Opracowanie metodyki LCA dla oceny projektów infrastrukturalnych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Opracowanie metodyki LCA dla oceny projektów infrastrukturalnych"

Transkrypt

1 Opracowanie metodyki LCA dla oceny projektów infrastrukturalnych Autorzy dr Joanna Kulczycka kierownik projektu doc. dr hab. inŝ. ElŜbieta Pietrzyk-Sokulska mgr Małgorzata Góralczyk mgr Renata Koneczna dr eng. Michael Spielmann dr eng. Adolf Merl Konsultacje Prof. dr hab. inŝ. Zygmunt Kowalski Współpraca techniczna mgr inŝ. Anna Henclik Marcin Cholewa mgr inŝ. Ewa Wygonik Kraków, grudzień 2008

2 2

3 Spis treści Opracowanie metodyki LCA dla oceny projektów infrastrukturalnych Wstęp Cel i zakres opracowania Ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ) elementem LCA Zakres stosowania LCA Opracowanie znaczenia techniki LCA w polityce i dokumentach UE i krajowych Wprowadzenie LCA w dokumentach krajowych LCA w dokumentach UE Omówienie zasad postępowania przy opracowaniu LCA Wprowadzenie Definicja LCA Struktura LCA Funkcja, jednostka funkcjonalna i strumień odniesienia Cel i zakres oraz metodyka badań LCA aspekt praktyczny i propozycja stosowania do oceny projektów infrastrukturalnych Zastosowanie LCA do oceny rozwiązań technologicznych przykłady z krajów UE Wstęp Studium przypadku 1: Porównawcza Ocena Cyklu śycia dla SunDiesel (Choren Process) i Tradycyjnego Oleju Napędowego Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 2: CUTE (Czysty Transport Miejski dla Europy): Wkład systemu autobusów FC do zobowiązań KE z Kyoto Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 3: Quo vadis Omnibus? Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 3: MoŜliwości odzysku PCV Ekologiczna i Ekonomiczna Analiza Systemu Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 5: Deklaracja Produktu Ekologicznego: Okładziny Ceramiczne TONALITY Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 6: Ökopot Zarys Stosowanie LCA

4 4.7.3 Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 7: BioMinE: Biotechnologia dla materiałów zawierających metal w Europie Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Więcej informacji Studium przypadku 8: wodomierze przemysłowe Zarys Stosowanie LCA Wyniki, wnioski i konsekwencje Opracowanie i wskazanie środowiskowych kryteriów wyboru planowanych projektów infrastrukturalnych i ich monitoringu Wprowadzenie Środowiskowe kryteria wyboru planowanych projektów infrastrukturalnych Ochrona atmosfery Ochrona ziemi Ochrona wód (oczyszczalnie ścieków, kanalizacje) Infrastruktura drogowa Efektywność kosztowa w funduszach strukturalnych Monitoring Przykłady doświadczeń systemu monitoringu w innych krajach Unii Europejskiej Wielka Brytania Szkocja Anglia Irlandia Niemcy Podstawy prawne i wymagania dotyczące OOŚ w UE i Polsce Podstawy prawne OOŚ w UE Prawo UE wymogi odnośnie OOŚ Przepisy prawne w Polsce Tryb postępowania dla OOŚ Screening Scoping Weryfikacja Raportu Oddziaływania na Środowisko (ROŚ) OOŚ w świetle obecnie obowiązującego prawa polskiego Raport Oddziaływania na Środowisko wymagania Obszary sieci Natura 2000 i inwestycje mogące znacząco na nie oddziaływać ZagroŜenia wynikające z nieprawidłowego przeprowadzenia OOŚ przez Beneficjentów starających się o dofinansowanie ze środków UE Najczęstsze błędy popełniane przez Beneficjentów we wnioskach o dofinansowanie ze środków UE Problemy związane z przeprowadzaniem procedury OOŚ Wybór metody LCA do oceny projektów infrastrukturalnych Analiza korzyści ze stosowania metodyki LCA do oceny projektów i nowych technologii Wprowadzenie Projektowanie dla środowiska Analiza cyklu Ŝycia w fazie projektowania Analiza LCA dla nowych technologii Podsumowanie Ocena projektów infrastrukturalnych techniką LCA z wykorzystaniem wybranego oprogramowania

5 8.1 Wstęp Rys historyczny Stosowanie LCA Cel Oceny Cyklu śycia Metodyka Jednostka funkcjonalna Granice systemu Warunki podstawowe (czasowe i przestrzenne) Jakość danych Alokacja Gromadzenie danych Wyniki Tablice inwentarzowe cyklu Ŝycia w ramach projektu Eightplus Ocena wpłwyu cyklu Ŝycia Wnioski i zalecenia Bazy danych LCA Metoda ECOSCARCITY Zestawienie informacji o bazach danych oraz narzędziach analitycznych Ecoinvent KCL EcoData Oprogramowanie LCA Program SimaPro 7.1 Pre Consulting Umberto IFEU ECO-it EcoPro1.5 - EMPA Gabi - IPTS IDEMAT - Delft Univ. Technologii TEAM - Ecobalance EASEWASTE Zakończenie

6 1 Wstęp 1.1 Cel i zakres opracowania Celem niniejszego opracowania jest propozycja wprowadzenia metodyki Oceny Cyklu śycia (ang. Life Cycle Assessment LCA) do oceny, zarządzania i monitorowania projektami infrastrukturalnymi realizowanymi m.in. z wykorzystaniem funduszy strukturalnych. Ocena wpływu inwestycji realizowanych w ramach Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia (NSRO) na środowisko (szczególnie na zmiany klimatu i poziom emisji gazów cieplarnianych) powinna odbywać się zgodnie z zasadami zrównowaŝonego rozwoju. Ich przestrzeganie wymaga stosowania narzędzi pozwalających ocenić wpływ planowanych inwestycji na środowisko w sposób zintegrowany, tj. uwzględniający wszystkie dziedziny ochrony środowiska 1 w całym cyklu Ŝycia analizowanej inwestycji. Jedynym narzędziem umoŝliwiającym tak kompleksową ocenę wpływu m.in. inwestycji na środowisko jest technika zarządzania środowiskowego zwana Oceną Cyklu śycia (LCA). Jest to technika oceny zagroŝeń środowiskowych rekomendowana w wielu dokumentach UE i stwarzająca moŝliwość ich identyfikacji oraz hierarchizacji, a tym samym poszukiwania rozwiązań technologicznych mających zachować optymalną jakość środowiska. W ten sposób moŝna precyzyjnie zidentyfikować wszystkie zagroŝenia środowiskowe w poszczególnych dziedzinach ochrony, fazach technologicznych, jak i regionach (np. dla inwestycji tzw. końca rury LCA pozwala ocenić i porównać efekty w dziedzinie ochrony powietrza atmosferycznego i gospodarki odpadami, dla analizowanego wyrobu wpływ na środowisko w fazie produkcji i uŝytkowania) oraz porównać efekty ekologiczne. W dokumencie Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia (z r). dostrzeŝono znaczenie LCA w zapisie Planuje się, iŝ wspierane będą takŝe działania nakierowane na wprowadzanie 1 Nazwy zgodnie z propozycjami GUS, Rocznik Statystyczny Ochrony Środowiska GUS Warszawa

7 innowacyjnych technik zarządzania m.in. oceny cyklu Ŝycia (ang. Life Cycle Assessment LCA) odnoszącej się do wszystkich potencjalnych skutków wpływu produktu lub jego projektowania na środowisko, począwszy od badań, poprzez produkcję, eksploatację, przetwarzanie aŝ do jego składowania (Oś priorytetowa 4. Inwestycje w innowacyjne przedsięwzięcia). Jednym z podstawowych zadań LCA jest badanie w całym okresie Ŝycia procesu wytwórczego, produktu lub systemu (np. gospodarki odpadami) potencjalnych wpływów na środowisko. Dzięki temu moŝliwe jest dokonanie oceny efektów minimalizacji szkodliwego oddziaływania realizowanej inwestycji na środowisko i porównywanie ich ze stanem aktualnym. Ponadto stosowanie techniki LCA, pozwala efektywnie wykorzystywać zasoby uwzględniając, w odróŝnieniu od innych narzędzi, nie tylko ilość i jakość wytwarzanych odpadów i emisji (tzw. wyjścia), ale równieŝ wpływ na środowisko uŝywanych materiałów i energii (tzw. wejścia). Takie postępowanie pozwala dokonać oceny korzyści wynikających z energo- lub materiałochłonności kaŝdej fazy cyklu Ŝycia. Wskazanie znaczenia techniki LCA w polityce i dokumentach UE i krajowych jest podstawą (i pierwszym celem szczegółowym) dla uzasadnienia wyboru realizacji ogólnego celu projektu, w ramach, którego zostało przygotowane niniejsze opracowanie. Przeanalizowano nie tylko aspekty prawne stosowania LCA, ale i rekomendacje, które zostały opracowane z wykorzystaniem techniki LCA, np. hierarchia postępowania z odpadami. Następnie omówiono zasady prowadzenia badań techniką LCA, oraz wskazano przykłady zastosowania LCA do oceny rozwiązań technologicznych stosowanych w krajach UE (współpraca z PE International, Niemcy). W toku dalszego opracowania wskazano obowiązujące w Polsce środowiskowe kryteria wyboru planowanych projektów infrastrukturalnych i ich monitoring oraz zasady OOS. Porównanie dotychczasowych zasad oceny projektów z metodyką LCA stało się podstawą do zaproponowania nowych środowiskowych kryteriów oceny efektu ekologicznego projektów infrastrukturalnych i ich monitoringu. Takie postępowanie pozwala na dokonanie oceny wpływu poszczególnych inwestycji na środowisko w sposób zintegrowany (np. wpływ na zmiany klimatu, eutrofizacja, zuŝycie zasobów, itp.). Na tej podstawie zaproponowano kryteria wyboru projektów infrastrukturalnych bazujące na wynikach LCA. Przykładowo, efekt cieplarniany 7

8 oceniano wykorzystując wyniki opracowane przez Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu (IPCC) przedstawione w wielkości emisji równowaŝnej dla substancji zanieczyszczających powietrze i emisji gazów cieplarnianych wyraŝonej w kg równowaŝnika CO 2, co jest zgodne z praktyką stosowana w UE. Na tej podstawie, w niniejszym opracowaniu proponuje się, aby metodyka LCA stała się wiodącą przy obliczaniu efektu ekologicznego inwestycji infrastrukturalnych (porównywania rozwiązania nowego z bazowym) i zastąpiła istniejącą metodykę obliczania emisji równowaŝnej na podstawie umownie określonych współczynników toksyczności zanieczyszczeń (Rozporządzenie MOŚZNIL z dnia 28 kwietnia 1998 w sprawie dopuszczalnych wartości stęŝeń substancji zanieczyszczających powietrze). Zaimplementowanie metodyki LCA pozwala równieŝ na określanie wpływu na środowisko w innych kategoriach wpływu, np. zuŝycia minerałów, paliw, eutrofizacji, itp. Dodatkową korzyścią, istotną przy wdroŝeniu proponowanej metodyki, jest moŝliwość jej wykorzystania przy opracowaniu kryteriów zgodnych z zasadami zielonych zamówień publicznych (tj. uwzględniających cykl Ŝycia). W opracowaniu wskazano takŝe korzyści wynikające ze stosowania metodyki LCA przy ocenie wpływu wyrobów, projektów infrastrukturalnych i nowych technologii na środowisko oraz przedstawiono dostępne oprogramowanie z zakresu LCA, które stosowane jest w krajach UE przy ocenie potencjalnego wpływu projektów infrastrukturalnych i wyrobów na środowisko. Udział partnera zagranicznego przy realizacji opracowania pozwolił wskazać przykłady (case study) ocen wpływu wybranych projektów infrastrukturalnych na środowisko. W ten sposób nie tylko zaproponowano metodykę LCA do stosowania przy ocenie projektów infrastrukturalnych, ale zaprezentowano równieŝ praktyczne rozwiązania wykorzystujące dostępne w Europie oprogramowanie. Być moŝe będzie to podstawą tworzenia podobnych programów w Polsce, mających słuŝyć do oceny projektów infrastrukturalnych z uwzględnieniem metodyki cyklu Ŝycia, zwłaszcza dla uwzględnienia krajowych uwarunkowań środowiskowych (np. pozyskiwanie energii elektrycznej tylko z paliw kopalnych, itp.). NaleŜy pamiętać, Ŝe wprowadzenie techniki LCA do oceny projektów nie zastąpi stosowanej i obowiązującej na mocy prawa procedury oceny oddziaływania na środowisko 8

9 (OOŚ) lecz będzie stanowić jej uzupełnienie pozwalające zidentyfikować i kwantyfikować moŝliwe do uzyskania efekty ekologiczne w całym cyklu Ŝycia. 1.2 Ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ) elementem LCA Procedura OOŚ jest elementem procesu decyzyjnego dotyczącego danego przedsięwzięcia, a przede wszystkim projektu inwestycyjnego, w tym infrastrukturalnego (zarówno nowej inwestycji, jak i rozbudowy lub modernizacji juŝ istniejących obiektów). Ma ona wymiar praktyczny, gdyŝ wprowadza do praktyki gospodarowania wymogi prawa i polityki ochrony środowiska, poprzez formułowanie konkretnych uwarunkowań i ograniczeń. Przestrzeganie ogólnych norm prawnych, jak teŝ ochrona walorów i jakości środowiska w bezpośrednim sąsiedztwie planowanych inwestycji (lub innych ingerencji w środowisko) odbywa się m.in. poprzez: porównanie alternatywnych rozwiązań, z uwzględnieniem tzw. wariantu zerowego (czyli ewentualnego zaniechania planowanych działań), określenie moŝliwych do zastosowania środków organizacyjnych, technicznych i ekonomicznych eliminujących lub minimalizujących szkodliwe oddziaływania, we wszystkich fazach realizacji przedsięwzięcia 2. W Polsce, w dniu r. Minister Rozwoju Regionalnego opublikował Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia , a w nich wytyczne w zakresie postępowania w sprawie OOŚ dla przedsięwzięć współfinansowanych z krajowych lub regionalnych programów operacyjnych. Podano w nich podstawy prawne i zakres regulacji wraz ze źródłami prawa, a takŝe wymogi prawa UE w zakresie procedur OOŚ oraz zagroŝeń związanych z nieprawidłowym przeprowadzaniem OOŚ. Zwrócono takŝe uwagę na niezgodności prawa polskiego z unijnym i wynikające z tego zalecenia. Prawo krajowe dzieli przedsięwzięcia na trzy grupy (I, II, III), dla których decyzja o realizacji jest dopuszczalna wyłącznie po uzyskaniu decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych. Wydanie tej decyzji wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie OOŚ. Polskie prawo umoŝliwia inwestorom 2 Materiały Szkoleniowe dla Przedstawicieli Administracji Publicznej w Zakresie Ochrony Środowiska /.../informacje_o_szkoleniach/podrecznik/cz.I_-Oceny_oddzialywania_na_srodowisko.pdf 9

10 przeprowadzenie postępowania OOŚ na dogodnym dla nich etapie przygotowania przedsięwzięcia. Od r. obowiązuje nowa ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko z dn r. (Dz. U. Nr 199, poz. 1227), która nowelizuje m.in. przepisy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, prawo budowlane, wodne, ochrony środowiska oraz o ochronie przyrody. Zmienia takŝe zasady postępowania w sprawie OOŚ planowanych przedsięwzięć budowlanych. W związku z wejściem w Ŝycie ww. ustawy oraz tworzonymi obszarami sieci Natura 2000, organem odpowiedzialnym za ich monitorowanie stał się właściwy regionalny dyrektor ochrony środowiska. ocenia: W ramach oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko określa się, analizuje i 1) bezpośredni i pośredni wpływ danego przedsięwzięcia na: a) środowisko oraz zdrowie i warunki Ŝycia ludzi, b) dobro materialne, c) zabytki, d) wzajemne oddziaływanie między ww. elementami, e) dostępność do złóŝ kopalin, 2) moŝliwości oraz sposoby zapobiegania i zmniejszania negatywnego oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, 3) wymagany zakres monitoringu. 1.3 Zakres stosowania LCA OOŚ obowiązują w większości krajów wysokorozwiniętych oraz ponadnarodowych strukturach takich, jak Unia Europejska, a takŝe w organizacjach międzynarodowych (OECD, Word Bank, EBRD, EBI etc.) i w wielu krajach, np. w Polsce 3. Jednak na poziomie UE 3 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia w sprawie rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięcia do 10

11 rekomendowane jest stosowanie idei cyklu Ŝycia dla lepszego zrozumienia oddziaływań na środowisko, co wynika, m.in. z Komunikatu Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów Strategia tematyczna w sprawie zrównowaŝonego wykorzystywania zasobów naturalnych (COM(2005) 670 końcowy z dnia ) w zapisie lepsze zrozumienie oddziaływań na środowisko w wyniku wykorzystywania zasobów w ciągu całego okresu ich cyklu Ŝyciowego pozwoli decydentom na lepsze ustalenie priorytetów oraz skoncentrowanie się na obszarach, gdzie moŝliwe jest dokonanie znaczących i widocznych zmian. Wprowadzenie dodatkowych analiz z wykorzystaniem metodyki cyklu Ŝycia przy ocenie wpływu przedsięwzięć infrastrukturalnych na środowisko pozwala na: 1) identyfikowanie zagroŝeń w kaŝdej fazie procesu, 2) uniknięcie przesuwania zagroŝeń (cięŝarów) środowiskowych pomiędzy: a) fazami procesu, b) regionami, c) producentami, d) obszarami ochrony. Takie podejście uwzględniające myślenie w cyklu Ŝycia znajduje zastosowanie w polityce ekologicznej UE i Polski m.in. w: promowaniu rozwoju rynku produktów i procesów przyjaznych dla środowiska (Zintegrowana Polityka Produktowa), np. w II Polityce Ekologicznej Państwa postulowano szerokie upowszechnienie, wzorem ocen oddziaływania na środowisko, uwzględnienie ocen cyklu Ŝyciowego produktu, a nawet wprowadzenie ustawowego obowiązku wykonywania takich ocen dla grup produktów o wysokiej materiałochłonności i odpadowości oraz produktów zawierających substancje niebezpieczne dla środowiska, w celu zmniejszenia materiałochłonności i odpadowości produkcji; zamówieniach publicznych, tzw. zielonych zamówieniach publicznych; sporządzenia raportu oddziaływania na środowisko (Dz. U. Nr 257, poz. 2573) zmienione przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia (Dz. U. Nr 92, poz. 769), które weszło w Ŝycie

12 gospodarce odpadami, np. w celu ustalenia hierarchii postępowania z odpadami; znakowaniu ekologicznym, EMAS, Deklaracjach środowiskowych III typu; promocji i wspieraniu inwestycji w ochronę środowiska, np. w Strategii zmian wzorców produkcji i konsumpcji na sprzyjające realizacji zasad trwałego, zrównowaŝonego rozwoju zapisano, iŝ w celu wspierania inwestycji w ochronę środowiska proponuje się m.in. włączenie Analizy Cyklu śycia (LCA) i Deklaracji Środowiskowych Produktu (EPD) do analizy wpływu produktów i usług na środowisko; ocenie technologii środowiskowych zgodnie z Komunikatem Komisji Europejskiej w sprawie przygotowania Planu działań UE na rzecz technologii środowiskowych (ETAP) 4 które definiuje się jako wszelkie technologie, których uŝytkowanie przyczynia się do ograniczenia negatywnego wpływu produkcji i usług na środowisko, w tym: techniki i procesy ograniczania zanieczyszczenia środowiska, np. ograniczanie emisji zanieczyszczeń do powietrza, gospodarkę odpadami (zapobieganie, odzysk i recykling, unieszkodliwianie), skuteczne oczyszczanie ścieków itp., oraz wyroby i usługi powodujące w swoim cyklu Ŝycia mniejsze zanieczyszczenie (obciąŝenie) środowiska, wykorzystujące mniejszą ilość zasobów lub oparte o wykorzystywanie zasobów w bardziej efektywny sposób (np. zamknięte obiegi wody, kaskadowe wykorzystanie energii, technologie energooszczędne itd.). Dodatkowo, w Komunikacie Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego pt. Stymulowanie technologii w kierunku zrównowaŝonego rozwoju: Plan Działań Unii Europejskiej w zakresie technologii środowiskowych (COM(2004)38 wersja ostateczna z ) zauwaŝono, iŝ największą barierą dla ich rozpowszechniania jest brak informacji na temat potencjalnych technologii środowiskowych i nie moŝna oczekiwać, by ewentualni klienci gotowi byli do nabywania i uŝytkowania technologii bez wiedzy o kosztach i korzyściach w okresie ich całego cyklu Ŝyciowego 5. Na tej podstawie moŝna stwierdzić, iŝ technologie środowiskowe (lub inaczej: technologie przyjazne środowisku albo proekologiczne) to takie, których stosowanie jest mniej szkodliwe dla środowiska i 4 Com(2003) 131. Communication From The Commission Developing An Action Plan For Environmental Technology 5 12

13 chroni je, dzięki mniejszej emisji zanieczyszczeń, bardziej racjonalnym zuŝyciu zasobów, zapewnieniu recyklingu produktów i odpadów lub bardziej racjonalnym unieszkodliwianiu wytwarzanych odpadów niŝ stosowane technologie. Dla porównania róŝnych wariantów technologicznych, LCA powinno mieć największe zastosowanie. Analiza dokonywana moŝe być np. w porównaniu do wariantu podstawowego, bazowego, w odniesieniu do którego oceniana jest inwestycja, tzn. wariantem moŝe być równieŝ scenariusz zaniechania realizacji inwestycji; wskazaniu kierunków efektywnego wykorzystywania zasobów i tworzenia większej wartości produkcji przy mniejszym zuŝyciu zasobów (tzw. produktywność zasobów); w Komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów dotyczącego planu działania na rzecz zrównowaŝonej konsumpcji i produkcji oraz zrównowaŝonej polityki przemysłowej (KOM (2008) 397 z ) zapisano iŝ opracowane zostaną kolejne narzędzia słuŝące do monitorowania, porównywania i wspierania efektywnego wykorzystywania zasobów, uwzględniając cały cykl Ŝycia produktów oraz handel ; Komisja Europejska określiła takŝe zadania administracji krajów członkowskich związane z wdraŝaniem Planu Działania; do zadań tych naleŝą m.in. działania na rzecz usunięcia przeszkód uniemoŝliwiających pełne wykorzystanie potencjału technologii środowiskowych, usprawnienie koordynacji programów badawczych, promocja inwestowania odpowiedzialnego społecznie i środowiskowo, wspieranie wymiany doświadczeń i upowszechniania dobrych praktyk, identyfikacja i promocja nowych nisz rynkowych, stosowanie nowych instrumentów ekonomicznych i prawnych. Ponadto, kraje członkowskie będą uczestniczyć w regularnych przeglądach wdraŝania Planu Działań, przygotowywać stosowne raporty dla Komisji oraz proponować wprowadzenie ewentualnych zmian w Planie Działań. W celu jak najlepszego i najefektywniejszego wykorzystania środków przyznanych Polsce przez UE na lata w zakresie projektów infrastrukturalnych, konieczne wydaje się promowanie takich rozwiązań technologicznych, które w całym cyklu Ŝycia mogą przyczynić się do wspierania efektywnego wykorzystywania zasobów i tworzenia większej 13

14 wartości produkcji. Zapewnia to ocena wykorzystująca techniki cyklu Ŝycia, szczególnie dla porównania wariantów technologicznych inwestycji współfinansowanych ze środków UE. 2 Opracowanie znaczenia techniki LCA w polityce i dokumentach UE i krajowych 2.1 Wprowadzenie Ocena cyklu Ŝycia (LCA) jest wymieniana w wielu dokumentach UE i krajowych jako narzędzie oceny wpływu na środowisko. Jej oficjalna definicja została podana nie tylko w normach ISO, ale równieŝ na oficjalnych stronach Komisji Europejskiej. Ocena cyklu Ŝycia wg tej definicji 6 to proces zbierania i oceny danych wejściowych i wyjściowych jak i potencjalnego wpływu na środowisko w całym okresie cyklu Ŝycia (dotyczący produkcji, uŝytkowania i utylizacji produktów). Wykorzystanie tej koncepcji oceny w procesach przemysłowych i inwestycjach infrastrukturalnych pozwala na wybór przyjaznych dla środowiska i optymalnie wykorzystujących jego zasoby technologii wytwarzania produktów. 2.2 LCA w dokumentach krajowych W Polsce idea wdraŝania metodyki wykorzystującej ocenę cyklu Ŝycia pojawiła się w obowiązujących dokumentach, tj. polityce ekologicznej, strategii rozwoju, a nawet w ustawie Prawo ochrony środowiska (2001 r.). Propozycja jej zastosowania obejmowała ocenę nowych technologii, zielone zamówienia publiczne, gospodarkę odpadami, eko-znakowanie. W kolejnych latach, wraz z opracowaniem strategii wdraŝania w Polsce zintegrowanej polityki produktowej, podkreślano jej szczególne znaczenie przy opracowaniu LCA dla grup produktów o wysokiej materiałochłonności i odpadowości. W Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka, Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia (z r., s.106) dla osi priorytetowej 4 Inwestycje w innowacyjne przedsięwzięcia znajduje się zapis, iŝ wspierane będą takŝe działania nakierowane na wprowadzanie innowacyjnych technik 6 http;//lca.jrc.ec.europa.eu 14

15 zarządzania m.in. oceny cyklu Ŝycia (ang. Life Cycle Assessment LCA) odnoszącej się do wszystkich potencjalnych skutków wpływu produktu lub jego projektowania na środowisko, począwszy od badań, poprzez produkcję, eksploatację, przetwarzanie aŝ do jego składowania. Trzeba jednak nadmienić, Ŝe propozycja stosowania LCA pojawiła się znacznie wcześniej m.in. w następujących dokumentach obowiązujących w Polsce: 1) Ustawa Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 627), w której w art. 143 dotyczącym określania wymagań, jakie powinny spełniać technologie stosowane w nowo uruchamianych lub zmienianych w sposób istotny instalacjach i urządzeniach, zaleca się m.in. wykorzystanie analizy cyklu Ŝycia produktów, ale warunek ten obowiązywał tylko do 18 maja 2005 r., tzn. do uchylenia Ustawą o zmianie ustawy Prawo ochrony środowiska. 2) II Polityka Ekologiczna Państwa, przyjęta przez Radę Ministrów w czerwcu 2000 r. i Sejm RP w sierpniu 2001 r., uwzględnia m.in.: w rozdziale 1 pt. ZałoŜenia wyjściowe w punkcie 1.4. Ekologizacja polityk sektorowych, iŝ wśród metod realizacji polityki ekologicznej państwa priorytetem będzie stosowanie tzw. dobrych praktyk gospodarowania i systemów zarządzania środowiskowego, które integrują efekty gospodarcze z efektami ekologicznymi. Zapis ten dotyczy zwłaszcza przemysłu i energetyki w zakresie m.in. uwzględnienia tzw. cyklu Ŝyciowego produktu w celu ograniczenia ilości wytwarzanych odpadów; w rozdziale 2 pt. Cele polityki ekologicznej w sferze racjonalnego uŝytkowania zasobów naturalnych, w punkcie 2.2. Zmniejszenie materiałochłonności i odpadowości produkcji jako cel średniookresowy (do 2010 r.), wskazano potrzebę wprowadzenia ustawowego obowiązku wykonywania ocen oddziaływania na środowisko, ocen cyklu Ŝyciowego produktu dla grup produktów o wysokiej materiałochłonności i odpadowości oraz zawierających substancje niebezpieczne dla środowiska; w rozdziale 3 pt. Cele polityki ekologicznej w zakresie jakości środowiska w punkcie 3.1. Gospodarowanie odpadami wskazano, iŝ zasady zrównowaŝonego rozwoju oraz zintegrowanego podejścia do ochrony środowiska z uwzględnieniem zagadnień 15

16 odpowiedzialności są kierunkami przewodnimi. Celem zaś nadrzędnym polityki w tym zakresie jest zapobieganie powstawaniu odpadów, przy jednoczesnym rozwiązywaniu problemu odpadów "u źródła", odzyskiwaniu z nich surowców i ponownym wykorzystaniu, a takŝe bezpiecznym dla środowiska końcowym unieszkodliwianiu odpadów nie wykorzystanych. Warunkiem kluczowym realizacji tego celu jest zmniejszenie materiało- i energochłonności produkcji (poprzez np. wprowadzenie czystych technologii), wykorzystywanie alternatywnych, odnawialnych źródeł energii, stosowanie analizy pełnego cyklu Ŝycia produktu (produkcji, transportu, opakowania, uŝytkowania, ewentualnego ponownego wykorzystania i unieszkodliwiania). W pkcie 3.3. Jakość powietrza. Zmiany klimatu wspomniano, iŝ nowa polityka w zakresie ochrony powietrza przed zanieczyszczeniami musi się charakteryzować m.in. coraz szerszym wprowadzaniem norm produktowych, ograniczających emisję do powietrza zanieczyszczeń w pełnym cyklu Ŝycia produktów i wyrobów od wydobycia surowców, poprzez ich przetwarzanie, wytwarzanie nowych produktów i wyrobów oraz ich uŝytkowanie, aŝ do przejścia w formę odpadów 7. 3) Polityka Ekologiczna Państwa na lata z uwzględnieniem perspektywy na lata ; z grudnia 2002 r., w rozdziale 3. pt. ZrównowaŜone wykorzystanie surowców, materiałów, wody i energii jako zadania na lata przewiduje się wprowadzenie obowiązku wykonania oceny cyklu Ŝycia dla wybranych produktów, wprowadzanych do obrotu towarowego 8. 4) Strategia zmian wzorców produkcji i konsumpcji na sprzyjające realizacji zasad trwałego, zrównowaŝonego rozwoju 9 jako dokument rządowy opracowany w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, a przyjęty przez Radę Ministrów dnia 14 października 2003 r., proponuje m.in. włączenie Analizy Cyklu śycia (LCA) i konsumpcji +na+sprzyjajace+realizacji+zasad+trwalego+z.htm 16

17 Deklaracji Środowiskowych Produktu (EPD) do analizy wpływu na środowisko produktów i usług w celu wspierania inwestycji w ochronę środowiska. 5) Strategia wdraŝania w Polsce zintegrowanej polityki produktowej 10 to dokument opracowany w Ministerstwie Środowiska i przyjęty przez Komitet Europejski Rady Ministrów w dniu 25 lutego 2005 r. którego efektem realizacji w Polsce były: a) badania i ekspertyzy, głównie na potrzeby Ministerstwa Środowiska, Ministerstwa Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej oraz Urzędu Zamówień Publicznych, b) promocję i edukację poprzez m.in. granty badawcze (Ministerstwo Nauki), seminaria, Zielone Zamówienia Publiczne, EMAS, eko-etykietowanie. 6) Mapa Drogowa WdraŜania Planu Działań na rzecz Technologii Środowiskowych w Polsce (KETAP) to dokument wydany w Ministerstwie Środowiska 11 w 2006 r. w którym w rozdziale dotyczącym zamówień publicznych, zaproponowano m.in.: a) zachęcanie do udzielania zamówień publicznych, w których wykorzystywane będą nowe technologie środowiskowe, b) promocję stosowania kosztowej analizy cyklu Ŝycia produktów i usług. 7) Strategia Rozwoju Kraju na Lata , przyjęta przez Radę Ministrów r. uwypukliła znaczenie techniki cyklu Ŝycia przy omawianiu ekoinnowacji obejmujących wspieranie działań inwestycyjnych oraz rozwiązania organizacyjne i sposoby zagospodarowania przestrzennego. Zwrócono jednocześnie uwagę, Ŝe dzięki m.in. szerszemu stosowaniu techniki oceny cyklu Ŝycia (LCA), realizowane działania powinny prowadzić do: zasadniczych ograniczeń w zuŝywaniu zasobów naturalnych przypadających na jednostkę produktu lub usługi, zamiany stosowania w procesach technologicznych zasobów nieodnawialnych na zasoby odnawialne, wprowadzenia istotnych ograniczeń emisji zanieczyszczeń do powietrza, wody, gleby, zmniejszania degradacji środowiska i poziomu hałasu

18 8) Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka miał w pierwszych opisach zapis, iŝ przedsiębiorcy ubiegający się o dofinansowanie inwestycji ze środków UE w latach , powinni w składanych wnioskach uwypuklić efekty zmniejszenia szkodliwego oddziaływania planowanych inwestycji na środowisko m.in. poprzez ograniczenie energo-, materiało- i wodochłonności produktów i usług, zastosowanie oceny cyklu Ŝycia na wszystkich etapach projektowania procesów technologicznych. 9) Polityka Ekologiczna Państwa na lata z uwzględnieniem perspektywy na lata opracowana w Ministerstwie Środowiska w grudniu 2006 r. w rozdziale 2 pt. Rozwój systemu oceny oddziaływań w cyklu Ŝyciowym produktu oraz szacowania stwierdza, iŝ wzmocnienie systemu zarządzania ochroną środowiska polega, m.in. na rozwoju systemu oceny oddziaływań w cyklu Ŝyciowym produktu oraz szacowaniu przepływów materiałowych jako elementów Zintegrowanej Polityki Produktowej 14. Przykładem wdroŝenia zasad LCA w Polsce jest art. 167 Polityki Ochrony Środowiska, według którego produkt powinien być zaopatrzony w informację dotyczącą zuŝycia paliw lub materiałów eksploatacyjnych, wielkości emisji związanej z jego uŝytkowaniem, bezpiecznego dla środowiska uŝytkowania, demontaŝu, powtórnego wykorzystania lub unieszkodliwienia. Zalecenia te reguluje, obowiązujące od r. Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy nakładające obowiązek zaopatrzenia produktów będących nowymi pojazdami samochodowymi kategorii MI (zgodnie z przepisami o homologacji pojazdów samochodowych i przyczep) w ww. informacje. Jednocześnie metodyka LCA coraz częściej stosowana jest juŝ na etapie eko-projektowania wykorzystując zasadę od kołyski do kołyski (from cradle to cradle), czyli tzw. gospodarce recyrkulacyjnej, stanowiącej jeden z priorytetowych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych wskazanych w Krajowym Programie Ramowym. Innym praktycznym przykładem stosowania LCA mogą być deklaracje środowiskowe III typu opracowane np. przez firmę ABB i Isover lub zielone zamówienia publiczne, w Opracowanie na podstawie J. Kulczycka, LCA wyznacznikiem międzynarodowej konkurencyjności ekologicznej (maszynopis, IGSMiE PAN, 2008) 18

19 których zaczęto uwzględniać metodykę oceny cyklu Ŝycia, chociaŝ wciąŝ w niewielkim zakresie. 2.3 LCA w dokumentach UE w: W polityce ekologicznej UE myślenie w kategoriach cyklu Ŝycia znajduje zastosowanie promowaniu rozwoju rynku produktów i procesów przyjaznych dla środowiska (Zintegrowana Polityka Produktowa), zamówieniach publicznych, znakowaniu ekologicznym, ocenach technologii środowiskowych, gospodarce odpadami. W wielu dokumentach UE znajdują się postulaty o konieczności stosowania LCA. Parlament Europejski i Rada wydały Decyzję nr 1600/2002/WE 15 ( r.) powołującą Szósty Wspólnotowy Program Działań w Zakresie Środowiska Naturalnego. Zwrócono w nim uwagę na konieczność uwzględniania wymogów ochrony środowiska wraz z okresem cyklu Ŝycia produktów 16 oraz szerszego stosowania procesów i produktów przyjaznych dla środowiska m.in. poprzez wspieranie ekologicznej polityki zamówień publicznych. Pozwala ona uwzględniać cechy charakterystyczne dla ochrony środowiska i moŝliwej integracji z cyklem Ŝycia ochrony środowiska (pkt 6 artykułu 3 Podejście strategiczne w celu realizacji zadań ochrony środowiska ). Omawiana Decyzja Parlamentu stała się podstawą do 15 Decyzja wiąŝe w całości adresatów, do których jest kierowana - art. 249 TWE 16 Szósty Wspólnotowy Program Działań wezwał teŝ do opracowania kolejnych dokumentów uwzględniających idee cyklu Ŝycia. W kolejnych latach ukazały się: Komunikat Komisji Europejskiej COM(2005) 670 pt. Strategia tematyczna w sprawie zrównowaŝonego wykorzystania zasobów naturalnych, w którym stwierdzono, iŝ lepsze zrozumienie oddziaływań na środowisko w wyniku wykorzystywania zasobów w ciągu całego okresu ich cyklu Ŝyciowego pozwoli decydentom na lepsze ustalenie priorytetów oraz skoncentrowanie się na obszarach, gdzie moŝliwe jest dokonanie znaczących i widocznych zmian, jak i Komunikat Komisji Europejskiej COM(2005) 666 pt. Promowanie zrównowaŝonego wykorzystania zasobów: strategia tematyczna w sprawie zapobiegania powstawaniu odpadów i ich recykling oraz Wniosek dotyczący Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odpadów COM(2005) 667 końcowy. 19

20 prowadzenia dalszych prac nad Zintegrowaną Polityką Produktową, której celem jest m.in. promowanie rozwoju rynku produktów ekologicznych. Sugestie i zalecenia dotyczące dotychczas podjętych działań w zakresie zielonych zamówień publicznych zostały ujęte w Komunikacie Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego (COM(2003)302 z dnia 18 czerwca 2003 r.) pt. Zintegrowana Polityka Produktowa (ZPP). Wykorzystywanie podejścia środowiskowego opartego na analizie cyklu Ŝycia produktu. Jej idea opiera się na instrumentach stosowanych przy wdraŝaniu systemu zarządzania środowiskowego (np. EMAS), eko-znakowaniu i stosowaniu informacji o oddziaływaniu produktu na środowisko. Innowacją jest koordynacja tych instrumentów i wprowadzenie systematycznego stosowania metody oceny cyklu Ŝycia produktu. We wspomnianym komunikacie wskazano konieczność uzupełnienia dotychczasowej polityki ochrony środowiska o elementy odnoszące się do całego cyklu Ŝycia produktu, włączając w to fazę jego uŝytkowania. Dzięki takiemu podejściu problemy oddziaływania na środowisko będą traktowane w sposób kompleksowy podczas całego cyklu jego Ŝycia, bez moŝliwości ich przesuwania z jednej części cyklu Ŝycia do innej. Oznacza to równieŝ, Ŝe działania odnoszące się do wpływu na środowisko powinny być podejmowane na tym etapie cyklu Ŝycia produktu, na którym w sposób najlepszy i najbardziej efektywny kosztowo zostanie zmniejszone wykorzystanie zasobów i wspomniany wpływ 17. Wśród instrumentów wspierających wdraŝanie ZPP wymienia się stosowanie kryteriów środowiskowych w zamówieniach publicznych i wskazuje, iŝ administracja moŝe ustanawiać ramowe warunki gospodarcze i prawne dla róŝnych dziedzin gospodarki narodowej oraz bezpośrednio oddziaływać na rynek, np. poprzez zakup produktów przyjaznych środowisku (tzw. produktów zielonych). Stwierdzono ponadto, iŝ Komisja będzie dąŝyć do rozszerzenia zakresu przyjaznych dla środowiska zamówień publicznych (tzw. zazieleniania zamówień publicznych) oraz zachęcać państwa członkowskie UE do sporządzenia planów działań na rzecz zielonych zamówień publicznych. Opublikowany został Komunikat Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego (COM(2004)38 w dniu r.) pt. Stymulowanie technologii w kierunku 17 Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego. Zintegrowana Polityka Produktowa (ZPP). Wykorzystywanie podejścia środowiskowego opartego na analizie cyklu Ŝycia produktu COM(2003)

21 zrównowaŝonego rozwoju: Plan Działań Unii Europejskiej w zakresie technologii środowiskowych (ETAP), w którym zdefiniowano technologie środowiskowe oraz wskazano konieczność ich wdraŝania. Podkreślono takŝe istotną rolę podmiotów realizujących zamówienia publiczne, których wartość osiąga 16 % PKB Unii Europejskiej (około 1450 mld euro). Stanowią one bowiem potencjalnie silny instrument ekonomiczny wspierający dalsze wdraŝanie technologii środowiskowych, szczególnie dla władz róŝnych szczebli. Zwrócono ponadto uwagę na konieczność promowania idei kosztów cyklu Ŝycia, szczególnie dla inwestycji długoterminowych, np. budowlanych (faworyzowanie technologii ekologicznych, ze względu na często wyŝsze koszty konstrukcyjne m.in. dla bardziej energooszczędnych budynków, które w dalszej perspektywie będą dyskontowane przez ich niŝsze koszty eksploatacyjne w porównaniu do budynków konwencjonalnych). Wskazano takŝe, iŝ analiza kosztów całego cyklu Ŝyciowego 18 jest przydatna w przypadku prywatnych zakupów. Uznano, iŝ popularyzacja technologii środowiskowych jest ograniczona ze względu na brak informacji na temat ich potencjalnych korzyści. W związku z tym, nie moŝna oczekiwać, by potencjalni klienci chcieli nabywać i korzystać z technologii nie znając ich kosztów i korzyści w całym cyklu Ŝycia. W dokumencie wskazano równieŝ działania związane z promocją kosztów całego cyklu Ŝyciowego, tj. wytyczne dla zamówień zawierających uwzględnianie kosztów całego cyklu Ŝyciowego, wykorzystywanie (w miarę moŝliwości) przygotowywanych podręczników dotyczących zielonych zamówień publicznych. MoŜliwości uwzględniania aspektów środowiskowych w procedurach zamówień publicznych podano w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/18/WE ( r. 19 ) dotyczącej koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi. Podobne problemy porusza Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/17/WE ( r.) koordynująca procedury udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych. W 18 Koszty cyklu Ŝycia są w tłumaczeniu Komunikatu Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego COM(2004)38 określane terminem koszty cyklu Ŝyciowego. 19 Dyrektywa wiąŝe kaŝde Państwo Członkowskie, do którego jest kierowana, w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawia jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków art. 249 TWE. 21

22 preambułach do tych dyrektyw stwierdza się, iŝ podmioty (instytucje) zamawiające, które chcą zdefiniować wymagania dotyczące ochrony środowiska w ramach specyfikacji technicznych danego zamówienia, mogą określić aspekty środowiskowe, obejmujące na przykład metody produkcji, i/lub specyficzny wpływ grupy produktów lub usług na środowisko. Mogą one wykorzystywać (lecz nie są do tego zobowiązane) odpowiednie specyfikacje określone w ekoetykietach (...) 20 przy uwzględnieniu odpowiednich warunków. Dyrektywy dotyczące zamówień publicznych wskazują moŝliwość stawiania wymagań ekologicznych, nie tylko zamawianym produktom czy usługom, ale równieŝ procesom produkcyjnym związanym z nimi. NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe specyfikacje techniczne muszą być związane z przedmiotem zamówienia. Zielone zamówienia publiczne zostały równieŝ uwzględnione w Odnowionej Strategii ZrównowaŜonego Rozwoju UE, przyjętej przez Radę Europejską w czerwcu 2006 r.. W obszarze zrównowaŝonej konsumpcji i produkcji za jeden z celów uznano dąŝenie do osiągnięcia do 2010 r. średniego poziomu proekologicznych zamówień publicznych, który będzie równy poziomowi obecnie osiąganemu przez przodujące w tej dziedzinie państwa członkowskie UE, przy czym nacisk połoŝono na wymianę dobrych praktyk i wiedzy w tym zakresie. Proponowane poziomy dla administracji centralnej to 30% w 2010 r. i 50% w 2015 r. oraz dla administracji lokalnej i regionalnej 20% w 2010 r. oraz 50% w 2020 r.. Zaleca się jednocześnie, aby państwa członkowskie przygotowywały Krajowe Plany Działań w zakresie zielonych zamówień publicznych (11 krajów, w tym Polska posiada juŝ takie Plany). W celu ułatwienia ich realizacji Komisja Europejska opracowała odpowiednie wytyczne Guidelines for Member States to set up Action Plans on Green Public Procurement. Zgodnie z z nimi zielone zamówienia publiczne oznaczają politykę, w ramach, której podmioty publiczne włączają kryteria i/lub wymagania ekologiczne do procesu zakupów (procedur udzielania zamówień publicznych) oraz poszukują rozwiązań minimalizujących negatywny wpływ 20 Punkt 42 preambuły Dyrektywy 2004/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r koordynującej procedury udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych, oraz punkt 29 preambuły Dyrektywy 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi. 22

23 produktów/usług na środowisko i uwzględniających cały cykl Ŝycia produktów, które wpływają na rozwój i upowszechnienie technologii środowiskowych 21. Komunikat Komisji Ku europejskiej strategii dla nanotechnologii (COM (2004) 338 z ) w celu utrzymania i wzmocnienia europejskich badań i rozwoju (R&D) w zakresie nanonauk i nanotechnologii wskazał konieczność stosowania techniki LCA w celu wypracowania wspólnego działania m.in., w zakresie wszelkich potencjalnych zagroŝeń dla zdrowia, bezpieczeństwa, środowiska naturalnego oraz konsumentów poprzez udostępnienie danych potrzebnych do analizy ryzyka, wprowadzenie analizy ryzyka do kaŝdego etapu cyklu Ŝyciowego produktów wykorzystujących nanotechnologie, a w razie potrzeby, opracowanie nowych metodologii. Badania i rozwój (R&D) muszą takŝe uwzględnić efekty nanotechnologii przez okres całego ich cyklu Ŝyciowego, na przykład poprzez zastosowanie narzędzi do analizy cyklu Ŝyciowego (Life-Cycle Assessment Tools). Specyficzne znaczenie dla określenia istoty cyklu Ŝycia ma Dyrektywa 2005/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady ( r.) podająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów wykorzystujących energię (PWE), zmieniająca dyrektywę Rady 92/42/EWG oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 96/57/WE i 2000/55/WE. Na potrzeby PWE zdefiniowano we wspomnianej Dyrektywie pojęcie cyklu Ŝycia jako kolejne i połączone ze sobą etapy istnienia PWE od wykorzystania surowca do ostatecznej likwidacji. Dyrektywa nakłada takŝe na producentów PWE wymóg prowadzenia (analizując aspekty środowiskowe) oceny modelu PWE w czasie jego cyklu Ŝycia i określania na tej podstawie profilu ekologicznego. Wskazano równieŝ etapy cyklu Ŝycia produktu (o ile odnoszą się one do projektu produktu), tj.: 1) wybór i wykorzystanie surowca, 2) produkcja, 3) pakowanie, transport i dystrybucja, 4) instalacja i konserwacja, 5) uŝytkowanie, 6) koniec przydatności do uŝycia, oznaczający osiągnięcie przez dany PWE koniec pierwotnego uŝytkowania. 21 J. Michielssen. Unijne doświadczenia oraz najbliŝsza perspektywa w zakresie green public procurement, Konferencja Zielone zamówienia publiczne aspekty środowiskowe w procedurach przetargowych 16 listopada 2007 r. 22 eur-lex.europa.eu/lexuriserv/lexuriserv.do?uri=com:2004:0338:fin:pl:pdf 23

24 W Komunikacie Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów Inicjatywa rynków pionierskich dla Europy (KOM( z dnia 21 grudnia 2007 r.) potwierdzono moŝliwość wykorzystania publicznych funduszy przeznaczonych na badania i rozwój oraz innowacje mające wykazać wykonalności pewnych cyklów Ŝycia produktów. Oprócz wymienionych powyŝej Dyrektyw i Komunikatów UE istnieją jeszcze specjalistyczne rozporządzenia UE, w których zwraca się uwagę na szczególne znaczenie metodyki LCA. Są to: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 106/2008 Energy Star, które dotyczy znakowania biurowego sprzętu komputerowego etykietą wydajności energetycznej; przyjęcie przez Wspólnotę amerykańskiego programu znakowania Energy Star ma na celu zwiększenie poziomu wydajnego zarządzania zapotrzebowaniem na energię oraz ochronę źródeł energii, a poprzez to zmniejszanie poziomu zmian klimatycznych. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1980/2000/WE Ecolabel dotyczy Wspólnotowego oznakowania ekologicznego Ecolabel w postaci stokrotki; jest to główne, oficjalne europejskie wyróŝnienie, przyznawane wyrobom spełniającym wyŝsze normy środowiskowe; znak ten umieszczony na wyrobach wskazuje, Ŝe są one mniej szkodliwe dla środowiska w ciągu całego ich cyklu Ŝycia niŝ na wyrobach im podobnych, poniewaŝ spełniają one kryteria środowiskowe wymagane przez państwa członkowskie UE w porozumieniu z zainteresowanymi stronami (w tym z przedstawicielami przemysłu, konsumentów, organizacji środowiskowych, handlu i władz publicznych). Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 761/2001/WE EMAS to unijny instrument wprowadzony w Ŝycie w celu zachęcenia przedsiębiorstw, zakładów i instytucji do stałego doskonalenia działań prośrodowiskowych poprzez: identyfikowanie obszarów, dla których naleŝy opracować, poprawić i zwiększyć skuteczność zarządzania środowiskiem; systematyczne poszukiwanie moŝliwości praktycznego ograniczenia oddziaływania na środowisko i podejmowania nowych działań jego ochrony; systematyczne identyfikowanie i eliminowanie niezgodności z wewnętrznymi i zewnętrznymi wymogami; 24

25 stałą identyfikację aspektów środowiskowych, które wymagają nadzoru lub poprawy; szkolenia personelu w celu zwiększenia efektywności działań prośrodowiskowych; porównywanie z innymi firmami lub instytucjami branŝowymi. W dokumencie będącym obecnie w trakcie procesu legislacyjnego pt. Zmieniony wniosek dotyczący Dyrektywy Parlamentu Europejskiego oraz Rady w sprawie promowania ekologicznie czystych i energooszczędnych pojazdów w transporcie drogowym (COM(2007)817), zamawiający, którzy będą udzielać zamówień publicznych na dostawę pojazdów w transporcie drogowym oraz przedsiębiorstwa prywatne świadczące usługi w transporcie drogowym na podstawie umowy, koncesji lub zezwolenia, są zobowiązani, przy zakupie takich pojazdów, stosować jako kryterium wyboru oferty lub kryterium zakupu tych pojazdów koszty operacyjne zuŝycia energii, emisji CO 2 oraz zanieczyszczeń związanych z cyklem uŝytkowania. Istotne znaczenie techniki LCA podkreślono równieŝ w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE (z dnia 19 listopada 2008 r.) w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy, w której stwierdzono, iŝ konieczna jest zatem zmiana dyrektywy 2006/12/WE w celu wyjaśnienia kluczowych pojęć, takich jak definicje odpadów, odzysku i unieszkodliwiania, aby wzmocnić środki konieczne do przeciwdziałania powstawaniu odpadów, wprowadzić podejście uwzględniające cały cykl Ŝycia produktów i materiałów, a nie tylko fazę odpadu, oraz skupić się na zmniejszaniu oddziaływania na środowisko, jakie wywiera wytwarzanie odpadów i gospodarowanie nimi, co podniesie wartość ekonomiczną odpadów ; dodatkowo zapisano, iŝ aby poprawić sposób, w jaki realizowane jest zapobieganie powstawaniu odpadów w państwach członkowskich, oraz ułatwić obieg najlepszych praktyk w tym obszarze, konieczne jest zaostrzenie przepisów dotyczących zapobiegania powstawaniu odpadów oraz wprowadzenie wymogu zobowiązującego państwa członkowskie do opracowywania programów zapobiegania powstawaniu odpadów, koncentrujących się na kluczowych elementach oddziaływania na środowisko oraz uwzględniających cały cykl Ŝycia produktów i materiałów. Takie środki powinny zmierzać do przerwania związku pomiędzy wzrostem gospodarczym a skutkami dla środowiska związanymi z wytwarzaniem odpadów ; 25

26 nimi. 23 W tabeli 1 przedstawiono występowanie LCA w wybranych dokumentach UE i Polski. Pracownia Badań Strategicznych, IGSMiE PAN, Kraków, ul. Wybickiego 7, wskazano ponadto, hierarchię postępowania z odpadami ze względu na przepisy prawne i priorytety polityki dotyczące zapobiegania powstawaniu odpadów oraz gospodarowania nimi: 1) zapobieganie, 2) przygotowywanie do ponownego uŝycia, 3) recykling, 4) inne metody odzysku, np. odzysk energii, 5) unieszkodliwianie. Dzięki stosowaniu powyŝszej hierarchii postępowania z odpadami państwa członkowskie UE podejmują środki sprzyjające rozwiązaniom dającym najlepszy dla środowiska wynik całkowity. Dla niektórych strumieni odpadów moŝe to oznaczać odstąpienie od proponowanej hierarchii, jeŝeli jest to uzasadnione zastosowaniem metodologii myślenia o cyklu Ŝycia, obejmującej całkowity wpływ na środowisko wytwarzania i gospodarowania Tabela 1. Przykłady LCA w wybranych dokumentach unijnych i krajowych Dokument Decyzję nr 1600/2002/WE 24 ustanawiającą Szósty Wspólnotowy Program Działań w Zakresie Środowiska Naturalnego, wydany przez Parlament Europejski i Radę Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego COM(2003)302 z dnia 18 czerwca 2003 r. pt. Zintegrowana Polityka Produktowa (ZPP). Wykorzystywanie podejścia środowiskowego opartego na analizie cyklu Ŝycia produktu Zakres Wskazano na konieczność uwzględniania wymogów ochrony środowiska naturalnego przez okres cyklu Ŝycia produktów oraz szerszego stosowania procesów i produktów przyjaznych dla środowiska poprzez m.in. wspieranie ekologicznej polityki zamówień publicznych W komunikacie wskazano na konieczność uzupełnienia dotychczasowej polityki ochrony środowiska o aspekty odnoszące się do całego cyklu Ŝycia produktu, włączając w to fazę jego uŝytkowania. Dzięki takiemu podejściu problemy oddziaływania na środowisko będą traktowane w sposób zintegrowany podczas całego cyklu jego Ŝycia, bez moŝliwości ich przesuwania z jednej części cyklu Ŝycia do innej. Oznacza to równieŝ, Ŝe działania odnoszące się do oddziaływania na środowisko powinny być podejmowane na tym etapie cyklu Ŝycia produktu, na którym w sposób najlepszy i najbardziej efektywny Decyzja wiąŝe w całości adresatów, do których jest kierowana - art. 249 TWE 26

Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe. Konferencja Inaugurująca projekt POWER w Małopolsce Kraków, 4 marca 2009 r.

Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe. Konferencja Inaugurująca projekt POWER w Małopolsce Kraków, 4 marca 2009 r. Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe Cel projektu Promocja rozwoju oraz wyboru technologii, które w małym zakresie obciąŝająśrodowisko naturalne w regionach partnerskich Technologie środowiskowe

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych

LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych LCA (life-cycle assessment) jako ekologiczne narzędzie w ulepszaniu procesów technologicznych Toruń 2012 Ocena cyklu życia (Life Cycle Assessment - LCA) jest jedną z technik zarządzania środowiskowego.

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Prawo ochrony środowiska w planowaniu energetycznym

Prawo ochrony środowiska w planowaniu energetycznym Regionalny Program Operacyjny dla Województwa Pomorskiego na lata 2007-2013 UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Prawo ochrony środowiska w planowaniu energetycznym Gdańsk, 08 lipca

Bardziej szczegółowo

Fakty i mity procesu oceny oddziaływania na środowisko w projektach drogowych. Analiza wybranych zagadnień prowadząca do wypracowania dobrych praktyk

Fakty i mity procesu oceny oddziaływania na środowisko w projektach drogowych. Analiza wybranych zagadnień prowadząca do wypracowania dobrych praktyk Fakty i mity procesu oceny oddziaływania na środowisko w projektach drogowych. Analiza wybranych zagadnień prowadząca do wypracowania dobrych praktyk 2-dniowe warsztaty dla beneficjentów projektów drogowych

Bardziej szczegółowo

Co to jest przedsięwzięcie?

Co to jest przedsięwzięcie? Wprowadzenie do systemu ocen oddziaływania na środowisko Krzysztof Mielniczuk r. Co to jest przedsięwzięcie? Rozumie się przez to zamierzenie budowlane lub inną ingerencję w środowisko polegającą na przekształceniu

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Ocena cyklu życia (LCA) w systemie gospodarki odpadami

Ocena cyklu życia (LCA) w systemie gospodarki odpadami Ocena cyklu życia (LCA) w systemie gospodarki odpadami Anna Henclik Joanna Kulczycka Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Kraków, 25-26 czerwiec 2009 Zarządzanie odpadami

Bardziej szczegółowo

Zielone zamówienia publiczne w Unii Europejskiej

Zielone zamówienia publiczne w Unii Europejskiej Zielone zamówienia publiczne w Unii Europejskiej Wprowadzenie Pojęcie zielone zamówienia publiczne (ang. Green Public Procurement - GPP) zostało zdefiniowane w oficjalnym komunikacie Komisji Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r.

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r. Rekomendacje dotyczące akcji informacyjnej o komplementarności z badania ewaluacyjnego pt. Analiza efektów komplementarności wsparcia pomiędzy projektami dofinansowanymi w ramach programów z perspektywy

Bardziej szczegółowo

Bibliografia. Akty prawne

Bibliografia. Akty prawne Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. Dz. U. Nr 115, poz. 1229; 3. Ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013

ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013 ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013 Jacek Woźniak Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM Kraków, 15 maja 2008 r. 2 Programy operacyjne Realizacja wspieranego projektu Poprawa efektywności

Bardziej szczegółowo

"Inteligentna Energia Program dla Europy moŝliwości dofinansowania projektów rozpowszechniająco-promocyjnych

Inteligentna Energia Program dla Europy moŝliwości dofinansowania projektów rozpowszechniająco-promocyjnych "Inteligentna Energia Program dla Europy moŝliwości dofinansowania projektów rozpowszechniająco-promocyjnych Antonina Kaniszewska Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji (2007-2013) Competitiveness

Bardziej szczegółowo

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r.

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Agata Payne Dyrektoriat Środowisko Polityka spójności i ocen oddziaływania na

Bardziej szczegółowo

Krajowy Plan Działań w zakresie zielonych zamówień publicznych na lata 2007-2009

Krajowy Plan Działań w zakresie zielonych zamówień publicznych na lata 2007-2009 Krajowy Plan Działań w zakresie zielonych zamówień publicznych na lata 2007-2009 1. Wstęp Znowelizowane w roku 2004 unijne przepisy z zakresu zamówień publicznych 1 położyły duży nacisk na kwestie dot.

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna a budownictwo wymagania prawne w Polsce i UE

Energia odnawialna a budownictwo wymagania prawne w Polsce i UE Energia odnawialna a budownictwo wymagania prawne w Polsce i UE dr inŝ. Krystian Kurowski Laboratorium Badawcze Kolektorów Słonecznych przy Instytucie Paliw i Energii Odnawialnej 1 zakłada zwiększenie

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTU PN. PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA MIASTA GORZOWA WLKP.

PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTU PN. PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA MIASTA GORZOWA WLKP. PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTU PN. PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA MIASTA GORZOWA WLKP. SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. RAMOWY PRZEBIEG STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa GOSPODARKA ODPADAMI Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa WFOŚiGW we Wrocławiu Zasady gospodarowania odpadami Projektowane zmiany prawne w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach Badanie poziomu

Bardziej szczegółowo

CO 2 w transporcie. Tomasz Chruszczow Dyrektor Departamentu Zmian Klimatu i Ochrony Atmosfery

CO 2 w transporcie. Tomasz Chruszczow Dyrektor Departamentu Zmian Klimatu i Ochrony Atmosfery CO 2 w transporcie Tomasz Chruszczow Dyrektor Departamentu Zmian Klimatu i Ochrony Atmosfery 1 Ochrona klimatu Ochrona klimatu jest od co najmniej 15 lat jednym z najwaŝniejszych globalnych zagadnień obejmujących

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO

PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO Strategia Działania dotyczące energetyki są zgodne z załoŝeniami odnowionej Strategii Lizbońskiej UE i Narodowej Strategii Spójności

Bardziej szczegółowo

ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH. Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego

ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH. Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego

Bardziej szczegółowo

Procedura oceny oddziaływania na środowisko stan obecny i kierunki zmian

Procedura oceny oddziaływania na środowisko stan obecny i kierunki zmian Procedura oceny oddziaływania na środowisko stan obecny i kierunki zmian Tomasz Siwowski PP Promost Consulting, Rzeszów Politechnika Rzeszowska ZMRP/PKD, Kraków 1 Stan prawny (prawo polskie) ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Katowice, maj 2014 roku Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1)

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) USTAWA z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) Art. 6. 1. Kto podejmuje działalność mogącą negatywnie oddziaływać na środowisko, jest obowiązany do zapobiegania temu oddziaływaniu. 2. Kto

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE DO SPORZĄDZANIA KRAJOWEGO ORAZ WOJEWÓDZKICH PLANÓW GOSPODARKI ODPADAMI W ZAKRESIE ODPADÓW KOMUNALNYCH

WYTYCZNE DO SPORZĄDZANIA KRAJOWEGO ORAZ WOJEWÓDZKICH PLANÓW GOSPODARKI ODPADAMI W ZAKRESIE ODPADÓW KOMUNALNYCH WYTYCZNE DO SPORZĄDZANIA KRAJOWEGO ORAZ WOJEWÓDZKICH PLANÓW GOSPODARKI ODPADAMI W ZAKRESIE ODPADÓW KOMUNALNYCH 1. Cel opracowania planów inwestycyjnych Informacje o konieczności sporządzania planów inwestycyjnych

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Uwolnij energię z odpadów!

Uwolnij energię z odpadów! Uwolnij energię z odpadów! Energia-z-Odpadów: Co na wejściu? Co na wyjściu? Energia-z-Odpadów a legislacja europejska 26.11.2009 POLEKO, Poznań dr inŝ. Artur Salamon, ESWET 1 O nas: ESWET (European Suppliers

Bardziej szczegółowo

Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej. Plan działań na rzecz zrównoważonej energii

Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej. Plan działań na rzecz zrównoważonej energii Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej oraz Plan działań na rzecz zrównoważonej energii jako elementy planowania energetycznego w gminie Łukasz Polakowski 1 SEAP Sustainable Energy Action

Bardziej szczegółowo

Responsible Care Cefic vision

Responsible Care Cefic vision Responsible Care Cefic vision Ramowy System Zarzadzania i Kwestionariusz Samooceny Forum Ekologiczne BranŜy Chemicznej Toruń 3. 10. 2007 Joanna Karolina Warnel Realizacja programu Responsible Care- wizja

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ŚRODOWISKA W PROCESIE INWESTYCYJNYM W ŚWIETLE PRZEPISÓW

OCHRONA ŚRODOWISKA W PROCESIE INWESTYCYJNYM W ŚWIETLE PRZEPISÓW OCHRONA ŚRODOWISKA W PROCESIE INWESTYCYJNYM W ŚWIETLE PRZEPISÓW USTAWY Z DNIA 3 PAŹDZIERNIKA 2008 r. O UDOSTĘPNIANIU INFORMACJI O ŚRODOWISKU I JEGO OCHRONIE, UDZIALE SPOŁECZEŃSTWA W OCHRONIE ŚRODOWISKA

Bardziej szczegółowo

Środowisko dla Rozwoju

Środowisko dla Rozwoju ENEA Krajowa sieć partnerstwa Środowisko dla Rozwoju na rzecz promowania zasad zrównowaŝonego rozwoju i jej rola we wdraŝaniu POIiŚ 27 maja 2010 r. Zamość Spis treści 1. Europejska Sieć Organów Środowiskowych

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W PROCESACH INWESTYCYJNYCH

WYMAGANIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W PROCESACH INWESTYCYJNYCH WYMAGANIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W PROCESACH INWESTYCYJNYCH Joanna Borówka Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach Katowice 8 grudnia 2014r 1 Zagospodarowanie przestrzenne a ochrona

Bardziej szczegółowo

Europejskie podejście do przedsięwzięć w zakresie efektywności energetycznej

Europejskie podejście do przedsięwzięć w zakresie efektywności energetycznej ODDZIAŁ CERTYFIKACJI WYROBÓW PRZEMYSŁOWY INSTYTUT AUTOMATYKI I POMIARÓW, WARSZAWA Europejskie podejście do przedsięwzięć w zakresie efektywności energetycznej Stefan Kosztowski Targi Poleko Poznań, październik

Bardziej szczegółowo

RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ

RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ dr inż. Małgorzata Bogucka-Szymalska Departament Zasobów Wodnych Warszawa, 11-12 czerwca 2015 r. Dyrektywy istotne dla inwestycji wodnych

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania inwestycji w gospodarce odpadami ze środków Unii Europejskiej

Możliwości finansowania inwestycji w gospodarce odpadami ze środków Unii Europejskiej Możliwości finansowania inwestycji w gospodarce odpadami ze środków Unii Europejskiej Aleksandra Malarz Z-ca Dyrektora Departament Integracji Europejskiej Ministerstwo Środowiska Katowice, 23 marca 2004

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM Co jest istotą systemu zarządzania środowiskowego wg normy ISO 14001? System zarządzania środowiskowego stanowi część systemu zarządzania organizacji. Istota SZŚ wg normy ISO 14001

Bardziej szczegółowo

Energia elektryczna. Karta produktu w ramach zielonych zamówień publicznych (GPP) 1 Zakres zastosowania

Energia elektryczna. Karta produktu w ramach zielonych zamówień publicznych (GPP) 1 Zakres zastosowania Energia elektryczna Karta produktu w ramach zielonych zamówień publicznych (GPP) Niniejsza karta produktu stanowi część zestawu narzędzi szkoleniowych Komisji Europejskiej w zakresie GPP, który można pobrać

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie energią. Norma ISO 50001:2011, korzyści wynikające z wdroŝenia systemu. Jacek Walski PREDA Szczecin,28.03.2014 r.

Zarządzanie energią. Norma ISO 50001:2011, korzyści wynikające z wdroŝenia systemu. Jacek Walski PREDA Szczecin,28.03.2014 r. Zarządzanie energią. Norma ISO 50001:2011, korzyści wynikające z wdroŝenia systemu Jacek Walski PREDA Szczecin,28.03.2014 r. Zarządzanie energią. Gospodarka energetyczna polegająca na niekontrolowanej

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ ŚRODOWISKOWA PRODUKTÓW, A MOŻLIWOŚCI OCENY CYKLU ŻYCIA Z UŻYCIEM INTERNETOWEGO NARZĘDZIA LCA to go

EFEKTYWNOŚĆ ŚRODOWISKOWA PRODUKTÓW, A MOŻLIWOŚCI OCENY CYKLU ŻYCIA Z UŻYCIEM INTERNETOWEGO NARZĘDZIA LCA to go EFEKTYWNOŚĆ ŚRODOWISKOWA PRODUKTÓW, A MOŻLIWOŚCI OCENY CYKLU ŻYCIA Z UŻYCIEM INTERNETOWEGO NARZĘDZIA LCA to go Dr inż. Janusz Sitek Instytut Tele- i Radiotechniczny e-mail: janusz.sitek@itr.org.pl Poznań,

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE Strategicznej oceny oddziaływania na środowisko aktualizacji Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Ozimek

PODSUMOWANIE Strategicznej oceny oddziaływania na środowisko aktualizacji Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Ozimek PODSUMOWANIE Strategicznej oceny oddziaływania na środowisko aktualizacji Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Ozimek Kierownik Projektu: mgr inŝ. Ksenia Czachor Opracowanie: mgr Katarzyna Kędzierska

Bardziej szczegółowo

Skierniewice, 18.02.2015 r. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej

Skierniewice, 18.02.2015 r. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej Skierniewice, 18.02.2015 r. 1 Plan Gospodarki Niskoemisyjnej 2 Agenda spotkania 1. Czym jest Plan Gospodarki Niskoemisyjnej i w jakim celu się go tworzy? 2. Uwarunkowania krajowe i międzynarodowe 3. Szczególne

Bardziej szczegółowo

Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Warszawa, 20 marca 2015 r.

Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Warszawa, 20 marca 2015 r. Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 Warszawa, 20 marca 2015 r. UMOWA PARTNERSTWA Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Gdańsk, 2012 Zarządzanie planem gospodarki odpadami Warunkiem realizacji planu gospodarki odpadami jest ustalenie systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

Małe i średnie przedsiębiorstwa w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007 2013

Małe i średnie przedsiębiorstwa w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007 2013 1 Autor: Aneta Para Małe i średnie przedsiębiorstwa w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007 2013 PO Innowacyjna Gospodarka jest to główny z programów operacyjnych skierowany do przedsiębiorców.

Bardziej szczegółowo

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 1 Mazowsze wobec wyzwań przyszłości Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 2 Strategia Rozwoju Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Czy zamówienia publiczne mogą być zielone? Znaczenie kosztów cyklu życia. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk

Czy zamówienia publiczne mogą być zielone? Znaczenie kosztów cyklu życia. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Czy zamówienia publiczne mogą być zielone? Znaczenie kosztów cyklu życia dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH mgr Małgorzata Wernicka

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko Raport środowiskowy

Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko Raport środowiskowy Program Współpracy Międzyregionalnej w latach 2014-2020 w ramach Celu Europejska Współpraca Terytorialna (INTERREG EUROPA) Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko Raport środowiskowy STRESZCZENIE

Bardziej szczegółowo

Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych

Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych Lesław Janowicz econet OpenFunding Sp. z o.o. 28.10.2015 Nie wiemy wszystkiego, ale czujemy się ekspertami

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014 2020

Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014 2020 Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014 2020 Oś Priorytetowa 1. Działanie 1.5. Wzmocnienie konkurencyjności przedsiębiorstw Oś priorytetowa 3. Działanie 3.1 Wytwarzanie i dystrybucja energii

Bardziej szczegółowo

Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach

Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach IX oś priorytetowa POIiŚ, Działanie 9.3 ANNA PEKAR Zastępca Dyrektora Departamentu Ochrony Klimatu NFOŚiGW Poznań, 17 września 2013 r. 2 Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

r.pr. Michał Behnke 12.10.2011

r.pr. Michał Behnke 12.10.2011 Analiza wariantowajako przesłanka wskazania wariantu innego niż proponowany przez inwestora lub odmowy wydania decyzji środowiskowej r.pr. Michał Behnke 12.10.2011 1 PLAN PREZENTACJI Podstawy prawne analizy

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O ŚRODOWISKU

INFORMACJA O ŚRODOWISKU INFORMACJA O ŚRODOWISKU Prawo ochrony środowiska dr Tomasz Poskrobko PAŃSTWOWY MONITORING ŚRODOWISKA PAŃSTWOWY MONITORING ŚRODOWISKA Podstawy prawne PMŚ tworzą: ustawa Prawo ochrony środowiska zawiera

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

Plany gospodarki niskoemisyjnej

Plany gospodarki niskoemisyjnej Plany gospodarki niskoemisyjnej Beneficjenci: gminy oraz ich grupy (związki, stowarzyszenia, porozumienia) Termin naboru: 02.09.2013 31.10.2013 Budżet konkursu: 10,0 mln PLN Dofinansowanie: dotacja w wysokości

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE

INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE MOŻLIWOŚCI FINANSOWANIA INWESTYCJI KOMUNALNYCH ZE ŚRODKÓW PO INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO 2014-2020 2

Bardziej szczegółowo

Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU. www.asm-poland.com.pl

Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU. www.asm-poland.com.pl Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU www.asm-poland.com.pl Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ WNIOSKU Marta Wronka

FORMULARZ WNIOSKU Marta Wronka FORMULARZ WNIOSKU Marta Wronka Wydział ds. Programu LIFE Departament Ochrony Przyrody i Edukacji Ekologicznej NA DOBRY POCZĄTEK Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1293/2013 z dnia 11

Bardziej szczegółowo

Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej:

Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej: Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej: uwarunkowania prawne Efektywność energetyczna w budownictwie i przemyśle Wrocław, 14-15 listopada 2012 Zagadnienia Prawo

Bardziej szczegółowo

ZRÓWNOWAŻONA KONSUMPCJA I PRODUKCJA

ZRÓWNOWAŻONA KONSUMPCJA I PRODUKCJA ZRÓWNOWAŻONA KONSUMPCJA I PRODUKCJA Zrównoważony rozwój należy do najważniejszych celów Unii Europejskiej. W obliczu kurczących się zasobów naturalnych na świecie głównym wyzwaniem dla producentów i konsumentów

Bardziej szczegółowo

Oceny oddziaływania na środowisko przedsięwzięć energetycznych współfinansowanych z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko

Oceny oddziaływania na środowisko przedsięwzięć energetycznych współfinansowanych z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Oceny oddziaływania na środowisko przedsięwzięć energetycznych współfinansowanych z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Zmiany w polskich przepisach dotyczących OOŚ Jakość OOŚ/unikanie błędów

Bardziej szczegółowo

VII. REALIZACJA PLANU GOSPODARKI ODPADAMI

VII. REALIZACJA PLANU GOSPODARKI ODPADAMI 7.1. Zarządzanie Planem Gospodarki Odpadami Warunkiem realizacji zadań nakreślonych w Planie Gospodarki Odpadami jest ustalenie systemu zarządzania Planem. Zarządzanie Planem odbywa się z uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej W prezentacji przedstawione zostaną: Cele programu Interreg IVC Priorytety programu Typy działań

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Prof. UAM dr hab. Renata Graf Zakład Hydrologii I Gospodarki Wodnej, Instytut Geografii Fizycznej I Kształtowania Środowiska Przyrodniczego,

Bardziej szczegółowo

i Środowisko Priorytet IV

i Środowisko Priorytet IV Priorytet IV Przedsięwzięcia dostosowujące przedsiębiorstwa do wymogów ochrony środowiska Marzena Słupeczańska Dyrektor Departamentu Przedsięwzięć Strukturalnych NFOŚiGW ŁĄCZNA ALOKACJA ŚRODKÓW Wsparcie

Bardziej szczegółowo

3. Umowa ws. Grantu Blokowego. 4. Kwalifikowalność kosztów i poziom dofinansowania. 5. Zadania i obowiązki

3. Umowa ws. Grantu Blokowego. 4. Kwalifikowalność kosztów i poziom dofinansowania. 5. Zadania i obowiązki Aneks nr 3: Zasady i Procedury dla Grantów Blokowych, Funduszu na Przygotowanie Projektów, Funduszu Pomocy Technicznej oraz Funduszu Stypendialnego w ramach Szwajcarsko - Polskiego Programu Współpracy

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. 1 Projekt PO RYBY 2014-2020 został opracowany w oparciu o: przepisy prawa UE: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Strategia Energetyki Województwa Lubuskiego

Strategia Energetyki Województwa Lubuskiego Strategia Energetyki Województwa Lubuskiego Podsumowanie procedury strategicznej oceny oddziaływania na środowisko www.energoekspert.com.pl Wrzesień, 2013 Spis treści 1. Podstawa prawna i przebieg procedury...

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r.

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. 1. Termin naboru wniosków od 02.04.2013 r. do 06.05.2013 r. 1. Konkurs ogłoszony w ośmiu kategoriach. 2. Całkowita

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Międzyregionalnej (INTERREG IV C) wspierający inicjatywę Komisji Europejskiej Regiony na rzecz zmian gospodarczych

Program Współpracy Międzyregionalnej (INTERREG IV C) wspierający inicjatywę Komisji Europejskiej Regiony na rzecz zmian gospodarczych Program Współpracy Międzyregionalnej (INTERREG IV C) wspierający inicjatywę Komisji Europejskiej Regiony na rzecz zmian gospodarczych Komisja Europejska zatwierdziła Program Operacyjny Współpracy Międzyregionalnej

Bardziej szczegółowo

Przejście od planów transportowych do Planów Zrównoważonej Mobilności Miejskiej

Przejście od planów transportowych do Planów Zrównoważonej Mobilności Miejskiej dr Katarzyna HEBEL Prof. dr hab. Olgierd WYSZOMIRSKI Conference Baltic Sea Region advancing towards Sustainable Urban Mobility Planning Gdynia 22-24th of October 2014 Przejście od planów transportowych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie Tomasz Poskrobko Etapy rozwoju modelu ochrony środowiska w przedsiębiorstwie strategia czystszej produkcji strategia zarządzania obciążeniem strategia zarządzania

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji

działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji III OŚ PRIORYTETOWA ZARZĄDZANIE ZASOBAMI I PRZECIWDZIAŁANIE ZAGROśENIOM ŚRODOWISKA działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji

Bardziej szczegółowo

Kursy: 12 grup z zakresu:

Kursy: 12 grup z zakresu: SCHEMAT REALIZACJI USŁUG W RAMACH PROJEKTU EKO-TRENDY Kursy: 12 grup z zakresu: Szkolenia Instalator kolektorów słonecznych - 2 edycje szkoleń - 1 h/gr. 2. Szkolenia Nowoczesne trendy ekologiczne w budownictwie

Bardziej szczegółowo

Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH Systemy gospodarowania odpadami w wybranych krajach Unii Europejskiej stan obecny, planowane zmiany, szanse i

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA PORADNIKA SPOTKANIE Z KE 18 MAJA 2015R.

PREZENTACJA PORADNIKA SPOTKANIE Z KE 18 MAJA 2015R. PORADNIK PRZYGOTOWANIA INWESTYCJI Z UWZGLĘDNIENIEM ZMIAN KLIMATU, ICH ŁAGODZENIA I PRZYSTOSOWANIA DO TYCH ZMIAN ORAZ ODPORNOŚCI NA KLĘSKI ŻYWIOŁOWE MINISTERSTWO ŚRODOWISKA DEPARTAMENT ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Prowadzący Andrzej Kurek

Prowadzący Andrzej Kurek Prowadzący Andrzej Kurek Centrala Rzeszów Oddziały Lublin, Katowice Zatrudnienie ponad 70 osób SprzedaŜ wdroŝenia oprogramowań firmy Comarch Dopasowania branŝowe Wiedza i doświadczenie Pełna obsługa: Analiza

Bardziej szczegółowo

Stan realizacji 8. Osi priorytetowej Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013

Stan realizacji 8. Osi priorytetowej Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013 Stan realizacji 8. Osi priorytetowej Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013 Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Departament Funduszy Strukturalnych 1 Wskaźniki dla Priorytetu VIII Społeczeństwo

Bardziej szczegółowo

KRAJOWY PLAN DZIAŁAŃ DOTYCZĄCY CY EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ (EEAP) 2007

KRAJOWY PLAN DZIAŁAŃ DOTYCZĄCY CY EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ (EEAP) 2007 EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA KRAJOWY PLAN DZIAŁAŃ DOTYCZĄCY CY EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ przygotowany przez Ministerstwo Gospodarki URZĄD MIASTA CZĘSTOCHOWY ul. Śląska 11/13, 42-217 Częstochowa tel. +48 (34)

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny program energooszczędnych inwestycji miejskich w ramach Partnerstwa Publiczno-Prywatnego w Warszawie

Innowacyjny program energooszczędnych inwestycji miejskich w ramach Partnerstwa Publiczno-Prywatnego w Warszawie Innowacyjny program energooszczędnych inwestycji miejskich w ramach Partnerstwa Publiczno-Prywatnego w Warszawie Warszawa, 23 czerwca 2014 Leszek Drogosz Dyrektor Biura Infrastruktury Urzędu m.st. Warszawy

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w programach na lata 2007-2013

Odnawialne źródła energii w programach na lata 2007-2013 Odnawialne źródła energii w programach na lata 2007-2013 Autor: Janusz Mikuła, podsekretarz stanu, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego ( Czysta Energia - grudzień 2008) Presja Unii Europejskiej w zakresie

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju.

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. SZKOLENIE 2 Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. FAMED Żywiec S.A. Dokumentacja Systemu Zarządzania zgodnego z PN-EN ISO

Bardziej szczegółowo

Program na rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007-2013 (CIP)

Program na rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007-2013 (CIP) Program na rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007-2013 (CIP) Wsparcie EKOINNOWACJI Danuta Dyrszka International Scientific Thematic Network for Environmental Technologies ENVITECH-Net N Co to znaczy ekoinnowacja?

Bardziej szczegółowo