Brak wprowadzenia racjonalnych usprawnień jako forma dyskryminacji osób niepełnosprawnych. Dr Anna Śledzińska- Simon

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Brak wprowadzenia racjonalnych usprawnień jako forma dyskryminacji osób niepełnosprawnych. Dr Anna Śledzińska- Simon"

Transkrypt

1 Brak wprowadzenia racjonalnych usprawnień jako forma dyskryminacji osób niepełnosprawnych Dr Anna Śledzińska- Simon 1. Obowiązek wprowadzenia racjonalnych usprawnień w Dyrektywie 2000/78/WE Dyrektywa 2000/78/WE (dalej jako Dyrektywa Ramowa) jest pierwszym wiążącym aktem prawa Unii Europejskiej, który dotyczy niepełnosprawności. Jej przyjęcie 27 listopada 2000 r. miało na celu zbliżenie przepisów prawa państw członkowskich w zakresie walki z dyskryminacją w zatrudnieniu i pracy ze względu na występujące różnice w podejściu władz krajowych do tych kwestii 1. Niestety różnice w ochronie osób niepełnosprawnych na poziomie krajowym wciąż istnieją, gdyż państwa inaczej interpretują i implementują cele Dyrektywy Ramowej. Jeden z przepisów budzących najwięcej rozbieżności interpretacyjnych dotyczy obowiązku wprowadzenia racjonalnych usprawnień 2. Obowiązek wprowadzenia racjonalnych usprawnień wynika z art. 5 Dyrektywy Ramowej, który stanowi: W celu zapewnienia przestrzegania zasady równego traktowania osób niepełnosprawnych, przewiduje się wprowadzenie racjonalnych usprawnień. Oznacza to, że pracodawca podejmuje stosowne działania, z uwzględnieniem potrzeb konkretnej sytuacji, aby umożliwić osobie niepełnosprawnej dostęp do pracy, wykonywanie jej lub rozwój zawodowy, bądź przeszkolenie jej, o ile środki te wiążą się z koniecznością poniesienia przez pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich nakładów. Nakłady te nie są nieproporcjonalne, 1 European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, Eurofound, Pracownicy z niepełnosprawnością prawo, negocjacje społeczne i partnerzy społeczni, Raport przygotowany w ramach European Industrial Relations Observatory, 28 lutego 2001 r, dostępny na: study/tn s.htm 2 L. Waddington, A. Lawson (European Network of Legal Experts in the Non- Discrimination Field), Disability and non- discrimination law in the European Union. An analysis of disability law within and beyond the employment field, Raport przygotowany na zlecenie Komisji Europejskiej w ramach Programu na rzecz Zatrudnienia i Solidarności Społecznej Progress ( ), 2009, s. 10, dostępny na: 76&langId=en

2 jeżeli są w wystarczającym stopniu rekompensowane ze środków istniejących w ramach polityki prowadzonej przez dane państwo członkowskie na rzecz osób niepełnosprawnych. Przepis ten ustanawia nieznany dotąd prawu obowiązek - i powiązane z nim prawo podmiotowe - dostosowania miejsca pracy do sytuacji konkretnej osoby niepełnosprawnej w taki sposób, aby umożliwić jej dostęp do pracy, jej wykonanie, rozwój zawodowy i szkolenia zawodowe, jeżeli nie pociąga to za sobą nieproporcjonalnie wysokich kosztów 3. Obowiązek ten został nałożony na pracodawcę 4, istotne jest bowiem, że Dyrektywa Ramowa ma zastosowanie tylko do obszaru zatrudnienia i pracy. Państwa członkowskie mogą jednak rozszerzyć obowiązek racjonalnych usprawnień na inne obszary, gdyż stanowi on jedynie standard minimalny. Poza tym racjonalne usprawnienia nie są działaniami pozytywnymi czasowo wyłączającymi stosowanie zasady równego traktowania w stosunku do całej grupy osób niepełnosprawnych zgodnie art. 7 ust. 2 Dyrektywy Ramowej. Są bowiem działaniami podjętymi jednorazowo lub długotrwale w stosunku do konkretnej jednostki i uwzględniają jej indywidualne potrzeby związane z niepełnosprawnością. W świetle motywu 17 Preambuły Dyrektywy Ramowej zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność dotyczy tylko tych osób, które są kompetentne, zdolne i dyspozycyjne do wykonywania najważniejszych czynności 3 Por. Americans with Disabilities Act (dalej: ADA) z 1990 r., Sec 1, 42 U.S.C (2000), a także wcześniejszą: US Rehabilitation Act z 1973 r., Sec. 504, 29 C.F.R (a), (1995). 4 Obowiązek ten rozciąga się również na wszelkie podmioty prowadzące kształcenie zawodowe, np. szkoły wyższe. L. Waddington, A. Lawson, Disability, op. cit., s. 14. na danym stanowisku lub kontynuacji danego szkolenia. Zatem osoby niepełnosprawne muszą być traktowane tak samo jak osoby pełnosprawne o tych samych kwalifikacjach, jeżeli są w stanie samodzielnie wykonać najważniejsze czynności na danym stanowisku lub jeżeli będą w stanie wykonać te czynności z pomocą racjonalnych usprawnień. Pracodawca może jednak decydować o tym, co stanowi istotne, a co nieistotne czynności dla danego stanowiska. Jedynie osoba niepełnosprawna, która nie jest w stanie wykonywać istotnych czynności dla danego stanowiska nawet po dokonaniu racjonalnych usprawnień, może być niekorzystnie potraktowana. Pracodawcy nie wolno jednak uzasadniać decyzji niekorzystnych dla niepełnosprawnych tym, że ich zatrudnianie, wykonywanie pracy czy udział w szkoleniach rodzi dodatkowe koszty. Koszty mają bowiem znaczenie tylko dla oceny, czy dokonanie racjonalnych usprawnień nie wiąże się ze zbyt wysokimi nakładami. Niewątpliwie pozycję dyskryminowanej osoby niepełnosprawnej osłabia fakt, że występując z roszczeniem wprowadzenia racjonalnych usprawnień, już na wstępie musi udowodnić, że jest niepełnosprawna. Poza tym musi udowodnić, że posiada wymagane kwalifikacje i jest w stanie wykonywać najważniejsze czynności na danym stanowisku. Natomiast w sytuacji sporu sądowego na pracodawcy lub instytucji szkoleniowej spoczywa ciężar dowodu, że niekorzystne traktowanie było uzasadnione 5. 5 Por. opinię nr 2006/3 holenderskiej Komisji ds. Równego Traktowania (pracodawca zanim odrzuci kandydata do pracy musi zdobyć o informacje medyczne na temat jego/jej niepełnosprawności, a nie opierać się na założeniach, które mogą wynikać z uprzedzeń). Por. J. E. Goldschmidt, Reasonable accommodation in EU equality law in a broader perspective,

3 Dyrektywa Ramowa nie określa skutków zaniechania dokonania racjonalnych usprawnień, chociaż wyraźnie zastrzega, że neutralne przepisy, kryteria lub praktyka niekorzystne dla osób niepełnosprawnych nie będą stanowić dyskryminacji pośredniej (art. 2 ust. 2 lit. b pkt. ii), jeżeli pracodawcy lub inne osoby, do których Dyrektywa Ramowa się odnosi, są zobowiązane do dokonywania racjonalnych usprawnień. A contrario, można dowodzić, iż brak zobowiązania do dokonania racjonalnych usprawnień narusza zakaz dyskryminacji pośredniej 6. Poza tym można dowodzić, że skoro wprowadzenie racjonalnych usprawnień ma służyć zapewnieniu przestrzegania zasady równego traktowania, to ich brak skutkuje naruszeniem tej zasady 7. Jest to jednak tylko jedna z interpretacji, gdyż państwa członkowskie przyjmują zróżnicowane podejście do obowiązku dokonania racjonalnych usprawnień. W niektórych państwach brak spełnienia tego obowiązku stanowi bezpośrednią dyskryminację (np. na Malcie), w innych pośrednią (np. w Austrii), w jeszcze innych jest dyskryminacją bez określania jej formy (np. w Wielkiej Brytanii) lub nie stanowi dyskryminacji (np. w Bułgarii) 8. Ostateczne rozstrzygnięcie kwestii jaki typ dyskryminacji stanowi zaniechanie lub niewłaściwe dokonanie racjonalnych usprawnień wydaje się jednak drugorzędne wobec ogólnego Europäische Rechtsakademie FORUM, Vol. 8 (2007), s M. Szeroczyńska, Polska droga do Konwencji o Prawach Osób Niepełnosprawnych ONZ, Report, Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego, Kraków 2008, s M. Bell, Advancing EU Anti- Discrimination Law the European Commission s 2008 Proposal for a new directive, Equal Rights Review, Vol. 3 (2009), s. 10, dostępny na: platform.org/en/img/pdf_book_chapter_on_draft _directive_by_mark_bell.pdf 8 L. Waddington, A. Lawson, Disability, op. cit., s. 24. stwierdzenia, że jest to przejaw dyskryminacji. Odmowa dokonania racjonalnych usprawnień może być także uważana za formę dyskryminacji sui generis 9. Możliwa jest bowiem sytuacja, gdy pracodawca ma wiedzę (świadomość), że przy pomocy racjonalnych usprawnień pracownik może z powodzeniem wykonywać najważniejsze czynności na danym stanowisku, a mimo to ich odmawia. Z drugiej strony, dyskryminacja pośrednia może mieć miejsce nawet wtedy, gdy dokona się racjonalnych usprawnień. Ilustruje to następujący przykład osoba niepełnosprawna, która została zaproszona na rozmowę kwalifikacyjną i napotyka barierę w postaci schodów w budynku, nawet jeżeli budynek miałby trzy osobne wejścia, a tylko jedno stosowne dla osób na wózku inwalidzkim, może twierdzić, że jest ofiarą dyskryminacji pośredniej. Jej skarga na nierówne traktowanie będzie jednak nieuzasadniona, ponieważ ma dostęp do racjonalnych usprawnień (jedno przystosowane wejście) 10. Zarówno Konwencja ONZ o Prawach Osób z Niepełnosprawnościami z 13 grudnia 2006 r. (dalej: Konwencja POzN), którą Wspólnota Europejska ratyfikowała 26 listopada 2009 r., jak i projekt Dyrektywy horyzontalnej 11 uznają brak racjonalnych 9 L. Waddington, A. Hendriks, The Expanding Concept of Employment Discrimination in Europe from Direct and Indirect Discrimination to reasonable accommodation discrimination, International Journal of Comparative Labour Law and Industrial Relations, Vol. 18 (2002), s Por. L. Waddington (European Network of Experts on Disability Discrimination), Implementing and Interpreting the Reasonable Accommodation Provision of the Framework Employment Directive: Learning from Experience and Achieving Best Practices (2004), s Por. art. 2 ust. 2 pkt 5 projektu Komisji Europejskiej z 2 lipca 2008 r. Dyrektywa Rady w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania osób bez względu na religię lub

4 usprawnień za formę dyskryminacji sui generis. Choć na gruncie Dyrektywy 2000/78/WE brak jest jasności, co do relacji między art. 2 ust. 2 a art. 5, w obecnym stanie prawnym należy przyjąć interpretację spójną z Konwencją POzN 12. Art. 2 Konwencji POzN stanowi wyraźnie, że definicja dyskryminacji obejmuje wszelkie przejawy dyskryminacji, w tym odmowę racjonalnego dostosowania środowiska do szczególnych potrzeb osób niepełnosprawnych Zakres pojęć usprawnienie, racjonalność oraz nieproporcjonalnie wysokie nakłady Usprawnienie (ang. accommodation) stanowi dostosowanie normalnie funkcjonujących w zakładzie pracy procedur, procesów lub infrastruktury do potrzeb osoby niepełnosprawnej 13. Wskazówką, jakie elementy wykonywania pracy należy w szczególności dostosować do potrzeb niepełnosprawnych, jest motyw 20 Dyrektywy Ramowej, który wymienia pomieszczenia, wyposażenie, godziny pracy, podział zadań, sferę szkoleniową i integracyjną. Natomiast ustalenie, jakie konkretne usprawnienia są konieczne, zależy jednak od indywidulanego przypadku, który uwzględnia potrzeby niepełnosprawnego oraz charakter zakładu pracy lub instytucji szkoleniowejlub samego szkolenia. Nie można zatem stworzyć światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną, KOM (2008) Por. opinię Rzecznika Generalnego Juliane Kokott z 6 grudnia 2012 r. w połączonych sprawach C 335/11 i C 337/11 HK Danmark, działający w imieniu Jette Ring przeciwko Dansk Almennyttigt Boligselskab DAB i HK Danmark, działający w imieniu Lone Skouboe Werge przeciwko Pro Display A/S w upadłości, para L. Waddington, When it is reasonable for Europeans to be confused: understanding when a disability accommodation is reasonable from a comparative perspective, Comparative Labour Law and Policy Journal Vol. 29 (2008), s enumeratywnej listy elementów dostosowujących miejsce pracy, które składają się na racjonalne usprawnienie. Ustawodawca krajowy powinien zastosować odpowiednio pojemną definicję tego terminu, popartą przykładowymi rozwiązaniami (jak czyni to motyw 20) lub określić w sposób negatywny, jakie działania pracodawcy nie są konieczne. Odnosząc się do racjonalności usprawnień, niewątpliwie wybór środków służących zrównaniu pozycji osoby niepełnosprawnej w zatrudnieniu czy środowisku pracy należy do pracodawcy. Trzeba jednak ustalić, czy przymiotnik racjonalne odnosi się do sytuacji konkretnego pracodawcy czy też do konkretnego usprawnienia. Na gruncie art. 5 w zw. z art. 2 ust. 2 Dyrektywy Ramowej pojawia się zatem pytanie, czy odmawiając dokonania usprawnień wystarczy wykazać, że dane usprawnienie jest nieracjonalne, bo nazbyt kosztowne czy uciążliwe dla pracodawcy, czy też na pracodawcy ciąży obowiązek zapewnienia efektywnych usprawnień. Dyrektywa Ramowa zastrzega jednak, że środki usprawniające nie są konieczne, jeżeli wymagają nieproporcjonalnych nakładów. Czy zatem pracodawca ma do dyspozycji dwie alternatywne czy łączne - linie obrony, jeżeli chodzi o koszty, tj. po pierwsze, że są one nieracjonalne, a po drugie, że są nieproporcjonalne (przy czym spełnienie testu proporcjonalności jest dużo trudniejsze niż testu racjonalności)? 14. Brak jest do tej pory orzeczeń sądów europejskich odnoszących się do kryterium racjonalności. Pomocne w tym zakresie może być orzecznictwo sądów amerykańskich, gdyż w federalnej ustawie ADA przewidziano również, że brak racjonalnych usprawnień stanowi 14 Ibidem, s. 324.

5 dyskryminację, chyba że ich dokonanie stanowiłoby nadmierne obciążenie dla pracodawcy 15. Pracodawca nie wypełniając tego obowiązku, może skutecznie wykazać, że nawet jeżeli usprawnienie jest możliwe i racjonalne, to spowoduje dla niego zbyt duże obciążenie. Zgodnie z wytycznymi federalnej Komisji ds. Równych Szans w Zatrudnienieniu (Equal Employment Opportunity Commission) obowiązek ten należy rozumieć jako: modyfikacje i dostosowania w zakresie procesu zatrudniania pracowników, organizacji środowiska pracy w szczególności stworzenia możliwości wykonywania przez niepełnosprawnych pracowników istotnych funkcji na danym stanowisku, a także równego korzystania z przywilejów i dodatków pracowniczych 16. Choć z prac ustawodawczych można wyczytać zamiar, by jako racjonalne usprawnienia rozumieć wszelkie dostosowania, które są efektywne dla pracownika, to Sąd Najwyższy w bieżącym orzecznictwie przyjmuje, że kryterium racjonalności odnosi się do pracodawcy, osłabiając tym samym obowiązek dokonania usprawnień 17. Ważenie kosztów po stronie pracodawców i zysków po stronie osoby niepełnosprawnej wymaga już na etapie oceny racjonalności usprawnienia. W Unii Europejskiej niektóre państwa członkowskie m.in. Finlandia, Irlandia i Niemcy - nakazują wprowadzanie tylko takich usprawnień, które nie są nieracjonalne dla pracodawcy. Inne państwa m.in. Holandia, Irlandia i Francja - wymagają, aby usprawnienie było efektywne dla osoby niepełnosprawnej. Do trzeciej grupy państw zaliczają się np. Wielka Brytania, Łotwa czy Grecja, które stosują kryterium 15 Termin undue harship odpowiada wspólnotowemu disproportional burden. 16 L. Waddington, When..., op. cit. s U.S. Airways, Inc. v. Barnett, 535 U.S. 391 (2002). racjonalności podwójnie do oceny efektywności dostosowania miejsca pracy oraz do oceny kosztów tego dostosowania 18. W brytyjskiej ustawie Disability Discrimination Act z 1995 r. przewidziano nawet katalog kryteriów oceny racjonalności dostosowań, do których należą: a) stopień, w jaki podjęty środek zapobiega dyskryminacji; b) stopień praktyczności tego środka; c) koszty finansowe i inne, w tym stopień zakłócenia normalnego funkcjonowania zakładu pracy; d) zakres możliwości finansowych pracodawcy i jego innych zasobów; e) dostępność pomocy finansowej lub innej w podjęciu tego środka; f) charakter jego działalności i rozmiar przedsięwzięcia; g) jeżeli środek ten byłby podjęty względem gospodarstwa domowego (i) stopnia zakłócenia jego funkcjonowania; (ii) wpływu na inne osoby mieszkające w tym gospodarstwie 19. Art. 5 Dyrektywy 2000/78/WE w końcowej części przewiduje zwolnienie z obowiązku dokonania racjonalnych usprawnień, jeżeli pracodawca musiałby z tego powodu ponosić nieproporcjonalnie wysokie koszty 20. Oznacza to, że istnieje 18 L. Waddington, When..., op. cit., s DDA, Sec. 6 (4). 20 Koncepcja proporcjonalności środków jest dobrze ugruntowana w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (por. postanowienia, w których Trybunał podkreślił konieczność podejmowania przez państwo efektywnych środków na rzecz osób niepełnosprawnych Botta v. Włochy z 24 lutego 1998 r. i Zehnalova i Zehnal v. Czechy z 14 maja 2002 r.) oraz Europejskiego Komitetu Praw Socjalnych (por. wyrok z 14 marca 2004 w sprawie 13/2002 Autism- Europe v. Francji. W sprawie tej odrzucono argument rządu francuskiego, że środki usprawniające edukacje

6 granica obowiązku dokonania racjonalnych usprawnień. Granica ta zależy jednak od konkretnego przypadku niepełnosprawności i konkretnego pracodawcy. Nieproporcjonalnymi nie są takie koszty, z których wystarczająca część jest pokryta z publicznych środków. W tym zakresie oczywiste jest, że między państwami członkowskimi występują znaczne różnice 21. Dla interpretacji pojęcia nieproporcjonalnie wysokich nakładów ważny jest Motyw 21 Preambuły, który wyjaśnia, jakie kryteria należy w szczególności wziąć pod uwagę przy ocenie, czy nakłady są proporcjonalne. Są to koszty finansowe i inne poniesione w związku z usprawnieniami, a także rozmiar organizacji lub środki finansowe, którymi dysponują przedsiębiorstwa oraz możliwość pozyskania środków publicznych lub jakiejkolwiek innej pomocy. Dla porównania w Stanach Zjednoczenia ADA do określenia nadmiernego obciążenia ( undue hardship ) wskazuje następujące kryteria: a) natura i koszty netto usprawnienia; b) ogólne zasoby finansowe zakładu pracy, liczba zatrudnionych pracowników oraz wpływ usprawnień na te zasoby; c) ogólne zasoby finansowe pracodawcy, liczba zatrudnionych pracowników oraz liczby, typu i lokalizacji zakładów pracy; d) typ działania pracodawcy; e) wpływ usprawnień na działanie zakładu pracy, włączając w to wpływ na wykonywanie obowiązków pracowniczych przez innych pracowników oraz na dzieci autystycznych nie są podejmowane z powodu kosztów). J. E. Goldschmidt, Reasonable, op. cit., s L. Waddington, A. Lawson, Disability, op.cit., s. 35. prowadzenie gospodarczej 22. działalności Istotną różnicą między Dyrektywą 2000/78/WE a projektem dyrektywy horyzontalnej, który wprowadza obowiązek racjonalnych usprawnień także poza obszarem zatrudnienia i pracy, jest wskazanie w tekście projektu (a nie w Preambule) przykładowych kryteriów, które należy uwzględnić przy ocenie proporcjonalności nakładów. Są to w szczególności: wielkość, zasoby i charakter organizacji, szacowany koszt, cykl życia towarów i usług oraz możliwe korzyści ze zwiększenia dostępu dla osób niepełnosprawnych 23. Podobne jest natomiast zastrzeżenie, iż obciążenia nie są nieproporcjonalne, jeżeli w wystarczającym stopniu są rekompensowane ze środków istniejących w ramach polityki równego traktowania prowadzonej przez dane państwo członkowskie Zakres podmiotowy prawa do racjonalnych usprawnień w zakresie zatrudnienia i pracy Z obowiązkiem wprowadzenia racjonalnych usprawnień po stronie pracodawcy skorelowane jest prawo do dostosowania dostępu do pracy, miejsca i warunków pracy, a także szkoleń zawodowych do potrzeb osoby niepełnosprawnej jako pracownika lub potencjalnego pracownika. W prawie europejskim brak jest jednolitej definicji niepełnosprawności i pojęcie to definiowane jest przez prawo krajowe. Jednocześnie przyjęcie odrębnej definicji niepełnosprawności tylko dla potrzeb dokonania racjonalnych usprawnień nie jest wskazane. Jak zauważa Rzecznik Generalny J. Kokott w sprawach C 335/11 i C 337/11 konieczność specjalnych 22 ADA, Sec 1, 42 U.S.C (10). 23 Art. 4 ust. 2 projektu Dyrektywy horyzontalnej.

7 elementów wyposażenia i środków pomocniczych jest konsekwencją stwierdzenia niepełnosprawności, a nie częścią definicji pojęcia niepełnosprawności (para. 41). W wyroku Sonia Chacón Navas v. Eurest Colectividades SA 24 Europejski Trybunał Sprawiedliwości przyjął, iż pojęcie niepełnosprawność należy rozumieć jako ograniczenie, wynikające konkretnie z naruszenia funkcji fizycznych, umysłowych lub psychicznych, które stanowi przeszkodę dla danej osoby w uczestnictwie w życiu zawodowym (para. 43). Stanowisko to jest jednak krytykowane jako sprzeczne z obowiązującym paradygmatem uznającym niepełnosprawność za element różnorodności społecznej, a nie ograniczenie. W tej sprawie ETS odmówił zrównania pojęcia niepełnosprawności z pojęciem choroby (para 44), podkreślając, że ograniczenie możliwości świadczenia pracy, które tak jak choroba, nie jest długoterminowe, nie jest objęte zakresem pojęcia niepełnosprawności (para. 47). W przyszłości Trybunał może jednak przyjąć, że zakazane jest również takie niekorzystne traktowanie, które było spowodowane długotrwałym ograniczeniem funkcji umysłowych, fizycznych lub psychicznych, nawet jeżeli jest konsekwencją choroby. W tym kierunku argumentuje także Rzecznik Generalna Kokott, dowodząc, że do celów definicji niepełnosprawności nie ma znaczenia, że dysfunkcja spowodowana jest chorobą; rozstrzygające znaczenie ma jedynie fakt, czy dane ograniczenie jest długoterminowe. Niepełnosprawnością w rozumieniu dyrektywy 2000/78 jest również takie trwałe naruszenie funkcji, które nie pociąga za sobą zapotrzebowania na szczególne środki pomocnicze i które wyłącznie lub co do 24 C- 13/05 wyrok z 11 lipca 2006 r. istoty polega na niezdolności danej osoby do pracy w pełnym wymiarze godzin 25. Dla znaczenia racjonalnych usprawnień istotny jest fragment uzasadnienia w wyroku Chacón Navas, który stanowi, że zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, w zakresie rozwiązania umowy o pracę, zawarty w art. 2 ust. 1 i w art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78, stoi na przeszkodzie rozwiązaniu umowy o pracę ze względu na niepełnosprawność, które, zważywszy na obowiązek wprowadzania racjonalnych usprawnień dla osób niepełnosprawnych, nie jest uzasadnione tym, że dana osoba nie jest kompetentna ani zdolna bądź nie pozostaje w dyspozycji do wykonywania najważniejszych czynności na danym stanowisku (para. 51). Natomiast zgodnie z opinią RG w sprawach Jette Ring i Wenge zastosowanie skróconego czasu wypowiedzenia ze względu na nieobecność pracownika spowodowaną zaniechaniem racjonalnych usprawnień jest niczym nieuzasadnionym niekorzystnym traktowaniem (para. 79). 2. Pojęcie racjonalnych dostosowań na gruncie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnością Pojęcie racjonalnych dostosowań na gruncie Konwencji POzN wydaje się tożsame z pojęciem racjonalnych usprawnień w Dyrektywie Ramowej. Konwencja POzN za racjonalne dostosowania uznaje konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nie pociągające za sobą nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadach równości z innymi osobami. Konwencja uznaje, że 25 C 335/11 i C 337/11, para. 46.

8 odmowa racjonalnych dostosowań stanowi dyskryminację. Nie rozróżnia jednak między formą pośrednią czy bezpośrednią dyskryminacji. Art. 5 Konwencji POzN zobowiązuje państwa do podjęcia wszelkich środków w celu zapewnienia racjonalnego dostosowania. Obowiązek ten powtarza również art. 14 ust. 2 (racjonalne dostosowania niepełnosprawnych osób pozbawionych wolności), art. 24 ust. 2 (c) (racjonalne dostosowania w edukacji), art. 24 ust. 4 (racjonalne dostosowania w szkolnictwie wyższym i zawodowym), art. 27 ust. 1 (i) (racjonalne dostosowania w miejscu pracy) w zakresie realizacji konkretnych praw osób niepełnosprawnych. Powyższe obowiązki mają stanowić element walki z segregacją i wykluczeniem, a także pociągać odejście od myślenia o osobach niepełnosprawnych w kategorii grupy specjalnej 26. Jednak dostosowanie do potrzeb osoby niepełnosprawnej powinno mieć miejsce tylko wyjątkowo, gdy powszechne zasady nie są wystarczające. Dlatego znaczenie racjonalnego dostosowania wobec obowiązku wprowadzenia zasad uniwersalnego projektowania 27 jest drugorzędne tzn. racjonalne dostosowania mają mieć zastosowanie tylko tam, gdy zastosowanie uniwersalnego projektowania nadal pozostawia osobę niepełnosprawną w pozycji nierównej i mniej korzystnej w stosunku do osób pełnosprawnych. 3. Pojęcie racjonalnych usprawnień w projekcie Dyrektywy horyzontalnej 26 Por. M. Szeroczyńska, Polska droga.., s Zgodnie z art. 2 Konwencji POzN uniwersalne projektowanie odnosi się do takich rozwiązań, które są użyteczne dla wszystkich ludzi, w jak największym zakresie, bez potrzeby adaptacji lub specjalistycznych zmian. Termin ten odnosi się do produktów, środowisk, programów i usług, i nie wyklucza urządzeń pomocniczych dla poszczególnych grup osób niepełnosprawnych. Projekt Dyrektywy horyzontalnej w art. 2 ust. 2 pkt. 5 wprowadza istotną nowość. Dodaje bowiem do znanych już definicji dyskryminacji bezpośredniej, pośredniej, molestowania i zmuszania do dyskryminacji stwierdzenie, iż odmowa racjonalnego usprawnienia w odniesieniu do osób niepełnosprawnych, uważana jest za dyskryminację. Artykuł 4 projektu Dyrektywy stanowi natomiast o konieczności podejmowania środków ogólnych koniecznych w celu umożliwienia osobom niepełnosprawnym skutecznego, niedyskryminacyjnego dostępu do ochrony socjalnej, przywilejów socjalnych, opieki zdrowotnej, edukacji oraz dostępu do powszechnie dostępnych towarów i usług, w tym mieszkań i transportu, oraz ich dostarczania, a także o konieczności zapewnienia racjonalnych usprawnień jako środków indywidualnych, jeżeli środki ogólne okazałyby się niewystarczające. W obu przypadkach podjęcie tych środków wiąże się z oceną proporcjonalności nakładów. W porównaniu Dyrektywy 2000/78/WE z projektem Dyrektywy horyzontalnej należy zwrócić uwagę na różnicę między reakcyjnym obowiązkiem dokonania racjonalnych usprawnień (reactive duty) oraz obowiązkiem prognostycznym (anticipatory duty). Reakcyjność racjonalnych usprawnień polega na przykrojeniu ich na miarę konkretnych potrzeb, o czym stanowi Dyrektywa Ramowa w art. 5. Podobny obowiązek ma duże znaczenie również poza obszarem zatrudnienia i pracy, np. w edukacji, służbie zdrowia i innych usługach, które polegają na długotrwałym kontakcie między usługodawcą a usługobiorcą. Obowiązek pracodawcy lub dostawcy towarów bądź usług zareagowania na potrzebę konkretnej osoby powstaje jednak dopiero, kiedy powziął on lub ona

9 wiadomość o takiej potrzebie. Natomiast prognostyczne obowiązki obejmują zmiany, które mogą ułatwić dostęp szerszej grupie osób niepełnosprawnych do towarów i usług na zasadzie powszechności czyli bez tworzenia rozwiązań specjalnych (segregacji) niepełnosprawnych. W praktyce oznacza to np. budowę jednego wejścia do budynku dla wszystkich zamiast specjalnego wejścia dla niepełnosprawnych. Obowiązek prognostyczny wymaga długoterminowego planowania i odpowiedniego informowania może się bowiem okazać, że nawet jeżeli racjonalne usprawnienia byłyby wprowadzone w konkretnym przypadku, osoby niepełnosprawne nie mają dostępu do zatrudnienia, towarów lub usług z powodu braku informacji podanej w odpowiedniej dla nich formie Wnioski W Polsce obowiązek racjonalnych usprawnień w obszarze zatrudnienia i pracy wprowadzono dopiero na mocy przepisów zmieniających ustawę z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych 29 w ustawie o równym traktowaniu 30. Zgodnie z art. 23a ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej niedokonanie niezbędnych racjonalnych usprawnień uważa się za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy. Do wejścia w życie tej zmiany 1 stycznia 2011 r. obowiązywały zatem tylko przepisy dotyczące 28 L. Waddington, A. Lawson, Disability, op. cit., s Dz. U. z 1997 r. Nr 123 poz. 776 z późn. zm. 30Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania, Dz. U. z 2010 r. Nr 254, poz przystosowania stanowiska pracy 31, które interpretowały racjonalne usprawnienia w bardzo wąski sposób. Poza prawem pracy, przykłady obowiązku racjonalnych usprawnień czy dostosowań można znaleźć w prawie budowlanym 32, prawie przewozowym 33 czy prawie telekomunikacyjnym 34. Większość z tych przepisów stanowi implementację prawa wspólnotowego, którego kompletna lista w zakresie otwierania dostępu dla osób niepełnosprawnych w różnych dziedzinach życia znajduje się w aneksie nr 2 do projektu decyzji Rady o zawarciu przez Wspólnotę Protokołu Dodatkowego do Konwencji POzN 35. Podsumowując, w prawie polskim nadal brak jest ogólnej definicji racjonalnego dostosowania, która odpowiadałaby przepisom Konwencji POzN i odnosiła się do wszystkich dziedzin życia 36. Brakuje także definicji osoby niepełnosprawnej, która byłaby przyjęta nie dla potrzeb orzekania o niepełnosprawności, ale dla celu ochrony przed dyskryminacją. Definicja ta nie powinna być zatem powiązana z oceną zdolności do pracy, ale uwzględniać nowe tendencje interpretacyjne w prawie UE, które uznają za niepełnosprawność także długoterminowe ograniczenia sprawności 31 Art. 2 pkt. 8 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej odnosi się do stanowiska pracy, które jest oprzyrządowane i dostosowane odpowiednio do potrzeb wynikających z rodzaju i stopnia niepełnosprawności. 32 Art. 5 ust. 1 pkt 4, art. 9 ust. 1, art. 34 ust. 3 pkt 2, art. 36a ust. 5 pkt 5, art. 59a ust. 2 pkt 2 lit. f ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane, Dz. U. z 2006 r. Nr 156 poz z późn. zm. 33 Art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. Prawo przewozowe, Dz. U r. Nr 50 poz. 601 z późn. zm. 34 Art. 81 ust. 3 pkt 5 i ust. 6 pkt 2, art. 89 pkt 2 ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne, Dz. U r. Nr 171 poz z późn. zm. 35 COM (2008) M. Szeroczyńska, Polska droga, op. cit., s. 22.

10 wynikające z przewlekłych lub nieuleczalnych chorób 37. Należy poza tym jasno określić kto jest zobowiązany do dokonania racjonalnych usprawnień, kiedy odmowa ich dokonania będzie uzasadniona, ze szczególnym uwzględnieniem tego, jakie usprawnienia uznaje się za racjonalne (efektywne dla osób niepełnosprawnych), a także jakie kryteria decydują o uznaniu nakładów za nieproporcjonalnie wysokie. W związku z tym, że obowiązek dokonania racjonalnych usprawnień jest korelatem prawa podmiotowego osób niepełnosprawnych należy określić również skutki (sankcje) niewykonania tego obowiązku. 37 Por. pytanie prejudycjalne w sprawie C- 363/12 z 12 lipca 2012 r. Pytanie dotyczy m.in. tego, czy odmowa udzielenia urlopu równoważnego z urlopem macierzyńskim lub urlopem z tytułu adopcji kobiecie, której niepełnosprawność nie pozwala urodzić dziecka, a której dziecko genetyczne urodziło się w drodze umowy o macierzyństwo zastępcze i która opiekuje się tym dzieckiem od chwili urodzenia, stanowi dyskryminację ze względu na niepełnosprawność.

Prawo równości UE i Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych

Prawo równości UE i Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych Prawo równości UE i Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych Prof. Lisa Waddington, European Disability Forum, Chair in European Disability Law, Maastricht University Struktura

Bardziej szczegółowo

Orzekanie w zakresie dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność w UE

Orzekanie w zakresie dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność w UE Orzekanie w zakresie dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność w UE autorka Prof. Anna Lawson Wydział Prawa oraz Ośrodek Badań w zakresie Niepełnosprawności Uniwersytet w Leeds - Zarys opracowania

Bardziej szczegółowo

Dyskryminacja z powodu niepełnosprawności w prawie UE

Dyskryminacja z powodu niepełnosprawności w prawie UE Niepełnosprawność i zatrudnienie podstawowe definicje, obowiązujące przepisy unijnego prawa antydyskryminacyjnego i orzecznictwo: niedyskryminacja, dyskryminacja bezpośrednia i pośrednia, racjonalne usprawnienia,

Bardziej szczegółowo

Ramy prawne UE w zakresie równości

Ramy prawne UE w zakresie równości Ramy prawne UE w zakresie równości dr Adam Bodnar Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji Helsińska Fundacja Praw Człowieka Trewir, dnia 19 maja 2014 r. Równe traktowanie kobiet i mężczyzn

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Dz.U. Nr 254, poz.

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Dz.U. Nr 254, poz. Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania Dz.U. Nr 254, poz. 1700 Ustawa implementuje dyrektywy: dyrektywę Rady 86/613/EWG z dnia

Bardziej szczegółowo

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym Krok za krokiem w Zamościu 1 Konwencja ONZ/Preambuła/

Bardziej szczegółowo

KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje

KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje Seminarium dla osób pracujących w wymiarze sprawiedliwości Kraków, 3-4 września 2013 r. Rozwój międzynarodowych standardów w zakresie niepełnosprawności KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje

Bardziej szczegółowo

Zatrudnianie osób niepełnosprawnych. Regulacje prawne Autor: redakcja naukowa Aneta Giedrewicz-Niewińska, Marzena Szabłowska-Juckiewicz

Zatrudnianie osób niepełnosprawnych. Regulacje prawne Autor: redakcja naukowa Aneta Giedrewicz-Niewińska, Marzena Szabłowska-Juckiewicz Zatrudnianie osób. Regulacje prawne Autor: redakcja naukowa Aneta Giedrewicz-Niewińska, Marzena Szabłowska-Juckiewicz Podstawowym celem i założeniem niniejszej publikacji jest ukazanie sytuacji prawnej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dn. 2007-06-01. European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels.

Warszawa, dn. 2007-06-01. European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels. Warszawa, dn. 2007-06-01 European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels Szanowni Państwo, Polska Organizacja Pracodawców Osób Niepełnosprawnych przesyła

Bardziej szczegółowo

stanowiąc zgodnie z procedurą określoną w art. 189c Traktatu, we współpracy z Parlamentem Europejskim,

stanowiąc zgodnie z procedurą określoną w art. 189c Traktatu, we współpracy z Parlamentem Europejskim, DYREKTYWA RADY 97/80/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotycząca ciężaru dowodu w sprawach dyskryminacji ze względu na płeć RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Porozumienie w sprawie polityki społecznej załączone

Bardziej szczegółowo

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie Międzynarodowe doświadczenia w zakresie zatrudnienia wspomaganego osób niepełnosprawnych Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie K o n s p e k t 1. Definicja zatrudnienia wspomaganego

Bardziej szczegółowo

PRZEPISY O RÓWNYM TRAKTOWANIU KOBIET I MĘŻCZYZN W ZATRUDNIENIU

PRZEPISY O RÓWNYM TRAKTOWANIU KOBIET I MĘŻCZYZN W ZATRUDNIENIU Załącznik nr 1 do Regulaminu pracy w Uniwersytecie Śląskim PRZEPISY O RÓWNYM TRAKTOWANIU KOBIET I MĘŻCZYZN W ZATRUDNIENIU 1. KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Art. 33. 1. Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Bibliografia Przedmowa Rozdział I. Traktatowe podstawy regulacji stosunków pracy i polityki społecznej w Unii Europejskiej

Spis treści Wykaz skrótów Bibliografia Przedmowa Rozdział I. Traktatowe podstawy regulacji stosunków pracy i polityki społecznej w Unii Europejskiej Wykaz skrótów... XI Bibliografia... XV Przedmowa... XXXV Rozdział I. Traktatowe podstawy regulacji stosunków pracy i polityki społecznej w Unii Europejskiej... 1 1. Wprowadzenie... 1 2. Traktat Rzymski...

Bardziej szczegółowo

DYSKRYMINACJA STUDENTÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH

DYSKRYMINACJA STUDENTÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH DYSKRYMINACJA STUDENTÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH I Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Formy, źródła i sposoby przeciwdziałania Maria Libiszewska Doradczyni edukacyjna Dział ds Osób Niepełnosprawnych UJ Plan Równe traktowanie

Bardziej szczegółowo

Pan. Zwracam się do Pana Ministra w sprawie sytuacji osób niepełnosprawnych, na których

Pan. Zwracam się do Pana Ministra w sprawie sytuacji osób niepełnosprawnych, na których RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-658549-V/10/BA 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Sławomir Nowak Minister Transportu,

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu Structure of the Talk

Plan wykładu Structure of the Talk Plan wykładu Structure of the Talk Obowiązki KPON i Europejska Strategia w sprawie Niepełnosprawności 2010-2020 These CRPD Obligations and the European Disability Strategy 2010-2020 Wpływ na poszczególne

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/15 USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2010 r. Nr 254, poz. 1700,

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/14 USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2010 r. Nr 254, poz. 1700.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa

Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa Pan Władysław Kosiniak-Kamysz Minister Pracy i Polityki Społecznej ul. Nowogrodzka

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI w zakresie objętym przedmiotem projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw

TABELA ZGODNOŚCI w zakresie objętym przedmiotem projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw Konieczność wdrożenia T/N TABELA ZGODNOŚCI w zakresie objętym przedmiotem projektu o zmianie - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw TYTUŁ PROJEKTU: TYTUŁ WDRAŻANEGO AKTU PRAWNEGO/ WDRAŻANYCH AKTÓW

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa człowieka i obywatela z perspektywy osób z niepełnosprawnościami. www.rpo.gov.pl. Krzysztof Kurowski

Wolności i prawa człowieka i obywatela z perspektywy osób z niepełnosprawnościami. www.rpo.gov.pl. Krzysztof Kurowski Wolności i prawa człowieka i obywatela z perspektywy osób z niepełnosprawnościami Krzysztof Kurowski Wpływ stereotypowego podejścia do niepełnosprawności na regulację prawne W wielu przypadkach prawo jest

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Źródła prawa pracy

Rozdział I. Źródła prawa pracy Kodeks pracy Rozdział I. Źródła prawa pracy Tabl. 1. Hierarchia źródeł prawa pracy Hierarchia źródeł prawa pracy (art. 9 1 KP) Kodeks pracy przepisy innych ustaw przepisy aktów wykonawczych postanowienia

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy 1) (Dz. U. z dnia 18 grudnia 2008 r.)

USTAWA. z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy 1) (Dz. U. z dnia 18 grudnia 2008 r.) Dz.U.08.223.1460 USTAWA z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy 1) (Dz. U. z dnia 18 grudnia 2008 r.) Art. 1. W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Petycji 27.05.2014 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Przedmiot: Petycja 0436/2012, którą złożył Mark Walker (Wielka Brytania) w sprawie transgranicznego doradztwa prawnego 1.

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy 1)

USTAWA z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy 1) Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 21 listopada 2008 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2008 r. Nr 223, poz. 1460. o zmianie ustawy Kodeks pracy 1) Art. 1. W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2)

USTAWA. z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Dziennik Ustaw Nr 254 17574 Poz. 1700 1700 USTAWA z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 1),2) Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. Ustawa

Bardziej szczegółowo

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych Jakie prawa mają osoby niepełnosprawne? W czym Rzecznik może pomóc? Jak się skontaktować? Infolinia Obywatelska 800 676 676 BROSZURA_RPO_A5_20120927_1050.indd

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg I. Stan faktyczny i prawny W dniu 6 października 2009 r. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich wydał wyrok

Bardziej szczegółowo

Inclusion Europe. Raport

Inclusion Europe. Raport Dyrektywa Europejska w sprawie Równego Traktowania przy Zatrudnianiu i Wykonywaniu Zawodu Inclusion Europe Raport Inclusion Europe i jego 49 członków z 36 państw walczą ze społecznym wykluczaniem oraz

Bardziej szczegółowo

Aneks Nr 1. z dnia 26 czerwca 2009 r. do Regulaminu Pracy Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi Nr 342 w Warszawie

Aneks Nr 1. z dnia 26 czerwca 2009 r. do Regulaminu Pracy Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi Nr 342 w Warszawie Aneks Nr 1 z dnia 26 czerwca 2009 r. do Regulaminu Pracy Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi Nr 342 w Warszawie dotyczy: 1. Równego traktowania w zatrudnieniu na podstawie ustawy z dnia 21 listopada

Bardziej szczegółowo

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ, Stan prawny: 2009-03-18 Numer dokumentu LexPolonica: 63305 DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając

Bardziej szczegółowo

Proponowane rozwiązania regulują warunki, na jakich udzielane będzie zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony w celu podjęcia w Rzeczypospolitej

Proponowane rozwiązania regulują warunki, na jakich udzielane będzie zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony w celu podjęcia w Rzeczypospolitej UZASADNIENIE Celem opracowania projektowanej zmiany ustawy o cudzoziemcach jest konieczność transponowania do polskiego porządku prawnego postanowień przepisów prawa Unii Europejskiej. W dniu 16 grudnia

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020. Warszawa, 23 marca 2015 r.

Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020. Warszawa, 23 marca 2015 r. Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020 Warszawa, 23 marca 2015 r. Kontekst programowania 2014-2020 Konieczność zapewnienia dostępności dla osób o różnych potrzebach

Bardziej szczegółowo

w składzie: R. Silva de Lapuerta (sprawozdawca), prezes izby, J.C. Bonichot, A. Arabadjiev, J.L. da Cruz Vilaça i C. Lycourgos, sędziowie,

w składzie: R. Silva de Lapuerta (sprawozdawca), prezes izby, J.C. Bonichot, A. Arabadjiev, J.L. da Cruz Vilaça i C. Lycourgos, sędziowie, POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 3 grudnia 2014 r.(*) Dyrektywa 92/83/EWG Harmonizacja struktury podatków akcyzowych od alkoholu i napojów alkoholowych Artykuł 27 ust. 1 lit. f) Zwolnienie od

Bardziej szczegółowo

Zasada równego traktowania osób bez względu na religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną *

Zasada równego traktowania osób bez względu na religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną * C 137 E/68 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 27.5.2010 P6_TC11-COD(2008)0154 Stanowisko Parlamentu Europejskiego przyjęte w pierwszym czytaniu w dniu 2 kwietnia 2009 r. w celu przyjęcia rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DLA PRACOWNIKÓW DOTYCZĄCA RÓWNEGO TRAKTOWANIA W ZATRUDNIENIU

INFORMACJA DLA PRACOWNIKÓW DOTYCZĄCA RÓWNEGO TRAKTOWANIA W ZATRUDNIENIU ...... (oznaczenie pracodawcy) INFORMACJA DLA PRACOWNIKÓW DOTYCZĄCA RÓWNEGO TRAKTOWANIA W ZATRUDNIENIU Zgodnie z obowiązkiem wynikającym z art. 94 1 k.p., udostępniam pracownikom zatrudnionym w tekst przepisów

Bardziej szczegółowo

ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy

ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy DYREKTYWA RADY 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat ustanawiający

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Tadeusz Sławecki

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 12 października 2006 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich. Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich

Warszawa, dnia 12 października 2006 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich. Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich Warszawa, dnia 12 października 2006 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich dr Janusz Kochanowski RPO-542175-X-06/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 022 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 022 827

Bardziej szczegółowo

MIĘDZY ROZWIĄZANIAMI MOP, RE I UE W ZAKRESIE ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO

MIĘDZY ROZWIĄZANIAMI MOP, RE I UE W ZAKRESIE ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO ZWIĄZKI I ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ROZWIĄZANIAMI MOP, I UE W ZAKSIE ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO Gertruda Uścińska Instytut Pracy i Spraw Socjalnych SCHEMAT 1. ZWIĄZKI I ZALEŻNOŚCI Międzynarodowa Organizacja Pracy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do Regulaminu konkursu: Opis wskaźników w ramach Działania 9.1

Załącznik nr 4 do Regulaminu konkursu: Opis wskaźników w ramach Działania 9.1 Załącznik nr 4 do Regulaminu konkursu: Opis wskaźników w ramach Działania 9.1 Lp. Nazwa wskaźnika Oś priorytetowa 9 Rynek pracy Działanie 9.1 Aktywizacja zawodowa 1. Liczba osób pracujących, łącznie z

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych

Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych 1 Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych Państwo samo powinno dążyć do wypełnienia zobowiązań międzynarodowych.

Bardziej szczegółowo

Informacja o przepisach odnoszących się do równego traktowania oraz zakazu dyskryminacji

Informacja o przepisach odnoszących się do równego traktowania oraz zakazu dyskryminacji Informacja o przepisach odnoszących się do równego traktowania oraz zakazu dyskryminacji I. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.):

Bardziej szczegółowo

Pani Irena Lipowicz Rzecznik Praw Obywatelskich

Pani Irena Lipowicz Rzecznik Praw Obywatelskich *vi \j MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI Warszawa, dnia JŁO. &t20\3 r. : DWOIP-I-072-21/13 2013-09- 2 4 ^ : :? Pani Irena Lipowicz Rzecznik Praw Obywatelskich -^?

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

(Akty, których publikacja jest obowiązkowa)

(Akty, których publikacja jest obowiązkowa) 27.4.2006 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 114/1 I (Akty, których publikacja jest obowiązkowa) ROZPORZĄDZENIE (WE) NR 629/2006 PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY z dnia 5 kwietnia 2006 r. zmieniające

Bardziej szczegółowo

ANNA BIERNACKA-RYGIEL TEAM EUROPE

ANNA BIERNACKA-RYGIEL TEAM EUROPE ANNA BIERNACKA-RYGIEL TEAM EUROPE OBYWATELSTWO UNII EUROPEJSKIEJ Każda osoba będąca obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej jest obywatelem europejskim. Obywatelstwo Unii Europejskiej uzupełnia

Bardziej szczegółowo

http://www.ohchr.org/documents/hrbodies/hrcouncil/regularsession/session21/a-hrc-21-14_en.pdf

http://www.ohchr.org/documents/hrbodies/hrcouncil/regularsession/session21/a-hrc-21-14_en.pdf UZASADNIENIE Celem ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz. U. Nr 254, poz. 1700) była implementacja przepisów unijnych dyrektyw

Bardziej szczegółowo

Zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020

Zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020 Zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020 Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Cele Strategii Europa

Bardziej szczegółowo

Stosowanie prawa antydyskryminacyjnego Poszukiwanie skuteczności: środki prawne i sankcje

Stosowanie prawa antydyskryminacyjnego Poszukiwanie skuteczności: środki prawne i sankcje Stosowanie prawa antydyskryminacyjnego Poszukiwanie skuteczności: środki prawne i sankcje Kevin Duffy Przewodniczący Irlandzki Sąd Pracy Trewir, 10-11 czerwca 2013 Prawo do równości jest podstawowym prawem

Bardziej szczegółowo

Fag og Arbejde (FOA), działający w imieniu Karstena Kaltofta, przeciwko Kommunernes Landsforening (KL), działającemu w imieniu Billund Kommune,

Fag og Arbejde (FOA), działający w imieniu Karstena Kaltofta, przeciwko Kommunernes Landsforening (KL), działającemu w imieniu Billund Kommune, WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba) z dnia 18 grudnia 2014 r.(*) Odesłanie prejudycjalne Polityka społeczna Zwolnienie Przyczyna Otyłość pracownika Ogólna zasada niedyskryminacji ze względu na otyłość Brak

Bardziej szczegółowo

Dyskryminacja ze względu na orientację seksualną w świetle spraw Maruko i Römer

Dyskryminacja ze względu na orientację seksualną w świetle spraw Maruko i Römer Dyskryminacja ze względu na orientację seksualną w świetle spraw Maruko i Römer Dr Adam Bodnar Uniwersytet Warszawski Helsińska Fundacja Praw Człowieka Trewir, 15 listopada 2011 r. Ochrona przed dyskryminacją

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA. Ustawa z 02.04.1997r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 78, poz. 483 z późn. zm);

INFORMACJA. Ustawa z 02.04.1997r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 78, poz. 483 z późn. zm); INFORMACJA dla pracowników Instytutu Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie zawierająca informacje o przepisach dotyczących równego traktowania w zatrudnieniu Wypisy

Bardziej szczegółowo

Konkretne istotne zobowiązania wynikające z KPON ONZ: edukacja, zdrowie, praca i zatrudnienie, poziom życia i ochrona socjalna, uczestnictwo

Konkretne istotne zobowiązania wynikające z KPON ONZ: edukacja, zdrowie, praca i zatrudnienie, poziom życia i ochrona socjalna, uczestnictwo Konkretne istotne zobowiązania wynikające z KPON ONZ: edukacja, zdrowie, praca i zatrudnienie, poziom życia i ochrona socjalna, uczestnictwo autor: Anna Lawson School of Law and Centre for Disability Studies,

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

Umowy terminowe 2013 r.- planowane zmiany. dr Monika Gładoch (UKSW, Pracodawcy RP)

Umowy terminowe 2013 r.- planowane zmiany. dr Monika Gładoch (UKSW, Pracodawcy RP) Umowy terminowe 2013 r.- planowane zmiany dr Monika Gładoch (UKSW, Pracodawcy RP) Umowy terminowe w UE Państwo Okres Wzrost Przyrost Hiszpania 1985 1995 z 15 do 35% ok. 133% Portugalia 1992 2002 z 11 do

Bardziej szczegółowo

Data odniesienia. Wpisany przez Andrzej Okrasiński

Data odniesienia. Wpisany przez Andrzej Okrasiński Polskie instytucje podatkowe nie są zobowiązane do zwolnienia z podatku od czynności cywilnoprawnych operacji polegającej na podniesieniu kapitału zakładowego. Dotyczy to tzw. metody aportowej. Polskie

Bardziej szczegółowo

w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpieczenia społecznego pracowników

w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpieczenia społecznego pracowników DYREKTYWA RADY 86/378/EWG z dnia 24 lipca 1986 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpieczenia społecznego pracowników RADA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory... 7 Źródła prawa... 7 Inne skróty... 9

Spis treści. Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory... 7 Źródła prawa... 7 Inne skróty... 9 Spis treści Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory.......................................... 7 Źródła prawa........................................................ 7 Inne skróty..........................................................

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski NIEPEŁNOSPRAWNI W EUROPIE Około 83,2 mln ogółu ludności Europy to osoby z niepełnosprawnością (11,7%

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Równość szans kobiet i mężczyzn jest jednym z elementów szerszej kwestii równości szans, których przestrzeganie

Bardziej szczegółowo

Klauzule społeczne w zamówieniach publicznych na przykładach:

Klauzule społeczne w zamówieniach publicznych na przykładach: Zbigniew Skowroński Temat Klauzule społeczne w zamówieniach publicznych na przykładach: - udzielonego zamówienia ochrona (marzec-czerwiec 2014 r.) przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 2014

Bardziej szczegółowo

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE PROBLEMY DO ROZWIĄZANIA W NAJBLIŻSZEJ PRZYSZŁOŚCI Redakcja naukowa Gertruda Uścińska Warszawa 2008 WPROWADZENIE 13 Rozdział I Hanna Perło, Gertruda Uścińska, Hanna Zalewska

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa Rady 2000/78/WE z 27.11.2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy

Dyrektywa Rady 2000/78/WE z 27.11.2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy Dyrektywa Rady 2000/78/WE z 27.11.2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy z dnia 27.11.2000 r. (Dz.Urz. UE L Nr 303, s. 16 22) RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

Bardziej szczegółowo

215/6B/2005. POSTANOWIENIE z dnia 8 sierpnia 2005 r. Sygn. akt Tw 30/05. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jerzy Stępień,

215/6B/2005. POSTANOWIENIE z dnia 8 sierpnia 2005 r. Sygn. akt Tw 30/05. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jerzy Stępień, 215/6B/2005 POSTANOWIENIE z dnia 8 sierpnia 2005 r. Sygn. akt Tw 30/05 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jerzy Stępień, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Ogólnopolskiego Związku

Bardziej szczegółowo

Integracja osób niepełnosprawnych

Integracja osób niepełnosprawnych Integracja osób niepełnosprawnych Europejska strategia równych szans Komisja Europejska Równe szanse dla równych praw Europejska wartość dodana Europejski Rok Osób Niepełnosprawnych (ERON) w 2003 r. skłonił

Bardziej szczegółowo

Uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich w świetle Konstytucji RP

Uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich w świetle Konstytucji RP Uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich w świetle Konstytucji RP Anna Błaszczak Zespół Prawa Konstytucyjnego i Międzynarodowego Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz Sygn. akt I PK 47/03 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 maja 2003 r. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz w sprawie z powództwa S. C. przeciwko Centrum Języków Obcych spółce cywilnej w B. J. M.,

Bardziej szczegółowo

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce. Rehabilitation value for societies in Europe

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce. Rehabilitation value for societies in Europe Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce Rehabilitation value for societies in Europe Warszawa, 7 października 2014 Droga do ratyfikacji Podpisanie Konwencji 30 marca 2007 Przegląd

Bardziej szczegółowo

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Małgorzata Joanna Adamczyk Kolegium MISH UW Collegium Invisibile m.adamczyk@ci.edu.pl Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Ewolucja czy rewolucja? Zdobywanie przez osoby

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 30.11.2005 KOM(2005) 623 wersja ostateczna 2005/0243 (ACC) Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY zmieniające rozporządzenie Rady (WE) nr 384/96 w sprawie ochrony przed

Bardziej szczegółowo

Druk nr 805 Warszawa, 8 maja 2008 r.

Druk nr 805 Warszawa, 8 maja 2008 r. Druk nr 805 Warszawa, 8 maja 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Komisja Nadzwyczajna "Przyjazne Państwo" do spraw związanych z ograniczaniem biurokracji NPP-020-14-2008 Pan Bronisław Komorowski

Bardziej szczegółowo

Państwa Strony zobowiązują się ponadto przyznać Podkomitetowi do spraw prewencji nieograniczony dostęp do wszystkich informacji dotyczących:

Państwa Strony zobowiązują się ponadto przyznać Podkomitetowi do spraw prewencji nieograniczony dostęp do wszystkich informacji dotyczących: UZASADNIENIE Protokół Fakultatywny do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania został przyjęty w dniu 18 grudnia 2002 r.

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work)

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Promocja zdrowego środowiska pracy dla pracowników z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Dane techniczne o projekcie Realizacja w latach 2011-2013 Finansowanie z Programu Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania

Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA DS. PRZEDSIĘBIORSTW I PRZEMYSŁU Wytyczne 1 Bruksela, dnia 1.2.2010 r. - Związek pomiędzy dyrektywą 98/34/WE a rozporządzeniem w sprawie wzajemnego uznawania 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

w składzie: J.C. Bonichot (sprawozdawca), prezes izby, A. Arabadjiev i J.L. da Cruz Vilaça, sędziowie,

w składzie: J.C. Bonichot (sprawozdawca), prezes izby, A. Arabadjiev i J.L. da Cruz Vilaça, sędziowie, WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba) z dnia 18 grudnia 2014 r.(*) Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego Dyrektywa 2006/112/WE Podatek VAT Stawka obniżona Artykuły przeznaczone na cele ochrony przeciwpożarowej

Bardziej szczegółowo

Zmiany w zamówieniach publicznych i oskładkowaniu umów zleceń czystsze warunki konkurencji

Zmiany w zamówieniach publicznych i oskładkowaniu umów zleceń czystsze warunki konkurencji Zmiany w zamówieniach publicznych i oskładkowaniu umów zleceń czystsze warunki konkurencji Ossa, 6 grudnia 2014 r. Marek Kowalski Grzegorz Baczewski Zamówienia publiczne Zmiany po uchwaleniu ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH W arszawa, S.ff. ZJAli r.

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH W arszawa, S.ff. ZJAli r. RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH W arszawa, S.ff. ZJAli r. I.7036.49.2014.AKB 0. Pani Małgorzata Omilanowska Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego ul. Krakowskie Przedmieście 15/17 /V\aX/ Q>di^/\AA/ iyvts

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od autora... Wykaz skrótów... Bibliografia...

Spis treści. Od autora... Wykaz skrótów... Bibliografia... Od autora... Wykaz skrótów... Bibliografia... XIII XV XIX Część I. Zagadnienia wstępne... 1 Rozdział I. Rozwój polskiego prawa uchodźczego... 3 1. Etapy rozwoju polskiego prawa uchodźczego... 3 2. Zasada

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. Obecny stan prawny

UZASADNIENIE. Obecny stan prawny UZASADNIENIE Celem projektowanej ustawy jest przede wszystkim nowelizacja: art. 176 Kodeksu pracy w kierunku prawidłowej transpozycji przepisów dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie

Bardziej szczegółowo

PROBLEMATYKA OGRANICZEŃ JAWNOŚCI W ZINTEGROWANYM POSTĘPOWANIU ADMINISTRACYJNYM - ZAGADNIENIA WYBRANE

PROBLEMATYKA OGRANICZEŃ JAWNOŚCI W ZINTEGROWANYM POSTĘPOWANIU ADMINISTRACYJNYM - ZAGADNIENIA WYBRANE PROBLEMATYKA OGRANICZEŃ JAWNOŚCI W ZINTEGROWANYM POSTĘPOWANIU ADMINISTRACYJNYM - ZAGADNIENIA WYBRANE dr Martyna Wilbrandt-Gotowicz Katedra Postępowania Administracyjnego WPiA UKSW 1 ZINTEGROWANE POSTĘPOWANIE

Bardziej szczegółowo

Stopnie niepełnosprawności

Stopnie niepełnosprawności Stopnie Od ponad dziesięciu lat nie ma juŝ I, II i III grupy inwalidzkiej. Zamiast tego funkcjonują dwa rodzaje orzecznictwa: rentowe, które omówiliśmy w kwietniowych numerach Gazety Podatnika, oraz pozarentowe.

Bardziej szczegółowo

Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich

Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Warszawa, 10/12/2007 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Janusz KOCHANOWSKI RPO-556515-III/07/EP/LN 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Trybunał

Bardziej szczegółowo

Spełnienie zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępność dla osób z niepełnosprawnościami.

Spełnienie zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępność dla osób z niepełnosprawnościami. Wymagania dotyczące: zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami, zasady równości szans kobiet i mężczyzn. Gdańsk, 19.10.2015 Spełnienie zasady równości

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 4 grudnia 2003 r. I PK 72/03

Wyrok z dnia 4 grudnia 2003 r. I PK 72/03 Wyrok z dnia 4 grudnia 2003 r. I PK 72/03 Zasady skracania urlopu dla poratowania zdrowia określone w art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003

Bardziej szczegółowo

CENTRUM SZKOLENIOWE DACPOL

CENTRUM SZKOLENIOWE DACPOL Tytuł: Zasady współpracy przedsiębiorcy ze związkami zawodowymi. Organizator: Centrum Szkoleniowe Partner merytoryczny: Orłowski-Patulski-Walczak Sp. z o.o. Termin: 16-09-2015 Zakres: A. STATUS ZWIĄZKU

Bardziej szczegółowo

Odzyskaj VAT zapłacony za granicą. Procedura Objaśnienia Wzory wniosków na CD

Odzyskaj VAT zapłacony za granicą. Procedura Objaśnienia Wzory wniosków na CD Odzyskaj VAT zapłacony za granicą Procedura Objaśnienia Wzory wniosków na CD Adam Bartosiewicz Iwona Kaczorowska Odzyskaj VAT zapłacony za granicą Procedura Objaśnienia Wzory wniosków na CD Warszawa 2008

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego WYTYCZNE DOTYCZĄCE ROZPATRYWANIA SPRAW ZWIĄZANYCH ZE WSPÓLNOTOWYMI ZNAKAMI TOWAROWYMI PRZEZ URZĄD HARMONIZACJI RYNKU WEWNĘTRZNEGO (ZNAKI TOWAROWE I WZORY) CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO

Bardziej szczegółowo

Niepełnosprawny pracownik. www.pip.gov.pl

Niepełnosprawny pracownik. www.pip.gov.pl Niepełnosprawny pracownik www.pip.gov.pl Zakaz dyskryminacji Pracownicy powinni być równo traktowani przez pracodawcę w stosunkach pracy w zakresie: nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy, warunków

Bardziej szczegółowo

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Polski ustawodawca wprowadził możliwość stosowania

Bardziej szczegółowo

Pracownik a tajemnica wynagrodzenia?

Pracownik a tajemnica wynagrodzenia? Pracownik a tajemnica wynagrodzenia? Agenda: Interesariusze Aspekty prawne Relacje dotyczące poufności wynagrodzeń Klauzule w umowach o pracę Obowiązki służb kadrowych Sankcje Pytania HR (rekrutacja),

Bardziej szczegółowo