CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE"

Transkrypt

1

2 ISSN EPISTEME CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE KRAKÓW Nr 16/2012, Tom I

3 EPISTEME CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE Redakcja: Zdzisław Szczepanik (red. naczelny) Katarzyna Daraż-Duda (sekretarz redakcji) Piotr Walecki Grzegorz Chajko Krzysztof Duda Roman Turowski (red. techniczny) Rada Naukowa: Prof. dr hab. Dariusz Rott Prof. dr hab. Włodzimierz Sady Prof. dr hab. Michał Śliwa Prof. dr hab. inż. Ryszard Tadeusiewicz Prof. dr hab. Bogdan Zemanek Ks. Prof. UPJP II, dr hab. Władysław Zuziak Prof. nadzw. dr hab. Wiesław Alejziak Prof. Ignatianum i UJ, dr hab. Józef Bremer SJ Prof. dr przew. kwal. II Paweł Taranczewski Prof. dr Olga E. Kosheleva Prof. dr Marko Jacov Prof. dr Aleksandr Lokshin Prof. dr Hans Jørgen Jensen Prof. dr Oleksandr Chyrkov Prof. dr Iryna Diachuk Prof. dr Luiza Arutinov Prof. dr hab. Michaił Odesskij Prof. dr hab., dr. phil. Andrzej Wiercinski Prof. dr eng. Elena Horska Wydawca: Stowarzyszenie Twórców Nauki i Kultury Episteme ul. Okólna 28/87, Kraków Pierwotną wersją EPISTEME Czasopisma Naukowo-Kulturalnego jest wersja papierowa, jednak wszystkie opublikowane numery są dostępne na stronie internetowej czasopisma w wersji elektronicznej e-book: Stowarzyszenie Twórców Nauki i Kultury Episteme i Autorzy Pierwotną wersją EPISTEME Czasopisma Naukowo- Kulturalnego jest wersja papierowa, jednak wszystkie opublikowane numery są dostępne na stronie internetowej

4 Szanowni Czytelnicy i Autorzy, Z przyjemnością oddajmy w Państwa ręce szesnasty numer Episteme Czasopisma Naukowo - Kulturalnego. Rok 2012 jest dla nas wyjątkowy, gdyż Episteme wydawane jest już nie jako półrocznik lecz jako kwartalnik. Jest to dla nas tym bardziej satysfakcjonujące, gdyż nadal nie wystarcza ta formuła by wydać wszystkie teksty, które przychodzą do redakcji i uzyskują pozytywną recenzję. Dlatego nasz sposób wydawania kilkutomowych numerów nadal jest aktualny. Obecny tom poświęcony jest szeroko podejmowanemu przez nas zagadnieniu Natura - Człowiek - Kultura. Ten motyw wiodący pozwolił na zaproszenie szerokiego spektrum autorów. Mogą oni w rzetelny sposób prezentować zagadnienia, którymi się zajmują i które są dla nich istotne. Taka formuła pozwala na uniknięcie - sztucznego niejednokrotnie - zawężania badanego tematu, nie mającego nic wspólnego ze swobodą i wolnością podejmowania zagadnień naukowych. Życzymy Państwu dobrej lektury. Redakcja.

5

6 SPIS TREŚCI Leszek Zinkow IMHOTEP TWÓRCA CYWILIZACJI Krzysztof Homa SJ ARNOBIUSZ Z AFRYKAŃSKIEGO SICCA Paweł F. Nowakowski KILKA UWAG O PROBLEMIE DYSCYPLINY W RUCHU HUSYCKIM Justyna Łukaszewska Haberkowa VOCATIO JAKUBA WUJKA Z WĄGROWCA JAKO PRZYKŁAD JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO WYBITNEGO JEZUITY II POŁOWY XVI W Łukasz Lichter SZKOŁA POLSKA NA BATIGNOLLES Józef Maria Ruszar TRZEJ KRÓLOWIE I DWAJ BANKIERZY Grzegorz Wnętrzak ROLA DUCHOWIEŃSTWA KATOLICKIEGO W ROZWOJU POLSKIEGO RUCHU NARODOWEGO NA ŚLĄSKU CIESZYŃSKIM W LATACH Grzegorz Chajko STOWARZYSZENIA RZYMSKOKATOLICKIE W ARCHIDIECEZJI LWOWSKIEJ ( ) JAKO PRZEJAW OŻYWIENIA ŻYCIA KULTURALNEGO NA POLSKICH KRESACH WSCHODNICH W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Natalia Tarkowska TARNOWSKA SPOŁECZNOŚĆ ŻYDOWSKA W DWUDZIESTOLECIU MIĘDZYWOJENNYM Monika Stankiewicz-Kopeć REFLEKSJE CYWILIZACYJNE POETÓW PIERWSZEJ POŁOWY XIX WIEKU PRELEKCJE PARYSKIE ADAMA MICKIEWICZA

7 Bogusława Bodzioch-Bryła POMIĘDZY NATURĄ A SIMULACRUM. O PRZEKRACZANIU NATURY W SZTUCE INTERAKTYWNEJ, NA PRZYKŁADZIE DZIEŁA THE SUPRISING SPIRAL KENA FEINGOLDA ORAZ CHRISTY SOMMERER I LAURENTA MIGNONNEAU Michał Kowalówka MAGICZNE UNIWERSUM - CZYLI RZECZYWISTOŚĆ KONSUMPCJONISTYCZNA Katarzyna Daraż-Duda MEDIA MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH I ETNICZNYCH W POLSCE PO 1989 ROKU. KONTYNUACJA I NOWE MOŻLIWOŚCI Szymon Nowak FENOMENOLOGIA JAKO GRAMATYKA. INTERPRETECJA FILOZOFICZNA Roman Turowski ZASTOSOWANIE APARATU KONCEPTUALNEGO ANTROPOLOGII SYNERGIJNEJ SERGEJA CHORUŻEGO DO INTERPRETACJI PROCESU HISTORYCZNEGO Tomasz Homa SJ KONCEPCJA RZECZYWISTEGO SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO I JEGO KULTURY W POLITYCE I NAMIĘTNOŚCI MICHAELA WALZERA. SZKIC Z FILOZOFII POLITYCZNEJ Anna Kowalska STANOWISKO ETYCZNE EUROPEJSKIEJ KOMISJI KONWENCJI BIOETYCZNEJ Sylwia Góra ŚMIERĆ OSWOJONA? Salvatore Barbagallo Neapolitańskie zaślubiny Bony Sforzy z królem Polski Zygmuntem I Katarzyna Gorgoń Trudności w podejściu muzułmanów do wyznawców innych religii w świetle Smutku tropików Claude Lévi-Straussa

8 Leszek Zinkow EPISTEME 16/2012, t. I s ISSN IMHOTEP TWÓRCA CYWILIZACJI IMHOTEP CREATOR OF CIVILIZATION Abstrakt: Artykuł przypomina postać na pół legendarnego (choć historycznie potwierdzonego) Imhotepa architekta, pisarza, lekarza, żyjącego w Egipcie około połowy trzeciego tysiąclecia przed Chr. Imhotep, którego pośmiertnie deifikowano, personalnie przypisując mu przełomową rolę w dziejach staroegipskiej architektury (budowniczy pierwszej piramidy), medycyny a nawet piśmiennictwa, nazywany bywa Leonardem da Vinci starożytności. Kontekstem rozważań jest teoria Thomasa S. Kuhna o nieliniowym (rewolucyjnym) rozwoju wiedzy naukowej. Słowa kluczowe: Imhotep, cywilizacja, starożytny Egipt, Thomas Samuel Kuhn, Rewolucja naukowa, rozwój wiedzy naukowej, zmiana paradygmatu, socjologia wiedzy. Summary: The article brings back the half-legendary (although historically proven) figure of Imhotep architect, writer, and doctor, who lived in Egypt about the middle of the third millennium BC. Imhotep, posthumously deified, personally attributing him with a crucial role in the history of ancient Egyptian architecture (the builder of the first pyramid), medicine, and even literature, sometimes referred to as the Leonardo da Vinci of antiquity. The context of the discussion is Thomas S. Kuhn s theory of non-linear (revolutionary) development of scientific knowledge. Key words: Imhotep, Civilization, Ancient Egypt, Thomas Samuel Kuhn, Scientific Revolution, Progress of Scientific Knowledge, Paradigm Shift, Sociology of Knowledge. 5

9 Leszek Zinkow Thomas S. Kuhn, amerykański filozof i historyk nauki ( ), jednym z kluczowych wątków swoich badań uczynił próbę opisania i objaśnienia osobliwej nieliniowości rozwoju nauki 1. Zwrócił uwagę na oczywisty przecież, choć nie zawsze wystarczająco wyraźnie uświadamiany fakt, że progresja ludzkiej wiedzy (wskutek odkryć i wynalazków) i skorelowany z nią rozwój techniki (przy czym naukę, najkrócej, rozumiemy tu jako poznawanie i opisywanie obiektywnie istniejącej rzeczywistości, jej cech i prawidłowości, a technikę jako tworzenie instrumentów relacji z ową rzeczywistością), wykazuje nadzwyczaj istotne anomalie. Otóż, zdaniem Kuhna, liniowością w istocie charakteryzuje jedynie postęp w niewielkiej skali, choć skądinąd jest to stan mogący trwać względnie długo. Zazwyczaj to nawet nie tyle postęp, co systematyzacja pozyskanej uprzednio wiedzy, drobne modyfikacje, uzupełnienia, porządkowanie paradygmatów. Naprawdę duże zmiany mają charakter rewolucyjny, skokowy, wymagają odrzucenia niemal wszystkiego, co dotychczas uznawano za obowiązujące. Kuhn nazywa to zmianą paradygmatu ; jego zdaniem każda dyscyplina wiedzy uprawiana jest według możliwości i ograniczeń paradygmatycznych te zawsze mają charakter historyczny i są zastępowane innymi, a zmiana następuje w drodze radykalnego przewartościowania całego systemu norm. Choć Thomas Kuhn odnosił się swoimi obserwacjami raczej do obszaru nauki nowożytnej (Kopernik, Galileusz, Newton) i współczesnej, można jego przemyśleniami objąć także dokonania dawnych kręgów cywilizacyjnych; wydaje się nawet, że właśnie tam zyskują egzemplifikację wyjątkowo przejrzystą, czytelną. Na przykład badacze dziejów starożytnego Bliskiego Wschodu (Egipt, Mezopotamia) niejednokrotnie wskazywali fenomeny nagłego, skokowego przyrostu wiedzy czy umiejętności technicznych, poprzedzone zdumiewająco krótkimi okresami przygotowawczymi, tak niewielkimi w skali chronologicznej, że wręcz domagającymi się wytłumaczeń irracjonalnych, z czego skwapliwie korzystali rozmaici hochsztaplerzy sugerujący interwencje czynników pozaziemskich 2. 1 Po polsku dostępne są m.in. jego Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, Warszawa 1968, 2001 oraz Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa Konieczne jest tu przypomnienie znakomitej pracy zbiorowej historyków i archeologów Z powrotem na ziemię. Spór o pochodzenie cywilizacji ludzkich, pod red. A.K. 6

10 Imhotep Twórca cywilizacji Pojawienie się pierwszych cywilizacji (zwłaszcza w czwartym i trzecim tysiącleciu przed Chr.) nosi wiele cech gwałtownego przełomu wobec trwającego setki tysięcy lat paleolitu i neolitu (tu przecież także akcesoryjnie przypomnijmy fenomen rewolucji neolitycznej ), radykalnej zmiany strategii grup. Zazwyczaj były to niezbyt liczne społeczności, nastawione na przetrwanie, którego gwarancją miało być podtrzymywanie sprawdzonych paradygmatów (stworzonych przez odległych przodków ) a niewielka liczebność izolowanej terytorialnie populacji dodatkowo nie sprzyjała innowacjom. Niechęć do zmian motywowana była praktyką, która dowodziła empirycznie przez niezliczone pokolenia swojej skuteczności. Obszarem wiedzy były przede wszystkim proste, mocno utrwalone i powtarzalne procedury zachowań (zdobywania pożywienia, uprawy ziemi, budowania siedzib, zarządzania mikrospołecznością), podtrzymywane przez zabiegi magiczne, które wówczas przecież bezwarunkowo rozumiano jako racjonalne, przyczynowo-skutkowe. Mimo archeologicznych świadectw, racjonalizujących dość rozpowszechnione uproszczenie o nagłym pojawieniu się cywilizacji starożytnego Egiptu u progu trzeciego tysiąclecia przed Chr., do tego pojawieniu się niemal jednocześnie wraz z arsenałem większości zdobyczy kultury materialnej i duchowej (struktura władzy faraońskiej, gospodarka, system religijny), w istocie zdumiewać może względnie niewielki odcinek czasu, podczas którego cywilizacja ta wykształciła większość wyrazistych, rozpoznawalnych (zarazem dystynktywnych) cech swoistych. Od wstąpienia na tron pierwszego ponadregionalnego władcy, faraona Narmera / Menesa (ok r. przed Chr.) 3 do po- Wróblewskiego, Warszawa 2000, falsyfikującej pseudonaukowe koncepcje o niewytłumaczalnych fenomenach powstania i rozwoju pierwszych cywilizacji. 3 Imię Menes (Min, Meni) nosić miał według tradycji (znacznie późniejszej) twórca zjednoczonego królestwa egipskiego i założyciel pierwszej dynastii władców. Zazwyczaj utożsamiany z Narmerem, istotnie znanym z najdawniejszych zabytków, choć pewna liczba badaczy to kwestionuje; zob. np.: T. Schneider, Leksykon faraonów, przeł. R. Darda, E. Jeleń, Z. Pisz, Warszawa-Kraków 2001, s i Ostatnie dekady przynoszą skądinąd znaczny przyrost naszej wiedzy o początkach państwa egipskiego i wielki udział mają tu polscy naukowcy (L. Krzyżaniak, K.M. Ciałowicz). Informacje odnoszące się do chronologii starożytnego Egiptu podaję według I. Shaw (red.), The Oxford History of Ancient Egypt Oxford Referencją w kwestiach egiptologicznych jest Lexikon der Ägyptologie, W. Helck, E. Otto, W. Westendorf (red.), Bd. I-VII, Wiesbaden, (dalej: LÄ). 7

11 8 Leszek Zinkow jawienia się w nadnilowym pejzażu potężnych piramid upłynęły zaledwie nieco ponad trzy stulecia! Dodać należy, uściślając, że egipski paleolit datowany jest na lata przed Chr., neolit trwa do ok przed Chr. a tzw. okres predynastyczny (tożsamy częściowo z neolitem, czy precyzyjniej - eneolitem; pojawienie się pierwiastkowych elementów charakterystycznych dla właściwej, dynastycznej cywilizacji egipskiej i pierwszych struktur protopaństwowych) to lata przed Chr. Manethon z Sebennytos 4, żyjący na przełomie IV i III stulecia przed Chr. egipski kapłan a zarazem piszący po grecku historyk, w swoim dziele Aigyptiaka (do naszych czasów dotrwały niestety tylko fragmenty w odpisach późniejszych historyków i kompilatorów), które systematyzowało dzieje Egiptu od czasów najdawniejszych aż po Manethonowi współczesne (a więc pierwszych helleńskich Ptolemeuszy, panujących w latach przed Chr.), opisując dzieje trzeciej dynastii (nb. właśnie Manethonowi zawdzięczamy przyjęty dziś dynastyczny układ władców egipskich) wspomina o niezwykłej postaci Imhotepa, którego nazywa z grecka Imuthesem ( Iμούθης) 5 i przypisuje wynalazek wznoszenia kamiennych budowli. Postać ta znana była badaczom Egiptu także z kilku innych źródeł klasycznych a odczytanie w XIX stuleciu hieroglifów pozwoliło zorientować się, że dla samych starożytnych Egipcjan była to figura niesłychanie znacząca. Mimo to skłaniano się ku opinii, że Imhotep 6 był raczej postacią fikcyjną, mitologiczną, tym więcej, że teksty mówiły o nim jako o bóstwie 7, znajdowano także setki przedstawiających Imho- 4 A. Świderkówna (red.), Słownik pisarzy antycznych, Warszawa 2001, s Manetho, Aegyptiaca (Epitome), fragment 11 i 12 (a); Loeb Classical Library 350, London 2004, s. 41, Klasyczne opracowania wraz z próbami odtworzenia biografii: J.B. Hurry, Imhotep, New York 1978 (wyd. I: Oxford Należy pamiętać, że od napisania tej pracy upłynęło jednak już niemal stulecie); M. Cormack, Imhotep: Builder in Stone, New York 1965; najobszerniejsza, nowa monografia: D. Wildung, Imhotep w: Egyptian Saints. Deification in Pharaonic Egypt, New York 1977 (toż równolegle jako: Imhotep und Amenhotep. Gottwerdung im alten Ägypten, Münchner Ägyptologische Studien Bd. 36, München 1977). Zob. też odnośne hasło w J.A. Ostrowski, Słownik artystów starożytności, Katowice 2006, s Najczęściej spotykane wyobrażenia ukazywały Imhotepa jako siedzącego kapłana z rozłożonym zwojem papirusu na kolanach; przedstawiano go jednak także w egipskiej ikonografii nie tylko z królewskim symbolem: ureuszem, lecz pomiędzy

12 Imhotep Twórca cywilizacji tepa wotywnych brązowych posążków i miniaturowych amuletów. W datowanym na czasy panowania Ramzesa II (ok przed Chr.) Papirusie Turyńskim nazywany jest synem boga Ptaha (czasami w tzw. triadzie bogów memfickich Ptah, Sachmet, Nefertum - zastępował boga Nefertuma), wiązano go także z patronem pisarzy (ergo: mądrości), bogiem Thotem. Innym razem zestawiano Imhotepa z solarnym aspektem wielkiej bogini Hathor jako żony boga Re, oraz z boginią Ma at, uosobieniem kosmicznego porządku, prawdy i sprawiedliwości. Grecy, homogenizując bóstwa egipskie z Olimpijczykami, utożsamiali go z Asklepiosem (Eskulapem) 8. W 1920 roku podczas badań wykopaliskowych w okręgu schodkowej piramidy na nieodległej od współczesnego Kairu nekropoli Sakkara, brytyjski egiptolog Cecil M. Firth dokonał niezwykle interesującego odkrycia; odnalazł mianowicie cokół (zachowała się tylko baza i królewskie stopy) posągu pogrzebanego niegdyś w tej piramidzie władcy, noszącego imię Neczerichet, lepiej jednak znanego pod swoim pośmiertnym określeniem Dżoser (egip. władczy ) 9. Wyryte na bazie hieroglify atrybuowały posąg faraonowi, inskrypcja zawierała jednak także imię i tytulaturę Imhotepa. Wynikały z tego dwa niesłychanie ważne wnioski: po pierwsze Imhotep był konkretną postacią historyczną, po wtóre zajmował niewyobrażalnie wysoką pozycję społeczną. To ostatnie określenie jest tu całkowicie uzasadnione, gdyż w czasach Starego Państwa władca był wprost utożsamiany z bóstwem i jakiekolwiek, symboliczne nawet, zestawienie faraona ze śmiertelnikiem miało wymiar oczywistego bluźnierstwa, chyba że sam Dżoser włączał swego, bądź co bądź, poddanego, w aspekt własnej boskości. Wobec tego powstała hipoteza, że Imhotep był bratem lub synem Dżosera (w każdym razie krewnym), choć późniejsze przekazy niejednokrotnie podkreślały jego niekrólewskie pochodzenie i awans spowodowany wyłącznie nadzwyczajnymi zdolnościami nazwizerunkami innych bóstw i z boskimi atrybutami: laską uas, boską brodą czy krzyżem anch. Zob. R.H. Wilkinson, The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt, London 2003, s O tych relacjach szerzej: K. Sethe, Imhotep, der Asklepios der Ägypter, Leipzig 1902; z nowszych opracowań np.: D. Wildung, Asklepios, LÄ, Bd. I, kol Panował w czasach III dynastii Starego Państwa (około przed Chr.); Schneider, Leksykon faraonów, dz. cyt., s Baza przechowywana jest obecnie w Muzeum Egipskim w Kairze nr inw. JE

13 Leszek Zinkow naczonymi geniuszem. Miał urodzić się na przedmieściu stołecznego Memfis zwanym Anchtowe lub na południe od starożytnych Teb, w okolicach współczesnej wsi Gebelein (staroegipskie Inerty, greckie Afroditopolis), jako syn architekta imieniem Chanofer i jego żony Chereduanch. Imhotep, którego imię ( ja-im-hātap) tłumaczyć można jako ten, który przychodzi w pokoju, obdarzony został przez faraona liczną tytulaturą, z której odczytać możemy wiele jego rzeczywistych godności, funkcji i zasług: Kanclerz Króla Dolnego Egiptu, pierwszy po Królu Górnego Egiptu, Administrator Wielkiego Pałacu, Dziedziczny Pan, Najwyższy Kapłan Heliopolis, Imhotep, Przełożony Budowniczych i Rzeźbiarzy, Wykonawca Waz Kamiennych tak przedstawiała go inskrypcja. Z innych kontekstów wynika, że był wybitnym zarządcą, lekarzem, nadzorcą królewskich pisarzy (późniejsza tradycja niemal przypisywała mu sam wynalazek pisma!) i rzemieślników, wreszcie architektem skądinąd pierwszym w dziejach znanym z imienia. Egiptolodzy zgodnie uznają go za twórcę koncepcji piramidy jako formy królewskiego grobowca 10, budowniczego kompleksu sepulkralnego faraona Dżosera (zmarłego ok przed Chr.) 11, najprawdopodobniej naśladującego symbolicznie królewski kompleks pałacowy w Memfis - i niedokończonego podobnego, choć zakładającego większą piramidę, pobliskiego kompleksu dedykowanego następcy Dżosera Sechemchetowi, o czym świadczyć ma inskrypcja robocza - graffiti umieszczona na okalającym murze 12. Mimo trudnych do przecenienia zasług inżynierskich Imhotep w tradycji (można ją określić jako ludową ) przetrwał jednak raczej 10 Literatura naukowa odnosząca się do kwestii budowy piramid jest nadzwyczaj bogata; z aktualniejszych publikacji zob. np.: R. Stadelmann, Die ägyptischen Pyramiden. Vom Ziegelbau zum Weltwunder (Kulturgeschichte der Antiken Welt, Bd. 30), Mainz 1997; M. Lehner, The Complete Pyramids, London 1997 (i nowsze wydania); M. Verner, The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt s Great Monuments, New York W języku polskim dostępne np.: A. Fakhry, Piramidy, przeł. B. Orłowski, Warszawa 1965 (praca w pewnym zakresie już nieaktualna); J. Lipińska, Historia architektury starożytnego Egiptu, Warszawa 1977 (zwłaszcza s ); I.E.S. Edwards, Piramidy Egiptu, przeł. H. Górski, Warszawa J.-Ph. Lauer, Die Königsgräber von Memphis, Bergisch-Gladbach 1988, s ; 12 Zob. np.: J. Kahl, Old Kingdom: Third Dynasty, w: D. Redford (red.), The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, Vol. 2, Oxford 2000, s

14 Imhotep Twórca cywilizacji jako genialny lekarz, bodaj nawet twórca staroegipskiej medycyny 13. To dość osobliwe, gdyż znane nam współczesne jemu przekazy nie podkreślały wyjątkowych zasług Imhotepa dla tej dziedziny wiedzy, wiemy także, że w czasach Neczericheta-Dżosera praktykowało co najmniej dwóch wybitnych i wysoko przez władcę cenionych medyków (Hesire i Merit-Ptah). Przechowywany w nowojorskim The Brooklyn Museum papirus, zwany Papirusem Edwina Smitha (od imienia i nazwiska pierwszego właściciela, amerykańskiego kolekcjonera antyków), jest najstarszym tak obszernym tekstem medycznym, opartym na podstawach racjonalnych i naukowych, nie magicznych 14 ; dokument ten, prawdopodobnie zapisany około 1500 roku przed Chr. jest jednak, zdaniem egiptologów, kopią znacznie starszego, na co wskazuje archaiczna gramatyka i leksyka. Identyfikuje się ją z formami językowymi Starego Państwa a więc czasami Imhotepa, którego imię bardzo często pojawia się w tym kontekście, tym więcej, że w staroegipskiej tradycji Imhotep miał być właśnie autorem fundamentalnych traktatów lekarskich. W papirusie zidentyfikowano ponad 90 terminów anatomicznych (organy ciała, lecz także np. układ krwionośny), kilkadziesiąt rodzajów chorób oraz obrażeń wraz ze sposobami diagnozowania, leczenia (nawet operacje i zabiegi stomatologiczne) i innymi wskazówkami terapeutycznymi, opis metod sporządzania licznych lekarstw. Przypomnijmy, że nawet ta późna kopia uprzedza o ponad tysiąclecie żywot i działalność Hipokratesa (ok przed Chr.), uważanego za ojca greckiej medycyny. Współczesne Imhotepowi przekazy (m.in. wspomniane powyżej inskrypcje) wskazywały także na jego związek z pismem, pisarzami. Trudno sobie to dziś wyobrazić, lecz umiejętność czytania i pisania, przynajmniej w pierwszych wiekach historii cywilizacji, dostępna była mniej niż jednemu (!) procentowi populacji starożytnych Egipcjan 15. Wobec tego, w opierającej się na rozbudowanej biurokracji stru- 13 Zob.np. W. Osler, The Evolution of Modern Medicine, Whitefish 2010 (reprint wydania 1919), s. 12; W.R. Dawson, Magician and Leech: A Study in the Beginnings of Medicine with Special Reference to Ancient Egypt, London 1929, passim; R. David, The Experience of Ancient Egypt, London-New York 2000, s Zob. np.: C. Reeves, Egyptian Medicine (Shire Egyptology 15), Buckinghamshire J. Śliwa, Literatura Egiptu, Mezopotamii, Anatolii, w: Historia literatury światowej w dziesięciu tomach, t. I: Starożytność, Bochnia-Kraków-Warszawa [2004], s. 79. Szacuje się, że u schyłku klasycznej cywilizacji egipskiej, w czasach panowania 11

15 Leszek Zinkow kturze administracyjnej państwa faraonów, pisarz (w sensie skryba ), przynajmniej w czasach Starego Państwa, posiadał wyjątkowo uprzywilejowaną pozycję i niejako automatycznie stawał się członkiem wąskiej elity. Naturalnie umiejętność zapisywania i odczytywania tekstów implikowała także potrzeby (i ambicje) literackie. Wyłączając tu teksty ściśle religijne, rytualne (posiadające wszakże zazwyczaj także pewną wartość artystyczną), czasy Imhotepa to także okres powstawania pierwszych literackich dzieł o charakterze świeckim, na przykład biografii, ale także krótszych lub dłuższych tekstów mądrościowych czy dydaktycznych: sentencji, nauk, pouczeń, przestróg, morałów. Zazwyczaj utrwalane w konwencjonalnej postaci wypowiedzi (bo też bez wątpienia była to prastara tradycja oralna) króla bądź wielmoży - kierowanej do syna, następcy, ucznia. Formę tę, osobny gatunek właściwie, niezwykle żywotny w staroegipskiej kulturze, gdyż podobne teksty (znamy obecnie kilkanaście zbiorów) stosowano powszechnie w praktyce szkolno-dydaktycznej (nauka pisania i czytania) przez stulecia (nawet tysiąclecia!), określając je terminem sbojet / sebayt 16. Już od schyłku Starego Państwa i w tzw. Pierwszym Okresie Przejściowym (przełom III i II tysiąclecia przed Chr.) zaczęło się utrwalać przeświadczenie, że to właśnie Imhotep był twórcą tego gatunku i autorem wielu jego realizacji. Nie dochował się do naszych czasów (a przynajmniej dotychczas nie odkryto takowego) żaden tekst, którego autorstwo moglibyśmy przypisać bez wątpliwości Imhotepowi; czczono go natomiast w późniejszych utworach jako literacki (także filozoficzny a nawet poetycki) autorytet. Na Papirusie Chester Beatty 17 zapisane są następujące (jakże zresztą uniwersalne i ponadczasowe) słowa: uczynili dziedzicami księgi i nauki, które stworzyli [ ] księga greckiego (Ptolemeusze) i rzymskiego umiejętność posługiwania się pismem objęła nie więcej, aniżeli 10% populacji. 16 Zob. np.: H. Brunner, Lehren, LÄ, Bd. III, kol ; tenże, Altägyptische Weisheit. Lehren für das Leben, Zürich 1991; R.B. Parkinson, Poetry and Culture in Middle Kingdom Egypt: A Dark Side to Perfection, London 2002, s. 110 i ; T. Andrzejewski, Dusze boga Re. Wśród egipskich świętych ksiąg, Warszawa 1967, s. 33 i nast.; H.A. Schlögl, Starożytny Egipt. Historia i kultura od czasów najdawniejszych do Kleopatry, przeł. A. Gadzała, Warszawa 2009, s Źródło nazwy podobne jak w przypadku papirusu Smitha; dokładniej chodzi o tzw. Papirus Chester Beatty IV, datowany na czasy ramessydów (ok przed Chr.), przechowywany obecnie w British Museum (nr inw. ESA 10684). 12

16 Imhotep Twórca cywilizacji bowiem daje więcej pożytku niż pomnik nagrobny, niż trwały grobowiec, a oni pobudowali sobie grobowce i piramidy w sercach tych, którzy wspominają ich imiona [ ] Dżedefhor 18 [ ] Imhotep 19. Wróćmy jednak do Imhotepa architekta. Postrzeganie tej profesji było w starożytnym Egipcie dość osobliwe, zwłaszcza z naszej, współczesnej perspektywy: niewątpliwie doceniano umiejętności, zauważano zapewne także wybitne indywidualności twórcze, pozostawali oni jednak anonimowi 20. W większości przypadków nie sposób rozsądzić, czy wskazany w inskrypcji nadzorca prac (najczęściej bliski faraonowi dostojnik) był właściwym projektantem, czy jedynie tytularnym, administracyjnym koordynatorem, nietożsamym z właściwymi a nieznanymi nam - inżynierami i architektami. Skądinąd najczęściej za twórcę uważany był zleceniodawca czyli z reguły faraon, nakazujący wykonanie monumentu na chwałę bogów bądź własną, co w istocie było tożsame 21. Za- 18 Czasami także czytane jako Hordżedef; imię innego egipskiego mędrca. 19 Zob. Andrzejewski, Dusze boga Re, dz. cyt., s ; także B.J. Kemp, Starożytny Egipt. Anatomia cywilizacji, przeł. J. Aksamit, Warszawa 2009, s Zachowały się świadectwa, że praktyką pokoleń pisarzy egipskich były inwokacje modlitewne kierowane ku Imhotepowi (np.: Wildung, Imhotep, dz. cyt., s 34-35). 20 Zob. hasło Architect; D. Arnold, The Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, Princeton 2003, s. 20; przystępne omówienie tej problematyki także: K. Micha-łowski, Architekt w starożytnym Egipcie, Przegląd Historyczny 1936, s. 1-16; przedr. w tegoż: Opera minora 1, Warszawa 1990, s , oraz uwagi D. Valbelle, Rzemieślnik [w:] S. Donadoni (red.), Człowiek Egiptu, Warszawa 2000, s (rozdz. II), przeł. E. Laskowska-Kusztal. Znamy niektóre imiona egipskich architektów z innych źródeł; czasem wspominali swoje osiągnięcia w inskrypcjach biograficznych we wnętrzach własnych grobowców a w osadzie Deir el-medina odnaleziono dokumenty identyfikujące kilku architektów i budowniczych związanych z pracami na nekropoli w Dolinie Królów. 21 Nieco podobny problem występuje w związku ze staroegipskimi dokumentami piśmiennymi, zwłaszcza literaturą, choć wydaje się, że tu sytuacja była jednak nieco odmienna; bywa, że badacze mają kłopot ze zidentyfikowaniem właściwego, pierwotnego autora i odróżnieniem od kopisty (niejednokrotnie kolejnego), choć zazwyczaj ci ostatni lojalnie przywoływali imię twórcy (w początkowej partii utworu). Dzięki tej praktyce znamy dziś przynajmniej zarys panteonu staroegipskich autorów. Pisarze odczuwali zresztą zapewne rodzaj solidarności korporacyjnej, stąd przetrwały nawet imiona autorów dzieł (tekstów) niezachowanych, o których zgoła nic nie wiemy. Zob. np.: Śliwa, Literatura Egiptu, dz. cyt., s. 84 i nast.; szerzej o zagadnieniu indywidualności twórczej w Egipcie: Kemp, Rola osobistej inicjatywy [rozdział w:] Starożytny Egipt, dz. cyt., s

17 Leszek Zinkow pewne podstawowym czynnikiem warunkującym taką sytuację była sama konwencja sztuki (i architektury) egipskiej, która pozostawiała indywidualności twórcy mały margines inwencji, upatrując w niezmienności form wyrazu najwyższej, boskiej doskonałości, odwołując się nie do wrażliwości estetycznej, lecz do czytelnego kodu symbolicznego 22. Jeżeli więc mówić można o jakichkolwiek rewolucyjnych zmianach w sztuce egipskiej, specjalnie w architekturze, to Imhotep był autorem bodaj najważniejszej, choć z pozoru prostej i oczywistej; odważył się bowiem przetransponować pierwotne konstrukcje budowlane, wykonywane z mułowej cegły i trzciny 23, w monumenty stawiane z budulca najtrwalszego kamienia. Nieprzypadkiem Imhotepa tytułowano Wykonawcą Kamiennych Waz; perfekcyjne naczynia z wszelkich dostępnych w dolinie Nilu i pobliskich pustyniach skał: wapieni, łupków, kalcytów, trawertynów ( egipski alabaster ), brekcji - aż po najtwardsze bazalt, porfir, granit i dioryt, zdumiewające w zachowanych przykładach niektórych majstersztyków inwencją i wyrafinowaniem form i kształtów, były najbardziej znamiennym świadectwem kunsztu w czasach poprzedzających powstanie piramid. Może to stwierdzenie dość osobliwe, ale bez wątpienia doświadczenia z obrabianiem najrozmaitszych gatunków kamieni niejako przygotowały kamienną rewolucję w staroegipskiej architekturze. Nie możemy oczywiście stanowczo stwierdzić, że Imhotep był absolutnym pionierem stosowania kamienia w egipskim budownictwie; już wcześniej spotykamy archaiczne kamienne okładziny, posadzki czy nadproża. Zdecydowanie jednak w kompleksie Dżosera użyto kamienia na skalę, bez przesady rzec można totalną. Imhotep eksperymentator stanął w obliczu trudnych dziś do wyobrażenia wyzwań. Praktycznie sprawdzać musiał, czy kamienny mur będzie miał statykę podobną do glinianego, czy kamienna kolumna podtrzyma obciążającą konstrukcję tak samo, jak ta, sporządzona z pęku trzcin lub pnia palmowego. Nadawał filarom a tak już miało pozostać przez tysiąclecia trwania egipskiej architek- 22 Tu i poniżej zob. uwagi zawarte w mojej książce Imhotep i pawie pióra. Z dziejów inspiracji egipskich w architekturze polskiej, Kraków 2009, s. 12 i nast. 23 Konieczna jest tutaj jednak uwaga, iż cegła mułowa i trzcina pozostały nadal podstawowym materiałem konstrukcyjnym architektury doczesnej ; budynków mieszkalnych (nawet pałacowych), magazynowych, obwarowań, fortyfikacji itp. 14

18 Imhotep Twórca cywilizacji tury kształt tychże wiązek trzciny czy papirusów; bez wątpienia miało to nie tylko wymiar estetyczny. Imhotep nie zaufał jeszcze samodzielności nośnej kamiennych kolumn; wiązał je z murami w ten sposób, że ich funkcja wspierająca była w istocie pozorowana były po prostu pilastrami, bądź krawędziami dochodzącego do nich muru prostopadłego 24. Kolumny palmowe, papirusowe czy lotosowe 25 pozostały natomiast także w dzisiejszej egiptologii określeniami systematyzującymi te elementy architektury, podobnie jak porządki dorycki, joński czy koryncki, odnoszące się do architektury klasycznej. Imhotep zastosował również charakterystyczne później dla kolumn greckich rowkowanie i kanelurowanie trzonów. Nie można wykluczyć, że po raz pierwszy użyte przez Imhotepa tak zwane filary statuaryczne (tzw. ozyriackie), po tysiącleciach zainspirowały greckich twórców kariatyd 26. Imhotep wprowadził zresztą eksperymentalnie także inne, nigdy już później w egipskiej architekturze nie powtarzane, motywy kapiteli. Również charakterystyczne detale, jak gzymsy czy torusy, tradycyjnie odwoływały się do swoich pierwotnych form i faktur - wymuszonych niegdyś przez znacznie mniej trwałe materiały - odwzorowywanych w blokach kamiennych. W zespole piramidy Dżosera pojawiły się już niemal wszystkie typowe dla późniejszej architektury egipskiej ornamenty: gzyms składający się z wypukłego wałka i wklęsłej płyty (cavetto) 27, imitacja wiązek trzcin (hekeron) czy uszeregowane we fryzie, zmultiplikowane kobry (ureusze) jako symbol faraońskiej władzy. Przed oczyma oglądającego kompleks piramidy Dżosera ukryte są i inne, także rewolucyjne 24 Lipińska, Historia architektury, dz. cyt., s Gwoli ścisłości należy zaznaczyć, że kolumny a w zasadzie kapitele palmowe, identyfikowane są dopiero od czasów faraona Sahure (V dynastia, przed Chr. ); zob. też Kapitell, LÄ, Bd. III, kol (D. Arnold), Säule, LÄ, Bd. V, kol (D. Arnold, P. Jarosi). 26 Arnold, The Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, dz. cyt., s. 228; Pfeiler, LÄ, Bd. II, kol (D. Arnold). Lipińska, Historia architektury, dz. cyt., s Torus i cavetto nawiązywały do pierwotnie używanego w konstrukcjach wałka związanych trzcin zasłaniających belki stropowe charakterystyczne wiązania ryto później także w torusach kamiennych. W literaturze niemieckiej stosowane są do tych typowych zarówno dla budownictwa staroegipskiego, jak i nowożytnych stylizacji egiptyzujących, motywów, terminy opisowe: Hohlkehle (und) Rundstab; zob. Arnold, The Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, dz. cyt., s. 46, Lipińska 1977, s. 47; hasła w LÄ: Hohlkehle, Bd. II, kol i Rundstab, Bd. V, kol. 320 (obydwa D. Arnold). 15

19 Leszek Zinkow architektoniczno-budowlane dokonania Imhotepa: skomplikowany, nieznany dotychczas egipskim konstruktorom grobowców system skomplikowanych struktur podziemnych szybów, korytarzy kutych w skale, pasaży i komór, kaplic oraz pomieszczeń magazynowych 28. Nie wiemy niczego pewnego o okolicznościach śmierci Imhotepa; najprawdopodobniej zmarł śmiercią naturalną, bowiem zweryfikowane elementy jego biografii dowodzić mogą długiego żywota (miał umrzeć ponoć nawet w czasach panowania ostatniego władcy III dynastii, Huni; więc między przed Chr.). Nieznane także do dziś pozostaje miejsce jego pochówku; zapewne grób znajduje się na sakkaryjskiej nekropoli niektórzy badacze wskazują na duże założenie sepulkralne, tzw. mastabę O bliskości grobu Imhotepa miałyby świadczyć także prawdopodobnie zidentyfikowane, pobliskie miejsca jego kultu; domniemana świątynia oraz nagromadzenie glinianych modeli chorych kończyn i narządów w nadziei uzdrowienia czy pochówki zmumifikowanych ibisów, składanych przez starożytnych pielgrzymów jako wota. Oficjalny kult Imhotepa udokumentowany i sformalizowany został jednak zapewne dopiero w czasach XXVI dynastii, tak zwanej saickiej ( przed Chr.), wówczas bowiem potwierdzone jest stanowisko dedykowanego temu kultowi kapłana w Memfis. W okresie ptolemejskim kult się znacznie rozszerza; ustanawiane są świątynie i kaplice, na przykład w kompleksie Karnaku, przy świątyni Hathor w Deir el-medina, gdzie połączono oddawanie czci Imhotepowi z innym deifikowanym architektem (żyjącym w czasach Amenhotepa III, ok przed Chr.), Amenhotepem synem Hapu (czczeni byli z Imhotepem jako bracia ) czy sanktuarium na górnym tarasie świątyni w Deir el-bahari. Na wyspie File (obecnie Agilikia) kaplicę Imhotepa usytuowano tuż przy wschodnim pylonie sławnej świątyni Izydy. Także władający Egiptem rzymscy cesarze, zwłaszcza Klaudiusz i Tyberiusz nakazywali upamiętniać Imhotepa okolicznościowymi inskrypcjami Omówienie religijnych aspektów nadania po raz pierwszy grobowcowi egipskiego władcy kształtu piramidy wykracza poza ramy tego artykułu; w największym skrócie należy zwrócić uwagę na symboliczny - solarny charakter projektu, jednocześnie pamiętając, że Imhotep był arcykapłanem solarnego kultu boga Re w Heliopolis. Zob. literatura przywołana w przypisie Odnośnie tego akapitu zob. np. Wildung, Imhotep, dz. cyt., zwłaszcza s. 55 i nast. 16

20 Imhotep Twórca cywilizacji Niesłychanie intrygujący kontekst legendy Imhotepa, kontekst, który stał się źródłem licznych domysłów i spekulacji, stanowi odkryta w 1889 roku przez amerykańskiego egiptologa Charlesa Edwina Wilboura tak zwana Stela Głodu monumentalna inskrypcja hieroglificzna, wyryta na granitowej skale wyspy Sehel, położonej na południe od Asuanu w Górnym Egipcie. Tekst przekazuje informację o siedmioletniej klęsce głodu, która dotknąć miała kraj w czasach panowania Dżosera 30. Inskrypcja datowana jest na dynastię Ptolemeuszy (ok. 187 rok przed Chr.; Ptolemeusz V Epifanes), opowiada więc o wydarzeniach, które miałyby mieć miejsce ponad 2500 lat wcześniej, choć wielu badaczy skłania się ku opinii, ze być może istotnie nawiązuje do znacznie dawniejszych przekazów. Nadzwyczaj interesujący jest jeden z wątków narracji, który wskazuje na Imhotepa jako osobę, która ocaliła wówczas Egipt. Wezwany przez Dżosera, by objaśnić przyczyny klęski, udał się po radę do świątyni boga Thota w Hermopolis; bóstwo jednak osobiście sugeruje zwrócenie się do innego boga, Chnuma, którego tradycyjnie czczono na południowych krańcach Egiptu. Chnum wskazuje Imhotepowi podczas snu przyczynę: zaniedbanie jego kultu, co skutkować miało zaburzeniami wylewów Nilu i katastrofalnym nieurodzajem. Dżoser wobec tego, za radą Imhotepa, przywraca świątynię Chnuma i zarządza na jej rzecz wysokie, regularne daniny. Najprawdopodobniej przesłaniem utrwalonym Stelą Głodu (i jego starożytną tradycją ) kapłani świątyni Chnuma na wyspie Elefantynie, konkurujący z wpływowymi kapłanami Izydy na File, uzasadnić chcieli roszczenia do dóbr ziemskich (Dodekaschoinos) oraz wpływów fiskalnych z Dolnej Nubii. Liczni badacze zwracali jednak uwagę na charakterystyczne motywy siedmioletniego głodu oraz objaśniania snu wobec władcy, obecne także w biblijnej opowieści o Józefie (Rdz 41); naturalnie wyciąganie wniosków z owego podobieństwa (pojawiały się nawet sugestie tożsamości Imhotepa z biblijnym Józefem) ma uzasadnienie jedynie o tyle, że wskazuje na uniwersalność motywiki (siedmioletni kataklizm obecny jest zresztą także np. w Gilgameszu). Stela i sama legenda dowodzi zarazem nadzwyczajnej trwałości pamięci o postaci egipskiego Leonarda da Vinci. Zdumiewa skala umiejętności, twórczych talentów, wreszcie materialnych dzieł, które starożytni Egipcjanie przypisywali Im- 30 Przekład angielski dostępny np. w: M. Lichtheim, Ancient Egyptian Literature. Vol. III: The Late Period, Berkeley 2006, s

Starozytny Egipt. Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak

Starozytny Egipt. Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak Starozytny Egipt Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak Mapa StaroŜytnego Egiptu Pismo Egipskie Fragment tekstów Piramid w komorze grobowej piramidy Unisa w Sakkarze. ALFABET HIEROGLOFICZNY Cywilizacja

Bardziej szczegółowo

4. Kierunek studiów Archeologia, specjalizacja Archeologia Orientalna i Antyczna

4. Kierunek studiów Archeologia, specjalizacja Archeologia Orientalna i Antyczna OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu 2. Kod modułu 05-ASE-23 3. Rodzaj modułu obowiązkowy 4. Kierunek studiów Archeologia, specjalizacja Archeologia Orientalna i Antyczna

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Spór o filozofię chrześcijańską

Spór o filozofię chrześcijańską Dr Kazimierz Szałata UKSW Spór o filozofię chrześcijańską Wprowadzenie do debaty w Laboratorium wiary 26 września 2014 r w Płockim Domu Darmstadt Spór o filozofię chrześcijańską trwa od ponad dwudziestu

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19)

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R.

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa modułu kształcenia Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej

1. Nazwa modułu kształcenia Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej 2. Kod modułu 05-WDAS-11 3. Rodzaj modułu obowiązkowy 4. Kierunek studiów Archeologia

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 I LITERATURA 1. Analizując wybrane przykłady, omów funkcjonowanie motywu snu w literaturze różnych epok. 2. Macierzyństwo w literaturze

Bardziej szczegółowo

PORADY DLA MATURZYSTÓW JĘZYK POLSKI, MATURA PISEMNA

PORADY DLA MATURZYSTÓW JĘZYK POLSKI, MATURA PISEMNA PORADY DLA MATURZYSTÓW JĘZYK POLSKI, MATURA PISEMNA A. Poziom podstawowy Rozumienie czytanego tekstu 1. Przeczytaj uważnie tekst, zwracając uwagę na śródtytuły i przypisy. 2. Na ogół jeden akapit rozwija

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN:

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN: HISTORIA Autorzy: Szymon Krawczyk, Mariusz Włodarczyk Redaktor serii: Marek Jannasz Korekta: Paweł Pokora Koncepcja graficzna serii: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Opracowanie graficzne: Piotr Korolewski

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu:historia sztuki

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu:historia sztuki WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu:historia sztuki 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów:studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Joanna Wieczorek

Opracowała: Joanna Wieczorek I. Starożytny Egipt odczytuje informacje ze źródła kartograficznego (zaznacza na mapie Egipt Góry, Egipt Dolny, Morze Śródziemne, Morze Czerwone, Pustynię Libijską i deltę Nilu) analizuje źródło kartograficzne

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE klasy IV-VI szkoły podstawowej Oprac. Ks. Łukasz Skolimowski Warszawa 2012 Przeznaczenie: Szkoła

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W ŁODZI KOMISJA OCHRONY ŚRODOWISKA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA Zagadnienie systemowe prawa ochrony środowiska, którym została poświęcona książka, ma wielkie

Bardziej szczegółowo

Życie w starożytnych Chinach

Życie w starożytnych Chinach STAROŻYTNE CHINY Życie w starożytnych Chinach Ośrodek budowy państwowości chińskiej znajdował się w dolinie rzeki Huang-ho ( chiń. Żółta Rzeka). Pierwsze państwa powstały tam około połowy II tysiąclecia

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Także i August Cieszkowski przejął metodę dialektyczną Hegla Zmierzał do utworzenia filozofii słowiańskiej, niezależnej od filozofii germańskiej Swój

Bardziej szczegółowo

- gloryfikowanie władzy i odzwierciedlanie stosunków w państwie,

- gloryfikowanie władzy i odzwierciedlanie stosunków w państwie, STAROŻYTNY EGIPT UWAGA! czerwoną gwiazdką oznaczyłam zabytki, które należy umieć rozpoznawać (nazwa, autor o ile jest podany, miejscowość o ile jest podana, epoka) Cechy sztuki: - monumentalizm (świątynie

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu

Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) Kod przedmiotu 06.4-WI-ArchKP-wyb.zag.z filozofii-

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Analizy i interpretacje wybranych wierszy

Analizy i interpretacje wybranych wierszy Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania - Kazimierz Przerwa Tetmajer Analizy i interpretacje wybranych wierszy Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Opis modułu kształcenia (syllabus)

Opis modułu kształcenia (syllabus) Opis modułu kształcenia (syllabus) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia Obyczaje pogrzebowe w starożytnym Egipcie 2. Kod modułu kształcenia 3. Rodzaj modułu kształcenia fakultatywny 4. Kierunek

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II - encyklika Fides et Ratio o relacjach między wiarą a rozumem

Jan Paweł II - encyklika Fides et Ratio o relacjach między wiarą a rozumem Jan Paweł II - encyklika Fides et Ratio o relacjach między wiarą a rozumem Adam Piłat AGH Akademia Górniczo Hutnicza Katedra Automatyki i Inżynierii Biomedycznej Al. A. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków Kraków,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg.

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg. Czołowy amerykański apologeta, teolog i filozof, profesor William Lane Craig często uczestniczy w publicznych debatach powtarzając swoje argumenty dowodzące, że założenie istnienia boga jest bardziej rozsądne

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić?

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić? Egzamin maturalny na poziomie podstawowym. Jak sformułować stanowisko i właściwie je uzasadnić? PODSTAWOWE INFORMACJE Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo WAM, 2013; ŚWIĘTOŚĆ A IDEAŁY CZŁOWIEKA ks. Arkadiusz Baron

Wydawnictwo WAM, 2013; ŚWIĘTOŚĆ A IDEAŁY CZŁOWIEKA ks. Arkadiusz Baron SPIS treści WPROWADZENIE...7 1. Cele badawcze...9 2. Status quaestionis i zagadnienia semantyczno-epistemologiczne...13 3. Metoda...18 Rozdział 1 Wołanie o świętość i realia z nią związane...23 1. 1. Głosy

Bardziej szczegółowo

Karolina Milczarek Kl. 3TL

Karolina Milczarek Kl. 3TL Karolina Milczarek Kl. 3TL Jest to osoba -będąca w kontakcie z Bogiem, - będąca jego ustami na ziemi, -wysłannik Boga Od początków dziejów Izraela prorocy odgrywali wiodącą rolę w historii biblijnej. To

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA KL. IV - VI. I. CELE KSZTAŁCENIA wymagania ogólne:

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA KL. IV - VI. I. CELE KSZTAŁCENIA wymagania ogólne: PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA KL. IV - VI I. CELE KSZTAŁCENIA wymagania ogólne: 1. Chronologia historyczna. Uczeń posługuje się podstawowymi określeniami czasu historycznego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 43 w BIAŁYMSTOKU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 43 w BIAŁYMSTOKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 43 w BIAŁYMSTOKU I. ZASADY OGÓLNE Przedmiotowy System Nauczania ma na celu: 1) bieżące i systematyczne obserwowanie

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument DWA ŚWIATY BOGACTWO I NĘDZA W WIELKIM MIEŚCIE KAIR, miasto na styku światów القاهرة Kair to położona nad Nilem stolica

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym

Bardziej szczegółowo

Krzywa wieża w Pizie Wielki Sfinks w Gizie

Krzywa wieża w Pizie Wielki Sfinks w Gizie Krzywa wieża w Pizie to jedna z najbardziej znanych budowli świata. Krzywa Wieża w istocie jest kampanilą, czyli dzwonnicą przykatedralną, częścią zespołu złożonego z katedry, dzwonnicy, baptysterium i

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak Zasady oceniania 1. Ucznia ocenia nauczyciel historii i

Bardziej szczegółowo

Antropologia Religii. Wybór esejów. Tom IV

Antropologia Religii. Wybór esejów. Tom IV Antropologia Religii Wybór esejów Tom IV Warszawa 2010 Wybór tekstów: Rafał Fetner, Arkadiusz Sołtysiak Redakcja: Rafał Fetner Korekta: Edyta Ceranowska, Rafał Fetner Skład: Rafał Fetner Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Tradycja kulturowa literatury Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlD-TRA-2-Ć-S14_pNadGenCYJ15 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Seminarium doktoranckie. Metodyka pracy naukowej etap doktoratu

Seminarium doktoranckie. Metodyka pracy naukowej etap doktoratu Seminarium doktoranckie Metodyka pracy naukowej etap doktoratu Plan Wymagania ustawowe Wymagania zwyczajowe opinia promotora i recenzje Egzaminy doktorskie Metodyka pracy naukowej 2 USTAWA z dnia 14 marca

Bardziej szczegółowo

1)Poznajemy starożytny Egipt

1)Poznajemy starożytny Egipt 1)Poznajemy starożytny Egipt a)1. Cele lekcji Cel ogólny: Poznanie starożytnego Egiptu. i)a) Wiadomości Uczeń wie, jak wyglądało życie w starożytnym Egipcie. ii)b) Umiejętności Uczeń potrafi wyjaśnić pojęcia:

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU Kliknij, wg. Karla aby Polanyi edytować styl wzorca podtytułu Karl Polanyi Urodził się 25 października 1886,a zmarł 23 kwietnia 1964 - intelektualista węgierski. Znany głównie

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV historia i czym zajmuje się historyk. WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Uczeń umie krotko Uczeń wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 15

Gimnazjum kl. I, Temat 15 Po polsku: W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen. Po angielsku: In the name of the Father, and the Son, and the Holy Spirit. Amen. Po niemiecku: Im Namen des Vaters und des Sohnes und des Heiligen

Bardziej szczegółowo

Szkolny konkurs historyczny. Starożytny Egipt kraina faraonów

Szkolny konkurs historyczny. Starożytny Egipt kraina faraonów Szkolny konkurs historyczny Starożytny Egipt kraina faraonów.... /61 p. Imię i nazwisko Klasa Data Liczba punktów Na rozwiązanie testu masz 60 min. Czytaj uważnie wszystkie polecenia! Powodzenia! I Spośród

Bardziej szczegółowo

ROK SZKOLNY: 2011/ Cel zajęć:

ROK SZKOLNY: 2011/ Cel zajęć: dr Natasza Posadzy PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA I LO IM. C. K. NORWIDA ROK SZKOLNY: 2011/2012 PRZEDMIOT: Kultura Hiszpanii (historia, geografia, literatura) 1. Cel zajęć: Celem zajęć jest zapoznanie uczniów

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII?

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Cele ogólne: kształcenie umiejętności wskazywania cech, podobieństw

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz I Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017

Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017 Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017 Olimpiada Historyczna Gimnazjalistów ma charakter zawodów indywidualnych realizowanych zgodnie z regulaminem i terminarzem

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Żeby istnieć trzeba myśleć (Kartezjusz) Żywiołem filozofii jest powaga myślenia. Mówimy potocznie:

Żeby istnieć trzeba myśleć (Kartezjusz) Żywiołem filozofii jest powaga myślenia. Mówimy potocznie: Żeby istnieć trzeba myśleć (Kartezjusz) Żywiołem filozofii jest powaga myślenia. Mówimy potocznie: ale z Ciebie filozof! Też mi filozof! Nie filozofuj! Ale czy rozumiemy sens tych słów, poza oczywiście

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Program A-level u progu zmian Spojrzenie praktyczne

Program A-level u progu zmian Spojrzenie praktyczne Program A-level u progu zmian Spojrzenie praktyczne Konferencja nauczycieli polskich szkół sobotnich 10-12 lipca 2015 Elżbieta Grabska-Moyle Polska Szkoła w Luton i Dunstable www.polskaszkolaluton.org.uk

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Judaizm: Wybrane zagadnienia z antropologii filozoficznej. Kod modułu : 070 3. Rodzaj modułu : fakultatywny 4. Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które z kolei miało swoje źródło w języku egipskim, gdzie oznaczało albo papirus

słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które z kolei miało swoje źródło w języku egipskim, gdzie oznaczało albo papirus Powtórzenie wiadomości o Biblii (Nowy Testament) słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które z kolei miało swoje źródło w języku egipskim, gdzie oznaczało albo papirus (służący wówczas między

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. 35. rocznica powstania NSZZ Solidarność NR 114/2015 ISSN

KOMUNIKATzBADAŃ. 35. rocznica powstania NSZZ Solidarność NR 114/2015 ISSN KOMUNIKATzBADAŃ NR 114/2015 ISSN 2353-5822 35. rocznica powstania NSZZ Solidarność Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz

Bardziej szczegółowo

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 ks. XI 1. Wyznania nie informują Boga, o czym i tak wie, lecz są wyrazem miłości Augustyna do Boga jako Ojca. 2. Augustyn pragnie poznać Prawo

Bardziej szczegółowo