TWORZENIE I ZARZĄDZANIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "TWORZENIE I ZARZĄDZANIE"

Transkrypt

1 . ul. Do Studzienki 63, Gdańsk tel. (48 58) fax (48 58) TWORZENIE I ZARZĄDZANIE INICJATYWĄ KLASTROWĄ Podręcznik przygotowany na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego Zespół autorski: Aleksandra Borowicz Maciej Dzierżanowski Małgorzata Rybacka Stanisław Szultka Gdańsk, grudzień 2009

2 Spis treści WSTĘP... 3 KONCEPCJA KLASTERINGU... 5 Klaster czyli skupisko... 5 Inicjatywa klastrowa... 7 Animator / koordynator klastra... 9 Klaster a powiązanie kooperacyjne...11 ETAPY TWORZENIA I ROZWOJU INICJATYWY KLASTROWEJ Faza I Analiza...22 Faza II Mobilizacja...24 Faza III Strategia...29 Faza IV Wdrażanie...33 Organizacja i zarządzanie Finansowanie Działania podejmowane przez inicjatywy klastrowe Faza V Ewaluacja...52 Animator inicjatywy klastrowej rola i wymagania...56 WSPARCIE ROZWOJU KLASTRÓW I INICJATYW KLASTROWYCH Wsparcie dostępne w województwie wielkopolskim...60 Wsparcie dostępne na poziomie krajowym...65 Wsparcie na poziomie europejskim...73 SŁOWNICZEK ANEKS 1. DOŚWIADCZENIA FUNKCJONOWANIA I ROZWOJU WIELKOPOLSKICH INICJATYW KLASTROWYCH Klaster kotlarski w Pleszewie...77 Klaster Poligraficzno Reklamowy w Lesznie...81 Wielkopolski Klaster Motoryzacyjny

3 Wielkopolski Klaster Teleinformatyczny...90 Klaster spożywczy Południowej Wielkopolski...93 ANEKS 2. FORMY ORGANIZACYJNO PRAWNE DLA INICJATYW KLASTROWYCH BIBLIOGRAFIA SPIS RYSUNKÓW SPIS TABEL

4 WSTĘP Oddajemy do Państwa rąk podręcznik nt. tworzenia i zarządzania inicjatywą klastrową przygotowany na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego. Jest on kierowany do osób i instytucji zainteresowanych tworzeniem lub koordynacją tego typu inicjatyw, a w szczególności do: przedstawicieli administracji lokalnej i regionalnej, różnego rodzaju instytucji otoczenia biznesu (w tym uczelni i jednostek badawczo-rozwojowych), organizacji przedsiębiorców, a także do przedsiębiorców. Celem podręcznika jest przedstawienie koncepcji klastrów, przykładów i dobrych praktyk w zakresie tworzenia i zarządzania inicjatywą klastrową, a także rekomendacji odnośnie rozwijania klastrów w województwie wielkopolskim. W tym praktycznym zakresie podręcznik w dużym stopniu bazuje na doświadczeniach funkcjonujących w Polsce inicjatyw klastrowych. Stymulowanie rozwoju klastrów staje się coraz bardziej popularnym narzędziem prowadzenia polityki gospodarczej. Pojawia się także rosnące zainteresowanie środowisk gospodarczych i naukowych praktyczną realizacją koncepcji rozwijania współpracy w ramach klastrów. Jednocześnie pojawiają się także pewne nieporozumienia, które staramy się wyjaśnić w tym podręczniku. Jednym z nich jest np. mylenie klastrów z powiązaniami kooperacyjnymi, które co prawda mogą występować w klastrach, ale nie stanowią o ich istocie. Innym uproszczeniem jest powszechne nierozróżnianie pojęć klastra, inicjatywy klastrowej i koordynata klastra. Brak uporządkowania tych kwestii może prowadzić do wyznaczania błędnych celów dla uruchamianych inicjatyw i organizacji klastrowych oraz niewłaściwych komunikatów do ich uczestników, a w efekcie do niepowodzeń i rozczarowań. U podstaw koncepcji klastra leży obserwacja, iż warunkiem sukcesu we współczesnej gospodarce jest współpraca i umiejętność wykorzystania zewnętrznych zasobów i wiedzy co ma istotne znaczenie zwłaszcza w przypadku małych i średnich firm. Dla rozwoju pojedynczej firmy bardzo ważna jest lokalizacja, w której ona funkcjonuje to czy stwarza ona dobre warunki do rozwoju m.in. poprzez obecność partnerów biznesowych, instytucji otoczenia biznesu i usługowych, odpowiednio wykwalifikowanych kadr, wyspecjalizowanych jednostek badawczych, sprawnej administracji itp. Doświadczenia międzynarodowe wskazują, że paradoksalnie doskonałe warunki do rozwoju powstają w ramach skupisk określonej działalności gospodarczej, nawet jeżeli mamy w nich do czynienia z intensywną konkurencją pomiędzy poszczególnymi przedsiębiorstwami. Zaletą tych skupisk jest właśnie nagromadzenie różnego rodzaju wyspecjalizowanych zasobów, partnerów, infrastruktury, ludzi itp., a także intensywny przepływ wiedzy i innowacji. Takie skupiska, charakteryzujące się odpowiednią masą krytyczną i intensywnością interakcji, zostały zdefiniowane jako klastry i są uznawane za motory rozwoju regionalnego. Klastry w większości przypadków powstają w sposób naturalny, jakkolwiek polityka gospodarcza wykształciła także mechanizmy i narzędzia stymulujące ich rozwój. W szczególności zmierzają one do skoordynowania, czy też dostosowania, działań różnych podmiotów otoczenia biznesu (w tym szkół, uczelni, administracji itp.) do potrzeb firm funkcjonujących w ramach rozwijających się skupisk określonej działalności gospodarczej. Innym ważnym obszarem jest stymulowanie kontaktów, komunikacji, współpracy i powiązań sieciowych między podmiotami występującymi w danym skupisku tj rozwoju swego rodzaju społeczności gospodarczej. 3

5 W tym właśnie zakresie istotną rolę pełnią tzw. inicjatywy klastrowe powoływane w celu stymulowania rozwoju danego klastra. Inicjatywy klastrowe są formą organizacji, czy też samoorganizacji danego skupiska firm i instytucji, która służy zdefiniowaniu wspólnych problemów i celów oraz konkretnych przedsięwzięć i działań na rzecz rozwoju danego klastra. Inicjatywy te służą także rozwijaniu komunikacji i współpracy; nie są jednak przedsięwzięciami stricte gospodarczymi. Zawiązywanie tego typu inicjatyw wymaga niewątpliwie lidera i koordynatora. Zwykle jest to konkretna osoba lub grupa osób, ale często pojawia się także potrzeba instytucjonalizacji funkcji koordynacji rozwoju klastra i samej inicjatywy w celu stałego reprezentowania interesów danego skupiska firm, bieżącego animowania kontaktów, interakcji i wspólnych przedsięwzięć, świadczenia konkretnych usług na rzecz podmiotów klastra, czy w końcu pozyskania publicznego finansowania. Zadaniem koordynatora może być także animowanie powiązań sieciowych i kooperacyjnych w ramach klastra. Koordynator jest istotnym elementem inicjatywy klastrowej. Podręcznik powstał na bazie doświadczeń Instytutu Badań w zakresie wdrażania polityki klastrowej i animowania konkretnych inicjatyw klastrowych oraz doświadczeń wiodących inicjatyw tego typu w Polsce. Chcieliśmy, żeby przykłady rozwoju polskich klastrów lepiej obrazowały prezentowane w podręczniku zalecenia i rekomendacje, Pragniemy więc w tym miejscu podziękować następującym osobom za współpracę i konsultacje przy przygotowaniu podręcznika: Jackowi Drożdżalowi (Zielona Chemia), Cezaremu Główce (Klaster Poligraficzno-Reklamowy w Lesznie), Michałowi Kuberce (Klaster Kotlarski w Pleszewie), Łukaszowi Kulasowi (Pomorski Klaster ICT), Rolandowi Kuligowi (Śląski Klaster Drzewny), Markowi Michalakowi (Gdański Klaster Budowlany), Adamowi Olszewskiemu (Wielkopolski Klaster Teleinformatyczny), Andrzejowi Rybce (Dolina Lotnicza), Andrzejowi Spychalskiemu (Klaster Spożywczy Południowej Wielkopolski), Barbarze Szymoniuk (Dolina Ekologicznej Żywności) Robertowi Utrecht (Wielkopolski Klaster Motoryzacyjny). Ostateczną odpowiedzialność za tezy i informacje zawarte w podręczniku ponoszą jednak wyłącznie autorzy opracowania. Podsumowanie: 1. Podręcznik jest kierowany do osób i instytucji zainteresowanych tworzeniem lub koordynacją inicjatyw i działań na rzecz rozwoju określonych skupisk przedsiębiorstw w danej lokalizacji. 2. Zalecenia i rekomendacje zawarte w podręczniku są poparte doświadczeniami funkcjonujących w Polsce inicjatyw klastrowych. 3. Podręcznik porządkuje podstawowe pojęcia i pomaga uniknąć błędów i niepowodzeń, zwłaszcza zaś niewłaściwego formułowania celów i komunikatów do uczestników klastrów i inicjatyw klastrowych. 4

6 KONCEPCJA KLASTERINGU Zrozumienie i praktyczne zastosowanie koncepcji klastrów wymaga wprowadzenia i zdefiniowania szeregu pojęć, takich jak klaster, inicjatywa klastrowa, animator i koordynator klastra, a także powiązanie sieciowe i kooperacyjne. Pozwoli to na lepsze ukształtowanie celów i priorytetów dla działań klastrowych oraz komunikacji z uczestnikami tych działań. Klaster czyli skupisko Jako klastry definiuje się silne i wysoce konkurencyjne skupiska przedsiębiorstw o określonym profilu działalności wraz z otaczającymi instytucjami (naukowymi, usługowymi, administracyjnymi). Podstawową masę klastra tworzą firmy, zaś jego obecność wyznacza się m.in. w oparciu o występowanie na danym terenie ponadprzeciętnego w relacji do pozostałej części kraju lub regionu skupiska (koncentracji) określonych firm i zatrudnienia. Wspólną cechą skupisk określanych mianem klastrów jest występowanie w określonej bliskości geograficznej wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, podwykonawców i jednostek świadczących usługi, firm działających w sektorach pokrewnych oraz różnego rodzaju instytucji (na przykład uczelni wyższych i innych jednostek badawczych, jednostek normalizacyjnych i stowarzyszeń branżowych). Podmioty te zarówno konkurują ze sobą, jak i w pewnych obszarach współpracują. Rozpoznawalnymi na skalę światową przykładami klastrów są m.in.: Kalifornijska Dolina Krzemowa będąca światową kolebką firm informatycznych i wizytówką gospodarki amerykańskiej, czy też Hollywood, którego produkcja filmowa zdominowała światowy rynek rozrywki. Także w Polsce mamy do czynienia z występowaniem klastrów o różnej wielkości i znajdujących się na różnym etapie rozwoju. Na południu w okolicy Rzeszowa i Mielca rozwija się klaster lotniczy. Na północy mamy z kolei do czynienia z podlegającym restrukturyzacji klastrem stoczniowym (w ramach którego można wydzielić m.in. klaster jachtowy), a także klastrem producentów biżuterii z bursztynu. Rozwijają się także klastry o charakterze lokalnym jak np. skupisko producentów kotłów grzewczych w okolicy Pleszewa, czy producentów pojazdów konnych w okolicy Gostynia. Powiązanie firm w klastrze wynika przede wszystkim z tego, że zajmują się one podobną działalnością (rynkiem lub produktem), choć czasami na różnym etapie tzw. łańcucha wartości. Przykładowo w pomorskim klastrze bursztynników mamy zarówno firmy zajmujące się produkcją biżuterii z bursztynu, jak również dostawców surowców (m.in. srebro i bursztyn), maszyn, opakowań, a także wyspecjalizowane oddziały firm kurierskich, ubezpieczycieli i media branżowe. W 5

7 pleszewskim klastrze kotlarskim obok producentów kotłów mamy także do czynienia z producentami sterowników wykorzystywanych w podajnikach. W klastrze stoczniowym możemy mieć np. do czynienia z producentami mebli okrętowych. W związku z powyższym klastry bardzo często obejmują firmy należące formalnie do różnych branż (w rozumieniu klasyfikacji GUS). Klaster to coś więcej niż tylko skupisko wymienionych podmiotów to także sieć powiązań i interakcji dająca zdolność do generowania trwałej przewagi konkurencyjnej w ramach danej lokalizacji. Przewagi wynikającej z efektywnego wykorzystania dostępnych lokalnie zasobów i ich odpowiedniej specjalizacji oraz współpracy i koordynacji różnych działań. Istotnym wyznacznikiem klastra jest dobra komunikacja i zdolność do współpracy przedsiębiorstw, administracji i instytucji otoczenia, w tym jednostek edukacyjnych i badawczo-rozwojowych. Intensywność różnego rodzaju powiązań i relacji pomiędzy tymi podmiotami oraz występowanie powiązań sieciowych i kooperacyjnych decydują o sile klastra. Siłę tę wyznacza także poziom rozwoju kapitału społecznego (zaufania, otwartości, wspólnoty wartości, patriotyzmu lokalnego itp.), który przekłada się na skłonność do współdziałania oraz niższe koszty transakcyjne. Klastry są jednak także bardzo zróżnicowane. I tak mamy do czynienia zarówno z dojrzałymi, rozbudowanymi klastrami, które można łatwo zdefiniować na bazie danych statystycznych, jak i klastrami, które dopiero się tworzą i umykają tego typu analizom. Mamy zarówno klastry przemysłowe, jak i usługowe oraz klastry o strukturach bardziej rozproszonych (z dominacją małych i średnich firm) samodzielne lub satelitarne 1 lub też strukturach skoncentrowanych wokół jednego lub kilku wiodących i dużych podmiotów (typu oś i szprychy ). Niektóre klastry mają charakter bardziej tradycyjny, gdzie większe znaczenie może mieć współpraca pomiędzy firmami, inne zaś opierają się na rozwoju technologii i współpracy pomiędzy firmami i sferą B+R. W końcu niektóre klastry mają silne powiązania i znaczenie globalne, podczas gdy inne mają charakter stricte lokalny lub regionalny. Wiele wiodących klastrów rozwijało się w sposób samoistny na przestrzeni szeregu lat i nie był to proces kierowany ręką publiczną, co nie znaczy, że polityka państwa, czy wsparcie publiczne nie były w nim obecne. Współcześnie poszczególne państwa i regiony starają się wzmacniać swoją konkurencyjność poprzez wspieranie czynników, które miały istotne znaczenie dla sukcesu wiodących klastrów a mianowicie interakcji, sieci powiązań i skłonności do współpracy. Celem tych polityk jest rozwój klastrów w ujęciu normatywnym tj. takich skupisk firm i instytucji otoczenia, które będą charakteryzować się odpowiednią masą krytyczną (nagromadzeniem potencjału ekonomicznego w postaci firm, pracowników i instytucji otoczenia), intensywnymi interakcjami (zarówno w obszarze konkurencji, jak i współpracy) oraz wysoką konkurencyjnością i innowacyjnością (potwierdzoną m.in. zdolnością sprzedaży na rynki zewnętrzne krajowe lub zagraniczne). Celem polityki klastrowej jest rozwój klastrów w ujęciu normatywnym tj. takich skupisk firm i instytucji otoczenia, które będą charakteryzować się odpowiednią masą krytyczną, intensywnymi interakcjami oraz wysoką konkurencyjnością i innowacyjnością. 1 W tym ujęciu samodzielnym klastrem będzie skupisko małych i średnich firm produkujących dobra finalne (np. klaster producentów biżuterii z bursztynem). Skupisko małych i średnich firm produkujących półprodukty lub świadczących pewne usługi na odległość dla większego podmiotu, lub kilku większych podmiotów położonych w innym regionie lub kraju będzie klastrem satelitarnym. 6

8 Stymulowanie rozwoju klastrów dokonuje się m.in. poprzez wspieranie działalności tzw. inicjatyw klastrowych i koordynatorów (animatorów) klastrów 2, jak również poprzez wspieranie określonych wspólnych działań (np. prac badawczo-rozwojowych). Polityka stymulowania rozwoju klastrów obejmuje także koordynację działań administracji (a także innych podmiotów) w celu lepszego ukierunkowania realizowanych polityk i wydatków publicznych (w tym na budowę infrastruktury, edukację dostosowaną do potrzeb firm, badania naukowe itp.) wokół kluczowych klastrów na danym obszarze. 3 Inicjatywa klastrowa Inicjatywa klastrowa jest formą mobilizacji, integracji i komunikacji grupy podmiotów funkcjonujących w klastrze. Nie jest ona tożsama z klastrem, ponieważ z reguły nie uczestniczą w niej wszystkie funkcjonujące w klastrze podmioty. Inicjatywa klastrowa służy przede wszystkim komunikacji definiowaniu wspólnych celów i ukierunkowaniu konkretnych działań prorozwojowych (indywidualnych lub wspólnych), realizowanych później, czy to przez poszczególne podmioty wchodzące w skład klastra, jego koordynatora, czy też przez konsorcja tych podmiotów. W pierwszej kolejności inicjatywę klastrową należy traktować jako mniej lub bardziej sformalizowane forum spotkań, debaty i definiowania potrzeb klastra i kierunków jego rozwoju. Agendę potrzebnych działań powinny określać przede wszystkim przedsiębiorstwa działające w ramach danego klastra. Jako inicjatywę klastrową można także rozumieć całą wiązkę działań podejmowanych na rzecz rozwoju klastra. W tym rozumieniu koordynator klastra i podejmowane przez niego działania mogą być traktowane jako element inicjatywy klastrowej. Dlatego też w podręczniku używamy czasami tych pojęć zamiennie utożsamiając inicjatywę z działaniami podejmowanymi przez jej animatora lub koordynatora. Inicjatywa klastrowa może być mniej lub bardziej sformalizowana przyjąć formę konsorcjum, stowarzyszenia lub innej osoby prawnej, ciała konsultacyjnego lub forum branżowego, bądź też funkcjonować na bazie regularnych (formalnych lub nieformalnych) spotkań. Formuła organizacyjna bardzo często zależy od tego czy jest to inicjatywa oddolna (powołana przez firmy lub innych uczestników klastra), czy też odgórna (tj. powołana przez administrację), jak również od tego, czy istnieje potrzeba powołania koordynatora klastra. Przykładowo zawiązanie stowarzyszenia może być zarówno sposobem na sformalizowanie inicjatywy klastrowej (walne zgromadzenie członków), jak również powołanie podmiotu, który będzie koordynować pewne działania w klastrze (biuro stowarzyszenia mające zapewnione podstawowe finansowanie w formie składek członkowskich). Koordynator może być jednak niezależnym podmiotem, zaś inicjatywa będzie miała nieformalny charakter lub formę konsorcjum. 2 Określanych także jako organizacje klastrowe cluster organizations. 3 Więcej informacji nt. polityki stymulowania rozwoju klastrów zawiera rozdział 6. 7

9 Inicjatywa klastrowa powinna mieć charakter szerokiego i otwartego partnerstwa oraz dążyć do zaangażowania jak największej liczby podmiotów i uzyskania statusu reprezentatywności dla danego klastra. Trzon inicjatywy klastrowej powinni stanowić przedsiębiorcy, jakkolwiek powinna ona obejmować także administrację i podmioty otoczenia (szkoły, uczelnie, instytucje otoczenia biznesu itp.), których działania mogą mieć istotny wpływ na rozwój klastra. Ta różnorodność partnerstwa jest dla wielu komentatorów wyróżnikiem inicjatywy klastrowej odróżniającym ją np. od izby gospodarczej zrzeszającej jedynie przedsiębiorców. Reprezentatywność inicjatywy jest szczególnie istotna z punktu widzenia określenia najważniejszych działań dla rozwoju klastra, jak i prowadzenia dialogu z administracją oraz występowania o dofinansowanie ze środków publicznych. Agenda działań inicjatywy klastrowej powinna odzwierciedlać wspólne interesy (potrzeby) stosunkowo szerokiej grupy podmiotów funkcjonujących w klastrze. W sposób naturalny będą to przede wszystkim ramowe warunki funkcjonowania klastra (edukacja, infrastruktura, B+R, inne działania władz lokalnych i regionalnych), co jednak nie wyklucza także przedsięwzięć o bardziej komercyjnym charakterze. Inicjatywy klastrowe mogą być tworzone odgórnie (tj. w wyniku inspiracji i wsparcia administracji) lub oddolnie (przez środowiska biznesowe i inne podmioty klastra) 4. Możliwa jest także sytuacja, w której administracja lokalna tworzy bodźce dla oddolnego formowania się inicjatyw klastrowych (np. oferując wsparcie dla inicjatyw, które się zawiążą i przedstawią uzgodniony plan działań). Badania międzynarodowe 5 wskazują, iż inicjatywy klastrowe zawiązywane są w podobnych proporcjach przez administrację (32%) i przemysł (27%) oraz przez te dwie grupy jednocześnie (35%), natomiast stosunkowo rzadziej przez sektor uniwersytecki (5%). Jeżeli chodzi o ich finansowanie, to jest ono zapewniane głównie przez administrację/rząd (54%) oraz przemysł (18%) lub przez obie te grupy (25%). Finansowanie przez sektor uniwersytecki stanowi jedynie 1%.Gostynia. Zaangażowanie administracji jest często potrzebne, ponieważ pojawiają się trudności z prywatnym i oddolnym finansowaniem inicjatyw klastrowych i koordynatorów, zwłaszcza jeżeli ich działanie nie przynosi szybkich lub bezpośrednich korzyści. Zaangażowanie czynnika publicznego (lub innego neutralnego podmiotu) pozwala także równoważyć konflikty interesów i brak zaufania występujące w sposób naturalny pomiędzy aktorami klastra, którzy często konkurują ze sobą na rynku. Przyjmuje się jednak, że docelowo inicjatywa klastrowa i koordynator klastra powinny finansować się w przeważającej większości ze środków prywatnych 6. Inicjatywa klastrowa powinna także od początku angażować przedsiębiorców funkcjonujących w danym skupisku, tak żeby to oni definiowali problemy i sposoby ich przezwyciężania. Realne zaangażowanie przedsiębiorców daje także 4 W tym drugim przypadku przybierają one często postać organizacji samorządu gospodarczego. 5 The Cluster Initiative Greenbook, Badanie było realizowane na próbie ok. 240 inicjatyw klastrowych na świecie. 6 Uzasadnieniem dla utrzymania pewnego stopnia publicznego finansowania jest oczekiwanie, że koordynator będzie także realizować działania przynoszące korzyści dla firm, które wprawdzie działają w klastrze, ale nie uczestniczą w inicjatywie klastrowej (czytaj finansowaniu działań koordynatora) lub dla nowych firm dopiero rozpoczynających działalność w klastrze. W pewnym zakresie koordynator klastra może także realizować działania przynoszące korzyści lokalnej administracji (np. promocja danego regionu). 8

10 gwarancję, że inicjatywa klastrowa i koordynator klastra będą w stanie docelowo finansować się głównie ze środków prywatnych. W Polsce w wielu przypadkach inicjatywy klastrowe były zawiązywane odgórnie przez administrację lub podmioty sektora B+R często w ramach projektów unijnych ukierunkowanych na stymulowanie rozwoju klastrów i sieci współpracy. Są jednak także inicjatywy inspirowane i zdominowane przez sektor prywatny czyli przedsiębiorstwa. Tak jest np. w przypadku Doliny Lotniczej, czy Klastra Kotlarskiego. Dynamika rozwoju tych dwóch typów inicjatyw jest niewątpliwie różna inicjatywy oddolne mają najcześciej silnych animatorów i liderów biznesowych, podczas gdy znalezienie ich i zaangażowanie w rozwój inicjatywy jest jednym z większych wyzwań dla inicjatyw odgórnych. Te ostatnie muszą także przezwyciężać barierę braku zaufania przedsiębiorców do działań inicjowanych przez administrację lub sektor B+R oraz w większym stopniu muszą wykazać się praktycznymi działaniami przynoszącymi korzyści dla firm. W przypadku inicjatyw odgórnych konieczna jest także pewna wizja ich prywatyzacji tj. oddania inicjatywy i kontroli podmiotom gospodarczym działającym w klastrze, a także powołania koordynatora, który będzie pełnił konkretne funkcje usługowe dla tych podmiotów (czyli klastra). Animator / koordynator klastra Zawiązanie inicjatywy klastrowej i rozwój klastra wiąże się często z funkcjonowaniem animatora, czy też koordynatora klastra. Pojęcia te mogą być w zasadzie używane zamiennie, jakkolwiek przez animatora rozumie się najczęściej konkretną osobę fizyczną, która jest szczególnie aktywna na etapie zawiązywania inicjatywy klastrowej. To ona ma najczęściej pewną wizję współdziałania na rzecz rozwoju klastra, do której stara się zachęcić przedstawicieli (liderów) najważniejszych podmiotów funkcjonujących w danym skupisku tworząc w tej sposób grunt pod inicjatywę klastrową. 7 Przez koordynatora klastra rozumie się najczęściej konkretny podmiot prawny, powołany lub wyznaczony w celu realizacji lub koordynacji uzgodnionych działań, w tym np. świadczenia określonych usług na rzecz podmiotów działających w klastrze (wymiany informacji, analiz rynkowych, szkoleń i doradztwa, wspólnej promocji, udostępniania wspólnej infrastruktury, transferu technologii itp.). Koordynator często organizuje i obsługuje inicjatywę klastrową, w tym proces definiowania wspólnie ze wszystkimi zainteresowanymi niezbędnych obszarów działania i współdziałania. Równocześnie jego funkcjonowanie jest często finansowane lub współfinansowane przez podmioty uczestniczące w klastrze i inicjatywie klastrowej, które powinny także sprawować swego rodzaju nadzór strategiczny nad realizowanymi przez niego działaniami. 7 W przypadku inicjatyw uruchamianych odgórnie (tj. przez administrację) animator jest często osobą zatrudnianą w ramach projektu, dla której określa się pewien zakres zadań oraz kwalifikacji i kompetencji. 9

11 Animator może być zatrudniony przez koordynatora, jakkolwiek z czasem funkcja animatora przekształca się bardziej w funkcję menedżera klastra, zarządzającego realizacją konkretnych działań i projektów (w związku z czym zmienić się może także osoba pełniąca te funkcje). W zależności od zakresu zadań i działań przypisanych do koordynatora (i możliwości finansowych!), może on zatrudniać kilkuosobowy zespół ludzi do ich realizacji. W sytuacji ograniczonych możliwości finansowych często stosowanym rozwiązaniem jest tworzenie określonych komisji problemowych (grup zadaniowych) i angażowanie w działania przedstawicieli poszczególnych członków klastra. Koordynator klastra, powinien unikać ryzyka koncentrowania realizacji wszystkich działań powinien w pierwszej kolejności aktywizować inne podmioty klastra, a nie je zastępować 8. Równocześnie koordynator może także animować oraz wspierać realizację wspólnych przedsięwzięć podmiotów z klastra, rozwijać powiązania sieciowe i kooperacyjne, które jednak nie muszą obejmować wszystkich podmiotów w klastrze. Z tego punktu widzenia koordynator musi także umiejętnie zarządzać ryzykiem konfliktów interesów i utraty niezależności, która daje mu legitymizację do reprezentowania całego klastra i wszystkich podmiotów w nim działających. Różnica między klastrem, inicjatywą i koordynatorem Różnicę pomiędzy podstawowymi pojęciami takimi jak klaster, inicjatywa klastrowa i koordynator można także przedstawić na konkretnym przykładzie klastra ICT z województwa pomorskiego. W ujęciu ekonomicznym i statystycznym ten klaster to skupisko ponad 4 tys. podmiotów z branży elektroniki, usług informatycznych i telekomunikacyjnych zatrudniający szacunkowo ok. 20 tys, pracowników (przy czym zaledwie 85 podmiotów może pochwalić się zatrudnieniem powyżej 9 osób). Do tego dochodzą różnego rodzaju instytucje otoczenia istotne dla funkcjonowania tego klastra, w tym profilowane szkoły średnie, politechnika i uniwersytet, instytuty badawcze, a także 2 parki naukowo-technologiczne. Do inicjatywy klastrowej, która przyjęła markę Pomorskiego Klastra ICT przystąpiło 55 podmiotów, w tym 48 firm (zarówno małych i dużych), podpisując Umowę Partnerstwa będącą umową konsorcjum. Umowa ta ustanowiła sposób organizacji inicjatywy klastrowej jej głównym organem jest Zgromadzenie Członków, zaś jego reprezentacją Rada Klastra, która ma na bieżąco określać działania klastra w różnych aspektach. Rada Klastra działa w porozumieniu z koordynatorem nazywanym w tym przypadku Administratorem, którym jest Centrum Doskonałości WiComm Politechniki Gdańskiej. Administrator będzie prowadzić biuro klastra, w którym planuje się zatrudnić 3 pracowników, w tym Animatora. Uczestnicy inicjatywy PKICT opłacają składki członkowskie na poczet działania biura klastra, przy czym zakłada się, że Administrator pozyska także środki zewnętrzne (z funduszy europejskich) na prowadzenie działań koordynacyjnych. Inicjatywa klastra ma charakter otwarty może do niej przystąpić każdy zainteresowany podmiot o ile działa w branży ICT. Powyższy przykład wskazuje, że potocznym rozumieniu klaster jest bardzo często utożsamiany z inicjatywą klastrową vide nazwa inicjatywy Pomorski Klaster ICT. Wiąże się to także z faktem, iż jednym z działań podejmowanych w ramach inicjatyw klastrowych jest tworzenie marki danego skupiska firm i jej promocja. Formalnie marką tą powinny posługiwać się podmioty, które współuczestniczą finansowo w jej tworzeniu czyli np. członkowie inicjatywy opłacający składki. W ten sposób w powszechnym odbiorze umacnia się utożsamianie klastra z inicjatywą klastrową. 8 Większa korzyść dla klastra może wynikać z uczelni, która dostosuje swój program kształcenia do potrzeb klastra niż z koordynatora, który uruchomi jakiś konkretny program szkoleniowy. Nie oznacza to, że koordynator nie powinien w krótkim okresie uruchomić takiego szkolenia, zwłaszcza jeżeli dana uczelnia pozostaje bierna. 10

12 Większym ryzykiem jest jednak utożsamianie działań na rzecz rozwoju klastra z działaniami na rzecz rozwoju konkretnej grupy przedsiębiorstw klastra, które zawiązały inicjatywę i nazwały się klastrem. Oczywiście dana grupa przedsiębiorstw może przyjąć taką strategię działania, tym niemniej administracja powinna zastanowić się, czy może wspierać tego typu zamknięte przedsięwzięcie z pieniędzy publicznych. Odwracając sytuację można powiedzieć, że zasady dofinansowania inicjatyw klastrowych ze środków publicznych powinny gwarantować, iż rzeczywiście realizowane będą działania na rzecz rozwoju klastra, zaś inicjatywy klastrowe będą miały charakter otwarty (wsparcie publiczne nie powinno naruszać warunków równej konkurencji). Innym zabezpieczeniem może być konieczność pozyskania znacznej liczby podmiotów (siłą rzeczy wzajemnych konkurentów) w celu sfinansowania określonych działań np. kampani promocyjnej. Klaster a powiązanie kooperacyjne Na koniec warto jeszcze podkreślić różnice pomiędzy klastrami a powiązaniami sieciowymi, czy też kooperacyjnymi. Klaster jest niewątpliwie szerszym pojęciem to w jego ramach mogą funkcjonować konkretne powiązania sieciowe i kooperacyjne. Rozwój tego typu powiązań może być nawet jednym z zadań dla koordynatora klastra, jakkolwiek zwłaszcza w przypadku większych klastrów nie należy zakładać zaangażowania w bardziej sformalizowaną współpracę kooperacyjną wszystkich podmiotów. Po pierwsze, nie jest to możliwe zwłaszcza w przypadku większego skupiska konkurujących firm, a po drugie, ograniczałoby konkurencję, która jest ważną siłą napędową rozwoju klastrów. Uproszczeniem byłoby także dobieranie uczestników inicjatywy klastrowej pod kątem tworzenia konkretnego powiązania sieciowego, czy kooperacyjnego. Inicjatywy, które gromadzą przede wszystkim firmy i koncentrują się na wspólnych przedsięwzięciach o charakterze komercyjnym należałoby uznać raczej za inicjatywy kooperacyjne, które w przyszłości mogą prowadzić do bardziej formalnej konsolidacji danej grupy podmiotów. Podobnie nie należy mylić z klastrami innych form współpracy pomiędzy firmami np. aliansów strategicznych, holdingów i grup kapitałowych itp. Tym niemniej w przypadku mniejszych klastrów i tych inicjowanych oddolnie (z inicjatywy firm) częściej możemy mieć do czynienia ze wspólnymi przedsięwzięciami o charakterze komercyjnym np. organizacją wspólnych zakupów, czy wspólną inwestycją (przykład suszarni drewna, do zbudowania której część podmiotów ze Śląskiego Klastra Drzewnego zawiązało oddzielną spółkę). Działania niektórych inicjatyw mogą być także nakierowane na przygotowanie mniejszych firm do współpracy (kooperacji) z większymi (np. koncernami międzynarodowymi) w ramach łańcucha wartości (tj. w roli podwykonawców lub poddostawców). Tego typu działania są m.in. realizowane w podkarpackiej Dolinie Lotniczej. Jeżeli nie ograniczają one konkurencji pomiędzy potencjalnymi kooperantami możemy zaliczać je do działań klastrowych. Poniżej przedstawiamy podstawowe różnice pomiędzy klastrem a powiązaniem sieciowym. 11

13 Tabela 1 Charakterystyka klastrów i sieci (powiązań sieciowych i kooperacyjnych) Sieci zapewniają firmom dostęp do wyspecjalizowanych usług po niższym koszcie ograniczone członkowstwo bazują na umowach ułatwiają firmom zaoferowanie złożonych produktów bazują na kooperacji mają wspólne cele biznesowe Klastry przyciągają wyspecjalizowane usługi do regionu otwarte członkowstwo bazują na wartościach społecznych promujących zaufanie i wzajemność generują popyt dla innych firm o podobnych lub powiązanych możliwościach bazują na kooperacji i konkurencji mają wspólną wizję rozwoju Źródło: za Rosenfeld, S. A. (2001). Backing into Clusters: Retrofitting Public Policies. Integrating Pressures: Lessons from Around the World. Paper presented at the John F. Kennedy School Symposium, Harvard University. Regional Technology Strategies, Inc. Funkcjonowanie zdefiniowanych wyżej inicjatyw klastrowych i koordynatorów klastrów nie wyklucza pojawiania się różnych podmiotów i organizacji lub projektów służących rozwijaniu tylko pewnych obszarów współpracy w węższym gronie podmiotów. W rozwiniętych klastrach równolegle może funkcjonować kilka inicjatyw lub organizacji, które skupiają się na różnych obszarach działania i grupach podmiotów począwszy od współpracy z administracją i skończywszy na wspólnych projektach biznesowych czy badawczo-rozwojowych. W takiej sytuacji wyzwaniem jest umiejętne wykorzystanie i skoordynowanie różnych inicjatyw. Należy pamiętać, że wiele klastrów rozwijało się bez jednej sformalizowanej inicjatywy klastrowej, czy też podmiotu koordynującego rozwój skupiska (przykład Cambridge i innych klastrów). Niezależnie od formy organizacyjno-prawnej inicjatywy i koordynatora klastra, czasami może pojawić się potrzeba znalezienia odpowiedniej formy prawnej dla realizacji jakiegoś wspólnego przedsięwzięcia, w które będzie zaangażowana część podmiotów funkcjonujących w klastrze (np. wspólnych zakupów, czy wspólnej sieci sprzedaży). W tym przypadku możliwe jest zastosowanie różnych instrumentów prawa począwszy od konsorcjum i kończąc na spółce z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółce akcyjnej. Takiego przedsięwzięcia nie należy jednak traktować jako inicjatywy klastrowej. Podsumowanie: 1. Klaster to przede wszystkim skupisko firm, którego rozwój wymaga odpowiednich warunków ramowych i możliwie najlepszego wykorzystania dostępnych lokalnie zasobów. Efektem tych korzystnych warunków powinno być takie skupisko firm i instytucji otoczenia, które będzie charakteryzować się odpowiednią masą krytyczną, intensywnymi interakcjami oraz wysoką konkurencyjnością i innowacyjnością. 12

14 2. Rozwojowi klastra służy stymulowanie i instytucjonalizacja kontaktów oraz współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami i instytucjami szeroko rozumianego otoczenia (szkołami, uczelniami, jednostkami badawczo-rozwojowymi, instytucjami otoczenia biznesu i administracją). Dokonuje się to poprzez funkcjonowanie inicjatyw klastrowych oraz koordynatorów klastrów. 3. Inicjatywa klastrowa jest formą mobilizacji i integracji podmiotów funkcjonujących w ramach danego skupiska, która służy zdefiniowaniu wspólnych celów i ukierunkowaniu konkretnych działań, realizowanych później czy to przez poszczególne podmioty wchodzące w skład klastra, czy też przez jego koordynatora (lub konsorcja tych podmiotów). Potocznie klastry są często utożsamiane z inicjatywami klastrowymi. 4. Głównymi uczestnikami i liderami inicjatyw klastrowych powinni być przedsiębiorcy funkcjonujący w danym skupisku. To oni w dialogu z pozostałymi uczestnikami klastra powinni określić wspólne bolączki, problemy i aspiracje oraz działania niezbędne dla rozwoju danego skupiska. Ci pozostali uczestnicy klastra to jednostki sektora badawczego i administracja oraz inne podmioty, których funkcjonowanie ma wpływ na warunki rozwoju form klastra. 5. Podmiotem wspierającym rozwój skupiska powinien być jego koordynator, który z jednej strony często organizuje inicjatywę klastrową, z drugiej zaś może samodzielnie wdrożyć pewne działania lub koordynować i wspierać ich wdrażanie przez inne podmioty (już istniejące lub specjalnie powoływane dla realizacji uzgodnionego celu). Koordynator i jego działania są często traktowane jako element inicjatywy klastrowej. 6. Rozwój klastra będzie warunkowany tym, czy różnego rodzaju instytucje otoczenia będą realizować działania sprzyjające funkcjonowaniu przedsiębiorstw tworzących dane skupisko. Dlatego też istotne są inicjatywy klastrowe w rozumieniu tworzenia platformy i kultury komunikowania się podmiotów w klastrze. To sprzyja bieżącemu dostosowywaniu działań podmiotów funkcjonujących w klastrze. Identyfikacja z klastrem, inicjatywą klastrową, czy wypracowaną strategią rozwoju klastra spełnia funkcję mobilizującą zobowiązuje do realizacji określonych działań. 7. Podstawowym motorem rozwoju klastra jest jednak działalność biznesowa podejmowana przez podmioty klastra. Inicjatywa klastrowa i koordynator klastra głównie poprzez stymulowanie kontaktów i interakcji mogą przyczyniać się do nowych projektów kooperacyjnych i konsorcyjnych, rozwoju specjalizacji i współpracy oraz nowych łańcuchów wartości. Klaster i inicjatywa klastrowa nie powinny być postrzegane jako wspólne przedsięwzięcia gospodarcze, czy kooperacyjne, jakkolwiek w niektórych klastrach (zwłaszcza mniejszych) podejmowane działania mogą mieć charakter komercyjny (np. wspólne zakupy lub sprzedaż). Działania te nie powinny jednak eliminować konkurencji pomiędzy podmiotami klastra. 8. Klastry i inicjatywy klastrowe są bardzo różnorodne w związku z czym będą różnić się zarówno sposobem organizacji, jak i zakresem realizowanych działań. W szczególności w mniejszych klastrach i tych, w których w większym stopniu występują powiązania o charakterze pionowym, stosunkowo większe znaczenie mogą mieć działania o charakterze komercyjnym (organizacja łańcucha podwykonawców, koordynacja zakupów itp.). 13

15 9. Istotnie różnić będą się także inicjatywy zakładane oddolnie przez przedsiębiorców (i inne podmioty z klastra) oraz inicjatywy odgórne uruchamiane przez administrację (lub jednostki B+R). Wyzwaniem dla tych ostatnich jest pozyskanie zaangażowania ze strony firm klastra i przekazanie im wiodącej roli w ramach inicjatywy oraz wykreowanie aktywnego koordynatora, który będzie realizować praktyczne działania na rzecz podmiotów w klastrze. Wyzwaniem dla inicjatyw oddolnych jest wypracowanie formuły działania, która będzie otwarta i nastawiona na realizację interesów wszystkich podmiotów działających w danym skupisku. 14

16 Korzyści z klastrów Korzyści z klastrów można rozważać w dwóch podstawowych obszarach funkcjonowania w ramach danego skupiska firm, jak również uczestniczenia w konkretnej inicjatywie klastrowej i korzystania z działań koordynatora klastra. Co do zasady funkcjonowanie inicjatyw klastrowych i koordynatorów służy szybszemu pojawianiu się korzyści charakterystycznych dla klastrów (m.in. dzieki organizowaniu kontaktów, komunikacji i przepływu informacji w ramach skupiska). Rolą inicjatyw klastrowych, a zwłaszcza koordynatorów klastrów, jest zapewnianie określonych korzyści dla podmiotów klastra (np. dostępu do informacji i analiz, szkoleń i doradztwa itp.). Klastry w rozumieniu skupisk przedsiębiorstw są powszechnie uznawane za motory rozwoju gospodarczego. O ich sile i witalności oraz atrakcyjności dla przedsiębiorstw i regionu decydują przede wszystkim czynniki ekonomiczne, w tym: niższe koszty transakcyjne wynikające z nagromadzenia wyspecjalizowanych zasobów, nieformalnych powiązań i przepływu informacji. Korzyści te powodują, iż firmy prowadzące zbliżoną działalność koncentrują się w danej lokalizacji, mimo iż wiąże się to ze zwiększoną konkurencją. Ta wewnętrzna konkurencja podmiotów w klastrze działa stymulująco wymusza ciągły postęp i innowacyjność, jest siłą napędową rozwoju klastra oraz pozwala lepiej przygotować się do konkurowania na rynku krajowym i globalnym. Oczywiście oprócz konkurencji w klastrze występuje także współpraca, czy też współdziałanie, zwłaszcza pomiędzy sektorem przedsiębiorstw, administracją i sektorem badawczo-rozwojowym. Współpraca ta (określana mianem złotego trójkąta lub potrójnej helisy i instytucjonalizowana często w ramach inicjatyw klastrowych) służy jak najlepszemu ukształtowaniu i wykorzystaniu dostępnych w danej lokalizacji zasobów (infrastruktury, kapitału ludzkiego, funduszy publicznych itp.) tj. dostosowaniu działań różnych podmiotów do potrzeb rozwoju klastra (działających w nim firm). Koncepcja klastra wyraźnie wskazuje, iż o pozycji konkurencyjnej pojedynczej firmy decyduje także jej otoczenie. Współpracę mogą zawiązywać poszczególne firmy zwłaszcza małe i średnie w celu lepszego konkurowania z większymi podmiotami z innych lokalizacji, realizacji przedsięwzięć, które są poza zasięgiem pojedynczej firmy, tworzenia efektywnego łańcucha wartości (sieci kooperacyjnej) lub wykorzystania korzyści skali np. poprzez wspólny marketing i promocję, koordynację zakupów lub dystrybucji itp.. Firmy mogą także jednoczyć siły w kontaktach z administracją i pozytywnie rozumianym lobbingu. W końcu poszczególne firmy lub grupy firm mogą również realizować wspólne projekty badawcze z jednostkami B+R. Korzyści z funkcjonowania w ramach klastra wynikają jednak przede wszystkim z przestrzennej bliskości licznej grupy niezależnych podmiotów, nagromadzenia określonej wiedzy i kwalifikacji, specjalizacji, łatwości znalezienia pracowników i partnerów biznesowych (podwykonawców i usługodawców) oraz realizacji wspólnych działań w pewnych obszarach. 15

17 Korzyści dla firm Rozwinięty klaster to przede wszystkim lepsze warunki dla rozwoju pojedynczych firm. Firmy zlokalizowane w ramach skupiska mają m.in.: ułatwiony dostęp do wyspecjalizowanych dostawców i usługodawców, lepszy dostęp do głębszego i bardziej wyspecjalizowanego rynku pracy, większe możliwości w zakresie zawiązania współpracy z zapleczem naukowym. Ponadto przystąpienie firmy do inicjatywy klastrowej pozwala na uzyskiwanie następujących korzyści: zwiększenie możliwości oddziaływania na otoczenie, w tym instytucje naukowe, władze lokalne i regionalne, instytucje edukacyjne i programy kształcenia, udział w realizacji wspólnych przedsięwzięć (np. wspólna promocja, dystrybucja) i obniżenia ich jednostkowych kosztów, dostęp do nowych informacji rynkowych i technologicznych gromadzonych przez koordynatora, a także świadczonych przez niego usług (doradczych lub szkoleniowych), czy też wspólnej infrastruktury (np. laboratoryjnej), łatwiejszy kontakt z innymi podmiotami w klastrze dający możliwość nawiązania kontaktów biznesowych, stworzenia konsorcjum itp. Korzyści te mają przede wszystkim charakter ekonomiczny i przekładają się na wyższą produktywność, rentowność i innowacyjność, a tym samym konkurencyjność prowadzonej działalności gospodarczej. Występowanie tych korzyści powoduje samoistne pojawianie się koncentracji branżowych przekształcających się stopniowo w klastry. Funkcjonowanie inicjatyw klastrowych powinno przyspieszać pojawianie się tych korzyści, zwłaszcza w sytuacji kiedy dane skupisko nie osiągnęło jeszcze odpowiedniej masy krytycznej, zwłaszcza jeżeli chodzi o poziom zaufania i komunikacji pomiędzy podmiotami klastra. Cechą charakterystyczną klastra jest jednoczesne występowanie wzajemnej konkurencji i kooperacji. Konkurencja wymusza ciągły postęp i wprowadzanie innowacji (które przez pewien okres dają tak oczekiwane przez przedsiębiorców ponadprzeciętne zyski) oraz poprawę efektywności. Z kolei współpraca umożliwia łączenie potencjału i kompetencji szeregu firm i innych podmiotów (uczelni, jednostek badawczych, administracji, instytucji otoczenia biznesu itp.), a także realizację przedsięwzięć, które nie byłyby możliwe do przeprowadzenia przez pojedyncze, zwłaszcza mniejsze, przedsiębiorstwo (np. obsłużenie dużego zlecenia zewnętrznego, realizacja kampanii promocyjnej za granicą, czy przeprowadzenie badań rozwojowych lub marketingowych). W efekcie dobrej komunikacji szkoły i uczelnie kształcą odpowiednie kadry oraz realizują badania, których wyniki mogą być zastosowane przez firmy z klastra. Także administracja lepiej dostosowuje swoje działania do potrzeb firm rozbudowując przykładowo niezbędną infrastrukturę. W ramach klastra tworzą się dostępne lokalnie, wyspecjalizowane i unikalne zasoby w tym wiedza i kapitał ludzki oraz odpowiednia infrastruktura. Rozwijający się klaster staje się także atrakcyjnym rynkiem pracy przyciągającym wykwalifikowanych pracowników i absolwentów. Stanowi to wymierną 16

18 korzyść dla pojedynczych przedsiębiorstw poprzez niższe koszty pozyskiwania i szkolenia nowych pracowników. Korzyści dla B+R Współpraca w ramach klastra i inicjatywy klastrowej pozwala uczelniom i jednostkom badawczo rozwojowym na: pozyskiwanie nowych środków (publicznych i prywatnych) na realizację badań (głównie o charakterze aplikacyjnym) oraz transfer technologii; wymianę wiedzy z praktykami a tym samym lepsze dostosowanie realizowanych badań do potrzeb przedsiębiorstw i zwiększenie szans na komercjalizację; dostosowywanie kierunków i zakresu kształcenia do rynku pracy, co wpływa na zwiększenie ogólnej atrakcyjności instytucji (dla studentów i potencjalnych partnerów. W polskich warunkach inicjatywy klastrowe są często powoływane właśnie przez podmioty ze sfery B+R, które widzą dla siebie wymierne korzyści w zakresie animowania współpracy ze środowiskiem biznesu. Ryzykiem dla tego typu inicjatyw jest nie zwracanie dostatecznej uwagi na potrzeby firm tworzących dane skupisko, które wykraczają poza kwestie współpracy naukowo-badawczej. Nagromadzenie rożnych podmiotów w klastrze ułatwia znalezienie odpowiedniego partnera (poddostawcy, podwykonawcy czy usługodawcy) oraz umożliwia specjalizację i koncentrację działalności w obszarze kluczowych kompetencji (a tym samym tworzenie się elastycznych łańcuchów produkcyjnych). Wszystko to przyciąga także nowe firmy z zewnątrz w tym inwestorów zagranicznych. Łatwiej również założyć nową firmę. Ważną rolę w klastrze pełnią także instytucje otoczenia przedsiębiorstw, w tym banki, fundusze pożyczkowe, poręczeniowe i venture capital oraz firmy doradcze i prawnicze, instytucje szkoleniowe, brokerzy technologii itp. Instytucje te w naturalny sposób pojawiają się w ramach większych skupisk przedsiębiorstw dostosowując lepiej lub gorzej swoją ofertę do ich potrzeb. W przypadku mniejszych klastrów uzasadnione może być organizowanie kontaktów z podmiotami zewnętrznymi. Większe jest także znaczenie koordynatora jako instytucji otoczenia biznesu realizującej określone usługi dla podmiotów klastra. Przestrzenna bliskość i częste interakcje stymulują przepływ wiedzy, procesy uczenia się oraz absorpcji i generowania innowacji. Nagromadzenie różnego rodzaju wyspecjalizowanych instytucji (także finansowych), specjalistycznej wiedzy, formalnych i nieformalnych kontaktów oraz kapitału zaufania ma bardzo praktyczny efekt ekonomiczny w postaci niższych kosztów transakcyjnych szybciej podpisywanych umów, lepszego dostępu do zewnętrznego finansowania, szybszego transferu technologii itp. 17

19 Korzyści dla regionu / administracji Istnienie na danym obszarze silnych i konkurencyjnych klastrów przyczynia się do szybszego rozwoju danego regionu i wzrostu bogactwa społeczeństwa. Zwiększa się także innowacyjność takiego regionu. W świetle badań empirycznych regiony, w których zatrudnienie koncentruje się w silnych klastrach, cieszą się większym dobrobytem mierzonym poziomem PKB. Korzyści uzyskiwane dzięki klastrom i inicjatywom klastrowym sprowadzają się do: aktywizacji różnych podmiotów w klastrze (np. uczelni i szkół, instytucji otoczenia biznesu itp.) do realizacji działań wspierających rozwój przedsiębiorstw; przyciągania nowych inwestycji i kapitału ludzkiego; lepszego ukształtowania działań administracji wynikającego z lepszej komunikacji i bardziej efektywnego wykorzystania środków publicznych (w tym funduszy europejskich); a często także promocji danej lokalizacji i regionu oraz aktywności władz lokalnych. Jakkolwiek inicjatywy klastrowe są często uruchamiane przez administrację, powinna ona jak najszybciej przekazywać je w gestię aktorów klastra. Po pierwsze, administracja nie może często realizować bezpośrednio działań wspierających dla przedsiębiorstw klastra, czy też organizować przedsięwzięć kooperacyjnych. Po drugie, przedsiębiorstwa powinny mieć poczucie, że to one definiują agendę działań inicjatywy i koordynatora oraz powinny poczuwać się do finansowania tych działań. Administracja powinna być przede wszystkim katalizatorem inicjatyw klastrowych oraz dbać, żeby miały one charakter otwarty i nie naruszały zasad równości konkurencji. Powinna być także ich uczestnikiem w sensie realizowania działań zdefiniowanych jako istotne dla rozwoju klastra. Podsumowanie: 1. Korzyści z funkcjonowania w ramach klastra wynikają z przestrzennej bliskości licznej grupy niezależnych podmiotów, nagromadzenia określonej wiedzy i kwalifikacji, specjalizacji, łatwości znalezienia pracowników i partnerów biznesowych oraz realizacji wspólnych działań w pewnych obszarach. 2. Siłą napędową klastrów jest jednoczesne występowanie konkurencji i współpracy. Konkurencja przynosi szereg korzyści działa stymulująco, wymusza ciągły postęp i innowacyjność oraz pozwala lepiej zahartować się do konkurowania na rynku krajowym i globalnym. 3. Konkurencja nie wyklucza jednocześnie współpracy i współdziałania np. w celu realizacji przedsięwzięć, które są poza zasięgiem pojedynczej firmy lub umożliwiają obniżenie kosztów prowadzonej działalności. 4. Działając wspólnie firmy mogą także skuteczniej oddziaływać na otoczenie, w tym na instytucje edukacyjne, władze lokalne lub regionalne realizowane przez nie działania i strategie, kierunki wydatkowania funduszy publicznych i inwestycje. 18

20 5. Inicjatywy klastrowe umożliwiają uzyskanie efektu koordynacji działań podejmowanych przez uczestników tzw. złotego trójkąta (potrójnej helisy) tj. przedsiębiorców, jednostki sektora B+R i edukacji oraz administrację. 6. Funkcjonowanie inicjatyw klastrowych stymuluje i kierunkuje rozwój środowiska badawczorozwojowego i edukacyjnego regionu oraz ułatwia dostęp do środków publicznych na finansowanie tego rozwoju. 7. Funkcjonowanie inicjatyw klastrowych ułatwia administracji lokalnej pozyskanie informacji o potrzebach regionu (np. w zakresie podatków, edukacji i infrastruktury). Umożliwia także administracji lokalnej weryfikację przyjętej strategii rozwoju. 8. Korzyści wynikające z klastrów mają przede wszystkim charakter ekonomiczny i przekładają się na wyższą produktywność, rentowność i innowacyjność, a tym samym konkurencyjność prowadzonej działalności gospodarczej. Iinicjatywy klastrowe pobudzają także przedsiębiorczość w regionie. Wszystko to owocuje w dłuższej perspektywie wzrostem zatrudnienia i spadkiem bezrobocia, a także wzrostem jakości życia społeczności lokalnej. 9. Funkcjonowanie inicjatyw klastrowych i koordynatorów służy szybszemu pojawianiu się korzyści charakterystycznych dla klastrów, w tym poprzez tworzenie lepszych warunków dla ich pojawiania się (organizowanie przepływu informacji, komunikacji i planowania strategicznego). Rolą inicjatyw klastrowych, a zwłaszcza koordynatorów klastrów, jest także zapewnianie wprost określonych korzyści dla podmiotów klastra (m.in. analiz, szkoleń, doradztwa itp.).. 19

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości

Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości DEFINICJE KLASTRA: Klastry to geograficzne skupiska wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, jednostek świadczących

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klastering Polski 40-010 Katowice ul. Warszawska 36

Stowarzyszenie Klastering Polski 40-010 Katowice ul. Warszawska 36 Stowarzyszenie Klastering Polski platformą współpracy międzyklastrowej Ekoinnowacje w nowej perspektywie finansowej kraju i Europie: Środowisko i energia z czego finansować projekty i z kim współpracować?

Bardziej szczegółowo

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy Klaster skupisko podmiotów występujących na danym terenie, ogół podmiotów w danej branży/sektorze gospodarki itd. Powiązanie kooperacyjne (PK) podstawowy, niesformalizowany

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA 1. Klaster / Klastering Strona 1 Rys historyczny Inicjatywy klastrowe powstają w wyniku polityki rozwoju gospodarczego lub też w wyniku wydarzeń, które skłaniają

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz. dla potrzeb realizacji benchmarkingu klastrów w Polsce edycja 2012. 1. Nazwa klastra...

Kwestionariusz. dla potrzeb realizacji benchmarkingu klastrów w Polsce edycja 2012. 1. Nazwa klastra... Załącznik nr 2 do ZZW Kwestionariusz dla potrzeb realizacji benchmarkingu klastrów w Polsce edycja 2012 A. CHARAKTERYSTYKA KLASTRA 1. Nazwa klastra... 2. Rok utworzenia klastra (podjęcia inicjatywy lub

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

DOŚWIADCZENIA ROZWOJU KLASTRÓW W POLSCE

DOŚWIADCZENIA ROZWOJU KLASTRÓW W POLSCE DOŚWIADCZENIA ROZWOJU KLASTRÓW W POLSCE Marita Koszarek BSR Expertise, Politechnika Gdańska MARITA KOSZAREK ekspert międzynarodowy ponad 9 lat doświadczenia w zakresie klastrów bezpośrednia współpraca

Bardziej szczegółowo

na rzecz transferu wiedzy i innowacji do gospodarki

na rzecz transferu wiedzy i innowacji do gospodarki budować sieci współpracy na rzecz transferu wiedzy i innowacji do gospodarki Miasto Poznań przyjazne dla przedsiębiorców Władze Miasta Poznania podejmują szereg działań promujących i wspierających rozwój

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Klastry w Polsce: diagnoza, polityka i instrumenty wsparcia

Klastry w Polsce: diagnoza, polityka i instrumenty wsparcia 2015 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Klastry w Polsce: diagnoza, polityka i instrumenty wsparcia Szczecinek, 24 września 2015 r. Klaster kilka słów teorii Klaster = współpraca

Bardziej szczegółowo

ZARYS STRATEGII ROZWOJU GOSPODARCZEGO LESZNA

ZARYS STRATEGII ROZWOJU GOSPODARCZEGO LESZNA Partnerstwo w ramach potrójnej spirali na rzecz strategii rozwoju gospodarczego ZARYS STRATEGII ROZWOJU GOSPODARCZEGO LESZNA Strategia rozwoju Leszna została opracowana w 1997r. W 2008r. Rada Miejska Leszna

Bardziej szczegółowo

Opracował: KB/BR Sprawdził: JJ Data: 21.09.2015 r. Dobry klimat do inwestycji

Opracował: KB/BR Sprawdził: JJ Data: 21.09.2015 r. Dobry klimat do inwestycji Opracował: KB/BR Sprawdził: JJ Data: 21.09.2015 r. Dobry klimat do inwestycji Spis treści Czym jest klaster?.... 3 SKM.... 6 Historia... 14 Perspektywy rozwoju SKM..... 17 Zainwestuj w Szczecineckim Klastrze

Bardziej szczegółowo

OPOLSKIE CENTRUM ROZWOJU GOSPODARKI

OPOLSKIE CENTRUM ROZWOJU GOSPODARKI OPOLSKIE CENTRUM ROZWOJU GOSPODARKI Inicjatywy klastrowe na Śląsku Opolskim dr Rafał Klimek 1. Pojęcie i charakterystyka klastrów. Klaster to geograficzne skupisko wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych

Bardziej szczegółowo

Mapa drogowa przygotowania procesu wyłaniania KKK - perspektywa PARP

Mapa drogowa przygotowania procesu wyłaniania KKK - perspektywa PARP 2014 Joanna Podgórska Departament Rozwoju Przedsiębiorczości i Innowacyjności Mapa drogowa przygotowania procesu wyłaniania KKK - perspektywa PARP Wsparcie klastrów na poziomie krajowym i regionalnym Konferencja

Bardziej szczegółowo

Wielkopolskie Centrum Klastrowe

Wielkopolskie Centrum Klastrowe Wielkopolskie Centrum Klastrowe Platforma klastrów Założenia koncepcji Brokera Technologicznego Marek Dondelewski Poznao 10.09.2012r. LMC www.ines.org.pl Program rozwoju klasteringu Program ekspercki Konsorcjum

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

INTERIZON DOBRE PRAKTYKI ROZWOJU KLASTRÓW

INTERIZON DOBRE PRAKTYKI ROZWOJU KLASTRÓW INTERIZON DOBRE PRAKTYKI ROZWOJU KLASTRÓW Marita Koszarek BSR Expertise, Politechnika Gdańska INTERIZON NAJWAŻNIEJSZE FAKTY Branża ICT: informatyka, elektronika, telekomunikacja Interizon dawniej Pomorski

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie współpracy dla innowacji

Rozwijanie współpracy dla innowacji Rozwijanie współpracy dla innowacji Warsztat dr inż. Anna Sworowska na zlecenie Górnośląskiej Agencji Przedsiębiorczości i Rozwoju Sp. z o.o. Radlin, 14 marca 2014 r. Cel spotkania Po co to wszystko? uzasadnienie

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa województwa mazowieckiego 2014-2020

Polityka klastrowa województwa mazowieckiego 2014-2020 Polityka klastrowa województwa mazowieckiego 2014-2020 Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Warszawa, 1 Klastry/ inicjatywy

Bardziej szczegółowo

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR:

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR: Czym jest SIR? Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW) i ma charakter otwarty. Uczestnikami Sieci mogą być wszystkie

Bardziej szczegółowo

Klastry wyzwania i możliwości

Klastry wyzwania i możliwości Klastry wyzwania i możliwości Stanisław Szultka Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową 29 września 2015 Klastry wyzwania nowej perspektywy 1. Klastry -> inteligentne specjalizacje 2. Organizacje klastrowe

Bardziej szczegółowo

Marita Koszarek BSR Expertise

Marita Koszarek BSR Expertise Marita Koszarek BSR Expertise Marita Koszarek Międzynarodowy ekspert w zakresie klastrów branżowych: współautor rekomendacji do Regionalnego Programu Wspierania Klastrów dla Województwa Pomorskiego na

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

O nas. Małopolski. Rys. Cele fundacji EKLASTER

O nas. Małopolski. Rys. Cele fundacji EKLASTER EKLASTER O nas Fundacja eklaster powstała z inicjatywy środowisk reprezentujących MŚP oraz samorządowców i naukowców województwa małopolskiego. Duży i wciąż w niewielkim stopniu wykorzystany potencjał

Bardziej szczegółowo

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Bydgoszcz, 14.05.2014 Pracodawcy Pomorza i Kujaw Związek Pracodawców Pracodawcy Pomorza i Kujaw to regionalny

Bardziej szczegółowo

Seminarium Regionalne systemy innowacji modele i wyzwania we wspieraniu innowacji w województwie warmińsko-mazurskim

Seminarium Regionalne systemy innowacji modele i wyzwania we wspieraniu innowacji w województwie warmińsko-mazurskim Seminarium Regionalne systemy innowacji modele i wyzwania we wspieraniu innowacji w województwie warmińsko-mazurskim miejsce: Hotel Warmiński - Olsztyn data: 28.06.2011 r. Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co-financed by the ERDF.

This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co-financed by the ERDF. Gdańsk This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co-financed by the ERDF. Dlaczego przemysły kreatywne są ważne? Sektory kreatywne mają wymierny wpływ na poziom rozwoju gospodarczego

Bardziej szczegółowo

Rozwój konkurencyjności polskiej gospodarki poprzez cyfryzację Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020.

Rozwój konkurencyjności polskiej gospodarki poprzez cyfryzację Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020. Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020. Raport Społeczeństwo informacyjne w liczbach 2012 http://www.mac.gov.pl/raporty-i-dane/ 2 3% populacji firm w Polsce 1540 firm dużych Potencjał sektora

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Dr Mirosław Antonowicz ALK 27.11.2013 Warszawa

Dr Mirosław Antonowicz ALK 27.11.2013 Warszawa FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH Warszawa 5.12 2013 Struktury klastrowe źródłem innowacji nowe podejście do kooperacji i konkurencji Międzynarodowe, narodowe i regionalne formy współdziałania Dr Mirosław

Bardziej szczegółowo

KLASTER DESIGNU, INNOWACJI I MODY

KLASTER DESIGNU, INNOWACJI I MODY KLASTER Jolanta Maria Kozak Prezes TML Prezes Klastra Designu Innowacji i Mody INICJATORZY KLASTRA: INICJATORZY KLASTRA INSTYTUCJA OKOŁOBIZNESOWA, W ramach tworzonego klastra odpowiada za pozyskiwanie

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych. Radlin, 14 marca 2014 r.

Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych. Radlin, 14 marca 2014 r. Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych Radlin, 14 marca 2014 r. Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych Cele Obserwatoriów Specjalistycznych 1. Wsparcie i usprawnienie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe TWORZENIE I ZARZĄDZANIE STRUKTURĄ KLASTROWĄ

Studia podyplomowe TWORZENIE I ZARZĄDZANIE STRUKTURĄ KLASTROWĄ Studia podyplomowe TWORZENIE I ZARZĄDZANIE STRUKTURĄ KLASTROWĄ Studia objęte patronatem Doliny Lotniczej Czy chcesz poznać odpowiedzi na pytania: Co to jest inteligentna specjalizacja - IS (ang. smart

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. 1.12.2010 do 31.12.2013 r.

KARTA PROJEKTU. 1.12.2010 do 31.12.2013 r. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Tytuł projektu Okres realizacji Utworzenie sieci firm w sektorze budownictwa w południowo-zachodniej Wielkopolsce jako szansa wzrostu ich konkurencyjności i innowacyjności

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju

Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju Regionalny Program Operacyjny Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020 Marcin Twardokus Departament Programów Regionalnych Główny Punkt

Bardziej szczegółowo

Inteligentne instalacje BMS

Inteligentne instalacje BMS Inteligentne instalacje BMS Inteligentne jako przykład rozwiązań instalacje energooszczędnych BMS Inteligentne jako przykład rozwiązań instalacje energooszczędnych BMS 5 powodów dla których warto być w

Bardziej szczegółowo

Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!!

Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!! Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!! Głównym celem projektu jest umożliwienie podmiotom z sopockiej

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 16 maja

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG)

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG) Priorytet 1 - Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie1.1. Wsparcie badań naukowych dla budowy gospodarki opartej na wiedzy Identyfikacja kierunków prac B+R mających na celu zdynamizowanie rozwoju

Bardziej szczegółowo

Analiza benchmarkingowa innowacyjności polskich regionów aneks dla województwa pomorskiego

Analiza benchmarkingowa innowacyjności polskich regionów aneks dla województwa pomorskiego Analiza benchmarkingowa innowacyjności polskich regionów aneks dla województwa pomorskiego Niniejsze opracowanie stanowi uzupełnienie Raportu pt. W czym tkwi sekret liderów innowacji? - analiza benchmarkingowa

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Rozporządzenie ogólne PE i Rady Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. 23 stycznia 2014 r.

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. 23 stycznia 2014 r. Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 23 stycznia 2014 r. Założenia PO IR Najważniejsze założenia Programu: realizacja projektów B+R w konsorcjach biznesu i nauki,

Bardziej szczegółowo

Jeremiasz Salamon Departament Polityki Regionalnej Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego

Jeremiasz Salamon Departament Polityki Regionalnej Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Jeremiasz Salamon Departament Polityki Regionalnej Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Programowanie w układach makroregionalnych Polska Zachodnia [strategia przyjęta przez rząd 30.04.14]? Polska

Bardziej szczegółowo

Inkubatory i parki technologiczne w województwie śląskim. Spotkanie okrągłego stołu. Gliwice, 26 marca 2007r.

Inkubatory i parki technologiczne w województwie śląskim. Spotkanie okrągłego stołu. Gliwice, 26 marca 2007r. Inkubatory i parki technologiczne w województwie śląskim Spotkanie okrągłego stołu Gliwice, 26 marca 2007r. Główne punkty prezentacji 1. Rola inkubatorów i parków technologicznych 2. Partnerzy 3. Usługi

Bardziej szczegółowo

Rozwój Szczecineckiego Klastra Meblowego a perspektywa rozwoju branży drzewno-meblarskiej

Rozwój Szczecineckiego Klastra Meblowego a perspektywa rozwoju branży drzewno-meblarskiej Rozwój Szczecineckiego Klastra Meblowego a perspektywa rozwoju branży drzewno-meblarskiej Maciej Dzierżanowski Ekspert Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową Moderator Grupy roboczej ds. polityki klastrowej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 1823/2012 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z 19 kwietnia 2012 r.

UCHWAŁA Nr 1823/2012 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z 19 kwietnia 2012 r. UCHWAŁA Nr 1823/2012 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z 19 kwietnia 2012 r. w sprawie: zatwierdzenia regulaminu świadczenia usług brokerskich, realizowanych w ramach zadań projektu systemowego pn. Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Projekt Rozwój Mazowieckiego Klastra Efektywności Energetycznej i Odnawialnych

Bardziej szczegółowo

Bartosz Królczyk Specjalista ds. Promocji i Edukacji/Specjalista ds. Projektów Wielkopolska Agencja Zarządzania Energią Sp. z o.o.

Bartosz Królczyk Specjalista ds. Promocji i Edukacji/Specjalista ds. Projektów Wielkopolska Agencja Zarządzania Energią Sp. z o.o. Bartosz Królczyk Specjalista ds. Promocji i Edukacji/Specjalista ds. Projektów Wielkopolska Agencja Zarządzania Energią Sp. z o.o. Agenda spotkania Początek spotkania: 10:00 1. Przedstawienie założeń projektu

Bardziej szczegółowo

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy Bogdan Kępka Plan Prezentacji Wstęp Finansowanie w obszarze zarządzania Finansowanie w obszarze marketingu Finansowanie w obszarze

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do Funduszy Europejskich na lata 2014-2020

Wprowadzenie do Funduszy Europejskich na lata 2014-2020 1 Wprowadzenie do Funduszy Europejskich na lata 2014-2020 2 Stan prac wdrożeniowych System informatyczny Wytyczne i wzory dokumentów Szczegółowe opisy priorytetów Negocjacje programów operacyjnych z KE

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Klaster szansą dla innowacyjności w turystyce

Klaster szansą dla innowacyjności w turystyce Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Klaster szansą dla

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata 2011-2020 Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego.

Bardziej szczegółowo

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r.

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Innowacje i Inteligentny Rozwój Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Wsparcie innowacyjności w latach 2014-2020 W perspektywie 2014-2020 wsparcie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych

Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych Marceli Niezgoda Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Lublin, 22 czerwca 2015 r. Wyzwanie na najbliższe lata zwiększenie poziomu zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

www.medsilesia.com www.medsilesia.com Oferta usług rozwojowych dla branży medycznej KLASTER MedSilesia

www.medsilesia.com www.medsilesia.com Oferta usług rozwojowych dla branży medycznej KLASTER MedSilesia RAZEM DLA INNOWACYJNEJ MEDYCYNY Klaster MedSilesia to: potencjał technologii, wyrobów, urządzeń medycznych, wszystkie kluczowe jednostki naukowe i uczelnie ze Śląska, najważniejsze innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Na realizacje projektów do Polski w latach 2014-2020 z budżetu Unii Europejskiej trafić ma 82,5 mld euro Kwota zostanie podzielona odpowiednio:

Bardziej szczegółowo

Turystyczne produkty sieciowe - w kierunku konkurencyjności firmy i regionu. Magdalena.Kachniewska@sgh.waw.pl

Turystyczne produkty sieciowe - w kierunku konkurencyjności firmy i regionu. Magdalena.Kachniewska@sgh.waw.pl Turystyczne produkty sieciowe - w kierunku konkurencyjności firmy i regionu Magdalena.Kachniewska@sgh.waw.pl Produkt turystyczny jego zdefiniowanie możliwe jest tylko w ujęciu popytowym jest odpowiedzią

Bardziej szczegółowo

POLISH WOOD CLUSTER. Koordynator: Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Sp. z o.o.

POLISH WOOD CLUSTER. Koordynator: Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Sp. z o.o. POLISH WOOD CLUSTER Koordynator: Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Sp. z o.o. Polish Wood Cluster jako przykład budowy powiązań kooperacyjnych i konkurencji przedsiębiorców Siedziba Polish Wood Cluster

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Możliwości wsparcia przedsiębiorców w zakresie działalności B+R oraz innowacyjnej z Programu Inteligentny Rozwój 2014-2020

Możliwości wsparcia przedsiębiorców w zakresie działalności B+R oraz innowacyjnej z Programu Inteligentny Rozwój 2014-2020 Możliwości wsparcia przedsiębiorców w zakresie działalności B+R oraz innowacyjnej z Programu Inteligentny Rozwój 2014-2020 Iwona Wendel Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju 23 września

Bardziej szczegółowo

OGÓLNOPOLSKI KLASTER INNOWACYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW

OGÓLNOPOLSKI KLASTER INNOWACYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW OGÓLNOPOLSKI KLASTER INNOWACYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW Bogdan Węgrzynek Prezydent Zarządu Głównego OKIP Prezes Zarządu Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Sp. z o.o. Wiceprezes Zarządu Związku Pracodawców Klastry

Bardziej szczegółowo

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing http://www.varbak.com/fotografia/olbrzym-zdj%c4%99%c4%87-sie%c4%87-paj%c4%85ka; 15.10.2012 Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing dr Anna Jęczmyk Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku Jacek Szlachta Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego Białystok 20 luty 2014 roku 1 Struktura prezentacji 1. Zapisy strategii województwa podlaskiego do roku 2020 w

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa klastrowa Nadbużański Klaster Technologiczny Dolina Zielonej energii

Inicjatywa klastrowa Nadbużański Klaster Technologiczny Dolina Zielonej energii Inicjatywa klastrowa Nadbużański Klaster Technologiczny Dolina Zielonej energii Zespół programowy Stowarzyszenia Pro-Eco Dolina Bugu - grono krajowych i zagranicznych przedsiębiorców, ekspertów i technologów

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020 Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020 INFORMACJE OGÓLNE Dodatkowe wsparcie dla Polski Wschodniej województw: lubelskiego, podlaskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Wrocławskie Centrum Transferu Technologii Politechniki Wrocławskiej

Wrocławskie Centrum Transferu Technologii Politechniki Wrocławskiej Wrocławskie Centrum Transferu Technologii Politechniki Wrocławskiej Prof. zw. dr hab. inż. Jan Koch Wrocław, 14 grudnia 2011 r. Akt powołania i statut WCTT Centrum powołano 23 marca 1995 r. WCTT jest pierwszym

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

IDEA KLASTRA. M. E. Porter The Competitive Advantage of Nations 1990. Geograficzna koncentracja firm

IDEA KLASTRA. M. E. Porter The Competitive Advantage of Nations 1990. Geograficzna koncentracja firm TRZYśYŁOWY ŁAŃCUCH WARTOŚCI IDEA KLASTRA Klastry przemysłowe to geograficzna koncentracja konkurencyjnych firm powiązanych w sieć [ ] przedsiębiorstw, dostawców, usług, instytucji akademickich oraz producentów.

Bardziej szczegółowo

Współpraca nauka przedsiębiorstwa - Business Angels na Dolnym Śląsku 10.05.2010r.

Współpraca nauka przedsiębiorstwa - Business Angels na Dolnym Śląsku 10.05.2010r. Współpraca nauka przedsiębiorstwa - Business Angels na Dolnym Śląsku 10.05.2010r. Tomasz Niciak Koordynator Regionalny Ponadregionalnej Sieci Aniołów Biznesu Kierownik Dolnośląskiego Ośrodka Transferu

Bardziej szczegółowo

Andrzej J. Piotrowski, vice-president multicluster mazovia

Andrzej J. Piotrowski, vice-president multicluster mazovia Andrzej J. Piotrowski, vice-president multicluster mazovia Perspektywa uczestników Przedsiębiorcy MSP: inspiracja, know-how, kooperacja, finansowanie; Ośrodki naukowe: komercjalizacja badań, inspiracja,

Bardziej szczegółowo

Umowa o przystąpieniu do Proinnowacyjnego Klastra Biznesu. Zawarta w dniu.. r. w pomiędzy:

Umowa o przystąpieniu do Proinnowacyjnego Klastra Biznesu. Zawarta w dniu.. r. w pomiędzy: Umowa o przystąpieniu do Proinnowacyjnego Klastra Biznesu Zawarta w dniu.. r. w pomiędzy:.... Reprezentowanym przez: zwane w dalszej części umowy Członkiem Proinnowacyjnego Klastra Biznesu a Stowarzyszeniem

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji RPO Lubuskie 2020 Oś Priorytetowa 1 Gospodarka i innowacje PI 3 c Zwiększone zastosowanie innowacji w przedsiębiorstwach sektora MŚP W ramach PI mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa mogą uzyskać wsparcie

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury

Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury Anna Dąbrowska Fundacja Centrum Analiz Transportowych i Infrastrukturalnych Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

dla badań i rozwoju: Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG

dla badań i rozwoju: Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG dla badań i rozwoju: Oś Priorytetowa 1. - Badania i rozwój nowoczesnych technologii Oś Priorytetowa 2. Infrastruktura sfery B+R Oś Priorytetowa 3. Kapitał

Bardziej szczegółowo

Warsztaty PRZEDSIĘBIORCY SZKOŁY ZAWODOWE POMORZA PROBLEMY REKOMENDACJE ROZWIĄZAŃ KIERUNKI DZIAŁAŃ

Warsztaty PRZEDSIĘBIORCY SZKOŁY ZAWODOWE POMORZA PROBLEMY REKOMENDACJE ROZWIĄZAŃ KIERUNKI DZIAŁAŃ Warsztaty PRZEDSIĘBIORCY SZKOŁY ZAWODOWE POMORZA PROBLEMY REKOMENDACJE ROZWIĄZAŃ KIERUNKI DZIAŁAŃ 10 stycznia 2011 - Państwowe Szkoły Budownictwa - Gdańsk ul. Grunwaldzka 238 Patronat: Mieczysław Struk

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorcza Łomża otwarci na Biznes

Przedsiębiorcza Łomża otwarci na Biznes PROGRAM ROZWOJU MIASTA ŁOMŻA DO ROKU 2020 PLUS CEL HORYZONTALNY I: KULTURA, EDUKACJA I SPORT JAKO BAZA ROZWOJU SPOŁECZNO GOSPODARCZEGO CEL HORYZONTALNY II: INFRASTRUKTURA JAKO BAZA ROZWOJU SPOŁECZNO -

Bardziej szczegółowo

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Założeniem POIR jest wsparcie realizacji całego procesu powstawania

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Instrumenty wsparcia przedsiębiorców w Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój I. Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Podstawowe definicje i Dlaczego mapowanie jest potrzebne? Przykłady Klaster naturalne skupisko przestrzenne przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

WIELKOPOLSKA IZBA BUDOWNICTWA

WIELKOPOLSKA IZBA BUDOWNICTWA WIELKOPOLSKA IZBA BUDOWNICTWA SIECI GOSPODARCZE - OCENA STANU I PROGNOZA MBA 2009 1 A KONKRETNIE OCENA STANU I PROGNOZA FUNKCJONOWANIA SIECI W OPARCIU O DOŚWIADCZENIA WIELKOPOLSKIEJ IZBY BUDOWNICTWA MBA

Bardziej szczegółowo

KIGNET izbowy system wsparcia konkurencyjności polskich przedsiębiorstw

KIGNET izbowy system wsparcia konkurencyjności polskich przedsiębiorstw Słupska Izba Przemysłowo-Handlowa od 8 lipca br., w ramach złożonego w 2004 r. Wniosku do Krajowej Izby Gospodarczej, uczestniczy w profesjonalnym projekcie pt: KIGNET izbowy system wsparcia konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo