CHEMI- I BIOSENSORY OPTYCZNE WYKORZYSTUJĄCE PORFIRYNY. Joanna Dargiewicz-Nowicka, Stanisław Radzki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "CHEMI- I BIOSENSORY OPTYCZNE WYKORZYSTUJĄCE PORFIRYNY. Joanna Dargiewicz-Nowicka, Stanisław Radzki"

Transkrypt

1 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, CHEMI- I BISESRY PTYCZE WYKRZYSTUJĄCE PRFIRYY Joanna Dargiewicz-owicka, Stanisław Radzki Wydział Chemii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, pl. M. Curie-Skłodowskiej 2, Lublin Streszczenie mówiono szerokie możliwości wykorzystania porfiryn jako elementów aktywnych chemi- i bioczujników. Porfiryny to odgrywające olbrzymią rolę w przyrodzie związki makrocykliczne, których analityczne właściwości można modyfikować przez odpowiedni dobór podstawników makrocyklicznego pierścienia lub metalu wprowadzonego do wnętrza pierścienia. Zaprezentowano wykorzystanie i dalsze możliwości zastosowania porfiryn i metaloporfiryn w czujnikach zol-żelowych służących do oznaczania jonów metali, anionów, gazów, ph, związków organicznych oraz związków biologicznie czynnych. Abstract Porphyrins as chemical and biochemical optical sensors The porphyrins, naturally occuring macrocyclic compounds have in the last several years, gained increasing interest in chemistry of the sensors. The porphyrins play a pivotal role in many natural processes and their properties can be modified by the change of the substituents of the macrocyclic ring or by the kind of the metal inserted into the ring. This review based on original literature references, presents application of the porphyrin and metalloporphyrin sensors to detection of metal cations, anions, gases, ph, organic compounds and biomolecules. Słowa kluczowe: porfiryny, metaloporfiryny, sensory, zol-żelowe sensory Key words: porphyrins, metalloporphyrins, sensors, sol-gel sensors Wpłynęło: Wstęp Systemy analityczne oparte na chemi- i biosensorach wykorzystują reakcję chemiczną między cząsteczką oznaczaną a substancją będącą elementem aktywnym sensora. Jako substancje aktywne bardzo często stosuje się sprzężone związki makrocykliczne, na przykład porfiryny i ftalocjaniny. Charakterystyczne właściwości porfiryn, wynikające z budowy elektronowej, takie jak silne powinowactwo do jonów metali, wysoka aktywność fotochemiczna i potencjał utleniająco-redukujący, umożliwiają różnorodne zastosowanie tych związków do detekcji kationów metali, anionów, gazów, związków organicznych oraz związków biologicznie czynnych. Porfiryny to naturalnie występujące związki chemiczne pełniące ważną rolę w metabolizmie organizmów żywych. ależą one do grupy makrocyklicznych związków aromatycznych, które zawierają 18 zdelokalizowanych elektronów π. Podstawowym elementem ich budowy chemicznej jest pierścień porfinowy (rys. 1) złożony z czterech cząsteczek pirolu połączonych mostkami metinowymi (=CH ). Zewnętrzny oraz H H 14 Rys. 1. Budowa pierścienia porfinowego pozycje β(2, 3, 7, 8, 12, 13, 17, 18) pozycje α (1, 4, 6, 9, 11, 14, 16, 19) pozycje meso (5, 10, 15, 20)

2 120 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, 2002 Rys. 2. Schemat procesu utleniania i redukcji bisporfiryn Ce(IV) i lantanowców (III) [5]. wewnętrzny promień nie podstawionego pierścienia mają wymiary odpowiednio: 5,08 i 2,01 A [1]. Do głównego pierścienia porfiny przyłączone są zazwyczaj podstawniki podstawienie może następować w pozycjach β lub meso. Porfiryny są związkami nierozpuszczalnymi w wodzie, jednak wprowadzenie odpowiednich podstawników umożliwia ich rozpuszczalność, z zachowaniem jednocześnie wszystkich właściwości charakterystyczneych dla tej grupy związków. becność czterech symetrycznie położonych atomów azotu w pierścieniu porfirynowym pozwala tworzyć związki kompleksowe porfiryn z metalami. Podczas powstawania kompleksu porfiryna traci dwa kationy wodorowe z wiązań H, dzięki czemu koordynuje kation metalu za pomocą czterech równocennych atomów azotu. trzymane w ten sposób kompleksy nazywane są metaloporfirynami. ajbardziej znanymi przedstawicielami metaloporfiryn w przyrodzie są chlorofil (kompleks z magnezem) będący fotosensybilizatorem procesu fotosyntezy w zielonych częściach roślin, hem (kompleks z żelazem), czerwony barwnik krwi, który jest odpowiedzialny za transport tlenu w organizmach zwierząt oraz witamina B 12 (kompleks kobaltu). Porfiryny mają charakterystyczne widma absorpcji UV-Vis, w których można wyróżnić dwa charakterystyczne i intensywne pasma absorpcji: ostre pasmo Soreta w zakresie nm (ε rzędu ) i razy słabsze pasmo Q w zakresie nm [2]. Dla wolnych porfiryn (H 2 P) pasmo Q ma cztery składowe, podczas gdy metaloporfiryny mają dwie lub trzy składowe. Tak więc analiza widm absorpcji może być z powodzeniem stosowana oznaczania śladowych ilości metali [3]. Większość porfiryn i ich pochodnych wykazuje silną fluorescencję w temperaturze pokojowej oraz zarówno fluorescencję, jak i fosforescencję w szkłach. Luminescencja metaloporfiryn jest zależna od struktury elektronowej metalu. I tak na przykład kompleksy Cu(II), Co(II) czy i(ii) nie wykazują luminescencji, podczas gdy kompleksy Pd(II), Pt(II) i Ru(II)C wykazują i fluorescencję, i fosforescencję. Roztwory porfiryn i metaloporfiryn charakteryzują się również potencjałem w stosunku do elektrody odniesienia. Postać utleniona [MP utl ] może odnosić się do rodnika kationowego, np. MP +, lub utlenionego jonu centralnego, np. Fe(III), podczas gdy stan zredukowany [MP red ] to wolna porfiryna lub jej kompleks z Fe(II) [4], co można zapisać w postaci reakcji MP + Fe(III) ÿ MP + + Fe(II), gdzie M = Mg, Zn, Cu, i lub Pd. Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy M jest metalem trój- lub czterowartościowym, zwłaszcza że wówczas tworzą się również bisporfiryny, co pokazano na rys. 2. Jednak wszystkim tym przemianom towarzyszą zmiany w widmach bądź absorpcji, bądź emisji co stwarza możliwości ich wykorzystania w czujnikach optycznych. 2. Zastosowanie porfiryn w chemii analitycznej Dzięki wspomnianym właściwościom fizykochemicznym, porfiryny i ich pochodne znajdują szerokie zastosowanie w analizie chemicznej. Metody spektroskopowe wykorzystują z jednej strony duże wartości molowych współczynników ekstynkcji porfiryn (co bardzo

3 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, Rys. 3. Zmiana widma absorpcji UV-Vis porfiryny TMePyP podczas kompleksowania jonów miedzi (II) [7]. podnosi czułość oznaczeń), a z drugiej strony istotne zmiany w widmach absorpcji i luminescencji w obecności wykrywanej substancji. Szeroki przegląd zastosowań porfiryn w chemii analitycznej został przedstawiony w pracach [3 7]. Do oznaczania jonów metali najczęściej stosuje się metody spektrofotometryczne. Jest to możliwe dzięki wyraźnej zmianie widma absorpcji UV-Vis w czasie reakcji kompleksowania kationu metalu. Podczas przyłączania jonu metalu do pierścienia porfirynowego możliwe jest przesunięcie pasma Soreta, któremu towarzyszy zmiana molowego współczynnika ekstynkcji oraz zmniejszenie liczby składowych pasma Q z czterech do trzech lub dwóch. Przykładem może być zmiana widma porfiryny TMePyP podczas reakcji z jonami Cu(II) (rys. 3). a podstawie reakcji metalacji porfiryn rozpuszczalnych w wodzie opracowano wiele metod analitycznych oznaczania na poziomie M takich jonów jak: Cu(II) [8 10], Cd(II) [11 13], Zn(II) [14, 15], i(ii) [16], Pd(II) [17], Hg(II) [12, 13], Pb(II) [13, 18], Bi(III) [19], a nawet Ag(I) czy Li(I) [20 22]. graniczeniem zastosowania reakcji przyłączania jonu metalu do pierścienia porfirynowego w czujnikach optycznych jest jej dość mała szybkość, co wynika z trudności w deformacji pierścienia porfirynowego podczas tworzenia chelatowego kompleksu. Rozwiązaniem tego problemu może być zastosowanie pomocniczego czynnika kompleksującego. W przypadku metalacji kationowych porfiryn (zawierających kationowe podstawniki umożliwiające ich rozpuszczenie w wodzie) jonami Cu(II) w celu przyspieszenia reakcji zastosowano odpowiednio L-cysteinę i 8-hydroksychinolinę [23, 24]. Mechanizm tego procesu nie jest do końca wyjaśniony, a pomocnicze czynniki kompleksujące są specyficzne dla danego układu. Ligandy organiczne z rozszerzoną strukturą π-elektronową, takie jak imidazol czy bipirydyna oraz L-tryptofan [11, 15, 25 27] również wykazują tendencję do katalizowania reakcji tworzenia metaloporfiryn. Jest to możliwe dzięki tworzeniu się przejściowego kompleksu cząsteczkowego między jonem metalu, porfiryną a substancją katalizującą. Duże jony metali, jak np. Hg(II), Pb(II) i Cd(II), podczas reakcji z porfirynami nie są wprowadzane do środka pierścienia, ale zajmują miejsce nad płaszczyzną porfiryny, co zwiększa szybkość reakcji. Tego typu kompleks deformuje pierścień porfirynowy w sposób sprzyjający reakcji z innym jonem metalu. Stąd wysokie stężenie dużego jonu katalizuje reakcję metalacji. Katalityczny efekt zależy od rozmiarów katalizującego jonu i w przypadku reakcji TPPS 4 z Mn(II) wzrasta w następującej kolejności: Pb(II) < Cd(II) < Hg(II). Katalizujący wpływ jonów Cd(II) i Pb(II) na tworzenie kompleksu Zn(II) z sulfonową pochodną

4 122 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, 2002 tetrafenyloporfiryny zastosowano do oznaczania śladowych ilości cynku w obecności soli kadmu oraz soli ołowiu [26, 28, 29]. Porfiryny oraz ich pochodne mogą również być stosowane w metodach spektrofotometrycznego oznaczania wielu innych substancji chemicznych. Metody te wykorzystują stosunkowo dużą odporność chemiczną i właściwości katalityczne porfiryn. Metody te mogą również wykorzystywać takie kompleksy porfiryn z metalami, które mają dodatkowo ligand aksjalny, to jest prostopadły do pierścienia porfirynowego. Wymiana tego ligandu zwykle powoduje tak znaczne przesunięcie pasma Soreta, że może być z łatwością wykorzystana do analizy substancji, która wymienia ligand aksjalny. a przykład do spektrofotometrycznego oznaczania nadtlenku wodoru stosowano kompleks Fe(III) z tetrakis(1-metylo-4-pirydylo)porfiryną [30], kompleks Mn(III) z TPPS4 [31], kompleks Ti(IV) z okso- (4-pirydylo)porfiryną [32], który również może być stosowany do detekcji jonów szczawianowych [33]. Specyficzne właściwości elektrochemiczne pozwala również zastosować porfiryny i ich pochodne w analizie elektrochemicznej, przy czym najczęściej stosowanymi technikami tej analizy są potencjometria i woltamperometria. W przypadku sensorów potencjometrycznych ich działanie polega na selektywnym wiązaniu przekształcającym jonową aktywność substancji badanej w potencjał elektrochemiczny. Metaloporfiryny są stosowane jako elektroaktywne składniki membran elektrod jonoselektywnych, których potencjometryczna reakcja na obecność anionów jest tłumaczona mechanizmem dysocjacji jonowymiennej bądź oddziaływaniem metal ligand [3, 6]. 3. ośniki dla porfiryn Istotnym elementem sensora jest nośnik zawierający substancję aktywną w końcu reakcja analityczna przebiega w środowisku nośnika. Aby nadawał się do tej roli musi on spełniać wiele warunków. Warunki jakie powinien spełniać nośnik zostały omówione przez Maruszewskiego [34]. Ponadto musi być to materiał, z którego łatwo można tworzyć monolityczne kształtki, a także cienkie warstwy nakładane na różnego rodzaju podłoża. Aby on należycie spełniał swoją funkcję musi mieć nie całkowicie zamknięte pory, tak aby substancja analizowana mogła mieć kontakt z substancją aktywną. Materiały, które w sposób niejako naturalny spełniają te warunki to, między innymi, polimery, naturalne i syntetyczne zeolity oraz przede wszystkim cienkie warstwy i monolity otrzymane metodą zol-żel Matryce polimerowe Jako nośniki dla porfiryn bardzo często stosuje się polimery, które są łatwo dostępne w handlu i proste w obróbce. Wymagania stawiane polimerom do wyrobu matryc to przede wszystkim odporność fizyczna i chemiczna, duża rozpuszczalność substancji aktywnej, przepuszczalność gazów i cieczy, przeźroczystość, amorfizm oraz niska temperatura zeszklenia. ajczęściej stosowanymi polimerami są polichlorek winylu (PCV) oraz polistyren (PS). Hartmann i Trettnak [35] badali luminescencyjny sensor tlenu wykonany na porfirynach Pt(II)EPK i Pd(II)EPK rozpuszczonych w matrycach z PCV i PS. Zauważyli oni silną zależność wygaszania luminescencji porfiryny od rodzaju polimeru oraz obecności i ilości plastyfikatora. Membrany wykonane z PCV i PS domieszkowane porfiryną Pt(II)EPK stosowano również w konstrukcji sensorów tlenu wykorzystywanych w analizie wydychanych gazów [36 38]. Do budowy porfirynowych czujników tlenu stosowano również inne polimery takie jak: kopolimer oktylometakrylanu i 1-winyloimidazolu oraz kopolimery oktofluoropentylo-metakrylanu i 1-winyloimidazolu [39], PMMA i polidimetylosiloksan (GP197) [40], polieter metakrylano-etanodioloetylenowy (ppegma) [41] i kopolimer izobutylometakrylanu i trifluorometakrylanu [42]. Papkovsky i współpracownicy [43] przeprowadzili badania nad możliwością zastosowania porfiryn EP, EPK, CP-TEE, CPK-TEE, -MeEP i Pd(I)CP-SB unieruchomionych w membranach PCV do spektrofotometrycznych pomiarów ph. Polistyrenowy film domieszkowany porfiryną ZnTPP naniesiony na płytkę szklaną wykorzystano do pomiaru stężenia pirydyny i szeregu amin [44]. Do pomiaru stężenia gazowego HCl zastosowano porfirynę TPP w membranie z gumy silikonowej oraz w matrycach złożonych z różnych kopolimerów i polimerów [45 47]. Polimerowe nośniki porfirynowe zastosowano również do detekcji benzenu [48] oraz jonów Hg(II) i Cd(II) [12]. Membrany polimerowe domieszkowane porfirynami są stosowane do konstrukcji światłowodowych

5 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, czujników tlenu [49 53] i berberyny [54]. Matryce polimerowe nie są jednak pozbawione takich wad jak niska stabilność termiczna, słaba odporność mechaniczna oraz fotochemiczna Szkła zol-żelowe W ostatnich latach coraz częściej jako nośniki porfirynowe stosuje się żel silanowy, który jest otrzymywany za pomocą metody zol-żel [6, 34, 55]. Metoda ta polega na otrzymaniu żelu z układu koloidalnego zawierającego cząsteczki monomeru silanowego, typu Si(R) 4, w rozpuszczalniku wodno-alkoholowym. Proces ten jest związany z serią reakcji hydrolizy (kwasowej lub zasadowej), kondensacji i polikondensacji tak zwanego prekursora, którym mogą być nieorganiczne sole metali lub organiczne połączenia metali zwykle są to alkoholany. ajczęściej jako prekursory stosuje się alkoksysilany takie jak tetrametoksysilan (TMS) czy tetraetoksysilan (TES) oraz gliniany, tytanianiany i oksoborany. a proces zol-żel składają się dwa główne etapy: hydroliza prekursora, katalizowana za pomocą kwasu (H 3, HCl) lub zasady (H 3 ), przebiegająca według reakcji Si(R) 4 + 4nH 2 ÿ nsi(h) 4 + 4nRH, reakcja polikondensacji nsi(h) 4 ÿ nsi 2 + 2nH 2. ajważniejszą zaletą otrzymywania matryc silanowych za pomocą metody zol-żel są, w porównaniu z wysokotemperaturową syntezą szkieł krzemianowych łagodne warunki procesu, tzn. temperatura pokojowa a także czas trwania, od kilku minut do kilkudziesięciu godzin, w zależności od innych parametrów żelowania, np. stężenia katalizatora, czy stosunku molowego monomeru i rozpuszczalnika. Umożliwia to wprowadzenie do wyjściowego zolu substancji organicznej, w tym przypadku porfiryny, która nie ulega degradacji podczas procesu żelowania i późniejszego suszenia. Jednocześnie cząsteczki porfiryny są zamykane w porach powstającego żelu, który jest materiałem przezroczystym, czyli dogodnym do badań optycznych i niemającym pasm absorpcji w zakresie absorpcji porfiryn. Takie zalety metody zol-żel jak niska temperatura otrzymywania żeli, ich przeźroczystość, porowatość, Si CH 2 Cl + H H H + Si CH 2 * Cl - H H H Rys. 4. Schemat reakcji porfiryny pirydylowej z monowarstwą żelu [13].

6 = 124 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, 2002 odporność termiczna i możliwości formowania nośnika w różnych postaciach przyczyniły się do szerokiego wykorzystania tych nośników w chemi- i biosensorach. a przykład Plaschke i współpracownicy [56] do fluorymetrycznego oznaczania jonów Hg(II) zastosowali film otrzymany metodą zol-żel domieszkowany porfiryną TPPS 4. Metodę tę następnie udoskonalono, stosując porfirynę TCPP związaną kowalencyjnie z dekstranem w celu podwyższenia stabilności czujnika [57]. Możliwość ilościowego oznaczania zawartości jonów Hg(II), Pb(II) oraz Cd(II) w roztworach wodnych badano za pomocą matryc zol-żelowych domieszkowanych porfirynami TMePyP i TPyP [13], podczas gdy ich kompleksy z jonami Sn(IV) [58] oraz porfiryny TMePyP, TPPS4 [59] unieruchomione w szkłach stosowano do detekcji ph. Zol-żelowe nośniki są bardziej stabilne fotochemicznie niż matryce polimerowe, co umożliwia ich zastosowanie do budowy czujnika tlenu działającego na podstawie zjawiska wygaszania fosforescencji porfiryny PtEP [60]. d kilku lat intensywnie badanym zagadnieniem jest zamykanie białek w zol-żelowych szkłach krzemianowych. ośniki zol-żelowe pozwalają zachować spektroskopowe właściwości białek i aktywność biologiczną enzymów. Co więcej, unieruchomianie przez fizyczne zamykanie w poszczególnych porach matrycy, izoluje i stabilizuje (szczególnie termicznie) cząstki białek bez chemicznej modyfikacji. Szkła krzemianowe zawierające białka hemowe, takie jak cytochrom-c, mioglobinę czy hemoglobinę, mogą być wykorzystane do spektrofotometrycznego oznaczania 2, C i, podczas gdy kompleks mioglobiny z manganem stosowano do detekcji [61]. Mimo wielu zalet, matryce zol-żelowe mają również wady. Już sama metoda zol-żel jest skomplikowana, a właściwości otrzymanego szkła ściśle zależą od wielu czynników, takich jak stosunek molowy reagentów, rodzaj katalizatora, czas, temperatura reakcji itd. Porfiryny rozpuszczalne w wodzie można łatwo wprowadzić do wyjściowego zolu, podczas gdy w przypadku związków nierozpuszczalnych napotykamy wiele trudności. Sensory zol-żelowe często nie są stabilne z powodu wymywania substancji aktywnej. Te problemy można częściowo rozwiązać wykorzystując możliwość wiązania chemiczngo porfiryn z matrycą Hybrydy nieorganiczno-organiczne Zol-żelowe nośniki porfiryn, w których substancja aktywna jest związana chemicznie z matrycą, charakteryzują się większą trwałością (porfiryna nie jest wymywana podczas użytkowania) oraz lepszą homogenicznością w porównaniu z nośnikami fizycznie domieszkowanymi. Delmarre i współpracownicy [13] opracowali metodę pomiaru stężenia jonów Hg(II) za pomocą monowarstwy porfiryny TPyP związanej chemicznie z powierzchnią szkła krzemionkowego, która w porównaniu z zol-żelowym czujnikiem domieszkowanym fizycznie porfiryną TMePyP charakteryzuje się większą szybkością detekcji i lepszą czułością. Zaproponowany przez nich mechanizm reakcji porfiryny z monowarstwą żelu pokazano na rys. 4. Pessoa i Gushikem [62] związali chemiczne hematoporfirynę IX i protoporfirynę IX z powierzchnią Si 2 /b 2 5, a następnie unieruchomione związki poddali reakcji kompleksowania za pomocą CoCl 2 i otrzymane kompleksy zastosowali do elektrokatalitycznego oznaczania stężenia tlenu. Stwierdzili, że zaadsorbowane porfiryny bardzo łatwo ulegają reakcji metalacji, powstałe kompleksy są stabilne i nie są wymywane z powierzchni nawet w obecności stężonego KCl. Porfiryny mogą być wiązane H 2 H 2 H 2 (Et) 3 Si(CH 2 ) 3 C tetrahydrofuran R' R' R' TES, etanol lub dimetyloformamid HCl lub H 4 H Si 2 Si 2 Si 2 Si 2 H 2 R' gdzie = H H R' = HCH(CH 2 ) 3 Si(Et) 3 = HCH(CH 2 ) 3 Si Rys. 5. Schemat syntezy porfirynokrzemionki z TPP [68].

7 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, chemicznie nie tylko do powierzchni szkła, ale również w całej objętości. Delmarre i Bied-Charreton [63] opracowali metodę otrzymywania metaloporfiryny Co(II)TMePyP z podstawionymi jedną, dwoma i czterema grupami etoksysilanowymi. W czasie procesu zol-żel grupy te biorą udział w reakcji hydrolizy i kondensacji, dzięki czemu wbudowują się w matrycę. Tak otrzymany czujnik zastosowali do detekcji amin, zwłaszcza pirydyny. Serra i Iamamoto ze współpracownikami [64 68] badali możliwości syntezy porfiryn i metaloporfiryn z podstawionymi grupami metoksy- i etoksysilanowymi, które biorą udział w procesie zol-żel dając materiał krzemionkowy z wbudowanymi cząsteczkami porfirynowymi zwany porfirynokrzemionką. Przeprowadzili syntezę porfiryn TClPP i TDClPP, które następnie za pomocą 3-aminopropylotrietoksysilanu (APTES) wyposażyli w grupy etoksysilanowe, umożliwiające reakcje hydrolizy i kondensacji z prekursorem silanowym. Struktura i właściwości porfiryn nie uległy zmianie po związaniu z krzemionką [64]. Podobnie otrzymano porfirynokrzemionkę z kompleksu Fe(III) z porfiryną TDCl(S 2 Cl)PP [65], Mn(III) i Fe(III) z TFPP [66], Mn(III) z TDCl(S 2 Cl)PP [67] oraz TPP [68]. Przykładowy schemat syntezy takiej porfirynokrzemionki pokazano na rys. 5. Porfirynokrzemionki są nowymi i bardzo obiecującymi materiałami do konstrukcji sensorów porfirynowych. Tab. 1. Zestawienie substancji chemicznych oznaczanych przez czujniki wykorzystujące widma absorpcji. Substancja analizowana Porfiryna ośnik Lit. Hg(II) ATPPS T(4-MPy)P zol-żel zol-żel Cd(II) ATPPST(4-MPy)P zol-żelzol-żel Pb(II) T(4-MPy)PTPPS3 zol-żelzol-żel ph EP, EPK, CP-TEE, CPK-TEE, -MeEP, PdCP-SB H 2 TMePyP, H 2 TPPS 4 Sn(IV)TPyP, Sn(IV)TMePyP PVC zol-gel I Zr(IV)TPP, Co(II)TPP nafion-kationit 78 Cl In(III)EP PVC+fluoresceina 79 SC Zr(IV)TPP, Co(II)TMePyP In(III)EP nafion-kationit PVC+fluoresceina Salicylan In(III)EP PVC+fluoresceina 79 Aminy Co(III)TMePyP zol-gel 63 Pirydyna Zr(IV)TPP, Co(II)TPP ZnTPP nafion-kationit polistyren DA TPPS4 zol-gel 6 Benzen TMePyP, DTMABP poliwinyl 48 Benzen, heksan, toluen CuPaz(t-Bu)4 warstwy LB 80 Lotne związki organiczne Co-p 2 TPP, Rh(III)TPP pleksiglass 81 Białka hemowe zol-żel 61 Cl 2 Dimer porfiryny cynku t-sap-p porfiryna meso-tetra(p-stearamidofenylowa) warstwy LB warstwy LB warstwy LB HCl TPP TP(R)P, gdzie R = CH 3, n-c 9 H 19, n-c 8 H17, CH 2 CH(C 2 H 5 )C 4 H , Kopolimerypolimery 46 47

8 126 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, Porfirynowe sensory optyczne mówione dotąd czujniki oparte były przede wszystkim na zmianie widma absorpcji w czasie reakcji czujnika z analizowaną substancją. W tab. 1 zestawiono metody oparte na spektroskopii absorpcyjnej. Druga z metod spektroskopowych wykorzystywanych w czujnikach porfirynowych jest oparta na widmach emisyjnych. Porfiryny, niestety nie wszystkie, charakteryzują się silną luminescencją. Ważną zaletą metod emisyjnych jest ich czułość, kilka rzędów wielkości większa niż w przypadku spektrofotometrii absorpcyjnej UV Vis. Zjawisko wygaszania luminescencji stosuje się zwykle do oznaczania zawartości tlenu, który obniża intensywność fluorescencji lub fosforescencji odpowiednio wolnych porfiryn oraz metaloporfiryn. Przegląd takich czujników zestawino w tab. 2. Tab. 2. Sensory porfirynowe stosowane do detekcji tlenu na podstawie luminescencji porfiryn. Porfiryna ośnik Lit. Pt(II)EP polistyren (PS) Pt(II)EPK, Pd(II)EPK PS, polichlorek winylu (PCV) 35 Pt(II)EPK PCV 36 Pt(II)EP szkło zol-żelowe 60 Pt(II)EPPt(II)EPK polimetakrylan metylu (PMMA) PS 50 38, 54 Pt(II)EPK PS, PCV 37 TPP powłoka włókna światłowodowego 52 Pt(II)EP, Pd(II)EP, Ru(II)EP polieter metakrylano etanodioloetylenowy (ppegma) 41 ZnTPP, ZnTFPP, ZnEtioP, ZnEP, ZnTBP PS, PCV, PMMA, polidimetylosiloksan (GP197) 40 Pt(II)EP, Pd(II)EP CoTPP Co(II)P kopolimer izobutylometakrylanu i trifluoroetylometakrylanu (poli-ibmn-co-tfemm) polimer beta-cyklodekstryny polimery metakrylanu Białka hemowe zol-żel 61 Metody emisyjne z powodzeniem mogą być stosowana do detekcji innych substancji, np. Purrello i współpracownicy opracowali sensor ph działający na zasadzie wygaszania fluorescencji supramolekularnego kompleksu porfiryny TPPS 4 z poli-lizyną [6]. Zmiany luminescencji można również wykorzystać do detekcji jonów metali, np. jony Cu(II) wygaszają fluorescencję supramolekularnego kompleksu porfiryny TMePyP z poli-glutaminianem, podczas gdy obecność jonów Zn(II) powoduje przesunięcie pasm wzbudzenia i emisji fluorescencji wspomnianego wyżej kompleksu. Podobnie jony Co(II) i i(ii) wygaszają fluorescencję kompleksu Zn(II) z porfiryną tetra(bipirydylofenylową) [69]. Tlenki azotu [70], dwutlenek siarki, jony siarczanowe (IV) [71] czy berberyna [54] również mogą być oznaczane z wykorzystaniem zjawiska wygaszania luminescencji odpowiednich porfiryn. Przesunięcie pasm wzbudzenia fluorescencji porfiryny TPP stosuje się do oznaczania gazów, takich jak HCl, 2 i Cl 2 [45]. becność jonów metali może także zwiększać intensywność fluorescencji, jak zaobserwowano w przypadku reakcji porfiryny TPPS 4 z jonami Hg(II) [56]. 5. Biosensory W ostatnich latach biosensory wykorzystujące połączenie wysokiej specyficzności reakcji biokatalitycznych z możliwością uzyskania sygnału elektrochemicznego lub spektroskopowego przyciągają coraz większą uwagę badaczy. Pomiar stężenia tlenu zużywanego w czasie enzymatycznej reakcji glukozy z jej oksydazą, za pomocą porfiryn PtEPK [53] oraz CoTMePyP [72], może służyć do ilościowego oznaczania glukozy. Katalizowanie reakcji utleniania elektrochemicznego tiocho-

9 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, liny za pomocą CoTPP zastosowano do amperometrycznego oznaczania acetylocholinesterazy [73]. Modyfikowaną elektrodę pokrytą filmem spolimeryzowanego kompleksu i(ii) i estru dimetylowego protoporfiryny IX zastosowano do detekcji fenoli, a zwłaszcza oksydazy o-dwufenolowej w oliwie [74]. Porfiryny znajdują także biologiczne zastosowanie jako związki naśladujące. Pewne żywice jonowymienne modyfikowane metaloporfirynami Co(III)TCPP oraz Mn(III)TPPS4 wykazują aktywność katalityczną jak peroksydaza glutationu (GSHPx) w stosunku do nadtlenku wodoru i wodorotlenku kumenu w reakcji utleniania glutationu (GSH) do disiarczku (GS-SG) [75, 76]. Innym przykładem może być biosensor alkanów wykorzystujący pomiar stężenia nadtlenków za pomocą elektrody modyfikowanej enzymem podczas reakcji hydroksylowania alkanów, katalizowanej Fe(III) meso-tetrakis-(pentafluoro)-ß-tetrasulfoniano- -porfiryną [77]. 6. Podsumowanie iniejszy przegląd pokazuje jak ważna jest rola porfiryn i ich pochodnych w chemii analitycznej, technikach medycznych, procesach przemysłowych czy pomiarach środowiskowych. Porfiryny znajdują wiele zastosowań jako ligandy do spektrofotometrycznego oznaczania kationów, spektrofluorymetrycznego oznaczania tlenu i wielu innych substancji. Trwałe kompleksy metali są stosowane jako modyfikatory membran elektrod jonoselektywnych w potencjometrii i woltamperometrii. Porfiryny wykorzystywane są również do budowy biosensorów. ależy jednak pamiętać, że chemi- i biosensory to tylko część możliwych zastosowań tak interesujących związków jakimi są porfiryny. Literatura 1. M. Łapkowski, W. Szulbiński: Fotokatalityczny rozkład wody w układach porfirynowych homogenicznych i mikroheterogenicznych. Wiad. Chem., 46 (1992) L.M. Milgrom: The Colors of Life: An Introduction to the Chemistry of Porphyrins and Related Compounds. xford University Press, M. Biesaga, K. Pyrzyńska, M. Trojanowicz: Porphyrins in analytical chemistry. Talanta, 51 (2000) K.M. Smith: Porphyrins and Metalloporphyrins. Elsevier Sci. Publ. Co., Amsterdam 1975, pp S. Radzki, C. Giannotti: Photochemical reduction of cerium(iv) porphyrin sandwich complexes. J. Chem. Soc., Dalton Trans., 1993, R. Purrello, S. Gurrieri, R. Lauceri: Porphyrin assemblies as chemical sensors. Coord. Chem. Rev., (1999) M. Makarska: Charakterystyka związków kompleksowych kationowych porfiryn rozpuszczalnych w wodzie. Rozprawa doktorska, Wydział Chemii, UMCS, Lublin J. Ito, T. Yotsuyanagi, K. Aomura: Spectrophotometric determination of copper with α,β,γ,δ-tetraphenylporphine trisulfate. Anal. Chim. Acta, 74 (1975) H. Ishii, H. Koh, T. Mizogushi: Spectrophotometric determination of ultramicro amounts of copper with α,β,γ,δ-tetraphenylporphine in the presence of a surfactant. Anal. Chim. Acta, 101 (1978) H. Ishii, H. Koh,: Spectrophotometric determination of ultramicro amounts of copper with α,β,γ,δ- -tetra-(3--methylpyridyl)porphine. Talanta, 24 (1977) K. Kawamura, S. Igrashi, T. Yotsuyanagi: Acceleration effect of L-tryptofan on metal ion exchange reaction of cadmium(ii) with water soluble porphyrin lead(ii) complex and its application to stopped- -flow spectrophotometric determination of nm level of cadmium(ii). Anal. Sci., 4 (1988) D. Radloff, C. Matern, M. Plaschke, D. Simon, J. Reichert, H.J. Ache: Stability improvement of an optochemical heavy metal ion sensor by covalent receptor binding. Sensors and Actuators B, (1996) D. Delmarre, R. Meallet, C. Bied-Charreton, R.B. Pansu: Heavy metal ions detection in solution, in sol-gel and with grafted porphyrin monolayers. J. Photochem. Photobiol. A, 124 (1999) C.V. Banks, R.E. Bisque: Spectrophotometric determination of zinc and other metals with α,β,γ,δ -tetraphenylporphine. Anal. Chem., 29 (1957) M. Tabata,. Kajhara: Kinetic and spectrophotometric determination of trace zinc(ii) in the presence of a large amount of lead(ii) using ligand - substitution reactions of their metalloporphyrins with EDTA. Anal. Sci., 5 (1989) Q. Wu, S. Weng, Z. Huang, S. He: Study on the

10 128 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, 2002 colour reaction of meso-tetra(4-methyl-3-sulfophenyl)porphyrin (TPPS4) with nickel(ii). Yeji Fenxi, 13 (1993) H. Ishii, H. Koh: Analytical application of porphyrins II. Spectrophotometric determination of micro amounts of palladium with α,β,γ,δ-tetrakis(4-sulfophenyl)porphine. ippon Kagaku Kaishi, 3 (1978) J. Itoh, M. Yamahira, T. Yotsuyanagi, K. Aomura: Spectrophotometric determination of small amounts of lead (II) with tetraphenylporphine trisulfonic acid (TPPS). Bunseki Kagaku, 25 (1976) M. Fan, S. Hu: Photometric study of the color reaction of TPPS4 with bismuth and its pharmaceutical analytical application. Huaxue Fence, 30 (1994) Z.T. Pang, M.Y. Xu, Z.Y. Hou: Spectrophotometric study on colour reaction of silver(i) with TpyP [meso-tetra-(4-pyridyl)porphyrin. and its application. Fenxi Shiyanashi, 13 (1994) M. Tabata, T. Kusano, J. ishimoto: Lithium(I) porphyrin complex for the spectrophotometric determination of lithium ion in aqueous solution. Anal. Sci., 13 (1997) M. Tanbata, J. ishimoto, T. Kusano: Spectrophotometric determination of lithium ion using a water-soluble octabromoporphyrin in aqueous solution. Talanta, 46 (1998) H. Watanabe, H. hmori: Dual-Wavelength spectrophotometric determination of copper in sea-water with α,β,γ,δ-tetrakis(1-methylpyridium- -4-yl)porphine. Talanta, 28 (1981) T. Makino, J. Itoh: A higly sensitive colorimetric determination of serum copper using α,β,γ,δ-tetrakis(4--trimethylaminophenyl)-porp hine. Clin. Chim. Acta, 111 (1981) R. Giovanetti, V. Bartocci, S. Feraro, M. Gausteri, P. Passamonti: Spectrophotometric study of coproporphyrin-i complexes of copper(ii) and cobalt(ii). Talanta, 42 (1995) H. Ishi, H. Tsuchiai: Spectrophotometric and analog derivative spectrophotometric determination of trace zinc with 5,10,15,20 -tetrakis(4-sulfophenyl)- porphine in presence of high concentration of cadmium. Anal. Sci., 3 (1987) M. Tabata, M. Tanaka: Importance of hydrophobic interaction in metalloporphyrin formation. Inorg. Chem., 27 (1988) M. Tanaka: Kinetics of metalloporphyrin formation with particular reference to themetal ion assisted mechanism. Pure Appl. Chem., 55 (1983) M. Tabata,. Kajihara: Kinetic and spectrophotometric determination of trace zinc(ii) in the presence of a large amount of lead(ii) using ligand- -substitution reactions of their metalloporphyrins with EDTA. Anal. Sci., 5 (1989) T. akano, A. Takahashi: Spectrophotometric determiantion of hydrogen peroxide by the formation of indamine dye with the catalyst of water- -soluble iron porphyrin. Anal. Sci., 6 (1990) M. Mifune, T. Mukuno, M. Tani, A. Iwado, J. do,. Motohashi, Y. Saito: Flow analysis of hydrogen peroxide with a dye-formation reaction catalysed by an ion-exchange resin modified with Mn 3+ -tetrakis- (sulphenyl)porphine. Anal. Sci., 14 (1998) C. Matsubara,. Kawamoto, K. Takamura: xo[5,10,15,20-tetra(4-pyridyl) porphyrinato- titanium(iv): An ultra-high sensitivity spectrophotometric reagent for hydrogen peroxide. Analyst, 117 (1992) C. Matsubara, Y. Yokoi, M. Tsuji, K. Takamura: Flow injection analysis of oxalate in foods using titanium(iv) porphyrin reagent. Anal. Sci., 11 (1995) K. Maruszewski: Zol-żelowe chemi- i biosensory. Acta Bio-ptica et Informatica Medica, 1 (1995) P. Hartmann, W. Trettnak: Effects of polymer matrices on calibration functions of luminescent oxygen sensors based on porphyrin ketone complexes. Anal. Chem., 68 (1996) W. Trettnak, C. Kolle, F. Reininger, C. Dolezal, P. 'Leary: Miniaturized luminescence lifetime-based oxygen sensor instrumentation utilizing a phase modulation technique. Sensors and Actuators B, (1996) C. Kolle, W. Gruber, W. Trettnak, K. Biebernik, C. Dolezal, F. Reininger, P. 'Leary: Fast optochemical sensor for continuous monitoring of oxygen in breath-gas analysis. Sensors and Actuators B, (1997) W. Trettnak, C. Kolle, F. Reininger, C. Dolezal, P. 'Leary, R.A. Binot: ptical oxygen sensor instru-

11 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, mentation based on the detection of luminescence lifetime. Adv. Space. Res., 22 (1998) S. Roosli, E. Pretsch, W.E. Morf, E. Tsuchida, H. ishide: Selective optical response to oxygen of membranes based on immobilized cobalt(ii) porphyrins. Anal. Chim. Acta, 338 (1997) T. Furuto, S.K. Lee, Y. Amao, K. Asai, I. kura: xygen sensing system using triple-triplet reflectance of zinc porphyrin immobilized in polymer membrane studies by laser flash photolysis. J. Photochem. Photobiol. A, 132 (2000) G. DiMarco, M. Lanza: ptical solid-state oxygen sensors using metalloporphyrin complexes immobilized in suitable polymeric matrices. Sensors and Actuators B, 63 (2000) Y. Amao, T. Miyashita, I. kura: ptical oxygen detection based on luminescence change of metalloporphyrins immobilized in poly(isobutylomethacrylate-co-trifluoroethylmethacrylate) film. Anal. Chim. Acta, 421 (2000) D.B. Papkovsky, G.V. Ponomarev,.S. Wolfbeis: Protonation of porphyrins in liquid membranes: Effects of anionic additives and application to ph-sensing. J. Photochem. Photobiol. A, 104 (1997) I. Leray, M.C. Vernieres, R. Loucif-Saibi, C. Bied-Charreton, J. Faure: Porphyrins as probe molecules in the detection of gaseous pollutants I: Diffusion of pyridine in polystyrene films containing zinc-tetraphenylporphyrin. Sensors and Actuators B, 37 (1996) M.G. Baron, R. arayanaswamy, S.C. Thrope: Hydrophobic membrane sensors for the optical determination of hydrogen chloride gas. Sensors and Actuators B, 34 (1996) K. akagawa, K. Kumon, C. Tsutsumi, K. Tabuchi, T. Kitagawa, Y. Sadaoka: HCl gas sensing properties of TPPH 2 dispersed in various copolymers. Sensors and Actuators B, 65 (2000) K. akagawa, Y. Sadaoka, H. Supriyatno, A. Kubo, C. Tsutsumi, K. Tabuchi: ptochemical HCl gas detection using alkoxy substituted tetraphenylporphyrin-polymer composite films. Effect of alkoxy chain length on sensing characteristics. Sensors and Actuators B, 76 (2001) I. Leray, M.C. Vernieres, C. Bied-Charreton: Porphyrins as probe molecules in the detection of gaseous pollutants: detection of benzene using cationic porphyrins in polymer films. Sensors and Actuators B, 54 (1999) D.M. Papkovsky: ew oxygen sensors and their application to biosensing. Sensors and Actuators B, 29 (1995) I. Klimant, M. Kuhl, R.. Glud, G. Holst: pical measurement of oxygen and temperature in microscale: strategies and biological applications. Sensors and Actuators B, (1997) G. Holst, R.. Glud, M. Kuhl, I. Klimant: A microoptode array for fine-scale measurement of oxygen distribution. Sensors and Actuators B, (1997) R.A. Potyrailo, G.M. Hieftje: xygen detection by fluorescence quenching of tetraphenylporphyrin immobilized in the original cladding of an optical fiber. Anal. Chim. Acta, 370 (1998) D.B. Papkovsky, A.. vchinnikov, V.I. gurtsov, G.V. Ponomarev, T. Korpela: Biosensors on the basis of luminescent oxygen sensor: the use of microporous light-scattering support materials. Sensors and Actuators B, 51 (1998) X.B. Zhang, Z.Z. Li, C.C. Guo, S.H. Chen, G.L. Shen, R.Q. Yu: Porphyrin-metalloporphyrin composite based optical fiber sensor for determination of berberine. Anal. Chim. Acta, 439 (2001) E. Miller: Badania luminescencyjne w żelach silanowych. Wiad. Chem., 5 6 (2000) M. Plaschke, R. Czolk, H.J. Ache: Fluorimetric determination of mercury with a water-soluble porphyrin and porphyrin-doped sol-gel films. Anal. Chim. Acta, 304 (1995) M. Plaschke, R. Czolk, J. Reichert, H.J. Ache: Stability improvement of optochemical sol-gel sensors by immobilisation of dye-labeled dextrans. Thin Solid Films, 279 (1996) D. Delmarre, A.V. Veret-Lemarinier, C. Bied-Charreton: Spectroscopic properties of Sn(IV) tetrapyridyl and tetramethylpyridium porphyrins in solution and sol-gel matrices. J. Lumin., 82 (1999) D. Delmarre, R. Meallet-Renault, C. Bied-Charreton, R.F. Pasternack: Incorporation of water-soluble porphyrins in sol-gel matrices and application to ph sensing. Anal. Chim. Acta, 401 (1999) S.K. Lee, I. kura: Porphyrin-doped sol-gel glass as a probe for oxygen sensing. Anal. Chim. Acta,

12 130 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, (1997) E.H. Lan, B.C. Dave, J.M. Fukuto, B. Dunn, J.I. Zink, J.S. Valentine: Synthesis of sol-gel encapsulated heme proteins with chemical sensing properties. J. Mater. Chem., 9 (1999) C.A. Pessoa, Y. Gushikem: Cobalt(II) metallated hematoporphyrin IX and protoporphyrin IX immobilized on niobium(v) oxide grafted on silica gel surface: electrochemical studies. J. Electroanal. Chem., 477 (1999) D. Delmarre, C. Bied-Charreton: Grafting of cobalt porphyrins in sol-gel matrices: application to the detection of amines. Sensors and Actuators B, 62 (2000) J.C. Biazzotto, H.C. Sacco, K.J. Ciuffi, C.R. eri, A.G. Ferreira, Y. Iamamoto,.A. Serra: Synthesis of hybrid silicates containing porphyrins incorporated by a sol-gel process and their properties. J. on-crystalline Solids, 247 (1999) K.J. Ciuffi, H.C. Sacco, J.B. Valim, C.M.C.P. Manso,.A. Serra,.R. ascimento, E.A. Vidoto, Y. Iamamoto,: Polymeric organic-inorganic hybrid material containing iron(iii) porphyrin using sol- -gel process. J. on-crystalline Solids, 247 (1999) K.J. Ciuffi, H.C. Sacco, J.C. Biazzotto, E.A. Vidoto,.R. ascimento, C.A.P. Leite,.A. Serra, Y. Iamamoto: Synthesis of fluorinated metalloporphyrinosilica imprinted with templates through sol-gel process. J. on-crystalline Solids, 273 (2000) H.C. Sacco, K.J. Ciuffi, J.C. Biazzotto, M.R. Zuccki, C.A.P. Leite,.R. ascimento,.a. Serra, Y. Iamamoto: Synthesis of manganese porphyrinosilica imprinted with templates using the sol-gel process. J. on-crystalline Solids, 273 ( J.C. Biazzotto, H.C. Sacco, K.J. Ciuffi, A.G. Ferreira,.A. Serra, Y. Iamamoto: Synthesis and properties of ureaporphyrinosilica. J. on-crystalline Solids, 273 (2000) R.A. Kipp, Y. Li, J.A. Simon, R.H. Schmehl: A tetra-(bipyridylphenyl)porphyrin for luminescence sensing of divalent metal ions. J. Photochem. Photobiol. A, 121 (1999) D.B. Papkovsky, I.V. Desyaterik, G.V. Ponomarev, I.. Kurochkin, T. Korpela: Studies with solid-state phosphorescent coatings on their sensitivity to nitrogen oxides. Anal. Chim. Acta, 310 (1995) D. Papkovsky, M.A. Uskova, G.V. Ponomarev, T. Korpela, S. Kulmala, G.G. Guilbault: ptical sensing of sulfinte with a phosphorescent probe. Anal. Chim. Acta, 374 (1998) S. Dong, T. Kuwana: Cobalt-porphyrin-afion film on carbon microarray electrode to minor oxygen for enzym analysis of glucose. Electroanalysis, 3 (1991) Q. Deng, S.J. Dong: Acetylcholinesterase amperometric detection system based on a cobalt(ii) tetraphenylporphyrin-modified electrode. Analyst, 121 (1996) V.C. Dall'rto, C. Danilowicz, I. Rezzano, M. Del Carlo, M. Mascini: Comparison between three amperometric sensors for phenol determination in olive oil samples. Analytical Letters, 32 (1999) M. Mifune, R. Harada, A. Iwado,. Motohashi, Y. Saito: Glutathione oxidase-like activity of glass beads, silica gel and anion-exchange resin modified with cobalt(iii)-tetrakis(4-carboxyphenyl)porphine. Talanta, 46 (1998) A. Iwado, M. Mifune, R. Harada, T. Mukuno,. Motohashi, Y. Saito: Glutathione peroxidase-like catalytic activities of ion-exchange resins modified with metalloporphyrins. Anal. Sci., 14 (1998) U. Wollenberger, B. eumann, F.W. Scheller: Development of a biomimetic alkane sensor. Electrochim. Acta, 43 (1998) R. Czolk: Studies on the anion sensitivity of immobilized matalloporphyrins for application as optochemical sensors. Sensors and Actuators B, 30 (1996) E. Wang, C. Romero, D. Santiago, V. Syntilas: ptical anion sensing characteristics of indium- -porphyrin and lipophilic dichlorofluorescein doped polymer films. Anal. Chim. Acta, 433 (2001) H. Ding, V. Erokhin, M.K. Ram, S. Paddeu, L. Valkova, C. icolini: A physical insight into the gas-sensing properties of copper(ii) tetra-(tert- -butyl)-5,10,15,20-tetraazaporphyrin Langmuir- -Blodgett films. Thin Solid Films, 379 (2000) C.D. atale, D. Salimbeni, R. Paolesse, A. Macagnano, A. D'Amico: Porphyrin-based opto-electronic

13 Acta Bio ptica et Informatica Medica, Vol. 8, nose for volatile compounds detection. Sensors and Actuators B, 65 (2000) V.C. Smith, T. Richardson, H.L. Anderson: ptical detection of chlorine gas using LB films of a zinc porphyrin dimer. Supramolecular Science, 4 (1997) T. Richardson, V.C. Smith, R.A.W. Johnstone, A.J.F.. Sobral, A.M.d'A. Rocha-Gonsalves: ptical response of monolayer films of a metal-free sulfonamido-porphyrin. Thin Solids Films, (1998) C.D. George, T. Richardson, M.E. Hofton, C.M. Vale, M.G.M. eves, J.A.S. Cavaleiro: Chlorine gas sensing using thin films of meso-tetra(p-stearamidophenyl)porphyrin. Matarials Science and Engineering C, 8 9 (1999) F. Dsouza,, Y.Y. Hsieh, H. Wickman, W. Kutner: ew sensor for dissolved dioxygen: A gold electrode modified with a condensation polymer film of beta-cyclodextrin hosting cobalt tetraphenylporphyrin. Chem. Comm., 13 (1997) 1191.

Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, Łódź

Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, Łódź Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, 91-403 Łódź Dr Paweł Krzyczmonik Łódź, marzec 2014 1 Plan wykładu Spektroskopia UV-ViS Światłowody- podstawy teoretyczne Fala

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Metody badań fizykochemicznych w inżynierii środowiska. Wykład na kierunku IŚ studia III stopnia 8.10.2010 Ewa Regulska

Metody badań fizykochemicznych w inżynierii środowiska. Wykład na kierunku IŚ studia III stopnia 8.10.2010 Ewa Regulska Metody badań fizykochemicznych w inżynierii środowiska Wykład na kierunku IŚ studia III stopnia 8.10.2010 Ewa Regulska 1 ANALIZA ILOŚCIOWA KLASYCZNA Analiza objętościowa (miareczkowa) - alkacymetria -

Bardziej szczegółowo

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Mol jest to liczebność materii występująca, gdy liczba cząstek (elementów) układu jest równa liczbie atomów zawartych w masie 12 g węgla 12 C (równa liczbie

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

(zwane również sensorami)

(zwane również sensorami) Czujniki (zwane również sensorami) Ryszard J. Barczyński, 2016 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

X / \ Y Y Y Z / \ W W ... imię i nazwisko,nazwa szkoły, miasto

X / \ Y Y Y Z / \ W W ... imię i nazwisko,nazwa szkoły, miasto Zadanie 1. (3 pkt) Nadtlenek litu (Li 2 O 2 ) jest ciałem stałym, występującym w temperaturze pokojowej w postaci białych kryształów. Stosowany jest w oczyszczaczach powietrza, gdzie ważna jest waga użytego

Bardziej szczegółowo

Elektrolity polimerowe. 1. Modele transportu jonów 2. Rodzaje elektrolitów polimerowych 3. Zastosowania elektrolitów polimerowych

Elektrolity polimerowe. 1. Modele transportu jonów 2. Rodzaje elektrolitów polimerowych 3. Zastosowania elektrolitów polimerowych Elektrolity polimerowe 1. Modele transportu jonów 2. Rodzaje elektrolitów polimerowych 3. Zastosowania elektrolitów polimerowych Zalety - Giętkie, otrzymywane w postaci folii - Lekkie (wysoka gęstość energii/kg)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z CHEMII (SEMESTR LETNI) OCHRONA ŚRODOWISKA

PROGRAM ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z CHEMII (SEMESTR LETNI) OCHRONA ŚRODOWISKA PROGRAM ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z CHEMII (SEMESTR LETNI) OCHRONA ŚRODOWISKA Ćwiczenie 1 (Karta pracy - 1a, 1b, 1c, 1d, 1e) 1. Organizacja ćwiczeń. Regulamin pracowni chemicznej i przepisy BHP (Literatura

Bardziej szczegółowo

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy Temat: Białka Aminy Pochodne węglowodorów zawierające grupę NH 2 Wzór ogólny amin: R NH 2 Przykład: CH 3 -CH 2 -NH 2 etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

Bardziej szczegółowo

Reakcje utleniania i redukcji

Reakcje utleniania i redukcji Reakcje utleniania i redukcji Reguły ustalania stopni utlenienia 1. Pierwiastki w stanie wolnym (nie związane z atomem (atomami) innego pierwiastka ma stopień utlenienia równy (zero) 0 ; 0 Cu; 0 H 2 ;

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Wymagane wiadomości Podstawy korozji elektrochemicznej, wykresy E-pH. Wprowadzenie Główną przyczyną zniszczeń materiałów metalicznych

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 3 LUMINOFORY ORAZ ZJAWISKA WYGASZANIA LUMINESCENCJI

ĆWICZENIE 3 LUMINOFORY ORAZ ZJAWISKA WYGASZANIA LUMINESCENCJI Laboratorium specjalizacyjne Chemia sądowa ĆWICZENIE 3 LUMINOFORY ORAZ ZJAWISKA WYGASZANIA LUMINESCENCJI Zagadnienia: Podział luminoforów: fluorofory oraz fosfory Luminofory organiczne i nieorganiczne

Bardziej szczegółowo

Reakcje chemiczne, związki kompleksowe

Reakcje chemiczne, związki kompleksowe 201-11-15, związki kompleksowe Literatura: L. Jones, P. Atkins Chemia ogólna. Cząsteczki, materia, reakcje. Lesław Huppenthal, Alicja Kościelecka, Zbigniew Wojtczak Chemia ogólna i analityczna dla studentów

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

Tlen. Występowanie i odmiany alotropowe Otrzymywanie tlenu Właściwości fizyczne i chemiczne Związki tlenu tlenki, nadtlenki i ponadtlenki

Tlen. Występowanie i odmiany alotropowe Otrzymywanie tlenu Właściwości fizyczne i chemiczne Związki tlenu tlenki, nadtlenki i ponadtlenki Tlen Występowanie i odmiany alotropowe Otrzymywanie tlenu Właściwości fizyczne i chemiczne Związki tlenu tlenki, nadtlenki i ponadtlenki Ogólna charakterystyka tlenowców Tlenowce: obejmują pierwiastki

Bardziej szczegółowo

Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi.

Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi. Wiadomości dotyczące reakcji i równań jonowych strona 1 z 6 Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi. 1. Zjawisko dysocjacji jonowej co to jest dysocjacja i na czym polega rozpad substancji na

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII

EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Miejsce na naklejkę z kodem (Wpisuje zdający przed rozpoczęciem pracy) KOD ZDAJĄCEGO MCH-W1D1P-021 EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Instrukcja dla zdającego Czas pracy 90 minut 1. Proszę sprawdzić, czy arkusz

Bardziej szczegółowo

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco:

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco: HYDROLIZA SOLI Hydroliza to reakcja chemiczna zachodząca między jonami słabo zdysocjowanej wody i jonami dobrze zdysocjowanej soli słabego kwasu lub słabej zasady. Reakcji hydrolizy mogą ulegać następujące

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

Związki nieorganiczne

Związki nieorganiczne strona 1/8 Związki nieorganiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Typy związków nieorganicznych: kwasy, zasady, wodorotlenki, dysocjacja jonowa, odczyn roztworu,

Bardziej szczegółowo

metody nanoszenia katalizatorów na struktury Metalowe

metody nanoszenia katalizatorów na struktury Metalowe metody nanoszenia katalizatorów na struktury Metalowe mgr inż. Ewelina Piwowarczyk Uniwersytet Jagielloński Wydział Chemii 1 Metody nanoszenia katalizatorów na struktury Metalowe Katalizatory na nośniku

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

ELEKTROCHEMICZNIE OTRZYMYWANE NANOSTRUKTURY ZŁOTA JAKO PODŁOŻA DLA ENZYMÓW

ELEKTROCHEMICZNIE OTRZYMYWANE NANOSTRUKTURY ZŁOTA JAKO PODŁOŻA DLA ENZYMÓW ELEKTROCHEMICZNIE OTRZYMYWANE NANOSTRUKTURY ZŁOTA JAKO PODŁOŻA DLA ENZYMÓW Aleksandra Pawłowska Pracownia Elektrochemii Promotor: dr hab. Barbara Pałys Tło - http://www.pgi.gov.pl/muzeum/kolekcja/zloto/guardon.jpg

Bardziej szczegółowo

Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, Łódź

Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, Łódź Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, 91-403 Łódź Dr Paweł Krzyczmonik Łódź, kwiecień 2014 Plan wykładu Selektywność enzymów Przykłady biosensorów Biosensory z detekcja

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Dysocjacja elektrolitów W drugiej połowie XIX wieku szwedzki chemik S.A. Arrhenius doświadczalnie udowodnił, że substancje

Bardziej szczegółowo

ROLNICTWO. Ćwiczenie 1

ROLNICTWO. Ćwiczenie 1 PROGRAM ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z CHEMII (SEMESTR ZIMOWY) ROLNICTWO Ćwiczenie 1 1. Organizacja ćwiczeń. Regulamin pracowni chemicznej i przepisy BHP (Literatura zalecana, pozycja 1, rozdz. 1.1.). Zasady

Bardziej szczegółowo

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów BADANIA PROCESU SORPCJI JONÓW ZŁOTA(III), PLATYNY(IV) I PALLADU(II) Z ROZTWORÓW CHLORKOWYCH ORAZ MIESZANINY JONÓW NA SORBENCIE DOWEX OPTIPORE L493 IMPREGNOWANYM CYANEXEM 31 Grzegorz Wójcik, Zbigniew Hubicki,

Bardziej szczegółowo

Podstawy biogospodarki. Wykład 7

Podstawy biogospodarki. Wykład 7 Podstawy biogospodarki Wykład 7 Prowadzący: Krzysztof Makowski Kierunek Wyróżniony przez PKA Immobilizowane białka Kierunek Wyróżniony przez PKA Krzysztof Makowski Instytut Biochemii Technicznej Politechniki

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr.

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Typ wiązania w KBr... Typ wiązania w HBr... Zadanie 2. (2 pkt) Oceń poprawność poniższych

Bardziej szczegółowo

Laboratorium 4. Określenie aktywności katalitycznej enzymu. Wprowadzenie do metod analitycznych. 1. CZĘŚĆ TEORETYCZNA

Laboratorium 4. Określenie aktywności katalitycznej enzymu. Wprowadzenie do metod analitycznych. 1. CZĘŚĆ TEORETYCZNA Laboratorium 4 Określenie aktywności katalitycznej enzymu. Wprowadzenie do metod analitycznych. Prowadzący: dr inż. Karolina Labus 1. CZĘŚĆ TEORETYCZNA Enzymy to wielkocząsteczkowe, w większości białkowe,

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE GIMNAZJUM NR 2 W RYCZOWIE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z CHEMII w klasie II gimnazjum str. 1 Wymagania edukacyjne niezbędne do

Bardziej szczegółowo

Cel główny: Uczeń posiada umiejętność czytania tekstów kultury ze zrozumieniem

Cel główny: Uczeń posiada umiejętność czytania tekstów kultury ze zrozumieniem Hospitacja diagnozująca Źródła informacji chemicznej Cel główny: Uczeń posiada umiejętność czytania tekstów kultury ze zrozumieniem Opracowała: mgr Lilla Zmuda Matyja Arkusz Hospitacji Diagnozującej nr

Bardziej szczegółowo

CZĄSTECZKA. Do opisu wiązań chemicznych stosuje się najczęściej metodę (teorię): metoda wiązań walencyjnych (VB)

CZĄSTECZKA. Do opisu wiązań chemicznych stosuje się najczęściej metodę (teorię): metoda wiązań walencyjnych (VB) CZĄSTECZKA Stanislao Cannizzaro (1826-1910) cząstki - elementy mikroświata, termin obejmujący zarówno cząstki elementarne, jak i atomy, jony proste i złożone, cząsteczki, rodniki, cząstki koloidowe; cząsteczka

Bardziej szczegółowo

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego:

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 2. Określ w którą stronę przesunie się równowaga reakcji rozkładu

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie żelaza i miedzi metodą miareczkowania spektrofotometrycznego

Oznaczanie żelaza i miedzi metodą miareczkowania spektrofotometrycznego Oznaczanie żelaza i miedzi metodą miareczkowania spektrofotometrycznego Oznaczanie dwóch kationów obok siebie metodą miareczkowania spektrofotometrycznego (bez maskowania) jest możliwe, gdy spełnione są

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne metody analizy pierwiastków

Nowoczesne metody analizy pierwiastków Nowoczesne metody analizy pierwiastków Techniki analityczne Chromatograficzne Spektroskopowe Chromatografia jonowa Emisyjne Absorpcyjne Fluoroscencyjne Spektroskopia mas FAES ICP-AES AAS EDAX ICP-MS Prezentowane

Bardziej szczegółowo

Wodorotlenki. n to liczba grup wodorotlenowych w cząsteczce wodorotlenku (równa wartościowości M)

Wodorotlenki. n to liczba grup wodorotlenowych w cząsteczce wodorotlenku (równa wartościowości M) Wodorotlenki Definicja - Wodorotlenkami nazywamy związki chemiczne, zbudowane z kationu metalu (zazwyczaj) (M) i anionu wodorotlenowego (OH - ) Ogólny wzór wodorotlenków: M(OH) n M oznacza symbol metalu.

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Wpisuje zdający przed rozpoczęciem pracy PESEL ZDAJĄ CEGO Miejsce na nalepkę z kodem szkoły Instrukcja dla zdającego PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Arkusz II (dla poziomu rozszerzonego) Czas pracy 120

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Widma UV charakterystyczne cechy ułatwiające określanie struktury pirydyny i pochodnych

Widma UV charakterystyczne cechy ułatwiające określanie struktury pirydyny i pochodnych Pirydyna i pochodne 1 Pirydyna Tw 115 o C ; temperatura topnienia -41,6 0 C Miesza się w każdym stosunku z wodą tworząc mieszaninę azeotropowa o Tw 92,6 o C; Energia delokalizacji 133 kj/mol ( benzen 150.5

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Miejsce na naklejkę z kodem (Wpisuje zdający przed rozpoczęciem pracy) KOD ZDAJĄCEGO OKRĘGOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Czas pracy 90 minut Informacje 1.

Bardziej szczegółowo

IX Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2016/2017. ETAP I r. Godz Zadanie 1 (11 pkt)

IX Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2016/2017. ETAP I r. Godz Zadanie 1 (11 pkt) IX Podkarpacki Konkurs Chemiczny 016/017 ETAP I 10.11.016 r. Godz. 10.00-1.00 Uwaga! Masy molowe pierwiastków podano na końcu zestawu. KOPKCh Zadanie 1 (1) 1. Liczba elektronów walencyjnych w atomach bromu

Bardziej szczegółowo

Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II

Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II Chemia Nowej Ery Wymagania programowe na poszczególne oceny dla klasy II Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy II: III. Woda i roztwory wodne charakteryzuje rodzaje wód występujących

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany NaCoBeZU z chemii dla klasy 1 I. Substancje i ich przemiany 1. Pracownia chemiczna podstawowe szkło i sprzęt laboratoryjny. Przepisy BHP i regulamin pracowni chemicznej zaliczam chemię do nauk przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

MARATON WIEDZY CHEMIA CZ. II

MARATON WIEDZY CHEMIA CZ. II MARATON WIEDZY CHEMIA CZ. II 1. Podaj liczbę elektronów, nukleonów, protonów i neuronów zawartych w następujących atomach: a), b) 2. Podaj liczbę elektronów, nukleonów, protonów i neutronów zawartych w

Bardziej szczegółowo

LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa. Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach:

LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa. Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach: LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa Zadanie 1 (3 pkt) Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach: H 3 C CH 2 CH 2 CH 2 CH 2 a) b) W tym celu: a) wybierz odpowiedni

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

TEST NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z CHEMII DLA UCZNIA KLASY II GIMNAZJUM

TEST NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z CHEMII DLA UCZNIA KLASY II GIMNAZJUM TEST NA EGZAMIN PPRAWKWY Z CHEMII DLA UCZNIA KLASY II GIMNAZJUM I. Część pisemna: 1. Które z poniższych stwierdzeń jest fałszywe? a.) Kwasy są to związki chemiczne zbudowane z wodoru i reszty kwasowej.

Bardziej szczegółowo

CHEMIA. Treści nauczania- wymagania szczegółowe. Substancje i ich właściwości. Uczeń: Wewnętrzna budowa materii. Uczeń:

CHEMIA. Treści nauczania- wymagania szczegółowe. Substancje i ich właściwości. Uczeń: Wewnętrzna budowa materii. Uczeń: CHEMIA Treści nauczania- wymagania szczegółowe Substancje i ich właściwości. Uczeń: Podaje przykłady zastosować chemii w życiu codziennym Nazywa wybrane szkło i sprzęt laboratoryjny oraz określa jego przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Chemia - B udownictwo WS TiP

Chemia - B udownictwo WS TiP Chemia - B udownictwo WS TiP dysocjacja elektrolityczna, reakcje w roztworach wodnych, ph wykład nr 2b Teoria dys ocjacji jonowej Elektrolity i nieelektrolity Wpływ polarnej budowy cząsteczki wody na proces

Bardziej szczegółowo

- w nawiasach kwadratowych stężenia molowe.

- w nawiasach kwadratowych stężenia molowe. Cz. VII Dysocjacja jonowa, moc elektrolitów, prawo rozcieńczeń Ostwalda i ph roztworów. 1. Pojęcia i definicja. Dysocjacja elektroniczna (jonowa) to samorzutny rozpad substancji na jony w wodzie lub innych

Bardziej szczegółowo

analogicznie: P g, K g, N g i Mg g.

analogicznie: P g, K g, N g i Mg g. Zadanie 1 Obliczamy zawartość poszczególnych składników w 10 m 3 koncentratu: Ca: 46 g Ca - 1 dm 3 roztworu x g Ca - 10000 dm 3 roztworu x = 460000 g Ca analogicznie: P 170000 g, K 10000 g, N 110000 g

Bardziej szczegółowo

CZĄSTECZKA. Do opisu wiązań chemicznych stosuje się najczęściej jedną z dwóch metod (teorii): metoda wiązań walencyjnych (VB)

CZĄSTECZKA. Do opisu wiązań chemicznych stosuje się najczęściej jedną z dwóch metod (teorii): metoda wiązań walencyjnych (VB) CZĄSTECZKA Stanislao Cannizzaro (1826-1910) cząstki - elementy mikroświata, termin obejmujący zarówno cząstki elementarne, jak i atomy, jony proste i złożone, cząsteczki, rodniki, cząstki koloidowe; cząsteczka

Bardziej szczegółowo

Zasady oceniania z chemii w klasie II w roku szkolnym 2015/2016. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra

Zasady oceniania z chemii w klasie II w roku szkolnym 2015/2016. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Zasady oceniania z chemii w klasie II w roku szkolnym 2015/2016 I. Kwasy wymienia zasady bhp dotyczące obchodzenia się z kwasami definiuje pojęcia: elektrolit i nieelektrolit wyjaśnia, co to jest wskaźnik

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. IV. Kwasy. Ocena bardzo dobra. Ocena dostateczna. Ocena dopuszczająca. Ocena dobra [1] [ ]

Wymagania programowe na poszczególne oceny. IV. Kwasy. Ocena bardzo dobra. Ocena dostateczna. Ocena dopuszczająca. Ocena dobra [1] [ ] Wymagania programowe na poszczególne oceny IV. Kwasy Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra [1] [1 + 2] [1 + 2 + 3] [1 + 2 + 3 + 4] wymienia zasady bhp dotyczące obchodzenia

Bardziej szczegółowo

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Nazwisko i imię) Punkty Razem pkt % Chemia nieorganiczna Zadanie 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Poziom: podstawowy Punkty Zadanie 1. (1 pkt.) W podanym

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany PYTANIA EGZAMINACYJNE Z CHEMII OGÓLNEJ I Podstawowe pojęcia chemiczne 1) Pierwiastkiem nazywamy : a zbiór atomów o tej samej liczbie masowej b + zbiór atomów o tej samej liczbie atomowej c zbiór atomów

Bardziej szczegółowo

1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru

1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru 1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru 2. Na podstawie struktury cząsteczek wyjaśnij dlaczego N 2 jest bierny a Cl 2 aktywny chemicznie? 3. Które substancje posiadają budowę

Bardziej szczegółowo

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ Beata Mendak fakultety z chemii II tura Test rozwiązywany na zajęciach wymaga powtórzenia stężenia procentowego i rozpuszczalności. Podaję również pytania do naszej zaplanowanej wcześniej MEGA POWTÓRKI

Bardziej szczegółowo

Czy równowaga jest procesem korzystnym? dr hab. prof. nadzw. Małgorzata Jóźwiak

Czy równowaga jest procesem korzystnym? dr hab. prof. nadzw. Małgorzata Jóźwiak Czy równowaga jest procesem korzystnym? dr hab. prof. nadzw. Małgorzata Jóźwiak 1 Pojęcie równowagi łańcuch pokarmowy równowagi fazowe równowaga ciało stałe - ciecz równowaga ciecz - gaz równowaga ciało

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 KOD UCZNIA ETAP OKRĘGOWY Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

WARSZTATY olimpijskie. Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna Kinetyka

WARSZTATY olimpijskie. Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna Kinetyka WARSZTATY olimpijskie Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna inetyka WARSZTATY olimpijskie Co będzie: Data Co robimy 1 XII 2016 wasy i

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych. CHEMIA klasa II.

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych. CHEMIA klasa II. Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa II Oceny śródroczne: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: -wymienia zasady bhp

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania zadań II-go etapu V-go Konkursu Chemicznego dla Szkół Średnich

Rozwiązania zadań II-go etapu V-go Konkursu Chemicznego dla Szkół Średnich Rozwiązania zadań II-go etapu V-go Konkursu Chemicznego dla Szkół Średnich ZADANIE 1: (4 punkty) Masa początkowa saletry: 340 g - m 0 (KNO 3 ) Masa początkowa rozpuszczalnika: 220 g - m 0 (H 2 O) Masa

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne):

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): CHEMIA kl. I Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): Dział I Substancje i ich przemiany. UCZEŃ: zna regulamin szkolnej pracowni chemicznej i konsekwencje nieprzestrzegania

Bardziej szczegółowo

KWASY I WODOROTLENKI. 1. Poprawne nazwy kwasów H 2 S, H 2 SO 4, HNO 3, to:

KWASY I WODOROTLENKI. 1. Poprawne nazwy kwasów H 2 S, H 2 SO 4, HNO 3, to: KWASY I WODOROTLENKI 1. Poprawne nazwy kwasów H 2 S, H 2 SO 4, HNO 3, to: 1. kwas siarkowy (IV), kwas siarkowy (VI), kwas azotowy, 2. kwas siarkowy (VI), kwas siarkowy (IV), kwas azotowy (V), 3. kwas siarkowodorowy,

Bardziej szczegółowo

Ciśnieniowe techniki membranowe (część 2)

Ciśnieniowe techniki membranowe (część 2) Wykład 5 Ciśnieniowe techniki membranowe (część 2) Opracowała dr Elżbieta Megiel Nanofiltracja (ang. Nanofiltration) NF GMM 200 Da rozmiar molekuły 1 nm, TMM 5 30 atm Membrany jonoselektywne Stopień zatrzymywania:

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja płomieniowa tworzyw sztucznych Iloczyny rozpuszczalności trudno rozpuszczalnych związków w wodzie w temperaturze pokojowej

Identyfikacja płomieniowa tworzyw sztucznych Iloczyny rozpuszczalności trudno rozpuszczalnych związków w wodzie w temperaturze pokojowej Jeśli ktoś jest w posiadaniu tablic chemicznych, to bardzo prosilibyśmy, aby nam je nadesłał (na adres któregoś z administratorów, najlepiej w formie pliku *.doc; *.pdf; *.jpg) - na pewno je zamieścimy.

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy działania i regulacji enzymów

Mechanizmy działania i regulacji enzymów Mechanizmy działania i regulacji enzymów Enzymy: są katalizatorami, które zmieniają szybkość reakcji, same nie ulegając zmianie są wysoce specyficzne ich aktywność może być regulowana m.in. przez modyfikacje

Bardziej szczegółowo

Wiązania jonowe występują w układach złożonych z atomów skrajnie różniących się elektroujemnością.

Wiązania jonowe występują w układach złożonych z atomów skrajnie różniących się elektroujemnością. 105 Elektronowa teoria wiązania chemicznego Cząsteczki powstają w wyniku połączenia się dwóch lub więcej atomów. Już w początkowym okresie rozwoju chemii podejmowano wysiłki zmierzające do wyjaśnienia

Bardziej szczegółowo

Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, Łódź

Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, Łódź Katedra hemii Nieorganicznej i Analitycznej Uniwersytet Łódzki ul.tamka 12, 91-403 Łódź Dr Paweł Krzyczmonik Łódź, kwiecień 2014 Plan wykładu Biosensory wstęp Metody immobilizacji enzymów i białek Kinetyka

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Woda. Najpospolitsza czy najbardziej niezwykła substancja Świata?

Woda. Najpospolitsza czy najbardziej niezwykła substancja Świata? Woda Najpospolitsza czy najbardziej niezwykła substancja Świata? Cel wykładu Odpowiedź na pytanie zawarte w tytule A także próby odpowiedzi na pytania typu: Dlaczego woda jest mokra a lód śliski? Dlaczego

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 00 BYŁA DZISIAJ OKRĘ GOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY Informacje ARKUSZ EGZAMINACYJNY I 1. Przy każdym zadaniu podano

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Zielona chemia (część 2)

Wykład 3. Zielona chemia (część 2) Wykład 3 Zielona chemia (część 2) Glicerol jako zielony rozpuszczalnik Nietoksyczny, tani, łatwo dostępny, odnawialny, wysoka temp. wrzenia (nie jest klasyfikowany jako LZO/VOC), polarny, może być stosowany

Bardziej szczegółowo

FITOREMEDIACJA. Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście.

FITOREMEDIACJA. Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście. FITOREMEDIACJA Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście. Proces ten jest wykorzystywany do usuwania takich ksenobiotyków

Bardziej szczegółowo

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. I Etap szkolny - 23 listopada 2016

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. I Etap szkolny - 23 listopada 2016 XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego I Etap szkolny - 23 listopada 2016 Kod ucznia: Liczba uzyskanych punktów: Drogi Uczniu, przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR

Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Ćwiczenie 2 Przejawy wiązań wodorowych w spektroskopii IR i NMR Szczególnym i bardzo charakterystycznym rodzajem oddziaływań międzycząsteczkowych jest wiązanie wodorowe. Powstaje ono między molekułami,

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA Z am K or Copyright by ZamKor P. Sagnowski i Wspólnicy spółka jawna, Kraków 0 MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA Poziom rozszerzony Zadanie Odpowiedzi Uwagi za prawidłowe uzupełnienie schematu: Punktacja

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE z grantu obliczeniowego za rok 2011

SPRAWOZDANIE z grantu obliczeniowego za rok 2011 Zakład Chemii Nieorganicznej i Strukturalnej Wydział Chemiczny Politechnika Wrocławska SPRAWOZDANIE z grantu obliczeniowego za rok 2011 Teoretyczne badania związków kompleksowych i metaloorganicznych,

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM ROZSZERZONY

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM ROZSZERZONY Próbny egzamin maturalny z chemii 00r. ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM ROZSZERZONY Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach.

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo