Spis treści. Przedmowa... 9 Wprowadzenie Podziękowania... 15

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis treści. Przedmowa... 9 Wprowadzenie... 11 Podziękowania... 15"

Transkrypt

1

2 Spis treści Przedmowa Wprowadzenie Podziękowania Rozdział 1 Natura globalizacji i jej technologiczne narzędzia Globalizacja z perspektywy przechodnia Globalizacja na przełomie tysiącleci Pojęcie i etapy globalizacji Technologiczne narzędzia współczesnej globalizacji Pozycja jednostki w globalizacyjnym pędzie internetowym OBLICZE I Globalizacja językowo kulturowa Rozdział 2 Język komunikacji słownej i wzorce kultury masowej w globalnym świecie.. 59 Globalizacyjna wieża nie Babel z amerykańskim akcentem Dyktat kultury globalnego McŚwiata OBLICZE II Globalizacja ekonomiczno handlowa i globalizacja rynku pracy Rozdział 3 Globalny rynek produkcji, usług i wymiany handlowej Globalizacyjne eldorado, czyli outsourcing Azjatyckie Tygrysy globalizacji Rynek pracy w zglobalizowanym świecie Pracownik w trybach globalizacyjnej machiny Czy w XXI wieku jest miejsce dla związków zawodowych? Korozja charakteru pracowników wciągniętych w tryby globalizacyjnej ekonomii Rozdział 4 Globalne superkoncerny Świat globalnych (amerykańskich) kolonii Koncerny narkotykowe i globalny handel seksem OBLICZE III Globalizacja demograficzno społeczna Rozdział 5 Globalizacja a przeludnienie świata i choroby Populacja ludności we współczesnym świecie Choroby jako efekt przeludnienia i mobilności

3 Globalne dylematy z globalnymi chorobami Globalny problem z wagą umieranie z głodu i z otyłości Rozdział 6 Globalizacja a bogactwo i bieda Polaryzacja bogactwa Oblicza globalnej biedy Krańcowa bieda w oczach obywateli Zachodu i podejmowane przez nich próby wspierania ubogich Obraz bogactwa w dzisiejszym globalizującym się świecie OBLICZE IV Globalizacja ekologiczna Rozdział 7 Globalizacja a klęska środowiska naturalnego Zarys obecnego stanu globalnego ekosystemu Problem globalnego ocieplenia Dzisiejsze zasoby Ziemi Globalny wzrost konsumpcji jako czynnik sprzyjający zagładzie planety Koncepcja rozwoju ekonomicznego nastawionego na utrzymanie równowagi ekologicznej Rozdział 8 Narody i jednostki w globalizacyjnym zawirowaniu Społeczno narodowościowe konsekwencje globalizacji Postawy wobec globalizacji Globalizacyjna struktura międzynarodowego kierownictwa i światowych finansów Formy sprzeciwu wobec globalizacji Podejścia do globalizacji bez miecza i masek gazowych Rozdział 9 Przyszłość globalnego świata USA wciąż numer jeden Ekonomiczno polityczny brydż przy globalnym stole Prawdopodobny scenariusz wielkiego przesunięcia wpływów na świecie Epilog Apel Bibliografia Indeks nazwisk Indeks rzeczowy A summary

4 Przedmowa Kilka lat temu producenci pewnego telewizyjnego programu informacyjnego po prosili mnie o pomoc w przygotowaniu felietonu na temat powodów, z jakich lu dzie pomagają innym w codziennych sytuacjach. Szukając odpowiedzi na to py tanie, wybrałem się na zatłoczoną stację nowojorskiego metra. Postanowiłem sprawdzić, ilu przechodniów zatrzyma się, aby wrzucić pieniądze do kapelusza ulicznego muzyka. Kiedy dysponowałem już wiarygodną miarą odsetka prze chodniów skłonnych do udzielenia pomocy grajkowi, nieznacznie zmieniłem wa runki badania. Tym razem każda ze zbliżających się do niego osób widziała, jak ktoś inny (jeden z moich współpracowników) sięga do kieszeni i wrzuca do kape lusza kilka monet. Wyniki przeszły moje najśmielsze oczekiwania. Przechodnie, którzy widzie li, jak inna osoba pomaga ulicznemu muzykowi, czynili to samo ośmiokrotnie częściej niż ludzie, którzy nie byli świadkami aktów życzliwości. Jeszcze bardziej interesujące okazały się dane, które zgromadziliśmy już po zakończeniu ekspery mentu. Kiedy zapytano osoby, które wrzuciły pieniądze do kapelusza, dlaczego to zrobiły, żadna z nich nie upatrywała przyczyn swojej decyzji w fakcie, że widzia ła, jak ktoś inny wspomaga grajka datkiem. Badani wskazywali inne powody: Podobała mi się piosenka, którą grał, Było mi go żal albo Miałem trochę drobnych w kieszeni. Ponieważ jednak obie sytuacje badawcze różniły się tylko jednym elementem obecnością pomocnej osoby wiedzieliśmy, że żaden z wy mienionych przez badanych czynników nie miał dużego znaczenia. Czynnikiem decydującym była hojność innej osoby. Mimo to ani jeden z uczestników naszego badania nie wskazał prawdziwej przyczyny. Błędne przekonania uczestników tego eksperymentu ilustrują pewną prawi dłowość psychologiczną: otóż, ludzie mają trudności z dostrzeganiem przyczyn własnych zachowań w działaniach innych osób. To poważny błąd, który będzie nabierał jeszcze większego znaczenia wraz z postępem globalizacji. Dzisiaj, bardziej niż kiedykolwiek przedtem, jesteśmy podatni na wpływ działań ludzi z różnych stron świata. Aby móc funkcjonować optymalnie, musimy uzmysłowić sobie fakt, że wszyscy jesteśmy członkami coraz bardziej zglobalizowanego spo łeczeństwa, a w miarę postępu tego procesu będziemy ulegać coraz silniejszemu wpływowi zachowań setek milionów innych obywateli świata. Przede wszystkim jednak powinniśmy, po pierwsze, zrozumieć, że takie oddziaływania będą się przejawiały w rozmaitych sferach naszego życia, a po drugie, poznać sposób, w jaki będą one wpływały na nasze myśli i zachowania, a zwłaszcza na nasze emocje. Właśnie z tych dwóch względów książka Wilhelminy Wosińskiej jest niezwykle wartościowa.

5 10 OBLICZA GLOBALIZACJI W Obliczach globalizacji autorka pokazuje liczne aspekty życia, które znacznie się zmieniły i nadal będą się zmieniały pod wpływem procesu globaliza cji. Wosińska dowodzi, że nieodparta siła tego procesu będzie odczuwalna wszę dzie w miejscu pracy, w wiejskiej zagrodzie, w supermarkecie, w centrum han dlowym, w banku, w szpitalu, w szkole i na łonie przyrody. Poza tym Wosińska jako psycholog społeczny wyjaśnia, w jaki sposób reakcje emocjonalne na skutki globalizacji wpływają na nasze myśli i działania w każdym z tych środowisk. Wreszcie, autorka uświadamia nam, jak ważną rolę odgrywa każdy z nas, będąc aktorem na globalnej scenie, i zachęca, abyśmy podejmowali celowe działania dla dobra pozostałych aktorów. Jej apel wydaje się całkowicie uzasadniony. Jak do wiodło badanie, które przeprowadziłem w nowojorskim metrze, nawet najdrob niejsze gesty pomocy bywają zaraźliwe. A w świecie, którego mieszkańcy żyją w coraz większym tłoku, popychani ku sobie przez mechanizmy globalizacji, trudno wyobrazić sobie coś lepszego niż epidemia dobroci. Robert B. Cialdini

6

7 86 OBLICZA GLOBALIZACJI z amerykańskimi filmami. Wpływy zachodnie obserwuje się także w kulturze seksu, która coraz bardziej ukazuje swoją globalność, przypuszczając szturm na Państwo Środka. McŚwiat rozrywki: muzyka pop, Hollywood i jego telewizyjne siostry Hegemonia amerykańskiego przemysłu muzycznego i filmowego Popowy przemysł muzyczny jest zdaniem wielu ekspertów zdecydowanie nacechowany amerykańskimi preferencjami. Nowość muzyczna najpierw staje się modna w Ameryce, po czym jej wizytówka wędruje w świat. Jest tak na przy kład z artyzmem afrykańskiej muzyki plemiennej, który nabiera wartości dopiero wtedy, gdy zostanie naznaczony ręką amerykańskiego producenta. Określenia muzyka światowa używa się w odniesieniu do tej, która powstawała w krajach zachodnich, a zwłaszcza w USA (Whitness in America, 2001). Pojęcie muzy ki plemiennej jest redukowane do prymitywnego produktu, a to, co zachod nie lub przynajmniej obrobione na zachodnią modłę zyskuje miano standardu światowego. Tajemnica wprowadzania w świat wytworów z krajów niezachodnich nie tkwi, naturalnie, w odkrywaniu przysłowiowych pereł w innych kulturach, lecz w umiejętnościach marketingowych zachodnich, głównie amerykańskich profe sjonalistów, które pozwalają na zdobycie globalnego konsumenta. Oprócz muzyki pop, ogromną efektywnością może się pochwalić amerykański przemysł filmowy. Filmy produkuje się w różnych krajach, ale tylko znikoma ich część przebija się na światowy rynek. Co więcej, widzowie nie chcą ich oglądać wolą amery kańską kinematografię. Ta wtargnęła nawet do Cannes, na tamtejszy Festiwal Fil mowy, dokonując znaczących przesunięć w tym, co krytycy od zawsze cenili sobie w kinie europejskim. W latach 90. Francuzi na przykład produkowali około 150 filmów rocznie; w tym czasie powstawało zaś 450 filmowych obrazów hollywo odzkich. Dziś powstaje ich każdego roku jeszcze więcej; w 2006 roku liczba ta wyniosła 699 (Dykman, 2007). Choć francuska kinematografia stara się zachować choćby część swojej dawnej atrakcyjności, to aż 60% zysków z kinematografii w tym kraju wędruje do amerykańskiego producenta (Barber, 2001). Podczas gdy amerykański biznes filmowy kontroluje 80% kinematografii we Francji, francuski reprezentuje zaledwie 2% w Ameryce. Francuskie Ministerstwo Kultury wielo krotnie usiłowało coś w tej kwestii zrobić, ale efekty są jakoś mało widoczne. Na przykład, próbowano zabronić niefrancuskojęzycznym filmom ubiegania się o na grodę Cezara. Ale nie zapobiegło to krachowi francuskiej kinematografii, która

8 JÊZYKI KOMUNIKACJI S OWNEJ I WZORCE KULTURY MASOWEJ święciła triumfy w latach 50. i 60. Choć w Paryżu wyświetla się więcej francu skich filmów niż węgierskich w Budapeszcie czy niemieckich w Berlinie Holly wood całkiem dobrze się miewa w każdej z tych stolic. I w wielu innych także. Przypomnieniem coraz bardziej odległej świetności tego kina miała być, otwarta wiosną 2006 roku w stolicy Francji, wystawa Paryż w kinie, obejmują ca ponadstuletnią historię francuskiej kinematografii w kontekście widoków Pary ża. Pochodziły one nie tylko z filmów romantycznych (których była większość), lecz także historycznych i fantastycznonaukowych (w tym nawet o latających ta lerzach). Gloria trwała tylko kilka tygodni, a ci Francuzi, którzy wolą Hollywood, nawet pewnie nie słyszeli o takiej imprezie. Tym mniej zachwycił się nią czy nawet ją odnotował świat. Hegemonia Hollywood staje czasem w obliczu nieoczekiwanych wyzwań, spowodowanych renesansem regionalnych kinematografii, takich jak od nie dawna irańska czy południowoamerykańska. Także niemieckie kino zaczyna ostatnio wzbudzać zainteresowanie za granicami własnego kraju. Ale poza sezo nem festiwalowym lub pojedynczym filmem, który zwróci uwagę szerszej pub liczności znów o nich nie słychać. Aż tu nagle w latach 90. pojawiła się konku rencja ze strony indyjskiego słonia. Indyjskie zagrożenie dla Hollywood? Przed kilkoma laty Indie zafundowały sobie swoją fabrykę snów, nazwaną zgod nie z konwencją globalnych etykietek Bollywood, czyli bombajski Holly wood (Corliss, 2004). Wyprodukowane tam filmy wciąż jeszcze nie mają wzięcia u zachodniego widza, który jest niecierpliwy (akcja musi być bowiem szybka, a w bollywoodzkich produkcjach nie jest) i potrzebuje silnego emocjonalnego po budzenia (akcja musi być brutalna, a takiej kino z Indii nie prezentuje). W sumie bollywoodzkie filmy są mocno przydługie (trwają przeciętnie około trzech go dzin), nazbyt śpiewne, słodkie i po prostu dla zachodniego widza staromodne. Je den taki tasiemiec oglądałam (zgodnie z mocnym postanowieniem, że będę doce niać też inną aniżeli zachodnia kulturę filmową) i nie tylko przetrwałam emisję, ale nawet się popłakałam, gdy (uwaga, to też niehollywoodzki przekaz!) zwycię żyła miłość do partnera wybranego przez rodziców, a nie do tego, w którym hin duska bogata piękność się zakochała. Śledząc ten film, zrozumiałam, z jakich po wodów zachodni widz takich produkcji nie ogląda. Otóż w scenie zalotów, na przykład, piękni i barwnie ubrani aktorzy bawią się w berka (zalotnie) i tańczą (oczywiście, śpiewając) wokół drzewa. Potem coś mówią i znów śpiewają, i tań czą wokół drugiego drzewa, i trzeciego... I gdy dochodzą do powiedzmy pią tego zachodni widz ma tego dosyć. Lecz nie Hindusi (w których gronie oglądałam ten film na wielkiej sali kinowej w stolicy Arizony, podczas jakiegoś indyjskiego festiwalu). Ci biją brawo i wołają: O, spójrzcie, oni tańczą tak pięknie już wokół szóstego drzewa!.

9 88 OBLICZA GLOBALIZACJI Warto dodać, że ostatnio Bollywood produkuje rocznie trzykrotnie więcej fil mów niż Hollywood, mając jednocześnie większą publiczność (Prestowitz, 2005). A liczby są w każdej dziedzinie jednym z kluczy do sukcesu. Bollywood bywa też hardy. Gdy reżyserzy z Bombaju otrzymują nagrody na międzynarodowych festi walach i są pytani, czy spodziewają się zaproszenia do amerykańskiej fabryki snów często odpowiadają, że to Hollywood może czuć się zaszczycone zapro szeniem do Bombaju, a nie odwrotnie! To niewątpliwy znak, że Indie sięgają po ogólnoświatowy triumf w dziedzinie kultury. Pewnego dnia Bollywood zacznie prawdopodobnie produkować część fil mów skierowanych także do społeczeństw Zachodu. Jednak dzisiaj i tak ma się dobrze, jak na swoją krótką historię przecież liczba widzów tego kina równa jest 1/3 ludności świata! Oprócz ponadmiliardowego narodu Indii, filmy Bollywood są oglądane przez Pakistańczyków (nawet w okresie napięć militarnych!), miesz kańców Bangladeszu i innych państw południowej Azji. Do widzów należą także Rosjanie! (Corliss, 2004). Można więc mówić w tym wypadku o globalnym prze myśle rozrywkowym i globalnym biznesie. No i nie wiadomo, jak długo twórcy Hollywood mogą spać spokojnie... Do rywalizacji w branży filmowej włączyły się także Chiny. Z najbardziej aktualnych danych wynika (Dykman, 2007), że Chińczycy produkują aż 330 fil mów rocznie (dla przypomnienia: Hollywood wypuściło w 2006 roku 699 obra zów). Ich przesłanie opiera się na zupełnie innych wątkach niż tematyka produk cji amerykańskich i bollywoodzkich. Chińskie kino koncentruje się bowiem głównie na problemach moralno społecznych. I jeżeli chiński widz z powodu ro dzimej kinematografii choćby częściowo zrezygnuje z oglądania filmów in dyjskich, odczuje to ekonomia Bollywoodu. Jednak ze względu na zadziwiającą harmonię, jaka cechuje konkurowanie ze sobą tych dwóch wyłaniających się po tęg ekonomicznych, być może globalna wymiana kulturowa nabierze nowego wymiaru. Telewizyjne siostry Hollywoodu Wprawdzie programy stacji MTV mają na świecie swoje lokalne wersje języko we, ale w przekazie telewizyjnym język wydaje się mniej ważny niż obraz towa rzyszący muzyce, a także rytm i rodzaj samej muzyki. Młode pokolenie szczegól nie mocno chłonie zachodnią, w tym amerykańską, kulturę pop i, na przykład, śledząca program MTV młodzież z Tokio ma więcej wspólnego z fanami MTV w Londynie czy Warszawie niż ze swoimi rodzicami. McŚwiat rozrywki jak powiada Barber (2001) stwarza globalną duszę opartą na preferencjach muzycznych towarów. Na przykład azjatycka wersja MTV nadaje zarówno lokalne hity, jak i przeboje amerykańskie. Zagadka: któ rych jest więcej? Oczywiście tych drugich, które produkuje McŚwiat, i te odbior ca po prostu woli!

10 JÊZYKI KOMUNIKACJI S OWNEJ I WZORCE KULTURY MASOWEJ MTV zarzuciła gęstą sieć na cały świat. Stwierdzenie to nie jest jednak do końca precyzyjne, gdyż reprezentowany przez nią typ rozrywki właściwie nie do ciera do Afryki. Na Czarnym Kontynencie jedynie kilka krajów będzie mogło so bie pozwolić na luksus dostarczenia społeczeństwu takich programów. Zresztą z ich odbiorem też są problemy; wielu Afrykańczyków nie ma po prostu dostępu do telewizora! Krańcowa bieda nie pozwala im wpaść w szeroko otwarte ramiona McŚwiata rozrywki. Docierające niemal wszędzie dzięki urządzeniom satelitarnym programy MTV pogwałcają swoją treścią lokalne wartości i nie okazują respektu dla jak mówi metaforycznie Barber (2001) dżihadu, który stanowi symbol plemiennej tradycji. Telewizja muzyczna stała się przekaźnikiem wartości McŚwiata w na wet najbardziej fundamentalistycznych etnicznych enklawach; w jej programach mocno bije bowiem rytm zachodniego stylu życia. Krytycy tej globalnej inwazji oskarżają MTV o tak zwany kulturowy kolonializm. Zamiast skrótu, wymawia nego po angielsku jako em ti vi, używają określenia empty vi, co oznacza puste wideo (wizja), i oceniają lansowaną tam muzykę jako pozbawioną głębokiego sensu. Ale to właśnie ona ma kolosalny wpływ na młodych ludzi, a oni przecież kiedyś obejmą rządy w lokalnych, narodowych stacjach telewizyjnych (odpo wiednikach BBC, CNN czy NBC) i pokierują sposobem przekazywania infor macji, bazując na wartościach, które wpajała im owa empty vi. Jej istotę Bar ber (2001) charakteryzuje w terminach ideologii następującej trójcy: pieniądza, seksu i przemocy. To ona tworzy preferencje przyszłych liderów. By wyobrazić sobie otwartość globalnego konsumenta kultury na tego rodzaju przekazy, trzeba przytoczyć dane liczbowe: w ciągu zaledwie trzech ostatnich mie sięcy 2005 roku zakupionych zostało 14 milionów ipodów. Jest to czterokrotnie więcej niż w tym samym kwartale poprzedniego roku. 859 milionów piosenek zo stało zakupionych online przez Apple s itunes od roku 2003, czyli od czasu, gdy ta instytucja internetowa powstała (Numbers, 2006). Nie są to utwory jak łatwo się domyślić w rytmie muzyki narodowo plemiennej to są dźwięki McŚwiata. Osiągnięcie globalnej jednorodności kulturowej wśród konsumentów nie sta nowi dziś problemu dzięki przekazom reklamowym, które są zrozumiałe dla od biorcy, niezależnie od tego, jakim językiem się posługuje. W związku z tym zwy cięzcą na globalnym rynku zostaje ten, kto może sobie pozwolić na częstą emisję reklam w środkach masowego przekazu. Nawet jeśli jest to bardzo kosztowne, per saldo zawsze się opłaca. W USA na przykład jak podaje Murphy (2000) w 1996 roku na inwestycje reklamowe w całej sferze mass mediów wydano nie botyczną sumę 66 miliardów dolarów. Zasada jest prosta: im więcej reklam tym większa sprzedaż i tym większy zysk. Autorka ta twierdzi, że reklamy tworzą potrzeby materialne, które przekształcają osobowość człowieka, prowadząc do powstania jak ona to nazywa utowarowionego ja. Ludzie stają się, w wyni ku perswazji przekazów medialnych w tym głównie telewizyjnych komercjal nymi manekinami, pociąganymi za sznurki przez globalny rynek reklamowy.

11 90 OBLICZA GLOBALIZACJI A właśnie w reklamach niezależnie od tego, jak elastycznie są dostosowywane do charakteru narodu czy grupy etnicznej tkwi jednorodna w skali globalnej in tencja: uprzedmiotowić człowieka, który pozbawiony własnej świadomości będzie kupował wciskane mu towary. I to jest zdaniem autorki najpoważniej sza konsekwencja wpływów telewizyjnego McŚwiata. Istotnym wskaźnikiem je go przywództwa w tworzeniu tych uprzedmiotawiających człowieka reklam jest liczba amerykańskich korporacji na liście największych światowych gigantów medialnych. Piszę o tym w rozdziale 4. Disneyowskie parki rozrywki Rozrywka spod znaku Myszki Miki i Kaczora Donalda opanowała dziś niemal ca ły świat. Walt Disney World ma ponad 30 lat, a jego tokijska filia już ponad 20. Każdego roku w USA oraz w krajach, gdzie dotarły te parki rozrywki, zwiększa się liczba zwiedzających. Na przykład w stolicy Japonii przez pierwszych 10 lat średnio milion mieszkańców rocznie bawiło się w tamtejszym parku. W roku 1992 (po 10. jubileuszu) było ich tam już 16 milionów rocznie, a w 2005 roku liczba go ści osiągnęła pułap 25 milionów (Schuman, Ressner, 2005). Oznacza to, że przy kurczącej się szybko populacji narodu japońskiego, każdego roku jedzie tam nie mal co czwarty obywatel! Coraz częściej nowożeńcy wybierają się w podróż po ślubną do Walt Disney World, by zaznać rozrywki w powrocie do dziecięcych ma rzeń, z którymi w małżeńskim życiu raczej trzeba będzie się rozstać. Nie zrażając się kradzieżami własności intelektualnej oraz biurokracją, które panują w Chinach, korporacja Myszki Miki (Mickey & Co.) wkroczyła zdecydo wanie na terytorium Wielkiego Smoka, próbując podbić serca 1,4 miliardo wej ludności. Pierwszy wielki krok (bo małe już były o tym poniżej) postawił właśnie park rozrywki, słynny Disneyland. Na początek, w sierpniu 2005 roku, otwarto park w Hongkongu. Na chińskim rynku, wciąż uzależnionym od komu nizmu, ale fenomenalnym pod względem ekonomicznym, w tak zwanej Main Land, czyli lądowej części starych Chin, Myszka Miki i jego przyjaciele na pew no także zrobią furorę. Bliskie realizacji są już plany otwarcia Disneylandu w Szanghaju. Disneyland nie zna bowiem ograniczeń: ani ustrojowych, ani po koleniowych. Ma po prostu odwoływać się do głębokich ludzkich archetypów, dość skutecznie uśpionych przez współczesne cywilizacje, jednak na szczęście niewymarłych. Dlatego disneyowskie i jej podobne korporacje są po prostu ska zane na sukces. Gdy przed 50 laty otwarły się podwoje pierwszego Disneylandu w małej ka lifornijskiej miejscowości Anaheim, architektura budynków na terenie tego parku przypominała typowe małe amerykańskie miasteczko, z wiktoriańskimi budy neczkami przy głównej ulicy. Niektóre z tych elementów przetrwały jak podają Schuman i Ressner (2005) w projektach eksportowanych do innych krajów, w tym do Chin, inne zaś zostały przestylizowane na, chociażby, szanghajskie

12 JÊZYKI KOMUNIKACJI S OWNEJ I WZORCE KULTURY MASOWEJ sklepy z początku XX wieku (dodatkowo włączono wiele innych azjatyckich ele mentów do wystroju wnętrz). W założeniu, w tym chińskim parku miały być nie tylko klasyczne disneyowskie strachy, walki rycerzy z duchami czy jazda na sza lonych roller coasters, lecz także mnóstwo towarów z królestwa Myszki Miki od zabawek, przez animacje filmowe na DVD, po książki i czasopisma. Filmy tej korporacji, takie jak Królewna Śnieżka, miały swoje chińskie premiery już w latach 30., lecz z nastaniem rządów komunistycznych drastycznie zmienił się w Chinach stosunek do zachodnich bredni. Dopiero w 1995 roku mógł się tam ukazać film wyprodukowany w wytwórni Disneya. Był nim Król lew. Za nim poszły inne projekcje, które przyjęto tak, jak przewidywał w swojej teorii archetypów (wspólnych ludziom obrazów ich tęsk not) Carl Gustaw Jung. Niestety, korporacja Myszki Miki czerpie w Chinach znacznie mniejsze zyski ze sprzedaży filmów DVD (biorąc pod uwagę liczbę konsumentów) niż w innych krajach. Przyczyną jest, oczywiście, chińskie pirac two. Istnieje jednak szansa (korporacja współpracuje w tym zakresie z innymi medialnymi korporacjami), że rząd chiński będzie z nim walczył w bardziej zde cydowany sposób. Mimo wszystko podbicie serc mieszkańców kraju Wielkiego Smoka i tak się finansowo opłaca. Doświadczenia z parkami rozrywki w innych krajach nauczyły Mickey & Co. jak sugerują Schuman i Ressner (2005) kilku rzeczy. Otóż Disneyland w Tokio okazał się od razu ogromnym sukcesem. Ale z Euro Disneylandem były spore kło poty poczynając od protestów francuskich farmerów, którzy nie chcieli wpuścić buldożerów przygotowujących grunt pod budowę parku, na wypadkach natury psy chologicznej kończąc. Te ostatnie wiązały się z kilkoma faux pas, które zniechęciły Europejczyków, a już na pewno Francuzów, do odwiedzania tej tak uwielbianej przez dzieci oazy amerykańskości. Otóż, coś na pozór drobnego, niewyczuwalne go przez amerykańską polityczną poprawność, a mianowicie nieserwowanie wina w restauracjach parku było we Francji afrontem nie do wybaczenia. Zabrakło też innych odniesień do lokalnych gustów architektonicznych i obyczajów (takich, na przykład, że nastoletnie dzieci piją wino przy stole wraz z rodzicami, podczas gdy w większości stanów Ameryki alkohol serwuje się w restauracjach dopiero 21 lat kom). Słowem, na tę chwilę, francuski park okazał się wielkim finansowym fia skiem. Jest to jedyny jak go nazywa Barber (2001) Disneyowski Ląd Bankruc twa. Ale zaraz dowcipnie wyjaśnia nic w tym dziwnego; przecież w Europie ludzie nie mają marzeń. Ci, którzy je mieli wyemigrowali do Ameryki! Jak podają cytowani wcześniej autorzy, obecnie inwestuje się dodatkowo około dwóch miliardów dolarów w rekonstrukcję parku pod Paryżem, tym razem większą wagę przywiązując do gustów tutejszych konsumentów. Nauczeni europejskim niepowodzeniem, szefowie korporacji głowią się też, jak uniknąć psychologicznych błędów w Chinach: ile pozostawić z du cha amerykańskości (który przecież przywiódł ludzi do tego parku rozrywki), a w jakim stopniu uszanować osobowość Niebiańskiego Smoka? Chińczycy

13 92 OBLICZA GLOBALIZACJI w przeciwieństwie do Europejczyków z zachodniej części kontynentu dopiero wynurzają się z biedy i prawdopodobnie chcą dotknąć tego zakazanego dla nich przez długie dekady świata Ameryki znacznie mocniej. Słowem chcą Disneylan du dlatego, że jest amerykański. Może się jednak okazać, że będą rozczarowani, nie odnajdując w nim bliskich Chińczykom elementów ich tradycji. Amerykanie muszą więc w tym względzie wykazać się wielką dyplomacją, najlepiej popartą wcześniejszymi badaniami psychologicznymi. Amerykanizacja versus mozaika kulturowa Wielu specjalistów od współczesnej kultury mówi o niezaprzeczalnym wpływie kultury amerykańskiej na kulturę międzynarodową. Przy czym jedni hołdują temu procesowi, drudzy zaś ubolewają nad jego konsekwencjami. Dzięki satelitarnie przekazywanym programom telewizyjnym ludzie na całym świecie zaczynają ku pować ubrania i przedmioty uważane za wartościowe w kulturze amerykańskiej, naśladują sposób ich używania, dostrzegają atrakcyjność częstej zmiany produk tów, uczą się szybkiego tempa życia, akceptują przewagę rywalizacji nad współ pracą czy oswajają się z wyrafinowaną seksualnością i pełną przemocy agresją to wszystko niektórzy traktują jak internalizację wartości człowieka nowocze snego lub wręcz triumfalny marsz ku modernizacji (Hannerz, 1996). Inni zaś narzekają na zdominowanie świata przez zachodnie kultury rynko we, które wymuszają picie coca coli, oglądanie seriali typu Dallas i zabawę lalka mi Barbie, zadając w ten sposób cios rodzimym kulturom, co prowadzi do utraty tożsamości etnicznej, zawieszenia zagubionego człowieka w globalnej przestrze ni. Barber (2001) postrzega ten efekt amerykańskich wpływów jako manipulowa nie innymi kulturami w celu osiągnięcia jak największego zysku. Jednocześnie ta dokonywana przez show biznes globalna manipulacja tożsa mością człowieka czyni z jego osobistej przyjemności wartość ostateczną, usuwając na dalszy plan istotę więzów społecznych oraz poszanowania wartości, których za chowanie wymaga wysiłku i poświęcenia. W ten sposób ginie jak wyraża to Ma ricato (2003) głębia ludzkiej tożsamości i bogactwo człowieczego ducha. Część autorów jest nieco mniej kategoryczna w twierdzeniach o jednokierun kowym wpływie kultury amerykańskiej. Na przykład Zwingle (1999) sugeruje, by spojrzeć na wpływy kulturowe bez dominacyjnych uprzedzeń. Wtedy można dostrzec, że zderzenie kulturowe ma miejsce w obu kierunkach. Nie tylko bo wiem azjatyckie nastolatki jak odnotowuje ta autorka noszą czapeczki bejsbo lowe daszkiem do tyłu, ale także białe amerykańskie punki zapożyczają motywy z muzyki południowoamerykańskiej. Ale w końcu okazuje się, że i ten proces nie jest w pełni spontaniczny, gdyż zachodni konsultanci starają się wyczuwać i prze widywać trendy kultury pop, między innymi zatrudniając nastolatków do śledzenia ciekawych zjawisk kulturowych w slumsach zamieszkiwanych przez emigrantów.

14

15 Starość w czerwonym kapeluszu FAKTY I KOMENTARZE Mimo że producenci i twórcy reklam nadal są ukierunkowani na kulturę młodości, ludzie starzy zaczynają się coraz bardziej liczyć w świecie marketingu. Oddzielną kategorię w kulturze ludzi starych stanowią kobiety; nie tylko te pochodzące z klasy wyższej, które mogą pozwolić sobie na lifting różnych części ciała, liposukcję czy inne wyrafinowane zabiegi kosmetyczne, ale również te należące do klasy średniej i średniej niższej. Wciąż jednak mówimy o klasach przeciętnych według standardów zachodnich. W 1998 roku jedna z takich kobiet po pięćdziesiątce założyła w Arizonie Klub Czerwonych Kapeluszy. Nakrycie głowy o tej barwie jest w istocie prowokującym i nieco rebelianckim wyróżnikiem. Dziś klub ten liczy przeszło 850 tysięcy kobiet z różnych krajów świata. Celem tej społeczności jest utrzymywanie kontaktów towarzyskich opartych na humorze i pewnej komercyjności, pozwalającej zaspokoić co prawda niezbyt wyszukane zachcianki tych kobiet w pewnym wieku. Spełnieniu tych kaprysów służy sieć sklepów Czerwonych Kapeluszy Oczywiści, sprzedaje się w nich znacznie więcej towarów niż tylko nakrycia głowy. Programy spotkań lokalnych i globalnych są bardzo zróżnicowane, poczynając od towarzyskich pogawędek przy herbacie, przez pokazy mody (modelkami są same uczestniczki), przyjęcia z tańcami, na konferencjach dotyczących programu tego ruchu kończąc. Jest w tym klubie jak stwierdza Walker (2005) nutka rebelianckości, jednak pozbawiona gniewu i sztywności, charakterystycznych dla innych zmarginalizowanych grup (na przykład niektórych grup feministycznych). Kobiety uczą się tu, jak żyć i akceptować siebie, będąc osobą starszą i starą, a czerwony kapelusz dodaje im odwagi i każe światu je zauważyć. O globalnym już dziś zasięgu tego ruchu świadczy między innymi fakt, że 52-letnia najstarsza wśród zawodników uczestniczka igrzysk olimpijskich w 2006 roku startująca w konkurencji street luge (tzw. sanki uliczne), znana jako Lucy, miała na głowie czerwony kask, a członkinie tej organizacji, które stać było na przyjazd do Turynu, wołały jak szalone: Go, Lucy, go! Zarażały zresztą tym entuzjazmem czemu trudno się dziwić wszystkich kibiców tego sportu. Świat sportu jest bowiem także zabarwiony młodością; wbrew botoksowi i viagrze. Refleksja końcowa: ta interesująca możliwość dotyczy jedynie tych starych i starszych kobiet, które stać na zakup czerwonego kapelusza oraz na zabawy klubowe. Większość kobiet na świecie w wieku powyżej 50 lat nie tylko nie może sobie na to pozwolić, ale w ogóle nie dba o takie fanaberie, walcząc nie o przywileje i akceptację, lecz o możliwość przeżycia dla siebie i swoich wnuków (ich dzieci często bowiem nie żyją, zabite przez AIDS).

16 208 OBLICZA GLOBALIZACJI Bóle w siwej skroni globalnej i polskiej Sielankowa starość dotyczy wąskiej grupy starszych, bogatych ludzi. Nawet w krajach doskonale prosperujących coraz częściej zadaje się bowiem pytanie, kto na tych emerytów będzie pracował?! Długo żyjących starych ludzi, którzy czują się młodzi, jest coraz więcej i tradycyjny system ubezpieczeń społecznych pęknie w szwach, gdy zacznie wkrótce wypłacać im emerytury. Jest to ważny problem nawet dla najbogatszego kraju świata Stanów Zjednoczonych, a Geor ge Bush rozpoczął drugą kadencję swojej prezydentury od próby zreformowania słynnego i jak dotąd doskonale funkcjonującego systemu emerytalnego Social Security. Niestety, chciał oszczędności pracowników przekazać w ręce prywat nych potentatów finansowych i Amerykanie mając w pamięci skandale dotyczą ce prywatnych korporacji typu Enron czy WorldCom nie ulegli perswazjom prezydenta. Zasadniczego przekształcenia wymaga także polski system ubezpieczeń spo łecznych, obciążony do granic wytrzymałości dziedzictwem gospodarki socjali stycznej. Nawet dostatnie Niemcy będą musiały zmienić swój system emerytalny, gdyż tzw. iloraz starości (stosunek emerytów do grupy ludzi w wieku produkcyj nym) wkrótce się podwoi w połowie tego stulecia na 10 pracujących obywateli będzie przypadać nie 4 emerytów, jak dziś, lecz 8. Podobnie stanie się w innych krajach Europy Zachodniej, gdzie proporcja ta wynosi obecnie średnio 2,5 do 10, a osiągnie 7 do 10 za niecałe pół wieku. Jeśli w celu podtrzymywania psychicznej pomyślności i młodości starsi oby watele zechcą dłużej pracować, może dojść do walki międzypokoleniowej, która jak przewidują niektórzy będzie tak zażarta jak niegdyś walka klas. Szczegól nie ostra batalia może się toczyć w krajach ubogich, gdzie rosnąć będzie gwał townie liczba młodych poszukujących coraz mniej dostępnej pracy. Ta walka o pracę będzie czymś więcej niż walką o poziom życia, będzie walką o przetrwa nie. Starzy mogą być pierwszą armią, którą pozbawi się limitowanego chleba i wody, gdy zasoby będą się kurczyć w postępie geometrycznym, wraz z geome trycznym wzrostem populacji. Ich mądrość już nie będzie potrzebna. Zasoby wie dzy historycznego mądrego seniora zastąpią co zresztą już się częściowo doko nało technologie informacyjne. Internet ponoć wie wszystko. Ale zanosi się także na zajadłą walkę pokoleń w krajach zachodnich. Powód jest taki sam brak pracy dla współczesnego młodego pokolenia. Gdy rodzili się potomkowie baby boomers, byli jak piszą Czerwiński i współautorzy (2006) dziećmi upragnionymi i wychowanymi w duchu najpierw ja. Teraz jednak, gdy uzyskali dyplomy, nie mają nic poza tym. W rezultacie protestują i tak jak na fali wystąpień we Francji (w kwietniu 2006 roku) wołają, że emeryci siedzą na swoich złotych górach, a oni będą musieli wkrótce na nich pracować. A pracy bę dzie przecież coraz mniej (patrz rozdział 3.). Bunt przeciw utrzymywaniu starych wyrażony w paryskich protestach stawać się będzie problemem globalnym.

17 GLOBALIZACJA A PRZELUDNIENIE ŒWIATA I CHOROBY 209 Walka o pracę to tylko jedna z bolączek starej skroni. Jest też ból auten tyczny po prostu starzy ludzie chorują. A gdy brak pracy, a więc brak oszczęd ności, łączy się z chorobą, wówczas stary człowiek skazany jest na łaskę losu. No, prawie w cywilizowanym świecie istnieją przecież domy starców i domy opieki społecznej dla obłożnie chorych. Ale nawet w USA o czym zapewne także pol scy telewidzowie mieli okazję się przekonać z relacji na temat huraganu Katrina warunki życia w nich są ponure. Po prostu system opieki zdrowotnej dla starych ludzi zajmuje z reguły odległe miejsce na liście wydatków rządowych, i to w większości krajów. W zakresie tego rodzaju usług społecznych jak donosi Walewski (2006) Polska znajduje się w rozpaczliwym stanie finansowym, a przez to i medycz nym. Wśród państw europejskich za nami lokują się tylko Rumunia i Albania. Profesjonaliści zatrudnieni w polskich placówkach geriatrycznych narzekają, że władze w naszym kraju całkowicie bagatelizują kwestię starzenia się społeczeń stwa. Tymczasem w 37 milionowym narodzie aż 6,5 miliona osób ma powyżej 65 lat, a za 15 lat będzie to armia 10 milionowa, przy czym populacja będzie wte dy mniejsza niż dziś. Więcej niż co czwarty Polak zatem będzie stary, a na doda tek wielu z nich będzie niedołężnych i wymagających specjalistycznej opieki. Jednocześnie co bardzo ważne stan portfeli tych obłożnie chorych ludzi nie będzie pozwalał im na samodzielne opłacenie kosztów usług w domach opieki. W znacznie większym stopniu niż w innych, bogatszych społeczeństwach Euro py, los polskiej siwej skroni będzie zależał od sposobu sponsorowania ze strony państwa. A na razie polskie władze decyzyjne zarówno polityczno społeczne, jak i pozostające w mizernym, wprost tragicznym stanie służby medyczne nie uznają leczenia ludzi starych za kwestię priorytetową. Nic dziwnego; przecież w Polsce jak podaje cytowany autor żadna dziedzina opieki zdrowotnej nie jest opłacalna, oprócz operacji plastycznych! A geriatria dodaje Walewski to wręcz same straty. Ponad 60% pacjentów korzystających w Polsce ze świadczeń medycznych jak podaje autor przekroczyło 65. rok życia. Stanowią oni około 12% starych ludzi w Polsce, którzy konsumują aż 33% wydatków państwa prze znaczanych na ochronę zdrowia. Słowem, są oni chorzy, bardzo chorzy. W Wielkiej Brytanii natomiast 26% mężczyzn i 22% kobiet, i to nie po 65., ale po 85. roku życia, określa swoje zdrowie jako dobre. Tam starość nie jest jak ekspresyjnie wyraża to Walewski niedołęstwem. U nas natomiast takich badań nie można by przeprowadzić, ponieważ... brakuje respondentów 85 latków; leżą oni po prostu na cmentarzu. W Polsce próbuje się coś robić w tej materii raczej na zasadzie przedsię biorczości jednostek i ich dobrej woli niż na zasadzie zorganizowanego, formal nego systemu. Na przykład w Olsztynie działa organizacja Niebieski Parasol (notabene, czy jest on niebieski dlatego, że symbolizuje bliskość nieba?) w od różnieniu od wspomnianej wcześniej amerykańskiej radosnej czerwoności. W ramach polskiej niebieskiej ochrony chorymi i niepełnosprawnymi starszymi

18 210 OBLICZA GLOBALIZACJI ludźmi opiekują się głównie osoby prywatne, niewykształcone medycznie. Jest to raczej wolontariat niż fachowa asysta. Prywatne domy opieki, które mają już dłu gą tradycję w krajach zachodnich, pojawiły się również u nas. Ale na ich usługi niewielu starszych Polaków i ich rodzin może sobie pozwolić, ponieważ koszty zawierają się w granicach od 1,5 tys. do 3 tys. złotych miesięcznie. Niemniej, wi dać, że także w segmencie tych z bolejącą skronią istnieją równi i równiejsi. Tych pierwszych równo ubogo bolejących jest znacznie więcej; tak w skali pol skiej, jak globalnej. Głodowa śmierć jako główna konsekwencja gwałtownego wzrostu populacji świata Zacznijmy od statystyki. Każdego dnia umiera z głodu 18 tysięcy ludzi. Oto tło tej tragicznej sytuacji, która nawet gdyby uległa częściowej poprawie i tak nie chybnie będzie się nasilała. Obszar Ziemi niepokryty wodą stanowi 30% powierzchni naszego glo bu. Przelicza się to na 13 miliardów hektarów, z których zaledwie 11% to pola uprawne, 26% zajmują pastwiska, 30% do niedawna stanowiły lasy, 9% to po wierzchnia miast i innych osiedli, a 23% nie nadaje się do żadnego zagospodaro wania są to tereny górzyste, za bardzo kamieniste, leżące w strefie zbyt mroźne go lub bardzo suchego, gorącego klimatu, co uniemożliwia wegetację roślin (Pimentel i in., 1999). Ale i owe 11% ziemi uprawnej kurczy się dosłownie z dnia na dzień, m.in. z powodu urbanizacji i budowy autostrad. Jak przedstawia się stosunek powierzchni ziemi uprawnej do liczby ludno ści? Otóż w roku 1960, gdy populacja świata wynosiła 3 miliardy ludzi, na jedne go mieszkańca przypadało około 0,5 hektara gruntu. Taka powierzchnia w opi nii ekspertów stanowi standard pozwalający na wyżywienie się i zachowanie zdrowia. Obecnie (stan z ostatniego roku ubiegłego milenium) jak podają cyto wani autorzy wynosi ona 0,27 hektara, czyli połowę tego standardu, i nadal gwałtownie maleje. Oczywiście, rozkład ziemi uprawnej w skali świata jest bar dzo nierównomierny; ogromna większość mieszkańców Ziemi żywi swoje rodzi ny z zaledwie ułamka tej powierzchni. Stan ziemi uprawnej ma dla całej ludzkości absolutnie podstawowe znacze nie, ponieważ około 99% pożywienia człowieka to właśnie płody ziemi. Reszta, czyli 1% co być może zaskoczy czytelnika (podobnie jak zaskoczyło mnie) pochodzi z mórz i oceanów oraz z akwenów śródlądowych (Pimentel i in., 1999). A stan ziemi uprawnej jest jak się okazuje wręcz krytyczny. Wymie nieni autorzy podają, że w wyniku erozji traci się 10 milionów ha ziemi uprawnej rocznie. Spowoduje to zmniejszenie produkcji żywności od 15% do 30% już w roku Wprawdzie produkcja ta może przebiegać w sztucznych warunkach,

19

20 234 OBLICZA GLOBALIZACJI Globalny problem z wagą umieranie z głodu i z otyłości Los głodnych i przejedzonych Na jednym krańcu świata nowe milenium witał przeszło miliard ludzi permanent nie głodnych, na drugim zaś leżeli na sofach przed telewizorami syci, wręcz prze jedzeni mieszkańcy świata w liczbie dorównującej tym wycieńczonym z głodu, to jest około 1,2 miliarda (Brown i in., 2000). Lekarze i pielęgniarki w Sudanie, pracujący pod egidą Lekarzy bez granic jak referują Gardner i Halweil (2000) podają wysokokaloryczne herbatniki umierającym z głodu dzieciom, przynoszonym na rękach przez równie wycień czone z głodu matki. Herbatniki mają podtrzymać ledwie tlące się w tych dzie ciach życie. Pacjenci ci o, ironio mają wydęte brzuchy wskutek drastycznego braku protein, co zaburza balans wody w organizmie. W tym czasie, na nowojorskim Manhattanie pacjenci przywożeni są do szpi tala z bólem w klatce piersiowej. Najpierw pielęgniarki i lekarze przygotowują ich do operacji na otwartym sercu, a następnie ustalają wizyty u kolegów po fa chu, którzy odblokują zatkane tłuszczem arterie. Podobnie jak sudańskie dzieci, wielu z tych amerykańskich pacjentów ma wydęte brzuchy tym razem jednak z otłuszczenia spowodowanego przejadaniem się. W przeciwieństwie do dzieci z Sudanu, które umrą z niedożywienia, większość pacjentów przyjmowanych na Manhattanie przeżyje, by za kilka lat lub wcześniej powrócić do tego szpitala z identycznymi objawami. W międzyczasie wielu z nich podda się kosztow nej operacji wycinania podskórnych warstw tłuszczu. Notabene, na przełomie mi leniów w USA przeprowadzano rocznie około 400 tysięcy operacji odsysania warstw tłuszczu. Ale ten tłuszcz odrośnie i znów będzie napędzać jeden z naj szybciej rozwijających się sektorów usług w śmiertelnie obżartej Ameryce prze mysł kosmetyczno chirurgiczny. Właściciele ogromnych brzuchów będą także kupowali książki pod tytułem Czy jadłby to Jezus? i chodzili na warsztaty Die ta Alleluja lub na zajęcia gimnastyczne do specjalnych centrów sportowych, na przykład pod wezwaniem Streaching for Jesus (czyli napinając/rozciągając mię śnie dla Jezusa), gdzie ćwiczeniom towarzyszy czytanie wersetów Biblii. Światowa Organizacja Zdrowia ocenia, że około połowy ludności w każdym kraju zarówno w hemisferze zachodniej, jak i w rejonie krajów rozwijających się cierpi z powodu niewłaściwego odżywiania się (Brown i in., 2000; Gardner, Halweil, 2000). Oprócz cytowanych wcześniej liczb dotyczących ludzi zawsze sytych i ludzi permanentnie głodnych (około 1,2 miliarda w każdej z obu grup),

Kochamy gotować czy kochamy kupować. Monika Hasslinger-Pawlak, Michał Maksymiec, Anna Przeczka GfK Polonia

Kochamy gotować czy kochamy kupować. Monika Hasslinger-Pawlak, Michał Maksymiec, Anna Przeczka GfK Polonia Kochamy gotować czy kochamy kupować Monika Hasslinger-Pawlak, Michał Maksymiec, Anna Przeczka GfK Polonia Wiele sprzecznych informacji Co drugi Polak deklaruje, że lubi gotować 1/3 Polaków nie lubi gotować

Bardziej szczegółowo

Fakt #1: Dużo nas łączy

Fakt #1: Dużo nas łączy Trendy 2013: Co gotują i jedzą rodziny na całym świecie Portal Allrecipes przeprowadził ankietę wśród tysięcy miłośników gotowania na całym świecie, aby poznać globalne trendy dotyczące jedzenia i wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Pojęcie i cechy kultury masowej Wzory socjokulturowe cielesności i sprawności fizycznej Wzory lansowane przez mass media a wzory realizowane Kultura masowa

Bardziej szczegółowo

Rośnie odsetek osób z nadwagą

Rośnie odsetek osób z nadwagą Luty 20 Rośnie odsetek osób z nadwagą Prawie połowa konsumentów na świecie próbuje zrzucić zbędne kilogramy. Najczęstszym sposobem walki z otyłością jest oczywiście dieta, a wśród nich dominuje ta ograniczająca

Bardziej szczegółowo

Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci.

Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci. Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci. ZDROWIE definicja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to stan cechujący się uzyskaniem dobrego samopoczucia na poziomie fizycznym, psychicznym i

Bardziej szczegółowo

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla Ucznia Rodzica Nauczyciela Zdrowie człowieka to fundament, na którym opiera się całe jego szczęście i wszystkie umiejętności. Benjamin Disraeli

Bardziej szczegółowo

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz?

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *Głównym jego celem było pokazanie jak ważne jest dla nas zdrowe odżywianie

Bardziej szczegółowo

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?!

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Rozporządzenie Z dniem 01.09.2015 roku weszło w życie nowe Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2015

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

Rola internetu w zakupach artykułów spożywczych

Rola internetu w zakupach artykułów spożywczych Warszawa, 14 września 2010 r. Informacja prasowa IAB Polska Rola internetu w zakupach artykułów spożywczych Wyniki badania przeprowadzonego dla IAB przez PBI wskazują, że internauci aktywnie interesują

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Mężczyzna, w wieku do 40 lat, wykształcony, chcący osiągać wyższe zarobki i być niezależny taki portret startującego polskiego przedsiębiorcy można nakreślić analizując

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19

Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19 Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19 2 Według wstępnych danych agencji Bord Bia irlandzki eksport żywności i napojów w 2014 r. osiągnął wartość 10,5

Bardziej szczegółowo

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ!

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! Witaj! W tym krótkim PDFie chcę Ci wytłumaczyć dlaczego według mnie jeżeli chcesz wyglądać świetnie i utrzymać świetną sylwetkę powinieneś

Bardziej szczegółowo

Polskie kino w opinii Internautów. wyniki badań bezpośrednich

Polskie kino w opinii Internautów. wyniki badań bezpośrednich Polskie kino w opinii Internautów wyniki badań bezpośrednich Zakres i częstotliwość oglądania polskich filmów Badani są bardzo aktywnymi uczestnikami życia kulturalnego. Niemal 60% badanych było w ciągu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

UWAGA na NAPOJE ENERGETYZUJĄCE

UWAGA na NAPOJE ENERGETYZUJĄCE UWAGA na NAPOJE ENERGETYZUJĄCE Dlaczego dzieci i młodzież nie powinny pić napojów energetyzujących? Niektórzy sądzą, że napoje energetyzujące są źródłem energii, która jest szybko przyswajalna przez organizm

Bardziej szczegółowo

KL. I KL. II KL. III Metody realizacji

KL. I KL. II KL. III Metody realizacji I ETAP KSZTAŁCENIA KLASY I III Klasy 0a i 0b realizują programy: Czyste powietrz wokół nas, Moje dziecko idzie do szkoły, Bądźmy zdrowi, wiemy wiec działamy. Wybrany obszar KL. I KL. II KL. III Metody

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

KONSUMENT POLSKI A ZAKUPY W INTERNECIE. Wrzesień 2012

KONSUMENT POLSKI A ZAKUPY W INTERNECIE. Wrzesień 2012 KONSUMENT POLSKI A ZAKUPY W INTERNECIE Wrzesień 2012 POLACY CORAZ CHĘTNIEJ KUPUJĄ ONLINE Wyrastające jak grzyby po deszczu sklepy internetowe trafiły na dobry moment Polacy coraz chętniej kupują online,

Bardziej szczegółowo

5 porcji warzyw, owoców lub soku

5 porcji warzyw, owoców lub soku KONFERENCJA PRASOWA 5 porcji warzyw, owoców lub soku Witamy serdecznie! Warszawa, 6 marca 2012 r. Dziś zadbaj o zdrowie, byś nie musiał o nim marzyć, gdy będziesz w niemocy (Pliniusz Starszy) Postaramy

Bardziej szczegółowo

Lokalny program pomocy społecznej. obejmujący problematykę dożywiania. oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice

Lokalny program pomocy społecznej. obejmujący problematykę dożywiania. oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice Załącznik do uchwały Nr XXVI/229/2013 Rady Gminy Zębowice z dnia 10 września 2013r. Lokalny program pomocy społecznej obejmujący problematykę dożywiania oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice na lata

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień bez Tytoniu

Światowy Dzień bez Tytoniu Światowy Dzień bez Tytoniu 31 maj 2013 Historia: Światowy Dzień bez Tytoniu został ustanowiony na konferencji Światowej Organizacji Zdrowia w 1988 roku w Madrycie Początkowo miał być obchodzony 7 kwietnia,

Bardziej szczegółowo

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie.

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Potrzeby rozwojowe światowego przemysłu powodują, że globalny popyt na roboty przemysłowe odznacza się tendencją wzrostową. W związku z tym, dynamiczny

Bardziej szczegółowo

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY YOUTH 4 EARTH MŁODZI DLA ŚWIATA Projekt współfinansowany z funduszy Unii Europejskiej i Miasta Częstochowy WARSZTATY OPEN BOOK AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY MIESZKANIEC domu, miejscowości, kraju, kontynentu,

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom TECHNIKA ZAJĘCIA ŻYWIENIOWE Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom Nr 2 Zapoznanie z programem i systemem oceniania. Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) na lekcjach zajęć technicznych.

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Alkohol- wzorce konsumpcji, postawy, zachowania i stereotypy w województwie świętokrzyskim

Alkohol- wzorce konsumpcji, postawy, zachowania i stereotypy w województwie świętokrzyskim Alkohol- wzorce konsumpcji, postawy, zachowania i stereotypy w województwie świętokrzyskim W miesiącu listopadzie i grudniu 2005 r. na zlecenie Zarządu Województwa Świętokrzyskiego zostały przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

1. Co roku 6 milionów dzieci umiera z powodu niedożywienia przed osiągnięciem piątego roku życia.

1. Co roku 6 milionów dzieci umiera z powodu niedożywienia przed osiągnięciem piątego roku życia. Na kartkach zielonych Afryka 1. Co roku 6 milionów dzieci umiera z powodu niedożywienia przed osiągnięciem piątego roku życia. 2. Ponad połowa ludności Afryki zapada na choroby związane ze spożywaniem

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

w s p i e r a j ą Ś w i a t o w y P r o g r a m Ż y w n o ś c i o w y

w s p i e r a j ą Ś w i a t o w y P r o g r a m Ż y w n o ś c i o w y w s p i e r a j ą Ś w i a t o w y P r o g r a m Ż y w n o ś c i o w y Piosenka Shakiry La La La (Brazil 2014),to nasz mały wkład w pokazanie światu dokonań Światowego Programu Żywnościowego na rzecz walki

Bardziej szczegółowo

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013.

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013. Polscy konsumenci a pochodzenie produktów.. Spis treści Wstęp 3 1. Jak często sprawdzacie Państwo skład produktu na etykiecie? 4 2. Jak często sprawdzacie Państwo informację o kraju wytworzenia produktu

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Program Owoce w szkole i jego ocena

Program Owoce w szkole i jego ocena Program Owoce w szkole i jego ocena Warszawa, marzec 2012 Od roku szkolnego 2009/2010 Agencja Rynku Rolnego administruje programem Wspólnej Polityki Rolnej Owoce w szkole Obecnie trwa trzeci rok szkolny

Bardziej szczegółowo

Umiesz Liczyć Licz Kalorie

Umiesz Liczyć Licz Kalorie Umiesz Liczyć Licz Kalorie Cześć! W tym krótkim poradniku wytłumaczę Ci dlaczego według mnie jedzenie wszystkiego w odpowiednich ilościach pozwoli utrzymać świetną sylwetkę przez całe życie. Tak dobrze

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01

Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01 Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01 2 Francuski sektor rolniczy jest jednym z najważniejszych sektorów gospodarki tego kraju i zajmuje kluczowe miejsce w handlu zagranicznym

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE

SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE SCENARIUSZ WYBIERAM ZDROWIE I ZDROWE ODŻYWIANIE CELE: 1. Uczenie dzieci odpowiedzialności za własne zdrowie. 2. Uświadomienie dzieciom roli właściwego stylu życia w trosce o zdrowie i dobre samopoczucie.

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Startuje kampania reklamowa - Warta - warta zaufania

Startuje kampania reklamowa - Warta - warta zaufania INFORMACJA PRASOWA Warszawa, 9 października 2012 r. Startuje kampania reklamowa - Warta - warta zaufania Zaprezentowany 9 października nowy wizerunek Warty będzie promowany największą w historii spółki

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia konsumenta Mgr Beata Skowrońska psycholog, coach Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Kampania Piłeś? Nie jedź! 2009 Wyniki badania ewaluacyjnego

Kampania Piłeś? Nie jedź! 2009 Wyniki badania ewaluacyjnego Kampania Piłeś? Nie jedź! 2009 Wyniki badania ewaluacyjnego Warszawa, 26 1 luty stycznia 2010r. 2009 r. Metodologia badania Metodologia PAPI - Paper and Pencil Interview Badanie zostało przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Co umieścić na stronie www, by klienci zostawiali nam swoje adresy email i numery telefonów

Co umieścić na stronie www, by klienci zostawiali nam swoje adresy email i numery telefonów Co umieścić na stronie www, by klienci zostawiali nam swoje adresy email i numery telefonów 5 krytycznych punktów strony www, w których klient decyduje: zostawiam im swój email i numer telefonu, lub zamykam

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Podejmowanie decyzji konsumenckich przez dzieci dr Marcin Szplit Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach 10 października 2012 r. Dzieci: 1. Osoba poniżej 18 roku życia. 2. Osoba pozostająca na utrzymaniu

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl

tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl tel. (87) 610 27 47 e-mail: ppp_elk@o2.pl www.ppp.elk.edu.pl ZDROWIE jest jedną z najważniejszych wartości w Życiu człowieka. TROSKA O NIE to najlepsza inwestycja na jaką możemy i powinniśmy sobie pozwolić.

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Warszawa, 22.08.2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r. Wstęp W 2013 r. przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

COMENIUS REGIO BIBLIOPREVENTION

COMENIUS REGIO BIBLIOPREVENTION ANALIZA ANKIETY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH, GIMNAZJÓW I SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH (12 20 LAT) W roku szkolnym 2009/2010 badaniom ankietowym zostało poddanych 22 uczniów klasy VII B w wieku 12 lat (13

Bardziej szczegółowo

Imigracja do Polski w oczach opinii publicznej. Komentarz do wyników badań CBOS

Imigracja do Polski w oczach opinii publicznej. Komentarz do wyników badań CBOS Joanna Konieczna- Sałamatin Imigracja do Polski w oczach opinii publicznej. Komentarz do wyników badań CBOS W maju r. CBOS przeprowadził badania opinii publicznej na temat cudzoziemców osiedlających się

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Rola marketingu we współczesnym świecie. Czym jest marketing? dr Mikołaj Pindelski

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Rola marketingu we współczesnym świecie. Czym jest marketing? dr Mikołaj Pindelski Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Rola marketingu we współczesnym świecie Czym jest marketing? dr Mikołaj Pindelski Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 7. maja 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Od juniora do seniora Program Edukacji Ekonomicznej

Od juniora do seniora Program Edukacji Ekonomicznej Od juniora do seniora Program Edukacji Ekonomicznej Roman Pomianowski Program realizowany jest przy wsparciu Czym jest edukacja ekonomiczna (EE) Znaczenie umiejętności odraczania nagrody Dziecko klientem

Bardziej szczegółowo

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula 1 Spis treści 2 Spis treści Nota o Autorze......5 W pisaniu nie wracam do przeszłości Rozmowa z Markiem Czuku......6 Świat bez telewizji jest możliwy Rozmowa z ks. Krzysztofem Łuszczkiem.... 10 Zapowiada

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

USDPLN to analogicznie poziom 3,26 i wsparcie 3,20-3,22.

USDPLN to analogicznie poziom 3,26 i wsparcie 3,20-3,22. 09:00 Okazuje się, że wczorajsze dane o wykorzystanie deficytu budżetowego w Polsce nie były tragiczne i dodatkowo EURUSD znów zaczyna rosnąć więc występują naturalne czynniki sprzyjające umocnieniu PLN.

Bardziej szczegółowo

Brak wody jest torturą

Brak wody jest torturą Brak wody jest torturą Brak dostępu do wody pitnej nie uśmierca w sposób spektakularny i czytelny dla opinii publicznej jak powodzie, trzęsienia ziemi i wojny. Jego ofiary odchodzą w ciszy są to przede

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

1/5. Dbamy o jakość produktów. Jak to działa? Gwarancja Satysfakcji. dlaczego? Newsletter dla Partnerów Handlowych Tesco

1/5. Dbamy o jakość produktów. Jak to działa? Gwarancja Satysfakcji. dlaczego? Newsletter dla Partnerów Handlowych Tesco Newsletter dla Partnerów Handlowych Tesco wydanie specjalne październik 2013 Gwarancja Satysfakcji Gwarancja Satysfakcji dlaczego? Jak to działa? Dbamy o jakość produktów 1/5 Redakcja Drodzy Czytelnicy!

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoty trend Wszystko o rynku złota Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoto w dzisiejszych czasach jest popularnym środkiem inwestycyjnym. Uważa się przy tym, że inwestowanie w kruszec (poprzez fundusze,

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ Tomasz Białowąs bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Główne problemy gospodarki 1) Globalne ocieplenie światowej 2) Problem ubóstwa w krajach rozwijających się 3) Rozwarstwienie

Bardziej szczegółowo

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach?

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach? Inwestycje alternatywne w Polsce do niedawna nie były szczególnie popularne, a wiedza na ich temat była znikoma. Jednak od paru lat ta sytuacja się zmienia, a nasze portfele inwestycyjne coraz częściej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja zdjęciowa z projektu gimnazjalnego skierowanego do rodziców i młodzieży.

Dokumentacja zdjęciowa z projektu gimnazjalnego skierowanego do rodziców i młodzieży. Dokumentacja zdjęciowa z projektu gimnazjalnego skierowanego do rodziców i młodzieży. Czy wiesz, co jesz? Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 5, Gimnazjum nr 14 W Bytomiu JUŻ WKRÓTCE! Opiekun projektu:

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania - język angielski. I etap edukacyjny klasa II. Zespół Szkół Publiczna Szkoła Podstawowa. w Minkowicach Oławskich

Kryteria oceniania - język angielski. I etap edukacyjny klasa II. Zespół Szkół Publiczna Szkoła Podstawowa. w Minkowicach Oławskich Kryteria oceniania - język angielski I etap edukacyjny klasa II Zespół Szkół Publiczna Szkoła Podstawowa w Minkowicach Oławskich mgr Karolina Kownacka UNIT 1 In the town CEL KSZTAŁCENIA WG NOWEJ PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce zróżnicowaną pod względem językowym oraz kulturowym. Mimo

Bardziej szczegółowo

Głos europejskich konsumentów w sprawie normalizacji

Głos europejskich konsumentów w sprawie normalizacji www.anec.org Głos europejskich konsumentów w sprawie normalizacji A N E C R E P R E Z E N T U J E I N T E R E S Y K O N S U M E N T Ó W w dziedzinie normalizacji i certyfikacji, a także polityki i ustawodawstwa

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015

Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015 Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015 Światowy Dzień Zdrowia obchodzony jest każdego roku 7 kwietnia, aby uczcić rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia w 1948 roku. Każdego roku wybierany jest

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Symbole Szkoły Podstawowej nr 6 SKLEPIK WZOROWY SMACZNY I ZDROWY Zdrowe odżywianie to podstawa!!! Jeść musimy, bowiem to podstawowy składnik

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

FOREX - DESK: Rynek zagraniczny (18-08-2006r.)

FOREX - DESK: Rynek zagraniczny (18-08-2006r.) FOREX - DESK: Rynek zagraniczny (18-08-2006r.) Czwartek na rynku walutowym przyniósł pierwsze, poważniejsze umocnienie dolara od kilku dni. Przez większość minionego tygodnia dolar taniał, czemu pomagały

Bardziej szczegółowo

DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY

DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY WPROWADZENIE DO PREZENTACJI Carl Rehnborg i Nutrilite historia Wyzwania związane ze zdrowym sposobem odżywiania się Pokoloruj swoją dietę Zdrowy

Bardziej szczegółowo

Podstawy balonowych kreacji

Podstawy balonowych kreacji Strona1 Jakub B. Bączek Podstawy balonowych kreacji Wydawnictwo: STAGEMAN POLSKA Copyright: Jakub B. Bączek Warszawa 2011 www.stageman.pl Strona2 WPROWADZENIE Animacja czasu wolnego to jeszcze słabo rozpowszechniony

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee CommonGround œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee Idea projektu COMMONGROUND Ýywnoœã wolna od chorób i szkodników Dostêpnoœã ywnoœci a wybór konsumenta Rolnictwo integrowane Bioró norodnoœã Odbiór spoùeczny

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE. Zespół Szkół Specjalnych przy Szpitalu Uzdrowiskowym Słoneczko w Kołobrzegu

SZKOŁA PROMUJĄCA ZDROWIE. Zespół Szkół Specjalnych przy Szpitalu Uzdrowiskowym Słoneczko w Kołobrzegu Zespół Szkół Specjalnych przy Szpitalu Uzdrowiskowym Słoneczko w Kołobrzegu Ciechocinek 31.05.2012 Prawo dzieci do ochrony zdrowia perspektywy rozwoju lecznictwa uzdrowiskowego Edukacja zdrowotna jest

Bardziej szczegółowo

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne.

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne. Michał Nowakowski Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny Instytut Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Luiza Nowakowska Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny Katedra Nauk Humanistycznych Wydziału

Bardziej szczegółowo

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ 1 2 Spis treści Brak akceptacji dziecka.....8 Niesprawiedliwe karanie dziecka.....9 Stwarzanie dziecku poczucia zagrożenia... 10 Przyjmowanie postawy paternalizmu... 11 Niesłuszne ograniczanie wolności

Bardziej szczegółowo

Akcje 5 razy dziennie warzywa i owoce Rys historyczny

Akcje 5 razy dziennie warzywa i owoce Rys historyczny Akcje 5 razy dziennie warzywa i owoce Rys historyczny Janusz Marek Jaworski Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii-Instytut w Warszawie Warsztaty dla dziennikarzy i twórców filmów

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

8 marzeń w 8 dni. Dzień 4 Zdrowie, sport, ciało. Weź udział w całym szkoleniu

8 marzeń w 8 dni. Dzień 4 Zdrowie, sport, ciało. Weź udział w całym szkoleniu 8 marzeń w 8 dni Dzień 4 Zdrowie, sport, ciało Weź udział w całym szkoleniu Obszar życia: Zdrowie, sport, ciało Moje efekty końcowe to: 1. Zdrowie i witalność 2. Aktywność fizyczna 3. Wysportowane, jędrne,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2013 BS/94/2013 JAK I GDZIE KUPUJEMY ŻYWNOŚĆ

Warszawa, lipiec 2013 BS/94/2013 JAK I GDZIE KUPUJEMY ŻYWNOŚĆ Warszawa, lipiec 2013 BS/94/2013 JAK I GDZIE KUPUJEMY ŻYWNOŚĆ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo