INSTYTUT ŁĄCZNOŚCI Państwowy Instytut Badawczy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "INSTYTUT ŁĄCZNOŚCI Państwowy Instytut Badawczy"

Transkrypt

1 INSTYTUT ŁĄCZNOŚCI Państwowy Instytut Badawczy Zakład Problemów Regulacyjnych i Ekonomicznych Z-11 EKONOMICZNA WARTOŚĆ INFORMACJI Praca Nr dr inż. Kornel B. Wydro kierownik tematu mgr Magdalena Olender wykonawca Warszawa, grudzień 2006

2 Spis treści 0.1 Informacja Dane, informacja, wiedza Charakterystyczne cechy informacji Ilość informacji Miary wartości informacji Normatywna ocena wartości Realistyczna ocena wartości Subiektywna ocena wartości Decyzyjny model oceny wartości Wycena wartości niematerialnych Rola informacji w ekonomii Znaczenie informacji w przedsiębiorstwie Metody szacowania wartości niematerialnych Wnioski

3 Wstęp Informacja zawsze była swoistym zasobem produkcyjnym: nowo pozyskana wiedza, nowe wynalazki, nowe umiejętności umożliwiały lepszą organizację lub jakość produkcji. Współcześnie jednak ukształtowała się istotna zmiana jakościowa znaczenia i roli tego zasobu. Po pierwsze, nastąpił gwałtowny wzrost zasobów dostępnej informacji wystąpiło szczególnie wiele nowych zdarzeń i obserwacji, które przyczyniły się do istotnego wzrostu wiedzy, a nowoczesna technika umożliwiła zgromadzenie tak dużych ilości informacji, że wcześniej stosowane metody ich przetwarzania i eksploatacji stały się daleko nie wystarczające. Spowodowało to gwałtowny rozwój technik informatycznych. Dalej nastąpiła globalizacja dostępu do informacji. Można ją pobierać z dowolnego miejsca jej występowania, będąc w dowolnym innym miejscu na kuli ziemskiej. Następnym czynnikiem rozwojowym stały się nowe, niezwykle sprawne metody wyszukiwania informacji 1. W końcu, wielką rolę rozwojową odgrywają nowe, wciąż doskonalone sposoby przesyłania i przetwarzania informacji. One właśnie spowodowały możliwość występujących coraz powszechniej przemian w obszarze organizacji pracy i zarządzania 2. Ocenia się, że nadal będzie następowało doskonalenie organizacji pracy i jej zarządzania wskutek pełniejszego wykorzystania komunikacji multimedialnej, m.in. w oparciu o oprogramowanie dla sieciowej pracy zespołowej. Wszystko to powoduje, że odpowiednie wykorzystanie technologii czy technik informacyjnych może dziś wielokrotnie zmniejszyć koszty działalności gospodarczej, lub zwiększyć jej rentowność. Stąd też koszty informacji i narzędzi do jej obróbki jakimi są techniki informacyjne stają się znaczącym składnikiem łącznych kosztów wytwarzania produktów i świadczonych usług. We współczesnej gospodarce maleje zatem relatywnie ekonomiczny wpływ zarządzania zasobami finansowymi i materialnymi, a coraz więcej znaczenia nabierają umiejętności wykorzystania aktywów niematerialnych (tj. wiedzy, umiejętności, własności intelektualnej, itp.). Z tego względu w ostatnich latach wzrasta coraz bardziej zainteresowanie informacją, wiedzą i metodami zarządzania tymi przedmiotami, co objawia się jako jeden z wyraźnych trendów (patrz np. Wydro i in., 2001) jakościowych zmian w gospodarce światowej. Wynika to z obserwacji i doświadczenia, że sprawne przetwarzanie informacji przynosi znaczące zwiększenie konkurencyjności tak przedsiębiorstw, jak i całych krajów, tych, które wykorzystują szansę uwzględnienia czynników zachodzących przemian i dostrzegaja nowy zasób produkcyjny: informację, która w różnych postaciach od nie przetworzonej, do zsyntetyzowanej jako wiedza, staje się produktem coraz bardziej cenionym i poszukiwanym. Informacja staje się więc z dnia na dzień coraz ważniejszym podstawowym zasobem produkcyjnym, a społeczeństwo intensywnie wykorzystujące ten zasób społeczeństwem informacyjnym (Oleński, 2006). 1 Warto zauważyć, że głównym powodem szybkiego wzrostu popularności Internetu jest łatwość wyszukiwania informacji w skali globalnej i jej sprawnej selekcji. 2 Przykładem mogą tu być elastyczne systemy produkcyjne, w których można wytwarzać produkty zindywidualizowane, przystosowane do potrzeb poszczególnych klientów, na żądany termin, przy jednoczesnej racjonalizacji zapasów materiałowych. 2

4 Ma to swoje implikacje ekonomiczne zarówno wskutek silnie katalizującego oddziaływania technik informacyjnych i informacji, jak też wskutek faktu, że sama informacja stała się dobrem ekonomicznym. Tworzy się nowe spojrzenie na ekonomię, w szczególności pojawiła się potrzeba naukowego uwzględnienia gospodarczych aspektów informacyjnych, co niekiedy jest nazywane e-ekonomią lub ekonomią informacji. Właśnie e-ekonomia ma specyfikę akcentowania i uwzględniania znaczenia wartości informacji. Społeczeństwo informacyjne jest definiowane na różny sposób, jednak najczęściej jako takie, w którym informacja jest nieodzownym elementem wszystkich funkcji produkcyjnych i konsumpcyjnych (Machlup, 1962; Porat, 1977; Toffler, 1980). Właśnie intensyfikacja ekonomicznego wykorzystania informacji w ostatnich dziesięcioleciach doprowadziła do transformacji gospodarczej społeczeństw z produkujących towary na wytwarzające usługi 3. Jak już wyżej powiedziano, wyznacznikami współczesnego rozwoju społecznego i ekonomicznego staje się w szczególności wiedza i nowoczesne technologie (patrz np. Bell, 1973), wzrasta znaczenie nauki, sfery badań i rozwoju, następuje transformacja przedmiotów pracy, oraz zmniejszanie się obszarów pracy fizycznej na rzecz pracy umysłowej. Różnorodne gałęzie produkcji związane z przemysłem wytwórczym lub wydobywczym przekształciły się w gałęzie w znacznym stopniu uzależnione od informacji. Informacja i wiedza w tym organizacja stają się w gospodarce równie istotne jak kapitał, praca i ziemia, ale także stają się źródłem kształtowania nowych strategii rozwoju gospodarczego oraz przemian społecznych. Społeczeństwo informacyjne jest i będzie w dużej mierze kształtowane przez rozwój przemysłów informatycznych. Rozwój komputerów i technologii przekazywania danych będzie nadal obniżał w znacznym stopniu koszty przetwarzania danych i ich upowszechniania, ułatwiając zastosowanie technologii do szerokiego spektrum działalności gospodarczej, ale i sam przemysł teleinformatyczny oraz usługi tworzone na bazie jego produktów będą coraz bardziej znaczącym czynnikiem wzrostu gospodarczego. Prowadzi to do konieczności badań informacji jako zasobu ekonomicznego i produktu rynkowego. Problem informacji jako zasobu ekonomicznego stał się przedmiotem dyskusji zarówno w kręgach akademickich, jak i wśród praktyków różnych specjalności, w tym oczywiście ekonomistów. Tacy ekonomiści, jak wyżej przywoływani Machlup, Porat i Bell zapoczątkowali koncepcje informacyjnej ekonomii, traktując informację jako kluczowy, przekształcający zasób społeczeństwa post-industrialnego. Inni autorzy zaczęli traktować informację jako zasoby przedsiębiorstw, które podobnie jak tradycyjnie wyróżniane zasoby ludzie, kapitał, surowce, wyposażenie i energia powinny być zarządzane w interesie zwiększania siły konkurencyjnej. Zaczęto rozwijać zarówno idee zasobowego ujecia informacji, jak i zarządzania tym zasobem. Stwierdzono, że na podobieństwo technologii informacyjnych i telekomunikacyjnych, informacja stała się towarem podlegającym popytowi i można mówić o stopniu zaspokojenia tego popytu. 3 Na przykład, w już latach siedemdziesiątych w zatrudnieniu ogółem w gospodarce USA 56% stanowiła sfera usług, ok. 30% produkcja materialna, a ok. 5% rolnictwo i tendencja w szczególności redukcji zatrudnienia w sferze materialnej utrzymuje się. 3

5 Dla uzupełnienia teorii ekonomicznych podstawową kwestią staje się pytanie o wartość informacji. Że informacja stała się z czasem uważana za jeden z towarów na rynku, podobny do dóbr materialnych czy energii jest rzeczą bezsporną. Do jakiego jednak stopnia ta analogia jest właściwa, i do jakiego stopnia własności informacji i innych towarów są podobne, jest sprawą wymagającą badań. Natomiast z punktu widzenia branży teleinformatycznej problem wartości informacji jest także istotny, gdyż w miarę porządkowania ekonomicznego obrotu informacją w zależności od jej cech, praw dostępowych oraz wymagań na gromadzenie i przesyłanie będą ulegały zmianom wymagania dotyczące infrastruktury obrotu informacją i usług na bazie tej infrastruktury realizowanych. Wymuszać to będzie zarówno zmiany technologiczne, jak i modyfikacje prawne, w tym regulacyjne, a więc będzie istotnie oddziaływało na rozwój rynku teleinformatycznego. Niniejsza praca, będąca wprowadzeniem do omawianej tematyki, stanowi przegląd badań nad wartością informacji, jako krytycznego czynnika w gospodarce społeczeństwa informacyjnego. 0.1 Informacja Dane, informacja, wiedza Ogólnie rzecz biorąc, informacja jest środkiem komunikacji w ramach gatunków istot żywych. Komunikacja ta polega na przekazywaniu sygnałów o umownej treści, które to sygnały mogą składać się z elementarnych symboli (znaków) i odwzorowujących jakiś komunikat. Przyjęcie komunikatu wymaga rozpoznania symboli i odpowiedniej interpretacji ich zestawu co wymaga znajomości wspomnianej umowności. Informacja jest więc zawsze przekazywana 4 między nadawcą i odbiorcą. W procesie przekazywania może być ona przekształcana (przetwarzana) celowo lub przypadkowo. Przekształcenia te mogą prowadzić do deformacji przekazywanego komunikatu lub jego sublimacji, tj. przekaz może być przekłamany przypadkowo (zakłócenia 5 ) lub celowo (fałszerstwo), bądź może być pozbawiany elementów zbędnych z punktu widzenia odbiorcy. Zatem komunikat jest generowany z intencji nadawcy, natomiast jego odbiór jest determinowany odpowiednią potrzebą i zdolnością odbiorcy do odbioru sygnałów i właściwego zrozumienia przenoszonych nimi treści 6. W tym kontekście mówi się o dwóch modelach informacji: określanym z poziomu źródła gdzie informacja jest zasobem, którym można 4 Przekaz może odbywać się w czasie (np. druk) lub przestrzeni (np. telefon), bądź jedno i drugie. 5 Można temu zapobiegać metodami kodowania protekcyjnego lub korekcyjnego (zabezpieczającego przed błędami lub je redukującymi), co jednak zwieksza objętość przesyłanego sygnału analogią jest tu ochronne opakowanie towaru zwiększajace gabaryty i wagę przesyłki. 6 W tym kontekście można wspomnieć o tzw parainformacji, tj. o takich komunikatach, które wyzwalają w świadomości odbiorcy inne informacje pozyskane wcześniej i zapamietane, a obecnie poprzez skojarzenie wywołane z pamięci odbiorcy 4

6 zarządzać jak innymi środkami wytwórczymi lub przetwarzać 7 jak inne zasoby. Jest obiektywna i ma wartość stałą (wartość wytworzenia). określanym z poziomu odbioru informacja istnieje tylko dla użytkownika, jest interpretowana tylko w momencie użytkowania (być może z uwzględnieniem nadawcy). Interpretacje mogą się zmieniać i w związku z tym może ulegać zmianie wartość informacji. Powyższe skrótowe, ale zasadnicze konstatacje pozwalają przyjąć następującą interpretację definjującą: dane to zestaw symboli z określonego zbioru (np. alfabetu), którym nadano umowne znaczenie. Odpowiedni zestaw danych przy założeniu znajomości znaczeń symboli i zasad ich zestawiania (tj. znajomości klucza ) stanowi informację (komunikat) będącą opisem określonego fragmentu stanu rzeczywistości (faktu, tworu myślowego, itp). Z kolei wiedza jest opisem związków między faktami. W literaturze informacja (łac. informatio wyobrażenie, pojęcie) jest współcześnie definiowana na różne sposoby, w zależności od dziedziny w jakiej jest rozpatrywana, bądź kontekstu użycia. W języku potocznym jest rozumiana jako konstatacja stanu rzeczy, wiadomość niosąca określona treść 8. Głębiej biorąc, jest tym, co rozwija naszą świadomość i wzbogaca wiedzę (Blokdijk, Blokdijk 1987), czymś, co nas zmienia (Stafford i Beer, 1979). Amerykański Narodowy Instytut Standardów (ANSI) definiuje informację jako znaczenie 9 jakie człowiek przypisuje danym za pomocą przyjętych konwencji stosowanych do ich reprezentacji. Z kolei Murdick i Munson (1986) definiują informację jako zbiór znaków stymulujących (osobę) do działania. W dyscyplinach naukowych technicznych jest zwykle traktowana jako zajście jednego ze stanów (zdarzeń) spośród określonego skończonego zbioru stanów możliwych. Ocenia się jej rozmiar na podstawie prawdopodobieństwa zajścia tego stanu i występującej przy tym redukcji nieokreśloności sytuacji: im mniejsze było prawdopodobieństwo a priori zajścia tego stanu, tym większa jest redukcja nieokreśloności po jego zajściu a więc otrzymana informacja jest większa. (Jest to zgodne z odczuciem, że otrzymując wiadomość niezwykłą, uzyskujemy więcej informacji, a więc bardziej redukujemy stopień niepewności.) Zarówno dane, jak i informacja są obiektami abstrakcyjnymi, które mogą być przedstawiane w postaci zakodowanej, zapisywane, przesyłane i przetwarzane np. za pomocą programów komputerowych oraz używane w różnorodnych celach. W ujęciu infologicznym 10 (Sundgren, 1973), informacja to treść komunikatu 7 Na przykład, za pomocą systemu informacyjnego. 8 W codziennym użytku niestety dominuje ostatnio określenie kontent, będące polską transkrypcją angielskiego content. 9 Znaczenie może być definiowane jako istotność informacji dla systemu który ją przetwarza. 10 Infologia jest ogólną nauką o informacji. Jej poddziedzinami są: memetyka (bada wpływ informacji na ewolucję kulturową), informatyka, sztuczna inteligencja. 5

7 przekazywanego za pomocą pewnego typu danych (symboli lub znaków). Ta sama treść może być przekazywana przy pomocy różnych symboli (pismo, mowa, wykres itp.). Informacja jest pojęciem szerszym niż dane, chociaż dosyć czesto używa się tych określeń zamiennie. Ściślej biorąc, informacja jest danymi, które zostały przetworzone do formy mającej znaczenie dla odbiorcy i są w tej formie przydatne dla podejmowanych działań (Davis i Olsen, 1984). Już wstępna analiza zagadnienia pozwala stwierdzić, że mamy dwa istotnie różniące się ujęcia informacji: ujęcie komunikatywne, dotyczące treści (tj. komunikatu zawartego w informacji) i ujęcie ilościowe dotyczące objętości fizycznej danego komunikatu, abstrahującej w pełni od jego treści 11. W odniesieniu do ujęcia komunikatywnego, gdzie rozpatruje się zagadnienia związane z treścią, można mówić o wartości informacji, a w tym kontekście, również o jej cechach jakościowych, do których zalicza się przydatność, aktualność, odpowiedzialność (gwarancja poprawności). Drugie ujęcie jest obszarem teorii informacji (Shannon i Weaver, 1949), istotnej dla konstrukcji urządzeń operujących informacją, tj. do jej transmisji, przechowywania, przetwarzania i prezentacji. Obok terminu informacja występuje często termin dane. Używa się go zwykle w odniesieniu do fragmentów informacji (w sensie komunikatu), w szczególności głównie w sensie technicznym do zbiorów określających wartości jakichś wielkości niezbędnych do obliczeń. Wiedza Wiedza to dość niejednoznaczny termin. Zasadniczo można przyjąć, że w węższym znaczeniu to ogół zbiór uporządkowanych i zsyntetyzowanych wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnościami ich wykorzystania (wiedza naukowa); w szerokim znaczeniu to wszelki zbiór wszelkich informacji, poglądów, wierzeń, którym przypisuje się wartość poznawczą lub (i) praktyczną. W najprostszym ujęciu wyróżnia się: Wiedzę teoretyczną, stanowiącą wszelkie fenomeny umysłowe opisujące i ogólnie porządkujące rzeczywistość (teorie, hipotezy, sądy przekonania, założenia itp.), które tworzy sobie we własnym umyśle każdy człowiek. Wiedzę praktyczną, oznaczającą posiadanie konkretnych umiejętności potrzebnych do wykonania danego zadania. Rozróżnienie wiedzy teoretycznej od praktycznej jest dość łatwe. W szczególności, posiadanie tej drugiej wymaga wyćwiczenia wykonywnia pewnych sprawności w praktycznym działaniu. 11 Przykładowo można wskazać, że przeciwstawne komunikaty tak i nie wymagają tyle samo miejsca dla zapisania w tekście. 6

8 Na użytek niniejszego opracowania przyjmiemy, że wiedza to zespół fenomenów umysłowych (czyli tego, co zawiera umysł każdego człowieka), które z uzasadnionym prawdopodobieństwem możemy uznać za prawdziwe czyli zgodne z zewnetrzną rzeczywistością, i dają się wykorzystać w celowym działaniu. Łatwo zauważyć, że wiedzę nabywa się i weryfikuje naogół na dwa sposoby: przez osobiste obserwacje, przemyślenia i osobiście przeprowadzane eksperymenty, co w szczególności dotyczy wiedzy faktycznej. przez bezpośredni (mowa) lub pośredni (np. książka) przekaz od innych ludzi. Można też wyróżniać wiedzę osobistą, grupową i zbiorową oraz procesy jej przekazywana. Relacje między danymi, informacją i wiedzą mogą być przedstawione schematycznie jak poniżej. Dalej można mówić o wykorzystaniu wiedzy w aktywności twórczej, tj. uzupełnianiu wiedzy 12, jej rozpowszechnianiu i promocji itp., czyli o procesach decyzyjnych. DANE grupowanie, klasyfikowanie, łączenie, formatowanie, sygnalizacja, prezentacja PROCESY ORGANIZACJI INFORMACJA wybieranie, analizowanie, porównywanie, interpretowanie PROCESY SYNTEZY WIEDZA prezentowanie opcji korzyści, ograniczeń PROCESY OSĄDU 12 Ważne aspekty tej problematyki można znaleźć w książce: Wierzbicki, Wydro,

9 AKTYWNOŚĆ TWÓRCZA planowanie i podejmowanie działań, oceny ich efektów, uzupełnianie wiedzy, rozpowszechnianie, promocja PROCESY DECYZYJNE Charakterystyczne cechy informacji Informacja jest fenomenem o bardzo specyficznych cechach. Dla ułatwienia badań w zakresie jej oddziaływania na procesy rozwojowe, jej roli jako zasobu, jest celowe zidentyfikowanie tych cech. Szczególnie jest to potrzebne w obecnej dobie dominacji problematyki informacyjnej w nauce, gospodarce, organizacji społecznej czy rozrywce. W tym kontekście można wymienić kilka podstawowych aspektów związanych ze współczesną rolą informacji, dotyczących ogólnych problemów i zjawisk ekonomicznych i społecznych, szczególnie istotnych dla zachodzących obecnie procesów transformacji cywilizacyjnej przechodzenia do społeczeństwa informacyjnego. I tak: Rozwój technik informacyjnych dostarcza niezbędnej infrastruktury i oprogramowania do przetwarzania i rozpowszechniania coraz sprawniej, coraz większych ilości informacji, umożliwiając np. handel w czasie rzeczywistym (real time trading), bieżące monitorowanie relacji ekonomicznych, społecznych i politycznych itp. Rynki z miejsc fizycznych (markelplace) ewoluują w kierunku rynków elektronicznych wirtualnej przestrzeni rynkowej (marketspace). Rynek staje się wszechobecny, a informacja i wiedza stają się również obiektami kupna-sprzedaży. Rozwój mediów (łączność ruchowa, techniki satelitarne, TV kablowa, wideo itp.) i usług wyszukiwania informacji (indeksy giełdowe, kursy walutowe, ceny, różnorodne teksty itp.) przekształcił operacyjnie m.in. światowy system finansowy co stanowi szczególnie istotny czynnik rozwojowy. Globalizacja i rozwój technologii wpływają na różne sfery gospodarki. Proces globalizacji zmienia sposoby działalności gospodarczej, przyśpiesza dystrybucję know-how i innowacji. Informatyzacja integruje gospodarki lokalne w gospodarkę światową. (por. Goddard, 1991). Zacierają się granice między sferą rozrywki a sferą ściśle informacyjną. Zanikaj ą tradycyjne granice organizacji co sprzyja rozwojowi struktur wirtualnych (borderless organizations). Informacja staje się podstawowym i strategicznym zasobem, od którego zależy organizacja gospodarki światowej. 8

10 Gdy chodzi o specyficzne cechy informacji, to tematyczny przegląd literatury wskazuje, że zdania tego podejmowali się liczni badacze. W niniejszej pracy w szczególności odwołujemy się do prac Meyera (2005) i Dziuby (2000) oraz do źródeł biliograficznych w pracach tych przywoływanych, w tym także do klasycznej pracy C. Shannon a (1949) 13. Dokonamy próby uporzadkowania tych cech, dzieląc je na fenomenologiczne, tj. uniwersalne względem dowolnych obszarów analizy informacji, użytkowe istotne z punktu widzenia użytkownika i ekonomiczne odnoszące się do problematyki analizowanej w niniejszym opracowaniu. Cechy fenomenologiczne Informacja może istnieć obiektywnie, niezależnie od świadomości ludzkiej. Informację można traktować jako wielkość fizyczną i jako taką mierzyć. Informacja może być transportowana - przenoszona w czasie i przestrzeni. Informację można przetwarzać (transformować) w celu uzyskania nowych informacji oraz powielać. Przy powielaniu i przenoszeniu informacja nie jest zużywana. Użycie informacji jej nie niszczy. Może ona być używana wielokrotnie i przez wielu użytkowników. Informacje mogą podlegać deformacji, zniekształceniom (również fałszowaniu) na skutek świadomego działania człowieka lub zdarzeń przypadkowych. Informacja (i wiedza) mogą być akumulowane w bardzo długim okresie. Informacja ma nieprzewidywalny czas życia, jednak z określonymi cyklami: zdefiniowanie zapotrzebowania, pozyskanie (zebranie), transmisja (przekazanie), przetwarzanie, przechowywanie, rozpowszechnienie, wykorzystanie, usuwanie. Informacja występuje w wielu różnych formach i może być wyrażana w różny sposób. Możliwe są substytuty poszczególnych elementów lub zbiorów informacji. Informacja jest tworem nie w pełni podzielnym. Jej dowolny fragment może nie stanowić informacji. 13 Shannon był prawdopodobnie pierwszym, który stwierdził, że istotą informacji jest zmniejszanie nieokreśloności. Podejście probabilistyczne wydaje się być szczególnie przydatnym w analizowaniu cech i walorów informacji. 9

11 Fragmenty informacji mogą być też używane z innymi fragmentami dla tworzenia nowej informacji przydatnej w innych okolicznościach lub dostosowywane do poziomu potencjalnego odbiorcy. Informacja o informacji (meta-informacja) jest zwykle mniej dostępna od samej informacji 14. Cechy użytkowe Informacja cechuje się ogromną różnorodnością, wynikającą z odmienności opisywanych przedmiotów, rozmaitości źródeł informacji oraz subiektywizmu twórców i użytkowników. Informacja może być przetwarzana i ulepszana, np. syntetyzowana (pozbawiana kontekstualnego lub strukturalnego nadmiaru). Zbiór informacji jest zbiorem niewyczerpanym. Informacja, w przeciwieństwie do innych zasobów, nie zużywa się w procesach jej wykorzystania, ale tak jak inne zasoby jest pożądana. Szczególną cechą informacji jest nieliniowość 15. Oznacza to, że niewielka ilość informacji może spowodować istotne konsekwencje, a ogromna ilość informacji może się okazać bezużyteczna. Ta sama informacja może przyjmować różne wartości w kontekście indywidualnych sytuacji, tj. skutki wykorzystania tej samej informacji zależą od zdolności absorpcyjnych użytkownika. Informacja może opisywać procesy i zjawiska nierealne, które nigdy nie zaistniały i nie zaistnieją. Specyficzną cechą wielu informacji jest konieczność aktualizacji. Wykorzystanie informacji (podobnie jak wiedzy) może być symultaniczne. Ta sama informacja może być wykorzystywana przez wielu użytkowników i w wielu miejscach jednocześnie 16. Informacja ma cechę multiplikatywności: dzieleniu się informacją na ogół towarzyszy jej wzrost. 14 Jest to przyczyną nadmiernego zapotrzebowania na informację, gdyż niedostatek meta-informacji komplikuje pozyskiwanie pożądanej informacji, co prowadzi do pobierania informacji zbędnej (patrz np.: Lyman, Varian, 2000). 15 Ta istotna właściwość dotyczy także wiedzy. 16 Dla tradycyjnych zasobów było to niemożliwe. 10

12 Informacja jest nieprzywłaszczalna (Arrow, 1962, 1971; Boulding, 1971; Machlup, 1962, 1984) 17. Wytwarzanie informacji nie wymaga olbrzymich nakładów surowców czy energii i nie powoduje znacznej degradacji środowiska naturalnego. Produkcja informacji jest procesem o dużym stopniu ryzyka 18. (Jest to również przyczyną nadprodukcja informacji.) Koszt jednostkowy informacji jest zależny od skali produkcji. Informacja jest dobrem quasi-publicznym 19. Użycie przez jednego konsumenta nie wyklucza użycia przez innych. Informacja naogół nie jest używana w pierwotnej postaci, w jakiej została utworzona, gdyż często musi być dostosowana do sytuacji, w jakiej zachodzi operowanie tą informacją. Informacja wymaga fizycznego nośnika (medium), gdyż jej konkretyzacja poza ludzkim umysłem wymaga zapisania w określony sposób w celu umożliwienia przekazu, odbioru i wykorzystania. Wykorzystanie informacji jest zależne od jej nośnika (medium). Istnieje możliwość zarządzania wyborem i wymianą między różnymi poziomami, typami i kosztami informacji. Informacja może być doświadczana, choć nie jest posiadana (pośrednie skutki posiadania informacji przez kogoś innego). 17 Oznacza to, że posiadanie informacji nie wyłącza jej posiadania przez kogoś innego. Głównym skutkiem tej cechy informacji jest nadprodukcja informacji. 18 Dotyczy to zwłaszcza dziedzin nauki i technologii. Przykładowo badacz, realizując pewien eksperyment naukowy, może zakładać pewien procent błędnych wyników. 19 Dobro publiczne cechuje się dwiema własnościami: 1)użycie informacji przez jedną osobę nie zabezpiecza przed wykorzystaniem tej informacji przez inną; 2)nikt nie może (łatwo) być wykluczonym z użytkowania informacji. Informacja, którą łatwo powielić, posiada pierwszą własność. Ale informacja zwykle nie spełnia drugiej cechy, chociaż to zależy od warunków technologicznych i społecznych. Np. transmisje satelitarne są kodowane, aby wyeliminować potencjalnych użytkowników, którzy nie opłacili odbioru sygnału. Także reguły prawne określają, czy niektóre informacje mogą dotrzeć do wybranych grup konsumentów. Tekst chroniony prawem autorskim nie może być reprodukowany bez wzmianki o jego autorze. 11

13 Cechy ekonomiczne Informację traktujemy jako jedną z podstawowych kategorii ekonomicznych. Informacja może występować w systemie jako czynnik sprawczy, odnosząc się do zjawisk, które nie występują w chwili obecnej, ani nie występowały w przeszłości, ale pojawią się w przyszłości. Z ekonomicznego punktu widzenia informacja uznawana jest za zasób (czynnik wytwórczy) na równi z innymi czynnikami (siłą roboczą, kapitałem). Cechą informacji jest substytucyjność w stosunku do innych czynników produkcji może zamieniać inne czynniki wytwórcze (kapitał, pracę). Możliwe są substytuty mniej lub bardziej kosztowne. Informacja jest pozyskiwana przy skończonym mierzalnym koszcie. Informacja ma skończoną wartość, która może być ujmowana jako wkład. Konsumpcja informacji może być ujęta ilościowo. Koszt produkcji informacji jest znacznie wyższy od kosztu jej reprodukcji (dotyczy to zwłaszcza cyfrowej formy informacji). Wartość informacji w odróżnieniu od zasobów materialnych (namacalnych) nie jest bezpośrednio mierzalna. Oznacza to, że nie można z góry określić jej ostatecznej wartości dla użytkowników. Także, nie daje się określić zmian tej wartości z upływem czasu. Do kontrolowania kosztów informacji mogą być stosowane techniki liczenia kosztów. Produkcja dóbr informacyjnych angażuje wysokie koszty stałe i małe koszty marginalne (krańcowe) 20. Podstawową grupą kosztów stałych w produkcji informacji są koszty utopione (sunk costs), które nie są odzyskiwane przy wstrzymaniu produkcji. Nabywca informacji bez dodatkowych kosztów sam uzyskuje możliwość sprzedaży informacji. A zatem tworzy się nadprodukcja informacji (zwiększa się liczba sprzedawców na rynku), co tym samym zaostrza konkurencję. 20 Koszt produkcji pierwszego egzemplarza dobra informacyjnego może być znaczny, podczas gdy koszt produkcji lub reprodukcji kopii tego dobra jest nie istotny. 12

14 Informacja jest ekonomicznie łagodną siłą 21. Skutki jej działań mogą być zarówno pozytywne, jak i negatywne. Informacja bodaj zawsze tworzy miękką część technologii (Roling, 1990). Bez składnika informacyjnego technologia ma dla użytkowników małą wartość. Informacja służy poprawianiu ekonomicznego wzrostu Ilość informacji Za podstawe miary ilości informacji przyjmuje się stopień zmniejszenia nieokreśloności sytuacji jaka istniała przed pojawieniem się konkretnego zdarzenia przynależnego do danego zbioru zdarzeń możliwych, przy czym im mniejsze było prawdopodobieństwo tego zdarzenia, tym większa jest ilość informacji uzyskana po zajściu tego zdarzenia. Podstawową jednostką ilości informacji jest bit [b]. Jest to ilość informacji potrzebna do zakodowania (oznaczenia), które z dwóch równie prawdopodobnych zdarzeń alternatywnych 23 w rzeczywistości zaszło. Inaczej mówiąc, bit odpowiada ilości informacji zawartej w odpowiedzi na pytanie, na które można odpowiedzieć tak lub nie. W teorii informacji przyjęto, że miarą ilości informacji jest ujemna wartość logarytmu prawdopodobieństwa zajścia rozpatrywanego zdarzenia. Otrzymujemy wówczas miarę addytywną, dodatnią, przy czym zdarzenia mniej prawdopodobne dają więcej informacji. Wyraża się to wzorem: I = log 2 (p) (1) gdzie: I = liczba bitów 24 informacji (ilość informacji), p - prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia. Oczywiście mogą istnieć ułamkowe ilości informacji np. zajście zdarzenia, którego szansa wynosiła 90% daje 0,152 bita. Jednak stosując dwójkowy zapis informacji dogodny dla komputerów, trzeba by dla zapisu takiej sytuacji użyć całego bitu, co tworzy pewien nadmiar zapisu. Można jednak informacje z danego źródła zakodować tak, aby w ten sposób powstający nadmiar usunąć. Możliwość ta jest wykorzystywana w algorytmach kompresji, np. takich, jak kodowanie arytmetyczne. 21 Na tej cesze informacji oparta jest reklama, której celem jest nie tylko informowanie o nowych wyrobach, ale i przekonywanie odbiorcy za pomocą chwytów socjotechnicznych, aby zachęcić go do ich nabycia. 22 Analiza wpływu informacji na sytuacje rozwojowe potwierdza przekonanie o jej znaczeniu. Przykładowo, Kaimowitz i in. (1990), odnoszą się do wpływu nowych technologii, których istotnym elementem jest informacja. 23 Tu zbiór zarzeń możliwych ma liczność równą 2 24 Jednostka tak określona jest nazywna bitem, ponieważ stosujemy miarę dwójkową (binarną), przyjmując podstawę logarytmu równą 2. Przy innej podstawie logarytmu była by to inna jednostka, mająca jednak metrycznie te same właściwości. 13

15 0.2 Miary wartości informacji Na wstępie należy z naciskiem podkreślić, że informacja nie jest dobrem samoistnym. Jest ona przydatna tylko wtedy, gdy służy aktywnie w osiąganiu jakiegoś celu. Wobec tego, miarą jej wartości rozumianej w sensie szerokim, tj. jej przydatności, jest stopień w jakim ułatwia lub ulepsza proces osiągania celu. W sensie formalnym, potrzeba pozyskiwania odpowiedniej informacji dla właściwego kształtowania decyzji jest wynikiem dążenia do zmniejszania niepewności co do osiągnięcia pożądanych skutków. W tym sensie informacja jak powiedziano już wyżej nie jest zwykłym dobrem konsumenckim, a raczej surowcem używanym w trakcie produkowania innych dóbr z łańcucha wartości danego procesu aktywności twórczej. Ze względu na fakt, że informacja ma użytkowość pośrednią, objawiającą się przy jej wykorzystaniu, np. przy tworzeniu decyzji, próby bezpośredniego pomiaru jej użyteczności nie są właściwe (Van Alsyne, 1999). Decyzje pomocnicze, dotyczące tego jakiego rodzaju informacja może redukować niepewność, gdzie jej szukać i ile jest ona warta, są również obdarzone niepewnością. Rzadko bowiem wiadomo z góry, jakiego rodzaju będzie znaleziona informacja, jaka będzie jej jakość i w jakim stopniu będzie ona w danym momencie redukować niepewność decyzyjną w zakresie głównego celu działania, tj. celu podejmowania decyzji. Wynika to wszystko z faktu, że informacja jest dobrem doświadczanym, którego wartość można poprawnie ocenić dopiero po wykorzystaniu, i z braku (zazwyczaj) dostępu do odpowiedniej metainformacji, która mogłaby być pomocna w apriorycznej ocenie samej informacji. Badania, które doprowadziłyby do wyjaśnienia jak oceniać informację a-priori i co wpływa na kształtowanie się jej wartości, miałyby szczególną wartość dla konsumentów informacji, dostawców treści (tzw. kontentu ), decydentów i twórców systemów informacyjnych. W naukach zajmujących się problematyką podejmowania decyzji 25, a więc procesów opartych na wykorzystaniu informacji, jakość osiągania sukcesu decyzyjnego jest mierzona zwykle funkcją użyteczności. Jest to funkcja, która określa zależność między czynnikami wpływowymi a skutkiem decyzji liczonym w wymiarze przydatności dla decydenta. Poniżej na rys. 1 zamieszczono szkicową ilustrację hipotetycznej funkcji użyteczności, w której argumentem jest liczność informacji dostarczanych do wypracowania decyzji prowadzącej do osiągnięcia określonej wartości. Jednocześnie przedstawiono funkcję obrazującą wzrost kosztów pozyskiwania kolejnych (tzw. marginalnych) informacji i sytuację, w której to pozyskiwanie staje się nieopłacalne. Oczywiście w rzeczywistości obie te krzywe mogą mieć odmienne kształty, a nadto ich identyfikacja w praktycznych przypadkach nie jest łatwa. W ekonomii funkcja użyteczności ma charakter uporządkowanego zbioru preferencji (Varian, ). Podejmując problem określania wartości informacji, należy w pierwszym rzędzie 25 Teoria decyzji to wspólny obszar zainteresowań wielu różnych dziedzin nauki, obejmujący analizę i wspomaganie procesu podejmowania decyzji. Korzystają z niej i rozwijają ją: kognitywistyka, matematyka, statystyka, psychologia, socjologia, ekonomia, zarządzanie, filozofia, informatyka, medycyna. 14

16 Rysunek 1: Hipotetyczne funkcje użyteczności i kosztów pozyskiwania informacji. 15

17 wyciągnąć wnioski z analizy specyficznych cech informacji, których jak to wykazano w rozdziale poprzednim jest bardzo wiele. Dla potrzeb analizy wartości informacji istotne mogą być w szczególności niektóre z nich. Do nich należą przede wszystkim takie jak: możliwość poprawnej oceny przydatności informacji po jej wykorzystaniu lub oszacownia przydatności na podstawie jej rzeczywistej zawartości 26 (treści); zależność przydatności (wartości) od potrzeb, oczekiwań i zdolności percepcyjnej odbiorcy; fakt, że informacja jest zazwyczaj kosztowna w produkcji i bardzo tania w reprodukcji; fakt, że koszt wytworzenia, ani wartość wytworzonej informacji nie mają odniesienia do ilości (objętości) wytworzonego produktu. Są to ważne cechy, powodujące jednak istotne trudności w ocenie wartości informacji (Shapiro, Varian, 1999). Znaczenie i wartość informacji to dwa najważniejsze kryteria jej waluacji, jednak nie jedyne. Oprócz tego ocenia się pilność informacji (to znaczy jak szybko powinna ona zostać uzyskana i wykorzystana), jej aktualność oraz jednoznaczność (niesprzeczność), ale także jej zrozumiałość i wiarygodność. Ta ostatnia cecha dotyczy z jednej strony wiarygodności źródła, z drugiej zaś wiarygodności samej informacji. Ustalenie wiarygodności ma kluczowe znaczenie dla dalszego operowania informacją, jej wykorzystania. Wiarygodność źródła można ustalić na kilka sposobów. Przykładowo podmiot może sprawdzić, jaka była jakość dotychczas przekazywanych danych przez podmioty z którymi współpracował w przeszłości. Innym kryterium jest analiza motywu przekazania informacji. Jasny motyw zwiększa wiarygodność źródła (np. kandydat do pracy z jednej strony chce jak najlepiej wypaść, z drugiej jednak wie, że gdy otrzyma już pracę, jego informacje mogą być zweryfikowane). Z drugiej strony, brak motywu może wzbudzić podejrzenia. Wiarygodność samych informacji ustala się na podstawie możliwości ich zweryfikowania. Im więcej niezależnych źródeł potwierdza otrzymaną informację, tym wyższa jest jej wiarygodność. Przykład: informacja o planach przyjęcia nowej strategii sprzedaży przez konkurenta może być potwierdzona przez inne informacje, być może pochodzące z niezależnych źródeł, np. dotyczące tworzenia miejsc pracy, zmian w składzie zarządu, rozpoczęcia budowy zakładów produkcyjnych, inwestycje w nowe technologie. Każda z tych cech powinna być oceniana według ustalonej skali. Najwyższą wagę otrzymają informacje najpilniejsze, najbardziej wiarygodne, aktualne a także kompleksowe, czyli spójne informacyjnie. Należy zatem dokonać odpowiedniego przetwarzania 26 Sama meta-informacja lub skrótowa informacja o pełnej treści nie daje możliwości poprawnej oceny informacji. 16

18 informacji, które pozwoli nie tylko na ich ułożenie, lecz będzie pomocne również w ustaleniu priorytetów dla analityków. Warto jednak pamiętać, że przetwarzanie jest jedynie wstępem do analizy i nie może jej zastąpić. Ocena informacji zgodnie z przedstawionymi kryteriami ma jedynie ułatwić pracę analitykom. Powyższe analizy, a w szczególności aspekty użytkowe informacji jako najbardziej podstawowe dla analizowanej problematyki, wskazują na celowość podzielenia informacji pod względem obszarów aktywności ludzkiej, których ona dotyczy. Można w ten sposób wyróżnić informacje dotyczące działalności: gospodarczej (przedsiębiorczej): patrz np. McCaan, 1994; Jaworski, 2002; administracyjno-organizacyjnej: patrz np. Morrison, Cohen, 2005; naukowo-badawczej: patrz np. Topolski, 1972; Tappenden, 2004; kulturalnej: patrz np. Gudea, 2004; społecznej i politycznej: patrz np. Alexander, 2003; Wierzbicki, 2003; Stosowanie odpowiednich sposobów wartościowania informacji w zależności od dziedziny jej zastosowania, powinno istotnie ułatwiać wyznaczanie miar i wycenianie jej wartości. Oczywiście, zazwyczaj informacje nie są zwiazane z tylko jednym obszarem działalności. Ta sama informacja może być związana z kilkoma obszarami. Trzeba więc wstępnie decydować w odniesieniu do jakiego obszaru działalności ta miara będzie wyznaczana. Najogólniej rzecz biorąc, mogą być dwa rodzaje wartości: subiektywna i obiektywna. Wartość subiektywna jest wartością produktu dla danej osoby. Dla innej osoby ten sam produkt może mieć zupełnie inną wartość, lub jej zgoła nie posiadać. Natomiast wartość obiektywna jest zależna od użyteczności produktu liczonej na poziomie społeczeństwa, wyznaczanej niezależnie od tego, jak oceniają go poszczególni członkowie społeczeństwa. Teoretycznie i ogólnie wyróżnia się następujące sposoby oceniania wartości informacji (Ahituv i Neumann, 1986): ocena normatywna, ocena realistyczna, ocena subiektywna. 17

19 0.2.1 Normatywna ocena wartości Stosownie do pojęcia normy, oznaczającego m.in. ilość, miarę obowiązującą albo wymaganą w jakimś zakresie 27 ; bądź zasadę postępowania w określonej dziedzinie, normatywna miara wartości informacji oznaczałaby określenie wzorca 28 (jednostki) do którego odnoszono by wartościowanie różnorodnych informacji. Jak we wszelkich systemach normatywnych, w których oceny i normy szczegółowe wynikają z ogólniejszych (naczelnych, wzorcowych, idealnych) przesłanek, musiałyby być takie przesłanki wyznaczone dla informacji, jakakolwiek by ona nie była. Jednocześnie system norm powinien być minimalny, o czym mówi zasada brzytwy Ockhama. Ze względu na różnorodność wynikającą z faktu, że informacją można opisać dokładnie wszystko, co można zaobserwować takich ogólnych przesłanek nie da się sformułować. Stąd oceny normatywne jeśli mogłyby być konstruowane, to jedynie dla bardzo jednorodnych grup informacji. Zatem nie miałyby cechy uniwersalności, jaka jest wymagana przy ocenie ekonomicznej, a wobec tego miary normatywne w stosunku do informacji nie mają w obszarze wartości zastosowania Realistyczna ocena wartości Metody realistyczne, bazujące na oszacowaniu skutków użycia informacji są metodami ex-post i wobec tego nie nadają się do oceny treści informacji (Van Alsyne, 1999). Metoda taka byłaby dobra, gdyby możliwe było rozpoznanie wartości możliwie wszystkich zastosowań informacji przy jednoczesnym ich skategoryzowaniu tak, by można było poszczególnym kategoriom przypisać jakieś wartości uśrednione. Informacja jest bowiem dobrem doświadczanym, tj. zwykle jej wartość jest oceniana dopiero po użyciu (Shapiro i Yarian, 1999) Subiektywna ocena wartości Jeśli jednak przydatność dla użytkownika ma być podstawą oceny wartości informacji, to trzeba brać pod uwagę zależność od osoby i warunków. Z tych względów zajmiemy się bliżej oceną subiektywną. Wartość informacji przypisywanej jej przez potencjalnych użytkowników, tj. odczuwana, subiektywna wartość informacji oddziaływuje na popyt na nią, kreuje rynek informacji, jest zatem krytycznym czynnikiem w społeczeństwie informacyjnym. (Meyer, 2005; Morrison, 2005). Wzorce wykorzystania informacji i przypisywania jej wartości można znaleźć w tradycyjnych studiach podejmowania decyzji w sytuacjach niepewności 29. Heurystyczne eksperymenty (Tversky i Kahneman, 1982) jak i późniejsze badania (Kahneman i Lovallo, 27 Także regułę, przepis, wskazówę, nakaz, zakaz. 28 Stąd normalizacją nazywa się wprowadzenie norm, uregulowanie, standaryzację, typizację, ujednolicenie a normatywem wskaźnik, wg którego ma być wykonywana jakaś praca lub norma. 29 Literatura w tym zakresie daje przesłanki zrozumienia trendów społeczeństwa informacyjnego. 18

20 1993) wskazują, że ludzie mają skłonność do ignorowania dostępnej informacji takiej jak prawdopodobieństwa a-priori, wielkości próbek i podobne cechy wstępnie charakteryzujące. Natomiast, opierają swoje decyzje dotyczące wyboru informacji na innych subiektywnych przesłankach, takich jak reprezentatywność, dostępność, dostosowanie, zakotwiczenie (również przesłankach znanych łącznie jako heurystyki). Wcześniejsze eksperymenty pokazały także, że ludzie zachowują się konserwatywnie i niedoszacowują wartości dostępnych wcześniej apriorycznych opinii (Branthwaite, 1975). W ostatnio prowadzonych studiach (Bastardi i Shafir, 1998) badano przypisywanie informacji codziennym decyzjom. Uczestnicy preferowali poszukiwanie informacji i opieranie swoich wyborów na (obiektywnie) nieinstrumentalnych informacjach. Innymi słowy, ludzie przypisują subiektywnie pozytywną wartość do obiektywnie bezwartościowych informacji. Teorie także wskazują, że ludzie szukają informacji, gdyż sądzą, że jest to właściwy sposób postępowania (Feldman i March, 1981). Kształtuje to nadpopyt na informację i skutkuje przypisywaniem jej wysokiej subiektywnej wartości. Ludzie mają także skłonność do gromadzenia informacji na wszelki wypadek przyszłej przydatności, co też prowadzi do zwiększania się popytu (Van Alsyne, 1999). Występuje więc teoretyczna rozbieżność między badaniami wskazującymi na niedowartościowanie informacji i badaniami wskazującymi na jej przewartościowanie. Subiektywna wartość była badana eksperymentalnie dla bardzo wielu rodzajów dóbr rynkowych (zwanych też dobrami prywatnymi) i nierynkowych (zwanych też dobrami publicznymi). Interesującym wynikiem eksperymentalnych badań wartości subiektywnej jest wykrycie zróżnicowania pomiędzy najwyższą kwotą jaką jest się skłonnym zapłacić za dane dobro (Willingness To Pay WTP) i najniższą kwotą jak może być uznana jako kompensata za odstąpienie tego dobra. Ta kwota jest zwana gotowością do przyjęcia rekompensaty (Willingness to Accept Compensation lub krócej Willingness to Accept, WTA). Te dwa pojęcia gotowości do zapłacenia (WTP) oraz gotowości do przyjęcia rekompensaty (WTA) stanowią miarę pieniężną dobrobytu lub wartości dóbr nierynkowych dla jednostki. Takimi przykładowo są dobra i usługi środowiskowe i dlatego też większość ekonomistów opowiada się za ich stosowaniem, zwłaszcza miary WTP, w badaniach empirycznych związanych z wyceną środowiska. Stosuje się tu m. in. metodę wyceny warunkowej, której podstawą jest określenie, poprzez odpowiednie badania ankietowe, jakie kwoty ludzie gotowi są zapłacić za dostęp do walorów środowiska (WTP) lub też otrzymać jako rekompensatę za utratę możliwości korzystania ze środowiska (WTA). Metoda ta jest szeroko stosowana przy ocenie skutków erozji gleb, hałasu, zanieczyszczenia wody i powietrza (patrz: Sumując wartości WTP np. dla wszystkich gospodarstw domowych, można uzyskać wartość zmiany w poziomie jakości środowiska (dostępności dobra) dla określonej społeczności. Te zależności można wyrazić także w sposób sformalizowany. Wykorzystuje się w tym celu funkcję użyteczności, którą ekonomiści posługują się przy ustalaniu fizycznej miary dobrobytu. Wartością ekonomiczną dobra X jest zatem kwota, którą można zastąpić dobro przy stałym poziomie użyteczności. 19

21 Tradycyjne ekonomiczne założenie sugeruje, że przy eliminacji efektu dochodowego różnica między tymi wielkościami powinna być pomijalna (różnica powinna odpowiadać kwocie odpowiadającej zmniejszającej się użyteczności marginalnej). Jednak eksperymenty z różnymi typami dóbr pokazują, że WTA jest znacząco wyższe niż WTP. Z racji obserwowanych paraleli między przedmiotami analizy, wydaje się, że metodologię WTA/WTP można stosować jak dla innych typów dóbr w celu zbadania subiektywnej wartości informacji z zamiarem określenia charakterystyk informacji jako dobra ekonomicznego. 30 Z definicji wartości WTA i WTP nie są ani normatywne, ani realistyczne. Są natomiast wartościami subiektywnymi, ponieważ odzwierciedlają osobistą, personalną percepcje wartości obiektu. Niezgodność WTA/WTP (tzw. Endowment Effect ) wywołuje zjawisko obniżenia wolumenu transakcji. Dochodzi bowiem do mniejszej liczby transakcji, niż to miałoby miejsce w normalnych warunkach ekonomicznych, jakie charakteryzują się zbliżonymi wartościami WTA i WTP. Ale to niedostatek informacji powoduje wzrost różnorodności WTA/WTP, co właśnie prowadzi do omawianego efektu zmniejszenia rynku. I na odwrót, wielość informacji sprzyja wzrostowi liczby transakcji. Informacja jest także ekonomicznym katalizatorem. Wzrost jej postrzeganej wartości i wiążącego się z tym zapotrzebowania powinno być celem każdej rynkowo zorientowanej organizacji dążącej do zwiększenia zainteresowania swoim produktem. Jest to szczególnie prawdziwe w przypadku dostawców treści (kontentu). Ponieważ informacja jest często kluczowym składnikiem dóbr rynkowych, podnosząc wartość tej informacji podnosi się również ogólną wartość dóbr i zmniejsza niedostatek wolumenu wymiany. Brak efektu zastąpienia występującego w przypadku informacji powinien wskazywać na znaczną rozbieżność między WTA i WTP w odniesieniu do tego dobra. Brak taki jest naturalną cechą dobra doświadczanego, którego każdy element składowy jest unikatowy. Z drugiej strony, w sytuacji istniejącego bogactwa informacji w Internecie i łatwości oraz taniości dostępu do tych zasobów, powstaje skłonność poszukujących do pozyskiwania informacji za darmo. Zjawisko to sugeruje, że informacji przypisuje się na ogół raczej małą wartość subiektywną co powinno zbliżać do równości wartości WTA i WTP. W świetle tej sprzeczności ważne są badania problemu WTA i WTP dla informacji, które pomogłyby utworzyć podstawy dla dalszych badań czynników wpływających na te wartości i inne istotne zagadnienia dotyczące ocen wartości informacji. Pierwszym interesującym zagadnieniem jest określenie w jakim obszarze wartości stosunku WTA/WTP mieści się ten stosunek dla informacji. Wydaje się, że rozsądnym domniemaniem jest że stosunek ten jest większy od jedności. Można także oczekiwać, że ma on wartość podobną do dóbr rynkowych, zawierających zazwyczaj składnik niesamoistnej, tj. użytej przy ich wytwarzaniu wartości informacji (Raban, Rafaeli, 2002). 30 Przedstawiony wyżej mechanizm ustalania wartości jest tożsamy zekonomicznym prawem popytu i podaże, tj. ustalania cen w warunkach konkurencji. 20

22 0.2.4 Decyzyjny model oceny wartości Jak wspomniano wcześniej, wartość informacji jako dobra niesamoistnego najlepiej określać pośrednio, w odniesieniu do skutków spowodowanych wyborem decyzji celowej, w której kształtowaniu owa informacja była czynnikiem sprawczym. Decyzja celowa jest więc opierana na hipotezie celowej C, tj. hipotezie odnoszącej się do możliwości osiągnięcia celu przy uwzględnieniu informacji będącej oceną stanu sytuacyjnego, mającego bezpośredni wpływ na wynik decyzji celowej. W ujęciu matematycznym, poprawność oceny stanu istniejącego zwykle sprowadza się oszacowania jej prawdopodobieństwa, tj. do ujęcia probabilistycznego (patrz np. Wierzbicki, Wydro, 2006). Zatem C jest zmienną losową z możliwymi wartościami c C, a możliwe działania d (decyzje) są reprezentowane przez zmienną decyzyjną D. Ujmując to formalnie, mówi się, że stany i działania (C i D) są domenami zmiennych c i d. Każdą zmienną losową charakteryzuje pewien rozkład prawdopodobieństwa jej wartości (stanów), natomiast zmienna decyzyjna w opisywanym modelu jest wielkością deterministyczną i jest określana przez podmiot podejmujący decyzję. Skutkowi akcji podjętej przez decydenta w kontekście istniejącej sytuacji (stanie sytuacyjnym) mogą być przypisane pewne wartości lub użyteczności, reprezentujące poziom pożądalności skutków. Jak wyżej wskazywano, poziomy satysfakcji z rzeczywiście osiągniętego skutku mogą być opisane przy pomocy funkcji użyteczności. Uogólniając można przyjąć, że wpływ działania czynników hipotezy celowej, tj. stanu c i podjętej decyzji d na ową korzyść, może być odwzorowany funkcją użyteczności U(d, c). Zgodnie z zasadami teorii racjonalnych decyzji, decyzją optymalną jest podejmowanie takiego działania, które maksymalizuje oczekiwaną wartość U(d, c) przy danej wiarygodności (znanej funkcji rozkładu) odnośnie do stanu sytuacyjnego. Zatem, jeśli jest znany rozkład wartości p(c) zmiennej losowej C, to wartość oczekiwana użyteczności jest określona wzorem: EU(C) = c C p(c)u(d, c) (2) Ponieważ skutki działań podejmowanych w wyniku poszczególnych decyzji mogą różnić się między sobą, to należy podejmować takie decyzje, które pozwolą maksymalizować użyteczność. Należy więc wybierać w danej sytuacji c taką decyzję, która zapewni maksymalną wartość oczekiwaną użyteczności: EU max (C) = max p(c)u(d, c) (3) d D c C W wielu przypadkach nie daje się wprost obserwować stanu sytuacyjnego C odnoszącego się do hipotezy celowej. Trzeba więc wnioskować na podstawie innych obserwowalnych przesłanek, mogących dostarczyć jakąś wiedzę w odniesieniu do hipotezy celowej. Należy wówczas posłużyć się koncepcją zmiennej wskaźnikowej, tj. innej wielkości która w jakiś sposób jest powiązana z hipotezą celową. Oznaczymy ją przez I, jej wartości 21

23 przez i, a przyjmując, że jest to zmienna losowa jej rozkład prawdopodobieństwa przez p(i). Przyjmując, że znane jest prawdopodobieństwo łączne zależności I oraz C, można określić rozkłady prawdopodobieństwa zmiennych I oraz C, a także prawdopodobieństwa warunkowe p(i C) i p(c I). W praktyce, łączne prawdopodobieństwa mogą być efektywnie wyznaczane za pmocą bayesowskich sieci wiarygodności (patrz np. NN, 2004), przy czym warto wskazać, że istnieją algorytmy wyznaczające estymaty takich rozkładów prawdopodobieństw na ich podstawie. Załóżmy, że zachodzi potrzeba wykorzystania takich wskaźników i że pozyskanie wiedzy o ich stanie wiąże się z kosztem K I. Mamy wówczas do czynienia z koniecznością podjecia decyzji pomocniczej odnośnie do pozyskiwania informacji w celu umożliwienia wypracowania decyzji celowej. Zachodzi pytanie jakie wskaźniki możemy i powinniśmy pozyskać kosztem posiadanych zasobów? Dla podjęcia takiej decyzji pomocniczej trzeba określić wartość informacji wnoszonej przez wskaźniki na rzecz hipotezy celowej. Wartość informacji użytej jako tu zmienna wskaźnikowa może być określona jako funkcja wyrażająca różnicę między użytecznością uzyskaną wskutek dwu strategii: wyboru optymalnego działania z uwzględnieniem zmiennej wskaźnikowej i wyboru sposobu działania bez uwzględnienia tej informacji. W pierwszym przypadku wartość oczekiwana działania optymalnego jest określona zależnością: EU m (C i) = max d D p(c i)u(d, c) (4) c C Ponieważ skutek uwzględnienia zmiennej wskaźnikowej I nie jest z góry znany, należy obliczyć wartość oczekiwaną użyteczności uśredniając po wszystkich możliwych wartościach I. Zatem wartość oczekiwana maksymalnej użyteczności w przypadku pierwszej strategii wynosi: a w przypadku drugiej Wartość informacji wynosi zatem: EU m (C I) = p(i)eu m (C i) (5) i I EU m (C) (6) W I(C I) = EU m (C I) EU m (C) (7) Uwzględniając koszt uzyskania informacji wskaźnikowej jej wartość netto wyniesie: W I net (C I) = EU m (C I) EU m (C) K I (8) gdzie K I jest kosztem pozyskania informacji o stanie I. Częściej spotykaną postacią tej zależności jest równanie 9, w którym r i jest zmienną wskaźnikową (informacją), U a,j funkcją użyteczności, a Θ j stanem otoczenia. Drugi jej 22

Jaka powinna być informacja w kontekście analizy danych. Prowadzenie: Piotr Rybicki, NadzórKorporacyjny.pl

Jaka powinna być informacja w kontekście analizy danych. Prowadzenie: Piotr Rybicki, NadzórKorporacyjny.pl Jaka powinna być informacja w kontekście analizy danych Prowadzenie: Piotr Rybicki, NadzórKorporacyjny.pl Motto na dziś: Informacja prawdziwa jest to informacja, która wyraża, że tak się rzeczy mają, i

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Mariola Kajfasz Magdalena Krzak Magda Kaczmarczyk Anna Jabłońska

Mariola Kajfasz Magdalena Krzak Magda Kaczmarczyk Anna Jabłońska Mariola Kajfasz Magdalena Krzak Magda Kaczmarczyk Anna Jabłońska Plan prezentacji 1. Podstawowe definicje produkt, marka 2. Dwojakie spojrzenie na markę; 3. Postawa wobec marki; 4. Tożsamość marki 5. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

SZACOWANIE WARTOŚCI ŚRODOWISKA. Tomasz Poskrobko

SZACOWANIE WARTOŚCI ŚRODOWISKA. Tomasz Poskrobko SZACOWANIE WARTOŚCI ŚRODOWISKA Tomasz Poskrobko Wartość w ekonomii Wartość Wartość oparta na oparta o Wartość zasobach pracę jako miara subiektyw Wartość na Wartość oparta o oparta o wiedzę energię Jaka

Bardziej szczegółowo

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych 2 Badania marketingowe a funkcje marketingu Analiza otoczenia Analiza klientów Planowanie produktów i usług Planowanie dystrybucji Planowanie

Bardziej szczegółowo

Proces tworzenia wartości w łańcuchu logistycznym. prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej Szymonik 2014/2015

Proces tworzenia wartości w łańcuchu logistycznym. prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej Szymonik  2014/2015 Proces tworzenia wartości w łańcuchu logistycznym prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej Szymonik www.gen-prof.pl 2014/2015 Proces Proces def: 1. Uporządkowany w czasie ciąg zmian i stanów zachodzących po sobie.

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

166 Wstęp do statystyki matematycznej

166 Wstęp do statystyki matematycznej 166 Wstęp do statystyki matematycznej Etap trzeci realizacji procesu analizy danych statystycznych w zasadzie powinien rozwiązać nasz zasadniczy problem związany z identyfikacją cechy populacji generalnej

Bardziej szczegółowo

Podstawy metodologiczne ekonomii

Podstawy metodologiczne ekonomii Jerzy Wilkin Wykład 2 Podstawy metodologiczne ekonomii Modele w ekonomii Rzeczywistość gospodarcza a jej teoretyczne odwzorowanie Model konstrukcja teoretyczna, będąca uproszczonym odwzorowaniem rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Inwestycje w technologie IT 1 muszą podlegać takim samym regułom oceny, jak wszystkie inne: muszą mieć ekonomiczne uzasadnienie. Stanowią one koszty i jako takie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna Dr inż. Aleksander Gwiazda Zarządzanie strategiczne Wykład 6 Segmentacja strategiczna Plan wykładu Idea segmentacji strategicznej Metody segmentacji Cechy segmentacji Ograniczenia segmentacji Przykłady

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA EKONOMICZNA

STATYSTYKA EKONOMICZNA STATYSTYKA EKONOMICZNA Analiza statystyczna w ocenie działalności przedsiębiorstwa Opracowano na podstawie : E. Nowak, Metody statystyczne w analizie działalności przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2001 Dr

Bardziej szczegółowo

Metodologia badań psychologicznych

Metodologia badań psychologicznych Metodologia badań psychologicznych Lucyna Golińska SPOŁECZNA AKADEMIA NAUK Psychologia jako nauka empiryczna Wprowadzenie pojęć Wykład 5 Cele badań naukowych 1. Opis- (funkcja deskryptywna) procedura definiowania

Bardziej szczegółowo

Teoria wyboru konsumenta. Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj

Teoria wyboru konsumenta. Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj Teoria wyboru konsumenta Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj Teoria wyboru konsumenta 1) Przedmiot wyboru konsumenta na rynku towarów. 2) Zmienne decyzyjne, parametry rynkowe i preferencje jako warunki wyboru.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

2012 PRACA ZESPOŁOWA W KSZTAŁTOWANIU INNOWACJI. Piotr Markiewicz

2012 PRACA ZESPOŁOWA W KSZTAŁTOWANIU INNOWACJI. Piotr Markiewicz 2012 PRACA ZESPOŁOWA W KSZTAŁTOWANIU INNOWACJI Piotr Markiewicz PROBLEMATYKA Wyzwania gospodarki opartej na wiedzy Innowacja i innowacyjność Zespoły istota i cechy Specyfika pracy zespołowej Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA

Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH

METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH Schemat poznania naukowego TEORIE dedukcja PRZEWIDYWANIA Świat konstrukcji teoret Świat faktów empirycznych Budowanie teorii Sprawdzanie FAKTY FAKTY ETAPY PROCESU BADAWCZEGO

Bardziej szczegółowo

Definicja testu psychologicznego

Definicja testu psychologicznego Definicja testu psychologicznego Badanie testowe to taka sytuacja, w której osoba badana uczestniczy dobrowolnie, świadoma celu jakim jest jej ocena. Jest to sytuacja tworzona specjalnie dla celów diagnostycznych,

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze. Metodologia Podstawowe rodzaje metod badawczych

Metody badawcze. Metodologia Podstawowe rodzaje metod badawczych Metody badawcze Metodologia Podstawowe rodzaje metod badawczych Metoda badawcza Metoda badawcza to sposób postępowania (poznania naukowego). planowych i celowych sposobach postępowania badawczego. Muszą

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Podstawy diagnostyki środków transportu

Podstawy diagnostyki środków transportu Podstawy diagnostyki środków transportu Diagnostyka techniczna Termin "diagnostyka" pochodzi z języka greckiego, gdzie diagnosis rozróżnianie, osądzanie. Ukształtowana już w obrębie nauk eksploatacyjnych

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym Spis treœci Przedmowa do wydania ósmego... 11 Przedmowa do wydania siódmego... 12 Przedmowa do wydania szóstego... 14 1. UWAGI WSTĘPNE... 17 1.1. Przedmiot i cel ekonomii... 17 1.2. Ekonomia pozytywna

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA PODSTAWOWE POJĘCIA Przedsiębiorstwo - wyodrębniona jednostka gospodarcza wytwarzająca dobra lub świadcząca usługi. Cel przedsiębiorstwa - maksymalizacja zysku Nakład czynniki

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM PORTOWYM wykład 3.

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM PORTOWYM wykład 3. EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM PORTOWYM wykład 3 www.salo.pl Działalność gospodarcza w portach morskich Działalność gospodarcza przedsiębiorstwa portowego opiera się na dwóch podstawowych elementach:

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie wiedzą w opiece zdrowotnej

Zarządzanie wiedzą w opiece zdrowotnej Zarządzanie wiedzą w opiece zdrowotnej Magdalena Taczanowska Wiceprezes Zarządu Sygnity SA Agenda Procesy decyzyjne w ochronie zdrowia Zarządzanie wiedzą w ochronie zdrowia Typologia wiedzy w opiece zdrowotnej

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wykład 1 Klasyfikacja kosztów

Wykład 1 Klasyfikacja kosztów Wykład 1 Klasyfikacja kosztów dr Robert Piechota Pojęcie kosztów Wyrażone w pieniądzu celowe zużycie środków trwałych, materiałów, paliwa, energii, usług, czasu pracy pracowników oraz niektóre wydatki

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

Algorytm genetyczny (genetic algorithm)-

Algorytm genetyczny (genetic algorithm)- Optymalizacja W praktyce inżynierskiej często zachodzi potrzeba znalezienia parametrów, dla których system/urządzenie będzie działać w sposób optymalny. Klasyczne podejście do optymalizacji: sformułowanie

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej STRESZCZENIE Komitet Techniczny nr 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej, działający w ramach Polskiego

Bardziej szczegółowo

Kodowanie produktów - cz. 1

Kodowanie produktów - cz. 1 Kodowanie produktów - cz. 1 25.07.2005 r. Wstęp Do identyfikacji wyrobów od dawna używa się różnego rodzaju kodów i klasyfikacji. Obecnie stosuje się m.in. natowską kodyfikację wyrobów, kodowanie wyrobów

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

Internetowe modele biznesowe. dr Mirosław Moroz

Internetowe modele biznesowe. dr Mirosław Moroz Internetowe modele biznesowe dr Mirosław Moroz Zagadnienia A. Co to jest model biznesowy B. Tradycyjne modele biznesowe C. Internetowe modele biznesowe Co to jest model biznesowy Model biznesowy określa

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ.

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. Wykład 4 Konkurencja doskonała i monopol 1 MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. EFEKTYWNOŚĆ RYNKU. MONOPOL CZYSTY. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA. 1. MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ W modelu konkurencji doskonałej

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Leon Walras

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Leon Walras Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Leon Walras 06.12.2016 Leon Walras (1834 1910) Jeden z dwóch ojców neoklasycznej mikroekonomii (drugim Marshall) Nie był tak dobrym matematykiem jak niektórzy inni ekonomiści

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa.

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa. KAPITAŁ W PRZEDSIĘBIORSTWIE I JEGO STRUKTURA Autor: Jacek Grzywacz, Wstęp W opracowaniu przedstawiono kluczowe zagadnienia dotyczące możliwości pozyskiwania przez przedsiębiorstwo kapitału oraz zasad kształtowania

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Analiza rynku. Badania produktów By decyzje podejmowane na różnych etapach zarządzania produktem były trafne, trzeba

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. 3. Technologie informacyjne wpływające na doskonalenie przedsiębiorstwa

Wstęp... 7. 3. Technologie informacyjne wpływające na doskonalenie przedsiębiorstwa Spis treści Wstęp.............................................................. 7 1. Przedsiębiorstwo w dobie globalizacji.............................. 11 1.1. Wyzwania globalnego rynku....................................

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe 2013_2. Krzysztof Cybulski Katedra Marketingu Wydział Zarządzania Uniwersytet Warszawski

Badania marketingowe 2013_2. Krzysztof Cybulski Katedra Marketingu Wydział Zarządzania Uniwersytet Warszawski Badania marketingowe 2013_2 Krzysztof Cybulski Katedra Marketingu Wydział Zarządzania Uniwersytet Warszawski Ramowy program konwersatorium 1. System informacji rynkowej i jego składowe 2. Istota oraz klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

Psychologia decyzji. Struktura wykładu DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII. wykład 15 godzin

Psychologia decyzji. Struktura wykładu DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII. wykład 15 godzin Psychologia decyzji wykład 15 godzin DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII Struktura wykładu Behawioralna teoria decyzji. Normatywne i deskryptywne modele podejmowania decyzji Cykl myślenia decyzyjnego

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 23 października 2016 Metodologia i metoda naukowa 1 Metodologia Metodologia nauka o metodach nauki

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

a) Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do opisu efektów

a) Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do opisu efektów 1. PROGRAM KSZTAŁCENIA 1) OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA a) Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do opisu efektów kształcenia dla obszaru nauk społecznych i technicznych Objaśnienie oznaczeń: I efekty

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA dla studiów I stopnia na kierunku Bezpieczeństwo Narodowe

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA dla studiów I stopnia na kierunku Bezpieczeństwo Narodowe KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA dla studiów I stopnia na kierunku Bezpieczeństwo Narodowe KIERUNEK: Bezpieczeństwo Narodowe OBSZARY KSZTAŁCENIA: nauki społeczne SYLWETKA ABSOLWETA: Absolwent ma WIEDZĘ: dotyczącą

Bardziej szczegółowo

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA DS. PRZEDSIĘBIORSTW I PRZEMYSŁU Wytyczne 1 Bruksela, dnia 1.2.2010 r. - Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Systemy z bazą wiedzy (spojrzenie bardziej korporacyjne) Baza wiedzy. Baza wiedzy. Baza wiedzy. Baza wiedzy

Systemy z bazą wiedzy (spojrzenie bardziej korporacyjne) Baza wiedzy. Baza wiedzy. Baza wiedzy. Baza wiedzy Zarządzanie wiedzą z bazą wiedzy (spojrzenie bardziej korporacyjne) Wybrane aspekty technologiczne związane z wiedzą i zarządzaniem wiedzą Google: baza wiedzy 1,180,000 znalezionych systemy zarządzania

Bardziej szczegółowo

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ POPYT to zależność pomiędzy ilością dobra, którą chcą i mogą kupić konsumenci, a ceną tego dobra. Popyt jest przedstawiany za pomocą

Bardziej szczegółowo

SOCJOLOGIA ORGANIZACJI. Dr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka

SOCJOLOGIA ORGANIZACJI. Dr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka SOCJOLOGIA ORGANIZACJI Dr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka 1 SOCJOLOGIA ORGANIZACJI Współczesne społeczeństwo jest społeczeństwem organizacji formalnych, czyli dużymi grupami wtórnymi utworzonymi z myślą o

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

6. Teoria Podaży Koszty stałe i zmienne

6. Teoria Podaży Koszty stałe i zmienne 6. Teoria Podaży - 6.1 Koszty stałe i zmienne Koszty poniesione przez firmę zwykle są podzielone na dwie kategorie. 1. Koszty stałe - są niezależne od poziomu produkcji, e.g. stałe koszty energetyczne

Bardziej szczegółowo

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych www.streamsoft.pl Obserwować, poszukiwać, zmieniać produkcję w celu uzyskania największej efektywności. Jednym słowem być jak Taiichi Ohno, dyrektor

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Definicje. Algorytm to:

Definicje. Algorytm to: Algorytmy Definicje Algorytm to: skończony ciąg operacji na obiektach, ze ściśle ustalonym porządkiem wykonania, dający możliwość realizacji zadania określonej klasy pewien ciąg czynności, który prowadzi

Bardziej szczegółowo

Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Konspekt 5. Analiza kosztów.

Konspekt 5. Analiza kosztów. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 5. Analiza kosztów. A. Cele zajęć. 1. Wyjaśnienie istoty i rodzajów kosztów produkcji oraz związanych z nimi kategorii.

Bardziej szczegółowo

Model Davida Ricardo

Model Davida Ricardo Model Davida Ricardo mgr eszek incenciak 15 lutego 2005 r. 1 Założenia modelu Analiza w modelu Ricardo opiera się na następujących założeniach: istnieje doskonała konkurencja na rynku dóbr i rynku pracy;

Bardziej szczegółowo

Jacek Skorupski pok. 251 tel konsultacje: poniedziałek , sobota zjazdowa

Jacek Skorupski pok. 251 tel konsultacje: poniedziałek , sobota zjazdowa Jacek Skorupski pok. 251 tel. 234-7339 jsk@wt.pw.edu.pl http://skorupski.waw.pl/mmt prezentacje ogłoszenia konsultacje: poniedziałek 16 15-18, sobota zjazdowa 9 40-10 25 Udział w zajęciach Kontrola wyników

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Badania eksperymentalne

Badania eksperymentalne Badania eksperymentalne Analiza CONJOINT mgr Agnieszka Zięba Zakład Badań Marketingowych Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa Najpopularniejsze sposoby oceny wyników eksperymentu w schematach

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 28 października 2014 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Kryteria przyczynowości

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE Efekty kształcenia dla kierunku MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE - studia drugiego stopnia - profil ogólnoakademicki Forma Studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Gospodarki Międzynarodowej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Negatywne skutki monopolu

Negatywne skutki monopolu Negatywne skutki monopolu Strata dobrobytu społecznego z tytułu: (1) mniejszej produkcji i wyższej ceny (2) kosztów poszukiwania renty, które ponoszą firmy w celu osiągnięcia monopolistycznej pozycji na

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

MARKETINGOWY SYSTEM INFORMACJI

MARKETINGOWY SYSTEM INFORMACJI MARKETINGOWY SYSTEM INFORMACJI INFORMACJA MARKETINGOWA...... (jako specyficzny rodzaj informacji zarządczej) to wszelka informacja wykorzystywana w procesie marketingowego zarządzania przedsiębiorstwem,

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych www.streamsoft.pl Obserwować, poszukiwać, zmieniać produkcję w celu uzyskania największej efektywności. Jednym słowem być jak Taiichi Ohno, dyrektor

Bardziej szczegółowo

MODELE I MODELOWANIE

MODELE I MODELOWANIE MODELE I MODELOWANIE Model układ materialny (np. makieta) lub układ abstrakcyjny (np..rysunki, opisy słowne, równania matematyczne). Model fizyczny (nominalny) opis procesów w obiekcie (fizycznych, również

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo