 39. UNDP, Milenijne cele rozwojowe, 40. UN Press release, Rok wody 2003: Międzynarodowy rok mający na celu pobudzenie działań w zakresie krytycznego problemu wody. (Water Year 2003: International Year aims to galvanize action on critical water Problems). Opublikowane przez United Nations Department of Public Information. DPI/2293A. Grudzień UNESCO, Courtier, luty Paul Brown, Błąd w zarządzaniu zasobami wody zabija dwa miliony ludzi rocznie - ONZ ( Failure to manage water kills two million a year UN, ) Guardian, 11 kwietnia nich produktów. Energia Sprawdź sytuację cieplną swego domu; czy nie ucieka z niego ciepło. Zwróć uwagę na dziurki od klucza, futryny, komin i drzwi. Zablokuj miejsca, gdzie powstają przeciągi przy pomocy prostych materiałów izolacyjnych. Jeśli nie korzystasz z komina, zamknij go całkowicie lub zaplombuj. Ociepl strych. Woda Kup pojemnik na wodę, żeby zbierać deszczówkę. Zaopatrz się w przełącznik do rury odprowadzającej zużytą wodę, by skierować wodę z wanny, prysznica i pralki do podlewania ogrodu. Żywność Kupuj wolną od GMO żywność, nasiona i produkty rolne. Wspomóż organizację pozarządową lub kościelną, która pomaga rolnikom rozwijać i zabezpieczać nasiona dla lokalnej produkcji żywności. TYDZIEŃ IV LUB MIESIĄC IV Modlitwa jesteśmy zbawiani wraz z całym Stworzeniem. Wybierz do medytacji jeden z następujących fragmentów Pisma Świętego: Mt 6,26-30; 2P 1-3; Rz 8,18-23; Kol 1, Klimat Jadąc do pracy korzystaj z transportu publicznego. Gdy używasz samochód podwoź innych bądź też bądź podwożony przez osoby jadące w tym samym kierunku (carpooling). Bioróżnorodność Inwestując pieniądze rozważ wybór opcji etycznych i społecznie odpowiedzialnych. Używaj swoich pieniędzy do wpływania na zachowania biznesu tak, by wspierał on ochronę przyrody. Często finanse są najsilniejszym argumentem w sporze o bioróżnorodność. Zaniechaj lub ogranicz używanie plastikowych torebek jednorazowych. Energia Wymień zwykłe żarówki na energooszczędne. CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ Woda W domu, gospodarstwie i w firmie wybieraj proszki do prania, detergenty do zmywarki i inne środki myjące, które nie zawierają w swoim składzie fosforu Nadmierny zrzut fosforu z wielu źródeł jest największym zagrożeniem dla naszych rzek i jezior ( Excessive inputs of phosphorus from several sources are the single biggest threat to the quality of our rivers and lakes. ) Enfo, Przewodnik po zakupach i inwestowaniu dla zrównoważonego życia (A Shopping and Investment Guide for Sustainable Living), 69. Christian Ecology Link, UK, zachęcanie ludzi by wybierali żywność która spełnia jedno z 4 kryteriów znanych jako LOAF: Lokalnie produkowane, ekologicznie uprawiane, z poszanowaniem zwierząt, z zasadami sprawiedliwego handlu, idź do: 29

13 CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ tunków drzew, kwiatów, zwierząt, ptaków czy owadów możesz rozpoznać w swoim ogrodzie i w najbliższej okolicy. Do uprawy wybieraj gatunki roślin, które są mniej podatne na choroby. Nawoź pole kompostem lub stosuj wsiewki poplonowe. Przed użyciem pestycydów, herbicydów i fungicydów zastanów się, czy naprawdę ich potrzebujesz? Spróbuj metod ekologicznych. Energia Jeśli masz taką mozliwość, zmień dostawcę energii na produkującego prąd ze źródeł odnawialnych, który może zaopatrzyć twój dom i/lub biuro w prąd z instalacji takich jak turbiny wiatrowe czy ogniwa słoneczne. Woda Sprawdź czy instalacje sanitarne zbędnie nie ciekną. By zmniejszyć zużywaną każdorazowo ilość wody możesz umieścić pełną plastikową butelkę w spłuczce w ubikacji. Żywność Kupuj tylko taką ilość jaką zużyjesz. Mniej odpadów oznacza mądrzejsze korzystanie z zasobów naturalnych. TYDZIEŃ III LUB MIESIĄC III Modlitwa chwal Boga ze Stworzeniem i przez Stworzenie. Wybierz do swej modlitwy jeden z następujących fragmentów Pisma Świętego: Ps 19,1-6; Ps 29,3-11; Ps 8,3-8; Ps 96,11-13; Ps 148,1-10. Klimat Używaj roweru do wszystkich podróży krótszych niż 5 kilometrów. Kup ładowarkę i zamień baterie na akumulatorki, by uniknąć toksycznych śmieci na wysypiskach. Bioróżnorodność Zaadoptuj pół hektara lasu deszczowego, wpłacając na program Zaadoptuj pół hektara 66. Pytaj o certyfikat FSC (Forest Stewardship Council - komisja kontroli lasów)67 na meblach ogrodowych i innych drewnianych produktach. Nie kupuj zwierząt lub roślin należących do zagrożonych gatunków, jak też pochodzących od 66. Adopt an Acre Więcej znajdziesz na stronie: MM GENETYCZNIE MODYFIKOWANE ORGANIZMY (GMO) Inżynieria genetyczna jest całkowicie odmienna od tradycyjnej hodowli, niesie ze sobą potężną moc i należy do niej podchodzić z dużą ostrożnością. 43 Niezależnie od tego czy to dobrze, czy źle, wiele wskazuje na to, że najbliższe stulecie będzie wiekiem biotechnologii. Wojny XXI wieku mogą toczyć się nie tylko o wodę, ale również o kontrolę nad zasobami genetycznymi. Geny będą w nadchodzącym stuleciu podstawowym surowcem, tak jak ropa naftowa, metale i minerały w erze kolonialnej i przemysłowej. Pojęcie organizm poddany inżynierii genetycznej odnosi się do organizmów (roślin, bakterii, a nawet ssaków) otrzymanych poprzez wszczepienie sekwencji obcego DNA do ich genomu. Nowy fragment DNA staje się częścią informacji genetycznej organizmu, do którego został wszczepiony i organizm ten zaczyna produkować zupełnie nowe białka. Żywność poddana inżynierii genetycznej stanowi podkategorię genetycznie modyfikowanych organizmów (GMO), od czasu, kiedy uprawia się modyfikowane rośliny przeznaczone do bezpośredniego spożycia przez człowieka. 44 Technologia transgeniczna stosowana w niektórych GMO obejmuje wszczepienie DNA z innego gatunku (np. DNA ryby wstawione do genomu rośliny). Technologia GMO jest również stosowana do tworzenia zmodyfikowanych gatunków drzew. Istnieje kilka dostępnych technik, a wszystkie one są nieprecyzyjne, nieskuteczne i potencjalnie niebezpieczne, jak podaje The Ecologist. 45 Wartość światowego przemysłu biotechnologicznego szacowana jest obecnie na 17 miliardów dolarów i obejmuje ponad 1300 firm (w roku 2000). 46 Wiele z tych przedsiębiorstw to bardzo znane marki, takie jak Monsanto, DuPont, Novartis (obecnie część koncernu Syngenta), Dow i Aventis. W artykule z New York Times, Frank Rich wyjaśnia, że korporacje są silniejsze ekonomicznie od większości rządów, a zatem nie muszą się obawiać twardych regulacji na żadnym szczeblu. 47 Dlaczego powinniśmy być zaniepokojeni? CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ Do czynników istotnych dla zdrowia ludzkiego należą: alergeny, toksyny, odporność na antybiotyki i wyżywienie. Wiele osób uważa, że jest całkowicie niemożliwe stworzenie procedury kontrolnej, która pozwoliłaby ocenić skutki zdrowotne spożywania żywności modyfikowanej. 48 Wydaje się także niemożliwe, aby uchronić uprawy konwencjonalne przed przedostaniem się pyłków roślin modyfikowanych bez względu na klauzule nakazujące rozdzielenie upraw Raport PANNA i USA Public Interest Research Group, weirdscience.dv.html 44. Genetyka! Jakie jest nasze stanowisko jako chrześcijan? (Genetics! Where do we stand as Christians?) Rozdział 6: Genetycznie Modyfikowane Organizmy, strona internetowa Kościoła Luterańskiego, DCS/genetics.study.html 45. Cytowane w: Mc Donagh, Patentowanie życia? Stop (Patenting Life? Stop), s Cytowane w Donna Dickenson, Przyzwolenie, utowarowienie i dzielenie korzyści w badaniach genetycznych ( Consent, Commodification and Benefit-Sharing in Genetic Research, ) Developing World Bioethics, Volume 4 Number 2004, s Frank Rich, Wszyscy szefowie Enronu ( All the Presidents Enron s, ) The New York Times, 6 czerwca Alex Jack, Wyobraź sobie świat bez motyli królewskich (Imagine a World without Monarch Butterflies) Becket, MA: One Peaceful World Press,

14 CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ Na świecie ponad 1,4 miliarda rolników przechowuje nasiona. 49 Genotyp roślin uprawnych był chroniony, a zarazem kształtowany przez rolników od lat. Kontrola nasion pociąga za sobą kontrolę rolników. Patenty na nasiona pozwalają na pełną nadzór nad sektorem produkcji nasion, a co za tym idzie nad bezpieczeństwem żywnościowym. Siedem lat po wprowadzeniu upraw soi modyfikowanej w Argentynie, przeciwnicy GMO twierdzą, że uprawianie takiej soi spowodowało wytrucie bakterii glebowych i umożliwienie niekontrolowanego wzrostu chwastów odpornych na herbicydy. 50 Koncern Monsanto twierdzi, że żywność modyfikowana jest odpowiedzią na potrzeby żywnościowe rosnącej populacji ludzkiej. Jednakże mając ponad 40 milionów hektarów upraw roślin modyfikowanych genetycznie, nie uczynił on jak dotąd nic na rzecz zmniejszenia głodu na świecie. Żywności może być więcej, ale jest ona niedostępna dla najuboższych mieszkańców naszego globu. W rzeczywistości, duża część dodatkowo wyprodukowanej żywności jest używana jako pasza przy produkcji mięsa dla mieszkańców krajów rozwiniętych. 51 Szczególnie krytycznie należy ocenić technologię ograniczania rozprzestrzeniania się GMO - tzw. samobójcze nasiona (nasiona nie zdolne do reprodukcji), która niesie ze sobą poważne ryzyko dla zaopatrzenia w żywność; stawia rolników w sytuacji niemalże podległości feudalnej wobec sprzedawców nasion oraz przynosi korzyści jedynie ponadnarodowym korporacjom, które tę technologię promują. 52 Co więcej, genetycznie modyfikowane nasiona są sprzedawane wyłącznie w pakiecie wraz z odpowiednimi nawozami i środkami ochrony roślin. W przypadku większości drobnych rolników w krajach rozwijających się ciężar finansowy zakupu takich pakietów przewyższa posiadane środki, jak również dostępne kredyty. W konsekwencji, jeśli zmodyfikowane nasiona staną się normą, zostaną oni pozbawieni środków do życia. W 1980 roku Sąd Najwyższy USA zdecydował, że żywe produkty mogą być postrzegane jako wynalazki stworzone przez człowieka. 53 Refleksja ekologiczna w instytutach zakonnych W 2002 roku, Kongregacja Braci w Chrystusie (The Christian Brothers) podjęła nowe, radykalne kroki w zakresie samoidentyfikacji i określenia swojej misji. Zaczęli oni skupiać się na tym, co podpowiadało im serce. Określili to jako istotę bycia bratem i odkryli pasję budowania sprawiedliwości społecznej. Słyszeli tęskne wołanie Ziemi o uzdrowienie i odbudowę. Było to widoczne w sposób namacalny w procesie tworzenia Karty Ziemi, którą podpisali. Sprawiedliwość ekologiczna (Ecojustice) to dzieło Braci w Chrystusie oraz Sieci Edmunda Rice a, mające na celu wprowadzenie Karty Ziemi do swoich wspólnot i prowincji oraz życie w zgodzie z ekoduchowością. Więcej informacji na: TYDZIEŃ I LUB MIESIĄC I Modlitwa Zobacz Stworzenie nowymi oczami Wybierz do rozmyślania jeden z następujących fragmentów Pisma Świętego: Rdz 1-2,3; Iz 11,1-10; Ap 21,1-5. Zastanów się: co Cię skłania do dbałości o Ziemię? Co możesz zrobić by stąpać po niej delikatniej, tak jak to czynił Jezus? Klimat Zrób przegląd techniczny swojego samochodu by upewnić się, że działa w sposób najefektywniejszy. Bioróżnorodność Kupuj naturalne, niechemiczne czy ulegające biodegradacji płyny myjące i piorące. Unikaj pasty do zębów i antybakteryjnych mydeł zawierających Triclosan, który jest silnie toksyczny dla alg. Energia Podejmij wysiłek by nigdy nie zostawiać światła i ogrzewania w pokoju, którego nie używasz zwróć uwagę ile zaoszczędzisz w kolejnych rachunkach. Woda Bierz prysznic zamiast kąpieli. Na prysznic zużywasz około 25 litrów wody podczas gdy kąpiel pochłania ponad 80 litrów. Żywność Rozważ ograniczenie spożycia mięsa. Korzystaj częściej z dań jarskich. TYDZIEŃ II LUB MIESIĄC II CZĘŚĆ 3. - DZIAŁAĆ Modlitwa Bądź dobrym gospodarzem Bożego Stworzenia. Rozważaj jeden z następujących fragmentów Pisma Świętego: Rdz 9,9-17; Syr 18,13; Wj 23,10-11; Mdr 9,1-4. Klimat Jeśli planujesz podróż samolotem, kup tzw. carbon offset (równoważnik węglowy) od uczciwej organizacji, która przeznaczy pieniądze np. na rozwój odnawialnych źródeł energii w krajach rozwijających się albo na sadzenie drzew, które wchłoną obliczoną wyemitowaną ilość CO2. (Ludzie w krajach rozwijających się emitują średnio 10 mln ton CO2 rocznie.). Bioróżnorodność Dowiedz się nieco o miejscu w którym żyjesz: twoim bioregionie65. Zobacz jak wiele ga- 65. Opis bioregionu można znaleźć pod adresem:

15 CZĘŚĆ 1. - ZOBACZYĆ PYTANIA: 1. Jaki fakt lub zagadnienie uderzyło cię najbardziej w tej części publikacji? 2. Co czułeś, gdy czytałeś ten przegląd rzeczywistych problemów ekologicznych na świecie? 3. Zastanów się, które z wymienionych kwestii są według ciebie najważniejsze. Uzasadnij swój wybór. 4. W jakim obszarze Ty możesz podjąć działania samemu lub z innymi? 5. W której kwestii potrzebny jest lobbing w twoim kraju? 3CZĘŚĆ. 3: DZIAŁAĆ Bądź zmianą, którą pragniesz ujrzeć w świecie (Mahatma Gandhi). Każde działanie, indywidualne czy grupowe, ma wpływ na środowisko. Zużywamy zasoby naturalne, emitujemy zanieczyszczenia i produkujemy odpady. W tym rozdziale przedstawiamy liczne konkretne propozycje dla Ciebie i Twojej wspólnoty, by promować harmonijny stosunek do środowiska i zredukować wielkość Twojego ekologicznego odcisku stopy 63 Wszystkie lub niektóre z propozycji do każdego tematu spośród następujących: klimat, bioróżnorodność, energia, woda i żywność, mogą być wprowadzane przez 7 tygodni lub 7 miesięcy! 63 Zawarliśmy też kilka propozycji dla ludzi ubogich - zarówno tych żyjących w miastach, jak i na wsi. Zachęcamy Cię, byś spróbował kilku propozycji i namówił innych, by zrobili podobnie. Rozważ pomysł prostego projektu dla swojej wspólnoty opartego na tych pomysłach. Pamiętaj, by praktykować trzy R: reduce (redukuj), reuse (używaj wielokrotnie), recycle (oddawaj do przetworzenia). Wprowadzaj drobne zmiany do swojego zachowania i obserwuj co się dzieje. Niewielkie zmiany przyzwyczajeń pomogą Ci zmienić sposób postrzegania świata. 63. Ekologiczny odcisk stopy jest miarą ludzkich potrzeb w stosunku do ekosystemów. [Określa jaka powierzchnia jest konieczna do zaspokojenie naszych potrzeb. - przyp. tłum.] 64. To podejście zostało zainspirowane przez Donnachadh Mc Carthy s artykułem, Siedem dni do zazielenienia Twojego życia ( Seven Days to Green Your Life, ) Irish Independent, 21 sierpnia Rural Advancement Foundation International News release, Nasiona samobójstwa na szybkiej drodze ( Sucide Seeds on the Fast Track, ) 25 luty 2000, dostępne pod: 50. Paul Brown, Genetycznie modyfikowana soja cud staje się cierpka w Argentynie ( GM Soya miracle turns sour in Argentina, ) The Guardian, 16 kwietnia John Robbins, Czy genetycznie zmieniona żywność jest odpowiedzią na światowy głód? ( Are Genetically Altered Foods the Answer to World Hunger? ) Earth Island Institute, zima , Vol. 16, Nr Greenpeace International, Kanada zaaprobowała samobójcze nasiona Monsanto dokument z przecieku ujawnia zatajone plany ( Canada endorsing Monsanto Suicide Seeds leaked document reveals secret plans, ) 9 lutego 2005 w 53. Cytowane w: Mc Donagh, Patentowanie życia? Stop (Patenting Life? Stop), s.186 z Andrew Kimbrell, Sklep z ludzkim ciałem (The Human Body Shop), (San Francisco: Harper, 1993), s

16 CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Program studiów magisterskich w zakresie ekologii i religii Zgromadzenie misyjne św. Kolumbana w Irlandii promuje dwuletni program magisterskich studiów zaocznych w zakresie ekologii i religii na Uniwersytecie Walijskim w Lampeter. Część z proponowanych zajęć dotyczy związku pomiędzy wiarą a troską o przyrodę. Każdy z ośmiu modułów trwa dwa weekendy. Są to: nauka i religia, ekologia i ekonomia, sytuacja ekologiczna na naszej planecie i w kraju, ekologia i Biblia, ekologia i etyka, ekologia i ekofeminizm, ekologia i kosmologia oraz ekologia i teologia. Uczestnikami kursów są dorośli studenci z różnych środowisk. Więcej informacji można uzyskać kontaktując: 2CZĘŚĆ 2 - OSĄDZIĆ Przedstawione poniżej perspektywy: teologiczna, biblijna i etyczna, mają pomóc w ocenie, w jaki sposób osoby żyjące wiarą mogą najlepiej odpowiedzieć na kryzys ekologiczny. Dodatkowo, w załączniku została umieszczona krótka analiza dokonana z punktu widzenia dwóch paradygmatów: paradygmatu społecznego i nowego paradygmatu środowiskowegoww. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA ŚRODOWISKOWE Z PERSPEKTYWY TEOLOGICZNEJ Święta Trójca jest wspólnotą relacji. Możemy stwierdzić, że wszystko, co pochodzi od Trójcy Świętej, posiada naturalną skłonność do wchodzenia w relacje, jak gdyby zapisane to było w DNA. Ów system współzależności możemy przyrównać do koła. Całe stworzenie, które było, jest i będzie, posiada swoje źródło w Trójcy i ostatecznie osiągnie swą pełnię w sercu tej samej Trójcy. Wszystkie stworzenia, włączając w to człowieka i to w sposób szczególny, bowiem jest on imago Dei odzwierciedlają, choć niedoskonale, dynamikę relacji obecną w Bogu. Stworzenie jest cudowną pieśnią, którą Bóg w swej wolności pragnie wyśpiewać w całym ogromie wszechświata Ilia Delio OSF, Powrót do Franciszkańskiej doktryny Chrystusa ( Revisiting the Franciscan Doctrine of Christ, ) Theological Studies, Vol. 64, 2003, s

17 CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Zasada zanieczyszczający płaci : Dziś ważne jest, by każde państwo starało się promować politykę zrównoważonego rozwoju. Ta reguła jest zgodna z zasadą sprawiedliwego podziału dóbr. Zasada przezorności: Zasada ta obowiązuje w sytuacji, gdy bezczynność lub też określone działanie, z którym wiąże się wysoki poziom niepewności co do skutków, może zagrozić prawidłowemu funkcjonowaniu istot żyjących na Ziemi, obecnie lub w przyszłości. Koszty dla gospodarki narodowej: Nieodpowiedzialna etycznie jest odmowa podejmowania działań na rzecz ochrony ważnych ekosystemów, oparta na argumencie o wysokich kosztach dla narodowej lub światowej gospodarki. Potencjalne nowe technologie: W świetle negatywnego wpływu wywieranego na środowisko przez niektóre używane w przeszłości technologie, etycznie właściwe jest poddawanie krytycznej ocenie nowych rozwiązań przed ich zaakceptowaniem. PYTANIA: 1. Czy znasz przykłady zasad etycznych, których wpływają na debatę dotyczącą kwestii środowiskowych? 2. Które zasady etyczne powinny być najmocniej uwydatnione? 3. Czy twoim zdaniem Kościół przykłada należytą wagę do ochrony stworzenia? Czy jest to widoczne w waszym życiu religijnym? 4. W jaki konkretnie sposób twoja wspólnota działa na rzecz podniesienia świadomości ekologicznej? EKO-DUCHOWOŚĆ 62 Zastanów się nad charyzmatem i tradycją twojego zgromadzenia. 1. Co możecie zaoferować w obliczu problemów środowiskowych? 2. W jaki sposób możecie pomóc innym w budowaniu lepszej relacji z przyrodą i całym kosmosem? CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Współczesne wyzwania środowiskowe są istotne z punktu widzenia wiary tak samo, jak nauka, polityka czy ekonomia. Naszym największym wyzwaniem jest zmiana sposobu myślenia, prowadząca do ukształtowania nowego stosunku do świata. Jan Paweł II nazywa to ekologicznym nawróceniem.55 Jako że chrześcijanie są wezwani do bycia prorokami, potrzebujemy nowej kosmologii. Musimy na nowo odkryć wartość i świętość świata stworzonego jako Bożego objawienia. Trzeba, by każdy człowiek postrzegał siebie jako integralną i ważną część stworzenia, powiązaną z innymi i współzależną, respektując przy tym naturę wszystkich stworzeń i dążąc do zbudowania koinonii, a więc ziemskiej wspólnoty, nie tylko między ludźmi, ale między wszystkimi stworzeniami. Budzi to nadzieję, że ludzkość nie pozostanie w izolacji od ziemskiej wspólnoty. Ziemia przestanie być tłem, a stanie się kontekstem. Ekonomia ludzka może funkcjonować perspektywicznie tylko w obrębie ekonomii ziemskiej, edukacja może być skuteczna tylko wtedy, gdy uczymy się od Ziemi, a ludzka duchowość może istnieć tylko wówczas, gdy istnieje duchowość Ziemi. Ma to wpływ na nasz indywidualny i zbiorowy styl życia. Ludzie wiary powinni dawać przykład, wzrastając w duchu niezależności tak, by właściwe relacje z nieszczęsną ludzkością i z nieszczęsnym stworzeniem mogły zostać odbudowane. Rozpatrując kwestie środowiskowe, szybko dostrzegamy, że przyroda nie należy do człowieka, ale ma swój własny wewnętrzny porządek, który należy respektować. Co więcej, przyroda winna być postrzegana jako całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane i nie da się łatwo wydzielić, odseparować i wywyższyć jednego spośród nich. W zrozumieniu tego pomaga nam teologia stworzenia. Choć człowiek niewątpliwie odgrywa szczególną rolę w stworzeniu, świat nie należy do niego. Jako stworzenie należy on do Boga, co winniśmy respektować. Co więcej, teologia wskazuje na stworzenie jako na całościowy zbiór współzależnych od siebie stworzeń, żyjących we wspólnej historii, w której dzisiejsze wydarzenia mogą mieć nieodwracalny wpływ na przyszłą sytuację. Trudno zaprzeczyć temu, że my, ludzie, wraz z tworzonymi przez nas społecznościami, zajmujemy wśród stworzeń miejsce szczególne, zwłaszcza w obliczu faktu, że jesteśmy w stanie zakłócić w śmiertelnie niebezpieczny sposób funkcjonowanie świata, w którym żyjemy. Mamy w swych rękach potężną moc, ale nie zawsze potrafimy ją właściwie wykorzystać. Rozważając opowieść o upadku człowieka i wygnaniu z raju możemy zapytać: czy wykorzystujemy nasze możliwości dla dobra całego stworzenia, czy też staramy się podporządkować je naszej woli i potrzebom? Czy zatem możemy uwolnić się ze struktur służących zniewoleniu i eksploatacji, jeżeli struktury te zabezpieczają nasz styl życia i nasze oczekiwania? TTeologowie zwracają w tym miejscu uwagę na znaczenie Wcielenia. Teologia podkreśla nie tylko fakt, że Stwórca ma udział w życiu stworzenia, ale także wezwanie do naśladowania Jezusa Chrystusa poprzez bycie, a nade wszystko coraz pełniejsze stawanie się istotami ludzkimi, stworzeniami będącymi dziełem Bożym tak, jak wszystkie byty żyjące i sama Ziemia. Wcielenie oznacza współczujące zaangażowanie, wchodzenie w komunię z ofiarami oraz pracę na rzecz odbudowy wspólnoty pomiędzy stworzeniami w świecie. 62. Każdy instytut religijny jest zaproszony do napisania działu o integralności Stworzenia z perspektywy swojej tradycji i charyzmatu Papież Jan Paweł II, Przemówienie na Audiencji Generalnej, 17 stycznia 2001, Catholic Conservation Center, opublikowane też w L Observatore Romano, 24 stycznia 2001, s

18 CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Mamy w ręku narzędzia, które mogą pomóc naszej wyobraźni i wysiłkom na rzecz współpracy. To liturgia i sakramenty, urzeczywistniające wizję, którą się karmimy. Podczas chrztu celebrujemy naszą przynależność do stworzenia. Bierzmowanie wprowadza nas w rzeczywistość dojrzewania i wskazuje na potrzebę wspólnej pracy. Kapłaństwo, w szerokim rozumieniu tego słowa, zaprasza nas do wzięcia odpowiedzialności za całe stworzenie. Małżeństwo pogłębia twórczą bliskość właściwą wszystkim dziełom stworzenia. W Eucharystii świętujemy bycie wspólnotą, budując porozumienie z biednymi i wykluczonymi. Sakrament pojednania i pokuty stanowi zachętę do pracy nad słabościami, błędami i grzechami. W sakramencie chorych pochylamy się nad tymi, którzy cierpią, nad słabymi i chorymi? Mamy w ręku narzędzia, które mogą pomóc naszej wyobraźni i wysiłkom na rzecz współpracy. To liturgia i sakramenty, urzeczywistniające wizję, którą się karmimy. Podczas chrztu celebrujemy naszą przynależność do stworzenia. Bierzmowanie wprowadza nas w rzeczywistość dojrzewania i wskazuje na potrzebę wspólnej pracy. Kapłaństwo, w szerokim rozumieniu tego słowa, zaprasza nas do wzięcia odpowiedzialności za całe stworzenie. Małżeństwo pogłębia twórczą bliskość właściwą wszystkim dziełom stworzenia. W Eucharystii świętujemy bycie wspólnotą, budując porozumienie z biednymi i wykluczonymi. Sakrament pojednania i pokuty stanowi zachętę do pracy nad słabościami, błędami i grzechami. W sakramencie chorych pochylamy się nad tymi, którzy cierpią, nad słabymi i chorymi. TTeologowie starają się przywrócić sens pojęciu stworzenie w obliczu obecnych wyzwań środowiskowych. To tradycyjne sformułowanie nabiera dziś nowego znaczenia i otwiera drogę do lepszego zrozumienia wiary i zaangażowania w sprawy tego świata. W ostatnich deklaracjach Stolica Apostolska zwraca uwagę na odpowiedzialność za świat stworzeń. Wyrażenie to może zostać odniesione do odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń, w kontekście kryzysu ekologicznego, stanowiącej najistotniejszy aspekt zrównoważonego rozwoju. W tym miejscu pojawia się wyzwanie do przejścia od działań reaktywnych w kierunku aktywnych. Musimy nauczyć się planować i kształtować nasze życie w taki sposób, by brać pod uwagę życie ludzi i całej planety w przyszłości. Czyż to nie idea komunii świętych znakomicie wyraża solidarność z całym stworzeniem, która przekracza świat tu i teraz? PYTANIA: 1. Jak wyobrażasz sobie Królestwo Boże i jakie przeszkody pojawiają się, gdy starasz się je realizować? 2. Czy możesz zaproponować sposób celebracji sakramentów uwzględniający perspektywę ekologiczną? 3. Na jaką koncepcję teologiczną pragniesz zwrócić uwagę lub odkryć na nowo w kontekście problemów środowiskowych? 4. Jak konkretnie odpowiadasz na powołanie do bycia stworzeniem Bożym, szczególnie w obliczu kryzysu ekologicznego? zami przyrody. 57 Filozofowie tacy, jak Thomas Hobbes, John Locke czy Jeremy Bentham zastąpili średniowieczną organiczną wizję świata mechanicystycznym spojrzeniem na świat przyrody i kierujące nim prawa. Dziś jednakże, dzięki pracy współczesnych uczonych, rozwijana jest nowa kosmologia. Wiemy, że wszechświat istnieje od około 14 miliardów lat. Wiemy również, że życie na Ziemi pojawiło się ponad 3 miliardy lat temu, a także, że w pełni ukształtowane ekosystemy istniały już w dolnym karbonie, 300 milionów lat przed pojawieniem się człowieka na naszej planecie. Powtarzając za Księgą Wyjścia, Bóg musiał uważać ten świat za dobry. Ważne jest, aby właściwe ramy etyczne opierały się na współczesnym rozumieniu relacji między człowiekiem a resztą świata przyrody. Podstawy etyczne CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Australijski teolog Denis Edwards przyczynił się do pogłębienia perspektywy etycznej. 58 Zwraca on uwagę, że u podstaw chrześcijańskiej praktyki etycznej leży zrozumienie, że stworzenia posiadają wartości etyczne niezależnie od ich użyteczności dla człowieka. Jak głosi, ptaki, rośliny, lasy, góry i galaktyki mają wartość samą w sobie, ponieważ istnieją i trwają dzięki Boskiej Komunii Osób, a także stanowią wyraz Bożej Mądrości. 59 Myśl tę kontynuuje mówiąc, że chrześcijańska praktyka ekologiczna dostrzega współzależność żywych stworzeń i nadaje szczególną wagę etyczną wspólnotom istot żywych, począwszy od lokalnych ekosystemów po całość życia na Ziemi. 60 Edwards wierzy ponadto, że nie ma sprzeczności pomiędzy afirmacją wewnętrznej wartości wszystkich stworzeń i respektowaniem godności każdej osoby ludzkiej. Nie oznacza to, że wszystkie stworzenia mają taką samą wartość. Zdaje on sobie sprawę, że wybory moralne muszą być dokonywane między sprzecznymi interesami, włączając w to ludzi w relacji do pozostałych stworzeń. Uważa, że są momenty - na przykład wówczas, gdy gatunki są zagrożone wyginięciem - kiedy ludzkie potrzeby powinny zajmować drugie miejsce w stosunku do potrzeb całej wspólnoty żywych istot. 61 Istnieje pilna potrzeba zwiększenia ilości badań w tej dziedzinie, a osoby duchowne są w pozycji uprzywilejowanej do tego, by uczestniczyć w takich badaniach. Istotne Zasady Etyczne, które powinny być wzięte pod uwagę, szczególnie w świetle zmian klimatycznych: Odpowiedzialność za szkody: Bogate narody, które wyrządzają większość szkód w środowisku naturalnym, są moralnie zobowiązane do uwzględnienia interesów przyszłych pokoleń oraz innych stworzeń. 57. Stephen Mason, Historia nauki (A History of the Sciences) (New York: Collier Books, 1962), s Denis Edwards, Ekologia w sercu wiary (Ecology at the Heart of Faith) (Maryknoll, N.Y.: Orbis Books, 2006). 59. Denis Edwards, Jezus - Mądrość Boga (Jesus the Wisdom of God) (Maryknoll, N.Y.: Orbis Books, 1995) s Ibid. s Ibid. s

19 CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ PYTANIA: 1. Jaki jest twój ulubiony fragment Pisma Świętego mówiący o stworzeniu? Jakie wyzwania dla twojego stylu życia w nim odnajdujesz? 2. Jakim mitem lub filozofią kierujesz się obecnie w życiu? 3. Czy nasza tradycja biblijna może pomóc nam w ponownym złączeniu ze stworzeniem? 4. Jakie źródła zarekomendowałbyś przyjaciołom, aby pogłębili swoją wiedzę biblijną odnośnie stworzenia? S. Babaine Deus Venerato, ze Zgromadzenia Sióstr Misjonarek Afryki z Ugandy, działa na rzecz przywrócenia walorów mokradeł znajdujących się w jej rodzinnej wiosce. Działanie na rzecz ochrony środowiska jest jej pasją. Wyszkoliła już trzech doradców w sprawach ekologii. Stara się również nawiązać kontakt z instytucjami edukacyjnymi, aby podjąć wspólną refleksję na temat zagadnień dotyczących zarządzania środowiskiem i zrównoważonego rozwoju. Wierzy ona, że rozwój i pokój na świecie zależą od tego, w jaki sposób współżyjemy z przyrodą oraz czy właściwie rozdzielamy zasoby dla wspólnego dobra. Wzywa zatem wszystkich, by byli partnerami na rzecz ochrony środowiska ETYKA W KONTEKŚCIE KRYZYSU EKOLOGICZNEGO W dyskusji na temat aktualnych problemów ekologicznych, począwszy od wymierania gatunków po zmiany klimatyczne, zasadnicze znaczenie ma tworzenie odpowiednich norm etycznych. Wymaga to odejścia od silnie antropocentrycznego spojrzenia, które dominowało w etyce i tradycji w zachodnim kręgu kulturowym od niemal dwóch tysięcy lat. Etyka antropocentryczna Arystoteles, którego wpływ na zachodni sposób myślenia był ogromny, utrzymywał, że ponieważ natura nie tworzy nic bez celu, musi być tak, że natura tworzy zwierzęta i rośliny na użytek człowieka 56 Pogląd mówiący o tym, że zwierzęta i rośliny zostały stworzone dla człowieka czy to przez Boga, czy przez naturalne procesy determinował zachodni stosunek człowieka do pozostałych stworzeń przez wiele wieków. Pogląd Arystotelesa podzielał św. Tomasz z Akwinu. Przepaść między człowiekiem a resztą stworzenia była dodatkowo pogłębiana przez naukowców, którzy ukształtowali nowoczesny sposób postrzegania świata. Kartezjusz na przykład uważał, że celem nauki i technologii jest uczynienie ludzi panami i posiadac- FRANCISZKAŃSKI EKO-PROJEKT W INDONEZJI W 2002 roku franciszkanie założyli Eco-pastoral Center we Flores w Indonezji. Działa w nim piętnastu instruktorów, którzy wspierają około tysiąca rolników w działaniach na rzecz poprawy warunków ich życia oraz podnoszą świadomość ekologiczną wśród młodzieży. Najważniejsze projekty realizowane przez centrum dotyczą: - nauki rolników zasad ekologicznego rolnictwa i zootechniki oraz włączenia tych zagadnień do programów szkolnych (w 20 szkołach); - zarządzania zasobami wodnymi i leśnymi; - wzmocnienie pozycji kobiet-rolników. Centrum współpracuje z rolnikami, lokalnymi samorządami, organizacjami pozarządowymi, liderami lokalnych społeczności oraz lokalnymi kościołami i przywódcami religijnymi. EKOLOGIA W PIŚMIE ŚWIĘTYM Jako chrześcijanie uczymy się, że istnieje związek między naszą wiarą a sposobem, w jaki traktujemy nasz dom, Ziemię. Faktycznie, związek ten istnieje już na poziomie etymologii słowa religia. Wywodzi się ono od łacińskiego czasownika religare, co oznacza związać, złączyć. Dla starożytnych Rzymian, jak się wydaje, w pojęciu religio kryło się zobowiązanie, nie zaś poczucie obowiązku moralnego, jak powiedzielibyśmy dzisiaj. Myślenie o wierze jako o przywiązaniu nas lub też związaniu w jakiś sposób, nie wydaje się zbyt atrakcyjne. Jednakże ta starożytna metafora może być dla nas cennym źródłem inspiracji, zwłaszcza, gdy chcemy spojrzeć z perspektywy wiary na największe wyzwanie, przed jakim stoi obecnie ludzkość, czyli fakt, że przyszłość rodzaju ludzkiego jest zagrożona. Stopniowo dostrzegamy, jak bardzo potrzebujemy dziś na nowo odkryć jedność i wzajemne powiązanie wszystkich żyjących istot na naszej planecie, a w szczególności związek, jaki mamy z Ziemią, która jest naszym domem. Zauważamy, jak mówił ekolog John Muir, że jeśli wpłyniemy na jeden element przyrody, odkryjemy, że jest on połączony z całą resztą. Uczymy się, że jeśli nie będziemy respektować tej prawdy, nasza zdolność do przetrwania może być zagrożona. Niszczona przez nas przyroda protestuje, co powoduje, że w końcu zaczynamy słyszeć płacz Ziemi. Brazylijski teolog Leonardo Boff pomaga nam połączyć to wszystko z wiarą. Opisuje on mit w krajach rozwiniętych jako logikę, która niszczy Ziemię i ograbia ją z bogactw, nie wykazując żadnej solidarności z resztą ludzkości i przyszłymi pokoleniami. Według Boffa, logika ta narusza delikatną równowagę w świecie, budowaną z wielką mądrością przez naturę przez 15 miliardów lat. Mówiąc i pisząc w swym rodzimym języku, czyli po portugalsku, Boff wzywa wielokrotnie do re-ligação, czyli ponownego połączenia, używając gry słów, bowiem bardzo podobny wyraz religião oznacza religię. 56. Arystoteles, Polityka, s

20 CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Czy zatem nasza religia może uzdolnić nas do realizacji trudnego dzieła ponownego złączenia z naturą? Pismo Święte zachęca, byśmy dostrzegali powiązania pomiędzy naszą wiarą a wszystkim co czynimy na rzecz Ziemi, także gdy są to drobne działania, takie jak recykling, jazda na rowerze (zamiast samochodu), uczestnictwo w inicjatywach prośrodowiskowych czy też niepozostawianie po sobie śmieci. Jest wiele znaczących, choć nieraz drobnych kroków, które możemy podjąć, aby włączyć się w budowanie przyszłości pełnej nadziei, której - jak wierzymy - Bóg pragnie dla stworzenia, a która prowadzi do zlikwidowania przepaści pomiędzy człowiekiem a światem, który jest jego domem. Słowa Pisma Świętego mogą także podważyć nasz system wartości, stawiając pytanie o to, jakimi wartościami bądź filozofią tak naprawdę kierujemy się w życiu. Czy jest to mit o niewyczerpalnych zasobach i możliwościach technik manipulacji przyrodą dla osiągnięcia krótkoterminowych korzyści przez tych, których na to stać? A może to inny mit? Czy możemy znaleźć sposób, w jaki nasze judeochrześcijańskie dziedzictwo może wspomóc nas w zmianie paradygmatu, od której, jak mówią ekolodzy, zależy przyszłość rodzaju ludzkiego? Wiele na ten temat mówią fragmenty Pisma Świętego z Księgi Izajasza 40, Jest to tekst autorstwa proroka żyjącego w VI wieku przed Chrystusem. Wyobraża on sobie Boga Ojca jako twórcę ogrodu, którym jest świat. Bóg najpierw przygotowuje projekt. Potem waży poszczególne miary ziemi. Wsypuje ziemię do worka, by następnie stworzyć z niej takie elementy, jak wyspy i góry. Nabiera dłońmi wodę, by utworzyć elementy wodne, takie jak stawy i jeziora. Odmierza palcami wymiary wielkiej altany, baldachimu nieba, i obserwuje jak rozświetlają go światła ogrodu niezliczone mnóstwo gwiazd, które będą świecić po kolei każdego wieczoru. Bóg wzywa je po imieniu. W całym tym obrazie, Bóg zdaje się być niewyobrażalnie potężny. Im bardziej damy się unieść poetyckiej sile tej wizji, tym wyraźniej dostrzeżemy naszą małość. Z pełnym przekonaniem i z pewnym poczuciem humoru, prorok wskazuje na to, że z perspektywy Boga, my, ludzie jesteśmy mali jak szarańcza! Podobnie jak w przypadku innych biblijnych metafor, to porównanie, które ma zbawienne działanie i uświadamia nam, ludziom, nasze rozmiary, zostaje zrównoważone przez inną metaforę, która przynosi efekt odwrotny, bowiem wynosi nas na szczyt ziemskiej suwerenności. Autor Psalmu 8, spoglądając na nocne niebo, przepełniony podziwem dla jego ogromu i piękna, doświadcza efektu szarańczy. Pisze: Gdy patrzę na Twe niebo, dzieło Twych palców, księżyc i gwiazdy, któreś Ty utwierdził: czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, i czym syn człowieczy, że się nim zajmujesz? CZĘŚĆ 2. - OSĄDZIĆ Dla psalmisty jest jednak oczywiste, że stworzenie w całej swej tajemniczości, złożoności i bogactwie ma służyć człowiekowi, zapewniając mu wszystko, co potrzebne do życia. Dlatego kontynuuje swą modlitwę słowami: Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich, chwałą i czcią go uwieńczyłeś. Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich; złożyłeś wszystko pod jego stopy: owce i bydło wszelakie, a nadto i polne stada, ptactwo powietrzne oraz ryby morskie... Bóg więc upoważnia człowieka do panowania na Ziemi, czy też, jak to było w dawniejszych tłumaczeniach, daje mu władzę nad Ziemią. Było to niezgodne z kulturą starożytnego Bliskiego Wschodu, gdzie ziemia była czczona jako bóstwo. Niemniej jednak, wielu ludzi dziś postrzega ten mandat do dominacji jako pierwotne źródło negatywnego wpływu na środowisko i obecnych problemów ekologicznych. Jednakże, gdy przyjrzymy się, jak Pismo Święte definiuje panowanie nad Ziemią z Bożej woli, otrzymujemy zgoła inny obraz. Przede wszystkim, człowiek ma władzę nad dziełami rąk Twoich (Ps 8, 7a), czyli Bożych. Biblia nie pozwala ludziom zapomnieć, że Ziemia jest dziełem Boga i tak naprawdę jego własnością. Człowiek jest za nią odpowiedzialny tylko czasowo, z mandatu Bożego. Z władzą tą wiąże się poczucie sprawiedliwości, które Bóg nam daje i którego od nas oczekuje. Oznacza ono godziwe postępowanie względem najsłabszych, obronę ubogich, dostrzeganie trudnej sytuacji tych, za którymi nikt się nie wstawia, oraz opiekę nad tymi, o których nikt się nie troszczy. Wszystko to zawarte jest w Psalmie 72, w programie rządów idealnego króla Izraela. Biblia rozszerza więc symbolikę władzy królewskiej na relację całego rodzaju ludzkiego do przyrody. Musimy zatem włączyć wszystkie istoty żyjące na Ziemi do grona tych, których drogocenne życie jesteśmy jako ludzie zobowiązani chronić przed wszelką przemocą. Rozdział 40. Księgi Izajasza i Psalm 8, czytane w kontekście Psalmu 72, to tylko drobne przykłady tego, jak Pismo Święte może nas inspirować do myślenia nad złożoną siecią niewidzialnych powiązań, które łączą ze sobą wszystkie stworzenia oraz utrzymują w nas solidarność ze światem przyrody i łączą całe stworzenie ze Źródłem Miłości. MM 20 21

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY YOUTH 4 EARTH MŁODZI DLA ŚWIATA Projekt współfinansowany z funduszy Unii Europejskiej i Miasta Częstochowy WARSZTATY OPEN BOOK AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY MIESZKANIEC domu, miejscowości, kraju, kontynentu,

Bardziej szczegółowo

Czym jest rozwój zrównowaŝony

Czym jest rozwój zrównowaŝony Rozwój zrównowaŝony Millenimacje Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej pomocy zagranicznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w 2010 r. www.polskapomoc.gov.pl Czym jest rozwój zrównowaŝony

Bardziej szczegółowo

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą DLA TRWAŁOŚCI ŻYCIA Znaczenie różnorodność biologicznej dla dobrostanu ludzkości Anna Kalinowska Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym i Zrównoważonym

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU:

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU: SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU WARSZTATY DLA NAUCZYCIELI PRZEDSIĘBIORCZOŚCI 31 stycznia 2012 r. dr Justyna Szumniak-Samolej Samolej mgr Maria Roszkowska-Śliż 6. BIZNES A ŚRODOWISKO PODSTAWOWE ZAŁOŻENIE

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze 1 Kwartalnik Ekologiczny Powstaje przy udziale uczniów : KOŁA PRZYRODNICZEGO KOŁA EKOLOGICZNEGO Pod

Bardziej szczegółowo

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE Bioenergia w krajach Europy Centralnej, uprawy energetyczne. Dr Hanna Bartoszewicz-Burczy, Instytut Energetyki 23 kwietnia 2015 r., SGGW 1. Źródła

Bardziej szczegółowo

Część I Zmiany klimatu

Część I Zmiany klimatu Część I Zmiany klimatu 1. Nazwij kontynenty i oceany 2. Najciemniejsze kraje są najbardziej rozwinięte, nowoczesne 3. Najjaśniejsze najmniej rozwinięte czyli najbiedniejsze, 2014_UN_Human_Development_Report

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Wspólnota Ziemska: W Chrystusie. POPRZEZ INTEGRALNOŚĆ STWORZENIA do. Sprawiedliwości i Pokoju dla WSZYSTKICH

Wspólnota Ziemska: W Chrystusie. POPRZEZ INTEGRALNOŚĆ STWORZENIA do. Sprawiedliwości i Pokoju dla WSZYSTKICH Wspólnota Ziemska: W Chrystusie POPRZEZ INTEGRALNOŚĆ STWORZENIA do Sprawiedliwości i Pokoju dla WSZYSTKICH Materiał edukacyjny przygotowany w Rzymie przez międzyzakonną grupę ekologiczną Working group

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN GLOBAL PLAN OF ACTION FOR ANIMAL GENETIC RESOURCES and the INTERLAKEN DECLARATION przyjęte przez Międzynarodową

Bardziej szczegółowo

Początki początków - maj br.

Początki początków - maj br. Dotychczasowe doświadczenia w zakresie egzekwowania i ujmowania zagadnień klimatycznych w składanych dokumentach na etapie ooś w województwie kujawsko - pomorskim Rdoś Bydgoszcz Początki początków - maj

Bardziej szczegółowo

mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko

mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko Prawda czy fałsz? Jako użytkownicy papieru możemy mieć trudności ze wskazaniem, co jest prawdą w odniesieniu do wpływu papieru na środowisko naturalne.

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Wody 2011

Światowy Dzień Wody 2011 Światowy Dzień Wody 2011 Woda dla miast 22 marca został ogłoszony Światowym Dniem Wody. Co roku organizacje walczące z brakiem dostępu do wody starają się przekonać każdego także Ciebie! że poprzez swoje

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Krajowe Konsultacje Slide 1 Cele ogólne i działania Konsultacje wodne, będące częścią tematycznych konsultacji, mających na celu osiągniecie Celów Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW

WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW 3 / ZAPEWNIENIE NISKOWĘGLOWEJ PRZYSZŁOŚCI Europa zobowiązała się do obniżenia globalnego wzrostu temperatury do 2 C. Oczekuje się, że poniżej tego poziomu uda się uniknąć

Bardziej szczegółowo

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze dziedzictwo przyrodnicze: strategia różnorodności biologicznej

Bardziej szczegółowo

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb.

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Ryby mają głos! w w w. k l u b g a j a. p l fot. www.dos-bertie-winkel.com Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Klub Gaja to jedna z najstarszych

Bardziej szczegółowo

Jak uchronić pola przed GMO

Jak uchronić pola przed GMO Jak uchronić pola przed GMO Przeczytaj ten apel, aby wiedzieć dlaczego to takie ważne. Badania naukowe o szkodliwości GMO spowodowały, że już 10 krajów Europy i wiele na świecie zakazało upraw takich roślin.

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie energii, czyli chronimy klimat naszej Planety

Oszczędzanie energii, czyli chronimy klimat naszej Planety Oszczędzanie energii, czyli chronimy klimat naszej Planety Jakie mogą być skutki zbyt dużego zużycia energii? Zużycie energii jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na zmianę klimatyczną.

Bardziej szczegółowo

Organizmy modyfikowane genetycznie

Organizmy modyfikowane genetycznie Organizmy modyfikowane genetycznie C o to jest G M O? Organizmy Modyfikowane Genetycznie GMO (z ang. Genetically Modified Organism) - Organizmy Transgeniczne - są to organizmy, które zawierają w swoim

Bardziej szczegółowo

Energia elektryczna. Karta produktu w ramach zielonych zamówień publicznych (GPP) 1 Zakres zastosowania

Energia elektryczna. Karta produktu w ramach zielonych zamówień publicznych (GPP) 1 Zakres zastosowania Energia elektryczna Karta produktu w ramach zielonych zamówień publicznych (GPP) Niniejsza karta produktu stanowi część zestawu narzędzi szkoleniowych Komisji Europejskiej w zakresie GPP, który można pobrać

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

Happy Home Wallet. Jak oszczędzać zasoby? Praktyczny poradnik

Happy Home Wallet. Jak oszczędzać zasoby? Praktyczny poradnik Jak oszczędzać zasoby? Praktyczny poradnik 1 Wstęp... 3 Jak zmienić własne zachowania konsumenckie?. 5 Jak oszczędzać zasoby codziennego użytku: woda... 8 Jak oszczędzać zasoby codziennego użytku: energia...

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ EDUKACJA EKOLOGICZNA NA LEKCJACH BIOLOGII i GODZINIE WYCHOWAWCZEJ W KLASACH I i II TECHNIKUM i LICEUM ZAKRES PODSTAWOWY. 1.TREŚCI Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ: Podstawa

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie biomasy stałej w Europie

Wykorzystanie biomasy stałej w Europie Wykorzystanie biomasy stałej w Europie Rafał Pudełko POLSKIE Wykorzystanie biomasy stałej w Europie PLAN PREZENTACJI: Aktualne dane statystyczne Pierwsze pomysły dot. energetycznego wykorzystania biomasy

Bardziej szczegółowo

Badania opinii publicznej dotyczące oszczędzania energii

Badania opinii publicznej dotyczące oszczędzania energii Badania opinii publicznej dotyczące oszczędzania energii dla Ministerstwa Środowiska 1975 Problemy zagrożenia i ochrony środowiska naturalnego w opinii publicznej Pozytywne oceny środowiska naturalnego

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Ogarniamy prąd, żeby nie ogarnęła nas ciemność TŁO

Ogarniamy prąd, żeby nie ogarnęła nas ciemność TŁO Gminazjum 67 maj 2014 Ogarniamy prąd, żeby nie ogarnęła nas ciemność TŁO 1. Jakie możliwości daje nam 3Rewolucja Przemysłowa? 2. Jaka jest rola sieci społecznościowych? 3. Jak to robią inni? 4. Jaki jest

Bardziej szczegółowo

Eltis+najważniejszy portal internetowy dotyczący mobilności w Europie

Eltis+najważniejszy portal internetowy dotyczący mobilności w Europie Współorganizator Warszawa, 28 maja 2012 Polityka klimatyczna a zrównoważony transport w miastach Andrzej Rajkiewicz, Edmund Wach Eltis+najważniejszy portal internetowy dotyczący mobilności w Europie Podstawy

Bardziej szczegółowo

KERYGMAT. Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia

KERYGMAT. Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia KERYGMAT Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia 1. BOŻA MIŁOŚĆ Ukochałem cię odwieczną miłością Bóg kocha cię osobiście. Bóg kocha właśnie ciebie, ponieważ jest TWOIM Ojcem. Iz 43, 1 Ja i Ty

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Scenariusz zajęć dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Scenariusz zajęć dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Temat: Niekonwencjonalne źródła energii, bezpieczeństwo energetyczne Czas: 45 minut (godzina lekcyjna) Przedmiot: Lekcja biologii lub

Bardziej szczegółowo

Podarujmy naszym dzieciom. czysty świat

Podarujmy naszym dzieciom. czysty świat Podarujmy naszym dzieciom czysty świat MINIMALIZACJA ODPADÓW EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE SUROWCÓW ZRÓWNOWAŻONA GOSPO- DARKA ZASOBAMI LEŚNYMI OGRANICZANIE EMISJI DWUTLENKU WĘGLA TROSKA O DOBRO SPOŁECZNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Planowane regulacje prawne dotyczące wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych, ze szczególnym uwzględnieniem mikro i małych instalacji

Planowane regulacje prawne dotyczące wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych, ze szczególnym uwzględnieniem mikro i małych instalacji Planowane regulacje prawne dotyczące wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych, ze szczególnym uwzględnieniem mikro i małych instalacji Kielce, dn. 7 marca 2014 r. 2 Wzywania stojące przed polską energetyką

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Bożena Ewa Matusiak UŁ REC 2013 2013-11-24 REC 2013 Nałęczów 1 Agenda 1 2 3 Wprowadzenie Model prosumenta i model ESCO Ciepło rozproszone a budownictwo

Bardziej szczegółowo

Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej

Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej Wzywania stojące przed polską energetyką w świetle Polityki energetycznej Polski do 2030 roku Wysokie zapotrzebowanie na energię dla rozwijającej

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

DBAMY O CIEBIE DBAMY O ŚWIAT

DBAMY O CIEBIE DBAMY O ŚWIAT DBAMY O CIEBIE DBAMY O ŚWIAT ZAANGAŻOWANIE DLA ŚRODOWISKA Woda jest jednym z najcenniejszych zasobów Ziemi i jednocześnie naszym głównym produktem. Dlatego jesteśmy wysoce świadomi tego, jak ważna jest

Bardziej szczegółowo

System handlu uprawnieniami CO 2 oraz system rozliczania emisji SO 2 i NO x do roku 2020 dla wytwórców energii elektrycznej i ciepła

System handlu uprawnieniami CO 2 oraz system rozliczania emisji SO 2 i NO x do roku 2020 dla wytwórców energii elektrycznej i ciepła Konferencja Przyszłość systemu handlu uprawnieniami CO 2 a poziom kosztów osieroconych Warszawa, 18 października 2011 System handlu uprawnieniami CO 2 oraz system rozliczania emisji SO 2 i NO x do roku

Bardziej szczegółowo

Nie podgrzewaj atmosfery! Zrób coś dla klimatu www.klimat.edu.pl

Nie podgrzewaj atmosfery! Zrób coś dla klimatu www.klimat.edu.pl Nie podgrzewaj atmosfery! Zrób coś dla klimatu www.klimat.edu.pl Zmiany klimatu spowodowane działalnością człowieka są faktem. Jeżeli radykalnie nie zmniejszymy ilości emitowanego dwutlenku węgla, temperatura

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Ciepła woda zasilana Słońcem, a dostarczana przez Apricus

Ciepła woda zasilana Słońcem, a dostarczana przez Apricus Ciepła woda zasilana Słońcem, a dostarczana przez Apricus Ogólne informacje Pozyskanie energii słonecznej Energia słoneczna docierając do powierzchni ziemi może w słoneczny, jasny dzień osiągnąć moc 1000W/m2.

Bardziej szczegółowo

Region płocki, Kujaw i Ziemi Kutnowskiej regionem świadomych ekologicznie

Region płocki, Kujaw i Ziemi Kutnowskiej regionem świadomych ekologicznie Region płocki, Kujaw i Ziemi Kutnowskiej regionem świadomych ekologicznie dr Maria Palińska 1 Cele projektu Zrozumienie zasady zrównoważonego rozwoju, wykształcenie wśród społeczeństwa pro-środowiskowych

Bardziej szczegółowo

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Emilia Bylicka Departament Zarządzania Zasobami Przyrody Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 14 października 2015 r. Warszawa

Bardziej szczegółowo

TEMAT: Przyczyny niedożywienia i głodu 16. 17. Przyczyny głodu:

TEMAT: Przyczyny niedożywienia i głodu 16. 17. Przyczyny głodu: TEMAT: Przyczyny niedożywienia i głodu 16. 17. Przyczyny głodu: gwałtowny wzrost liczby ludności świata; zacofanie cywilizacyjne; ubóstwo zwiększenie liczby ludności o dochodach 1,08 $ USA dziennie na

Bardziej szczegółowo

ZIELONA ENERGIA W POLSCE

ZIELONA ENERGIA W POLSCE ZIELONA ENERGIA W POLSCE Współczesny świat wymaga zmiany struktury wykorzystywanych źródeł energii pierwotnej. Wzrost popytu na surowce energetyczne, przy jednoczesnej rosnącej niestabilności warunków

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII

EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII Prezentacja J.M. Barroso, przewodniczącego Komisji Europejskiej, na szczyt Rady Europejskiej w dniu 4 lutego 2011 r. Spis treści 1 I. Dlaczego polityka energetyczna

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP SKLEP STACJONARNY I SPRZEDAŻ ONLINE Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży /

Bardziej szczegółowo

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad (1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód. (3) I rzekł Bóg: Niech stanie się światłość.

Bardziej szczegółowo

Skierniewice, 18.02.2015 r. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej

Skierniewice, 18.02.2015 r. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej Skierniewice, 18.02.2015 r. 1 Plan Gospodarki Niskoemisyjnej 2 Agenda spotkania 1. Czym jest Plan Gospodarki Niskoemisyjnej i w jakim celu się go tworzy? 2. Uwarunkowania krajowe i międzynarodowe 3. Szczególne

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY. 07.11.2013 r.

ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY. 07.11.2013 r. ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY 07.11.2013 r. Zamiast wprowadzenia podsumowanie OŹE Dlaczego? Przyczyny: filozoficzno etyczne naukowe

Bardziej szczegółowo

3. Uznanie wielofunkcyjności rolnictwa to klucz do naszego przetrwania

3. Uznanie wielofunkcyjności rolnictwa to klucz do naszego przetrwania Nadchodzące wyzwania nie pozwalają na dalsze odrywanie działalności rolniczej od jej podstawowej funkcji wytwarzania wystarczającej ilości zdrowej żywności w ramach systemu produkcji, który nie zużywa

Bardziej szczegółowo

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 1 Wymiary optymalizacji w układzie trójkąta energetycznego perspektywa makro Minimalizacja kosztów dostarczanej

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

Duński Plan Energetyczny. Koniec epoki kotłów gazowych i olejowych w Danii

Duński Plan Energetyczny. Koniec epoki kotłów gazowych i olejowych w Danii Duński Plan Energetyczny. Koniec epoki kotłów gazowych i olejowych w Danii W 2010 roku duńska Komisja ds. Zmian Klimatu stwierdziła, że realne jest uniezależnienie się od paliw kopalnych. Na tych danych

Bardziej szczegółowo

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 W zakresie polityki energetycznej Dania przykłada ogromną wagę do wspierania efektywności energetycznej na różnych etapach, począwszy od produkcji po konsumpcję,

Bardziej szczegółowo

Modele stref przemysłowych i mieszkalnych

Modele stref przemysłowych i mieszkalnych Modele stref przemysłowych i mieszkalnych Konferencja organizowana jest w ramach projektu : Opolska Strefa Zeroemisyjna model synergii przedsiębiorstw (POKL.08.02.01-16-032/11) Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015

Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015 Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015 Światowy Dzień Zdrowia obchodzony jest każdego roku 7 kwietnia, aby uczcić rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia w 1948 roku. Każdego roku wybierany jest

Bardziej szczegółowo

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim Marian Magdziarz WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE Powierzchnia 9.412 km² Ludność - 1.055,7 tys Stolica Opole ok. 130 tys. mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Piotr MAŁECKI. Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska. Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Piotr MAŁECKI. Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska. Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Piotr MAŁECKI Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1 PODATKI EKOLOGICZNE W POLSCE NA TLE INNYCH KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 2

Bardziej szczegółowo

MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT

MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT Komitet ds. Rolniczych Organizacji Zawodowych w UE (COPA) Główny Komitet Spółdzielczości Rolniczej w UE (COGECA) MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT WSTĘPNE WNIOSKI GRUPY ROBOCZEJ COPA/COGECA

Bardziej szczegółowo

Wątpliwe korzyści? Ekonomiczne aspekty polityki biopaliwowej UE. Kontekst. Kwiecień 2013

Wątpliwe korzyści? Ekonomiczne aspekty polityki biopaliwowej UE. Kontekst. Kwiecień 2013 Wątpliwe korzyści? Ekonomiczne aspekty polityki biopaliwowej UE Kwiecień 2013 Streszczenie opracowania Międzynarodowego Instytutu na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju Biopaliwa za jaką cenę? Przegląd kosztów

Bardziej szczegółowo

postawy mieszkańców woj. śląskiego wobec ekologii

postawy mieszkańców woj. śląskiego wobec ekologii postawy mieszkańców woj. śląskiego wobec ekologii wyniki badania sondażowego Katowice, styczeń 2013 www.bcmm.com.pl WSTĘP Metodologia badawcza: sondaż wśród mieszkańców województwa śląskiego, przeprowadzony

Bardziej szczegółowo

Globalne ocieplenie, mechanizm, symptomy w Polsce i na świecie

Globalne ocieplenie, mechanizm, symptomy w Polsce i na świecie Zmiany klimatyczne a rolnictwo w Polsce ocena zagrożeń i sposoby adaptacji Warszawa, 30.09.2009 r. Globalne ocieplenie, mechanizm, symptomy w Polsce i na świecie Jerzy Kozyra Instytut Uprawy Nawożenia

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w BOŚ Banku

Dobre praktyki w BOŚ Banku 7 grudnia 2012 r. Bank Ochrony Środowiska Grażyna Kasprzak ekspert ds. inżynierii środowiska Dobre praktyki w BOŚ Banku Zielone Biuro Zielone standardy w biznesie, Fundacja Partnerstwo dla Środowiska,

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Na zakupy ze ściągą o przewodniku Dobre Zakupy

Na zakupy ze ściągą o przewodniku Dobre Zakupy Na zakupy ze ściągą o przewodniku Dobre Zakupy Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć ogólnopolska organizacja pożytku publicznego zrzeszająca organizacje ekologiczne działające w 10 województwach w

Bardziej szczegółowo

Surowce energetyczne a energia odnawialna

Surowce energetyczne a energia odnawialna Surowce energetyczne a energia odnawialna Poznań 6 czerwca 2012 1 Energia = cywilizacja, dobrobyt Warszawa 11 maja 2012 Andrzej Szczęśniak Bezpieczeństwo energetyczne - wykład dla PISM 2 Surowce jako twarda

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz ZRÓWNOWA WNOWAŻONEGO ONEGO ROZWOJU. Szymon Szewrański

Edukacja na rzecz ZRÓWNOWA WNOWAŻONEGO ONEGO ROZWOJU. Szymon Szewrański Szymon Szewrański Edukacja na rzecz ZRÓWNOWA WNOWAŻONEGO ONEGO ROZWOJU 1968 Raporty Klubu Rzymskiego 1969 Człowiek i jego środowisko raport U Thanta brak relacji technika a ochrona środowiska wyniszczenie

Bardziej szczegółowo

Paneuropejskie wytyczne w sprawie zalesienia i ponownego zalesienia, uwzględniające w szczególności postanowienia UNFCCC

Paneuropejskie wytyczne w sprawie zalesienia i ponownego zalesienia, uwzględniające w szczególności postanowienia UNFCCC Paneuropejskie wytyczne w sprawie zalesienia i ponownego zalesienia, uwzględniające w szczególności postanowienia UNFCCC przyjęte przez Spotkaniu na Szczeblu Ekspertów MCPFE w dniu 12-13 listopada 2008

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP SKLEP INTERNETOWY/SPRZEDAŻ ONLINE Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży / sprzedaż

Bardziej szczegółowo

Otoczenie rynkowe. Otoczenie międzynarodowe. Grupa LOTOS w 2008 roku Otoczenie rynkowe

Otoczenie rynkowe. Otoczenie międzynarodowe. Grupa LOTOS w 2008 roku Otoczenie rynkowe Otoczenie międzynarodowe Globalne wskaźniki ekonomiczne pokazują, że rok 2008 był kolejnym okresem wzrostu gospodarczego. Jednak charakter tego wzrostu nie był jednolity - już na początku roku wystąpiły

Bardziej szczegółowo

Członkowie rodziny pracujący w gospodarstwie: założyciel i jego rodzina

Członkowie rodziny pracujący w gospodarstwie: założyciel i jego rodzina Wstęp: Na początku w gospodarstwie zajmowano się głównie produkcją wyrobów mleczarskich oraz działalnością w zakresie leśnictwa, np. sprzedażą drewna na opał. Aktualnie, po wdrożeniu idei wielofunkcyjności,

Bardziej szczegółowo

PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ

PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ CELE EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W zakres edukacji ekologicznej

Bardziej szczegółowo

16. CZY CUKIER I PALIWO MAJĄ WSPÓLNE OGNIWO?

16. CZY CUKIER I PALIWO MAJĄ WSPÓLNE OGNIWO? EDUKACJA GLOBALNA NA ZAJĘCIACH WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE W GIMNAZJUM, CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ 201 16. CZY CUKIER I PALIWO MAJĄ WSPÓLNE OGNIWO? AUTORKA: HALINA PAWŁOWSKA W trakcie lekcji młodzież będzie

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach Toruń, 22 kwietnia 2008 Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Zrównoważona polityka energetyczna Długotrwały rozwój przy utrzymaniu

Bardziej szczegółowo

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej Technik urządzeo i systemów Nauka trwa 4 lata, absolwent uzyskuje tytuł zawodowy: Technik urządzeń i systemów, wyposażony jest w wiedzę i umiejętności niezbędne do organizowania i wykonywania prac związanych

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy

Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy Konwent Burmistrzów i Wójtów Śląskiego Związku Gmin i Powiatów Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy Prof. Jerzy Buzek, Parlament Europejski Członek Komisji Przemysłu,

Bardziej szczegółowo

Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową

Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową Prezentacja Ernst & Young oraz Tundra Advisory Wstęp Zapomnijmy na chwile o efekcie ekologicznym,

Bardziej szczegółowo

Energetyka obywatelska Andrzej Kassenberg Instytut na rzecz Ekorozwoju

Energetyka obywatelska Andrzej Kassenberg Instytut na rzecz Ekorozwoju Energetyka obywatelska Andrzej Kassenberg Instytut na rzecz Ekorozwoju Spotkanie otwierające realizację projektu p.t. WŁĄCZ SIĘ! Udział społeczny w tworzeniu lokalnych strategii i planów energetycznych

Bardziej szczegółowo

Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu

Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu Wojciech Zięba Polskie Stowarzyszenie Sprawiedliwego Handlu Trzeci Świat i My Organizacja Pożytku Publicznego Certyfikowana Organizacja

Bardziej szczegółowo

Peak. Ludzkości. Rozdział 1 Ropa, krew podtrzymująca życie Cywilizacji Technicznej. Robert Bériault

Peak. Ludzkości. Rozdział 1 Ropa, krew podtrzymująca życie Cywilizacji Technicznej. Robert Bériault Oil Peak i Los Ludzkości Rozdział 1 Ropa, krew podtrzymująca życie Cywilizacji Technicznej Robert Bériault wersja polska prof. Andrzej Rabczenko, Magdalena Galus Dlaczego uważasz, że ropa jest tak cenna

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet Efekt cieplarniany Wzrost emisji CO Zanieczyszczanie gleby Zanieczyszczanie wody Zanieczyszczanie powietrza wycinanie lasów Niszczenie warstwy ozonowej Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie

Bardziej szczegółowo

Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum. Autor: Joanna Łęcka

Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum. Autor: Joanna Łęcka Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum Autor: Joanna Łęcka Temat zajęć: Czy zgasną światła na Ziemi? Alternatywne źródła energii. Uczeń

Bardziej szczegółowo

Opracował: Prof. dr hab. inż. Jacek Zimny, AGH Kraków, Polska Geotermalna Asocjacja - Przewodniczący. Sejm, 15 luty 2007

Opracował: Prof. dr hab. inż. Jacek Zimny, AGH Kraków, Polska Geotermalna Asocjacja - Przewodniczący. Sejm, 15 luty 2007 Energia zasobów odnawialnych Polski możliwości wykorzystania, zobowiązania międzynarodowe Nowa strategia bezpieczeństwa energetycznego Opracował: Prof. dr hab. inż. Jacek Zimny, AGH Kraków, Polska Geotermalna

Bardziej szczegółowo

Rzeczy takie jak ciągłe zmiany klimatu, zanieczyszczenia powietrza, kwaśne deszcze, niszczenie warstwy ozonowej i globalne ocieplenie dają nam do

Rzeczy takie jak ciągłe zmiany klimatu, zanieczyszczenia powietrza, kwaśne deszcze, niszczenie warstwy ozonowej i globalne ocieplenie dają nam do Dbanie o środowisko Rzeczy takie jak ciągłe zmiany klimatu, zanieczyszczenia powietrza, kwaśne deszcze, niszczenie warstwy ozonowej i globalne ocieplenie dają nam do zrozumienia, że nieprawidłowo z nich

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo