ZASADY POSTĘPOWANIA W CUKRZYCY. Zalecane przez Konsultantów Krajowych w dziedzinie Medycyny Rodzinnej i w dziedzinie Diabetologii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZASADY POSTĘPOWANIA W CUKRZYCY. Zalecane przez Konsultantów Krajowych w dziedzinie Medycyny Rodzinnej i w dziedzinie Diabetologii"

Transkrypt

1 Zasady postępowania w cukrzycy Lekarz Rodzinny ZASADY POSTĘPOWANIA W CUKRZYCY Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2011 Zalecane przez Konsultantów Krajowych w dziedzinie Medycyny Rodzinnej i w dziedzinie Diabetologii 1

2 ZASADY POSTĘPOWANIA W CUKRZYCY Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2011 Zalecane przez Konsultantów Krajowych w dziedzinie Medycyny Rodzinnej i w dziedzinie Diabetologii

3 Publikacja powstała w ramach programu Leonardo da Vinci Nr PL1-LEO , pt. Innovative lifelong learning of European General Physicians in Quality Improvement supported by information technology. Projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej w ramach programu Uczenie się przez całe życie. Publikacja odzwierciedla jedynie stanowisko autorów i Komisja Europejska ani Narodowa Agencja nie ponoszą odpowiedzialności za umieszczoną w niej zawartość merytoryczną oraz za sposób wykorzystania zawartych w niej informacji. Copyright by Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce 2011 Copyright by Polskie Towarzystwo Diabetologiczne 2011 korekta Katarzyna Badowska skład Piotr Moch projekt graficzny Piotr Moch druk 101 Studio dtp ISBN Wydawnictwo AKTIS Sp. z o.o Łódź, ul. Narutowicza 94/15 Łódź 2011

4 Zespół redaktorów: Zespół autorów: Zespół ekspertów: Wiesława Fabian Władysław Grzeszczak Witold Lukas Lilianna Majkowska Ireneusz Szymczyk Tomasz Tomasik Adam Windak Anna Czech, Katarzyna Cypryk, Leszek Czupryniak, Wiesława Fabian, Władysław Grzeszczak, Janusz Gumprecht, Barbara Idzior-Waluś, Przemysława Jarosz-Chobot, Waldemar Karnafel, Teresa Koblik, Andrzej Kokoszka, Jerzy Loba, Lilianna Majkowska, Maciej Małecki, Barbara Mirkiewicz-Sieradzka, Anna Noczyńska, Marek Oleszczyk, Jacek Sieradzki, Bogdan Solnica, Krzysztof Strojek, Małgorzata Szelachowska, Ireneusz Szymczyk, Ewa Wender-Ożegowska, Bogna Wierusz-Wysocka Ewa Bujak-Rosenbeiger, Wojciech Czuryszkiewicz, Witold Drzastwa, Władysław Grzeszczak, Janusz Gumprecht, Artur Karol Jakubiak, Lidia Klichowicz, Teresa Koblik, Małgorzata Koziarska-Rościszewska, Janusz Krzysztoń, Lilianna Majkowska, Maciej Małecki, Elżbieta Mizgała, Beata Modlińska, Marek Oleszczyk, Jacek Sieradzki, Krzysztof Strojek, Małgorzata Szelachowska, Ireneusz Szymczyk, Elżbieta Tomiak

5 SPIS TREŚCI I. Terminologia, definicje, klasyfikacja II. Epidemiologia III. Prewencja i zasady prowadzenia badań przesiewowych IV. Warunki rozpoznania V. Postępowanie diagnostyczne VI. Postępowanie lecznicze VI A. Cele terapii VI B. Edukacja chorych z cukrzycą VI C. Leczenie niefarmakologiczne VI D. Farmakoterapia cukrzycy VI E. Leczenie nadciśnienia tętniczego w cukrzycy VI F. Leczenie dyslipidemii w cukrzycy VII. Organizacja opieki VIII. Powikłania ostre i przewlekłe VIII A. Hipoglikemia VIII B. Śpiączki cukrzycowe VIII C. Choroba niedokrwienna serca VIII D. Udar mózgu VIII E. Nefropatia cukrzycowa VIII F. Retinopatia cukrzycowa VIII G. Neuropatia cukrzycowa VIII H. Zespół stopy cukrzycowej IX. Sytuacje szczególne IX A. Cukrzyca u dzieci i młodzieży IX B. Szczepienia u chorych z cukrzycą IX C. Doustna antykoncepcja w cukrzycy IX D. Cukrzyca u kobiet w ciąży IX E. Zasady przygotowania chorego na cukrzycę do zabiegu operacyjnego IX F. Cukrzyca u osób w podeszłym wieku ANEKSY Dekalog Zdrowego Żywienia Leczenie sanatoryjne... 58

6 Szanowna Pani Doktor, Szanowny Panie Doktorze, Zasady postępowania w cukrzycy. Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2011 to najbardziej aktualny zestaw zaleceń, jakimi powinien kierować się w swojej pracy lekarz rodzinny, sprawując opiekę medyczną nad pacjentami z cukrzycą lub tymi, którzy są nią w przyszłości zagrożeni. Niezwykle szybki w ostatnich latach rozwój wiedzy z zakresu diabetologii wynika z ciągłej publikacji nowych wyników licznych badań naukowych. Żaden zapracowany lekarz praktyk nie jest w stanie śledzić na bieżąco i oceniać nawet najważniejszych z nich. Rozwój wiedzy zmusza jednak do nieustannej weryfikacji sposobu postępowania z pacjentem. Realia, w jakich działa lekarz rodzinny, różnią się też zasadniczo od tych, w jakich pracują diabetolog czy specjalista innej dyscypliny zajmujący się cukrzycą. Inna jest populacja, nad którą sprawują opiekę, inny jest zakres narzędzi diagnostyczno-terapeutycznych, którymi dysponują, a wreszcie inne są oczekiwania co do zakresu podejmowanych działań. Powyższe przesłanki w ocenie tak Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce, jak i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego w pełni uzasadniają potrzebę specyficznych wytycznych postępowania w cukrzycy, kierowanych do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. W bieżącym roku, dzięki wsparciu projektu programu Leonardo da Vinci, zawarte w wytycznych rekomendacje mogliśmy uzgodnić w ramach procedury Delphi, w której opinie wybitnych specjalistów zostały skonfrontowane ze stanowiskiem praktykujących lekarzy rodzinnych. W niniejszym dokumencie znalazły się tylko te zalecenia, co do których eksperci osiągnęli konsensus. Tegoroczne wytyczne postępowania w cukrzycy mają też zupełnie nową strukturę, lepiej odpowiadającą, w ocenie redaktorów opracowania, postrzeganiu problemu z perspektywy lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Wierzymy, że przyczyni się ona do jeszcze lepszego odbioru zaleceń i łatwiejszej ich implementacji do codziennej pracy z pacjentem. Nadrzędnym celem, któremu mają służyć niniejsze wytyczne, jest ograniczenie niekorzystnych następstw zdrowotnych, jakie niesie ze sobą cukrzyca, a przez to poprawia stanu zdrowia Polaków. Oddając z ogromną przyjemnością w imieniu Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce oraz Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego w Państwa ręce niniejszą publikację, wierzymy, że wykonujemy kolejny, ważny krok na drodze do tego celu. Dr hab. med. Adam Windak Wiceprezes KLRwP Prof. dr hab. Władysław Grzeszczak Prezes PTD

7 Zasady postępowania w cukrzycy I. Terminologia, definicje, I. Terminologia, klasyfikacja definicje, klasyfikacja Definicja cukrzycy według WHO (Światowa Organizacja Zdrowia, World Health Organization) Cukrzyca jest to grupa chorób metabolicznych charakteryzująca się hiperglikemią wynikającą z defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Terminologia prawidłowa glikemia na czczo: mg/dl (3,4-5,5 mmol/l) nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG, impaired fasting glucose): mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT, impaired glucose tolerance): w 120. minucie doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT, oral glucose tolerance test) glikemia mg/dl (7,8-11 mmol/l) stan przedcukrzycowy (prediabetes) nieprawidłowa glikemia na czczo i/lub nieprawidłowa tolerancja glukozy cukrzyca jedno z następujących kryteriów: 1. dwukrotnie glikemia na czczo 126 mg/dl ( 7,0 mmol/l) 2. glikemia w 2. godzinie doustnego testu tolerancji glukozy według WHO 200 mg/dl ( 11,1 mmol/l) 3. objawy hiperglikemii i glikemia przygodna 200 mg/dl ( 11,1 mmol/l) Klasyfikacja etiologiczna cukrzycy wg WHO 1999 I. Cukrzyca typu 1 (zniszczenie komórek β trzustki, z reguły prowadzące do całkowitego niedoboru insuliny): immunologiczna idiopatyczna Do autoimmunologicznej cukrzycy typu 1 zaliczana jest Cukrzyca LADA (latent autoimmune diabetes in adults) dotyczy głównie dorosłych w wieku lat, bez otyłości; rozpoczyna się powoli, podobnie jak cukrzyca typu 2, ale dość szybko w ciągu kilku miesięcy (rzadziej kilku lat) wymaga leczenia insuliną. II. Cukrzyca typu 2 (od dominującej insulinooporności ze względnym niedoborem insuliny do dominującego upośledzenia wydzielania insuliny z insulinoopornością) III. Inne określone typy cukrzycy cukrzyca MODY (maturity onset diabetes of the young) cukrzyca uwarunkowana genetycznie, ma cechy cukrzycy typu 2, ale występuje u młodych i nie wiąże się z otyłością defekty genetyczne czynności komórek β defekty genetyczne działania insuliny choroby zewnątrzwydzielniczej części trzustki (zapalenia, uraz, rak i inne) endokrynopatie (nadczynność tarczycy, akromegalia, zespół Cushinga i inne) cukrzyca wywołana przez leki lub substancje chemiczne zakażenia (wrodzona różyczka, cytomegalia) rzadkie postacie immunologiczne inne zespoły genetyczne (zespół Downa, Turnera, Klinefeltera) IV. Cukrzyca ciężarnych 11

8 Epidemiologia / Prewencja i zasady prowadzenia badań przesiewowych II. Epidemiologia II. Epidemiologia W 2000 roku na świecie na cukrzycę chorowało 171 mln ludzi. Badania epidemiologiczne, uwzględniające starzenie się populacji oraz zmiany demograficzne, wskazują, że w roku 2030 liczba chorych na cukrzycę na świecie przekroczy 366 milionów, co stanowi 114% przyrostu w stosunku do roku Dane wskazują, że w krajach rozwijających się większość chorych na cukrzycę typu 2 to ludzie w wieku lata, podczas gdy w krajach rozwiniętych większość chorych to ludzie po 64. roku życia. W Polsce w 2010 na cukrzycę chorowało 9,3% osób w wieku lat, tj osób. Nieprawidłową tolerancję glukozy stwierdzono u 16,9% wymienionej populacji. W przeciętnej praktyce lekarza rodzinnego, liczącej około 2500 osób w rozkładzie wiekowym podobnym do ogólnej populacji Polski, liczba chorych na cukrzycę wynosi ok. 200 osób. III. Prewencja i zasady III. prowadzenia Prewencja badań i zasady przesiewowych prowadzenia badań przesiewowych W przypadku cukrzycy typu 1 nie istnieje obecnie żadna skuteczna i wprowadzona do praktyki klinicznej metoda zapobiegania cukrzycy typu 1, zarówno w populacji ogólnej, jak i u osób z grup ryzyka. W cukrzycy typu 2 prewencja ma olbrzymie znaczenie, sprzyja wcześniejszemu wykryciu choroby. Bezobjawowy przebieg choroby sprawia, że w chwili rozpoznania cukrzycy typu 2 u ponad połowy chorych stwierdzana jest obecność powikłań cukrzycy. Profilaktyka pierwotna to zapobieganie rozwojowi cukrzycy typu 2 poprzez zapobieganie nadwadze i otyłości oraz ich leczenie. Największe znaczenie ma promocja właściwego żywienia i aktywności fizycznej. Zaleca się propagowanie Dekalogu Zdrowego Żywienia, który w dziesięciu punktach określa najbardziej podstawowe zasady zdrowego stylu życia Aneks Nr 1. Zaleca się, aby lekarz rodzinny przy pierwszej wizycie pacjenta i następnie przynajmniej raz w roku dokonywał pomiarów masy ciała, wzrostu, określił BMI oraz odnotował te dane w dokumentacji. Zalecenia w zależności od BMI: 2 BMI kg/m zalecane jest stosowania diety ubogoenergetycznej i zwiększenie aktywności fizycznej 2 BMI kg/m do rozważenia: większe ograniczenia dietetyczne, leczenie farmakologiczne, dalsze zwiększenie aktywności fizycznej 2 BMI powyżej 35 kg/m i brak efektów dotychczasowego postępowania należy rozważyć możliwości leczenia chirurgicznego Na każdym etapie należy wykluczyć wtórne przyczyny otyłości, a w szczególności niedoczynność tarczycy. Przy utrzymującej się otyłości rozważyć skierowanie pacjenta do dietetyka, poradni zaburzeń metabolicznych, grup wsparcia, poradni leczenia otyłości itp. Niewłaściwe jest pozostawienie pacjenta z otyłością bez bardzo konkretnie sprecyzowanych zaleceń. 12

9 Zasady postępowania w cukrzycy Profilaktyka wtórna to zapobieganie przewlekłym powikłaniom choroby poprzez wczesne wykrycie choroby. W cukrzycy typu 2 ma to szczególne znaczenie ze względu na jej wieloletni bezobjawowy przebieg. Z tego powodu zaleca się prowadzenie badań przesiewowych w grupach ryzyka. U osób z następującymi czynnikami ryzyka należy wykonać, niezależnie od wieku, raz w roku badanie w kierunku cukrzycy (glikemię na czczo w osoczu krwi żylnej): nadwaga lub otyłość (BMI 25 kg/m 2 ) cukrzyca występująca w rodzinie (rodzice bądź rodzeństwo) mała aktywność fizyczna stan przedcukrzycowy (nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy) kobiety z przebytą cukrzycą ciążową kobiety, które urodziły dziecko o masie ciała > 4 kg nadciśnienie tętnicze ( 140/90 mm Hg) dyslipidemia [stężenie cholesterolu frakcji HDL < 35 mg/dl (< 0,9 mmol/l) i/lub triglicerydów > 250 mg/dl (>2,85 mmol/l)] zespół policystycznych jajników choroby układu sercowo-naczyniowego zespół metaboliczny U osób bez objawów hiperglikemii i bez czynników ryzyka, ale w wieku powyżej 45. roku życia badanie w kierunku cukrzycy należy przeprowadzić raz na 3 lata. Zalecenia prewencyjne: 1. Osoby z wymienionymi powyżej czynnikami ryzyka, a w szczególności ze stanem przedcukrzycowym, powinny wiedzieć o korzyściach związanych z umiarkowanym zmniejszeniem masy ciała i regularną aktywnością fizyczną. Właściwie wprowadzone zmiany w stylu życia są najskuteczniejszą metodą zapobiegania lub opóźnienia wystąpienia cukrzycy typu Nie można poprzestać na jednokrotnym zaleceniu, bowiem powtarzanie porad dotyczących zmian dietetycznych i zwiększenia aktywności fizycznej ma decydujące znaczenie dla skuteczności prewencji. 3. Zaleca się obserwację chorych pod kątem występowania innych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego (palenie tytoniu, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe) oraz ich leczenie. 4. Należy unikać leków o działaniu diabetogennym (kortykosterydy, tiazydy). 5. Osoby obciążone wysokim ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2 (np. współistnienie u jednej osoby kilku czynników ryzyka) należy poddać w miarę możliwości odpowiedniej edukacji prowadzonej przez dietetyka i edukatora diabetologicznego. 6. W szczególnych sytuacjach u osób z bardzo dużym ryzykiem wystąpienia cukrzycy typu 2 można rozważyć zastosowanie leczenia farmakologicznego (metformina lub akarboza), z tym że w Polsce dotychczas nie zarejestrowano żadnego preparatu przeciwcukrzycowego w prewencji cukrzycy. Stosowanie leku należy uzasadnić w dokumentacji medycznej i stosować bez zniżki przysługującej pacjentowi z rozpoznaną cukrzycą. Profilaktyka trzeciorzędowa w cukrzycy polega na wczesnym wykrywaniu powikłań i właściwym ich leczeniu oraz na rehabilitacji chorych ze stwierdzonymi powikłaniami. Proces leczenia i wczesnego wykrywania powikłań omówiono w kolejnych rozdziałach. 13

10 Warunki rozpoznania IV. Warunki rozpoznania IV. Warunki rozpoznania Podejrzewając u chorego cukrzycę, należy wykonać następujące badania: I. Oznaczenie glikemii przygodnej w momencie występowania objawów hiperglikemii jeśli glikemia w surowicy krwi żylnej wynosi 200 mg/dl (11,1 mmol/l), wynik ten jest podstawą do rozpoznania cukrzycy; jeśli wynosi < 200 mg/dl (11,1 mmol/l) należy wykonać oznaczenie glikemii na czczo w osoczu krwi żylnej. II. Przy braku występowania objawów lub przy współistnieniu objawów i glikemii przygodnej < 200 mg/dl (11,1 mmol/l) należy 2-krotnie w kolejnych dniach oznaczyć glikemię na czczo w surowicy krwi żylnej; jeśli glikemia 2-krotnie wynosi 126 mg/dl (7,0 mmol/l) rozpoznaje się cukrzycę, jeżeli glikemia na czczo wynosi mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) należy wykonać doustny test tolerancji glukozy (OGTT). III. Doustny test tolerancji glukozy (OGTT). 1. Wskazania do wykonania testu: glikemia na czczo mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) glukozuria przy prawidłowej glikemii na czczo uzasadnione podejrzenie nietolerancji glukozy lub cukrzycy mimo prawidłowej glikemii na czczo (cechy zespołu metabolicznego, choroba wieńcowa w młodym wieku, osoby starsze bez nadwagi ze współistniejącymi innymi czynnikami ryzyka cukrzycy, otyłość u dzieci i młodzieży) jako badanie diagnostyczne w rozpoznawaniu cukrzycy ciążowej 2. Przeciwwskazania do wykonania testu: rozpoznana wcześniej cukrzyca choroby przewodu pokarmowego (zespoły upośledzonego wchłaniania, stany po resekcji żołądka) stany ostre (zapalenie, zawał itp.) 3. Przygotowanie pacjenta Przed przeprowadzeniem testu nie należy zmieniać diety w ciągu co najmniej 72 godzin, a w szczególności nie ograniczać spożycia węglowodanów. Do badania pacjent powinien zgłosić się rano, na czczo, po co najmniej 8 godzinach od spożycia ostatniego posiłku, wypoczęty, po przespanej nocy. Przed badaniem pacjent może pić wyłącznie wodę i w miarę możliwości nie powinien przyjmować żadnych leków. 4. Przeprowadzenie testu: pobranie wyjściowej próbki krwi żylnej w celu wykonania oznaczenia stężenia glukozy w osoczu na czczo obciążenie glukozą pacjent wypija w ciągu 5 minut 75 g bezwodnej glukozy (dzieci 1,75 g/kg mc. do 75 g), rozpuszczonej w ml wody o temperaturze pokojowej po obciążeniu pacjent pozostaje w spoczynku, w pozycji siedzącej po 120 minutach od wypicia glukozy należy pobrać drugą próbkę krwi żylnej w celu oznaczenia stężenia glukozy w osoczu 14

11 Zasady postępowania w cukrzycy 5. Wynik testu glikemia w 120. minucie doustnego testu tolerancji glukozy wynosi: < 140 mg/dl (7,8 mmol/l) prawidłowa tolerancja glukozy mg/dl (7,8-11,0 mmol/l) nieprawidłowa tolerancja glukozy 200 mg/dl (11,1 mmol/l) cukrzyca W chwili obecnej Polskie Towarzystwo Diabetologiczne nie zaleca stosowania oznaczenia hemoglobiny glikowanej (HbA 1c ) do diagnostyki cukrzycy, ponieważ w Polsce brak jest powszechnej dostępności do odpowiednio wystandaryzowanych metod oznaczania HbA 1c. Rycina IV.1. Algorytm rozpoznawania zaburzeń gospodarki węglowodanowej Glikemia na czczo osocze krwi żylnej 126 mg/dl 7 mmol/l Powtórzyć badanie mg/dl 5,6-6,9 mmol/l OGTT < 100 mg/dl < 5,6 mmol/l Prawidłowa glikemia badanie powtórzyć za rok lub za 3 lata; zależy od grupy ryzyka 126 mg/dl 7 mmol/l < 126 mg/dl < 7 mmol/l 200 mg/dl 11,1 mmol/l mg/dl 7,8-11,0 mmol/l < 140 mg/dl < 7,8 mmol/l Cukrzyca IGT IFG Doustny test tolerancji glukozy (OGTT); nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG); nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT). 15

12 Postępowanie diagnostyczne V. Postępowanie diagnostyczne V. Postępowanie diagnostyczne 1. Wywiad Charakterystyczne objawy występują w cukrzycy typu 1. Objawy nasilają się w ciągu kilku dni, rzadziej tygodni, prowadząc do kwasicy metabolicznej. Charakterystyczne objawy cukrzycy typu 1: wielomocz ( polyuria), częste oddawanie moczu, nocne mikcje, moczenie nocne (częste u małych dzieci) zwiększone pragnienie ( polydipsia) wzmożone łaknienie ( polyphagia) znaczny spadek masy ciała mimo prawidłowego lub wzmożonego łaknienia Uwaga: u niemowląt i małych dzieci objawy choroby mogą się rozwinąć w ciągu jednej doby u dzieci starszych rozwój choroby może być łagodny (2-3 tygodnie, miesiące), z okresami bezobjawowymi i niestałym wzrostem glikemii. W tym przypadku zwiększone pragnienie i wielomocz mogą być niezauważalne, a na pierwszy plan wysuwają się objawy ogólne: niechęć do nauki, drażliwość, łatwe męczenie się i osłabienie wzmożone łaknienie nie jest objawem stałym, a u młodszych dzieci częściej występuje utrata łaknienia dla nieleczonej cukrzycy typu 1 charakterystyczny jest spadek masy ciała, w skrajnych przypadkach prowadzący do wyniszczenia u części chorych cukrzycę rozpoznaje się w momencie wystąpienia kwasicy ketonowej W cukrzycy typu 2 odchodzi się od klasycznego schematu postępowania obejmującego wywiad, badanie fizykalne, a następnie diagnostykę laboratoryjną. Niezbędne jest prowadzenie badań przesiewowych u osób, u których nie występują żadne objawy kliniczne (patrz rozdział III Prewencja i zasady prowadzenia badań przesiewowych). U 70% chorych przebieg jest zupełnie bezobjawowy. U pozostałych może występować zmęczenie, gorsza kondycja psychofizyczna, pogorszenie pamięci, koncentracji. Poniżej wymieniono objawy sugerujące obecność cukrzycy typu 2, które są bardziej zauważalne, ale występują jeszcze później: wzmożone pragnienie, wielomocz niezamierzony spadek masy ciała świąd narządów płciowych, zapalenie żołędzi i napletka u mężczyzn zaburzenia widzenia wystąpienie objawów dławicy piersiowej, chromania przestankowego zapalenie jamy ustnej nawracające infekcje dróg moczowych nawracające infekcje skórne, owrzodzenia stopy 16

13 Zasady postępowania w cukrzycy 2. Badanie przedmiotowe U każdego pacjenta należy przeprowadzić pełne badanie przedmiotowe, ze szczególnym zwróceniem uwagi na: pomiar masy ciała, BMI i obwodu pasa BMI 18,5-25 kg/m 2 prawidłowy wskaźnik BMI kg/m 2 nadwaga BMI kg/m 2 I stopień otyłości BMI kg/m 2 II stopień otyłości (otyłość kliniczna) BMI 40 kg/m 2 III stopień otyłości (otyłość olbrzymia) Obwód pasa > 88 cm u kobiet i > 102 cm u mężczyzn oznacza otyłość brzuszną. badanie układu krążenia serca i naczyń obwodowych (szyjne, kończyn dolnych i jamy brzusznej), ciśnienia tętniczego zmiany skórne (ew. infekcje), obrzęki dokładne badanie stóp (ukrwienie, zniekształcenia, czucie) badanie neurologiczne (odruchy, czucie) utajone ogniska zapalne (uzębienie, migdałki, zatoki) 3. Badania dodatkowe i konsultacje specjalistyczne Badania diagnostyczne i konsultacje ukierunkowane są na kontrolę metaboliczną cukrzycy, ocenę czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego oraz na wczesne wykrycie powikłań. W chwili wykrycia cukrzycy typu 2 zaleca się wykonanie następujących badań i konsultacji: gospodarka lipidowa: poziom cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i triglicerydów aktywność ALT (przy stosowaniu doustnych leków hipoglikemizujących i statyn może dochodzić do zaburzeń funkcji wątroby) badanie ogólne moczu i stężenia kreatyniny w surowicy (ewentualne przeciwwskazanie do stosowania metforminy, ryzyko wczesnej nefropatii) badanie EKG konsultacja okulistyczna celem wyjściowej oceny ewentualnych zmian naczyniowych na dnie oka w przypadku wskazań lekarskich skierować na inne badania lub konsultacje specjalistyczne, szczególnie w kierunku powikłań naczyniowych 17

14 Postępowanie lecznicze VI. Postępowanie lecznicze VI.Postępowanie lecznicze VI A. Cele terapii Celem leczenia cukrzycy jest: 1. Likwidacja objawów i zapewnienie dobrej jakości życia, 2. Osiągniecie długości życia zbliżonej do średniej populacji, 3. Zapobieganie odległym powikłaniom cukrzycy. Osiąganie tych celów jest możliwe dzięki uzyskaniu właściwego wyrównania gospodarki węglowodanowej i lipidowej, osiągnięciu optymalnego ciśnienia krwi i właściwej masy ciała oraz zwalczeniu nałogu palenia tytoniu. Kryteria wyrównania, do których należy dążyć: 1. Kryteria wyrównania gospodarki węglowodanowej: Kryterium ogólne: HbA 1c 7% Kryteria szczegółowe dla wybranych grup chorych: HbA 6,1% u kobiet planujących ciążę i będących w ciąży 1c HbA 6,5% u dzieci i młodzieży, dorosłych z cukrzycą typu 1 oraz 1c z krótkotrwałą cukrzycą typu 2 (do 5 lat trwania choroby) HbA < 8,0% u chorych w wieku > 70 lat z wieloletnią cukrzycą (> 20 lat), 1c u których współistnieją istotne powikłania o charakterze makroangiopatii (przebyty zawał serca i/lub udar mózgu) Kryteria wyrównania glikemii glikemia na czczo i przed posiłkami (dotyczy również samokontroli) mg/dl (3,9-6,1 mmol/l) glikemia 2 godziny po posiłku podczas samokontroli: < 140 mg/dl (7,8 mmol/l) w sytuacjach ww. gdy celem jest HbA 1c 6,5% < 160 mg/dl (8,9 mmol/l) w sytuacjach ww. gdy celem jest HbA 1c 7 % Uwaga: 1. U osób w starszym wieku i w sytuacji współistnienia schorzeń towarzyszących, jeśli prognoza przeżycia nie osiąga 10 lat, należy złagodzić kryteria wyrównania do stopnia, który nie pogorszy jakości życia pacjenta. 2. Intensywność dążenia do wartości docelowych należy indywidualizować. Uwzględnić trzeba stopień ryzyka hipoglikemii, stopień edukacji pacjenta oraz relacje korzyści i ryzyka uzyskania tych wartości. W niektórych sytuacjach (np. przy obecności zaawansowanych powikłań, w starszym wieku) należy osiągać je stopniowo, w ciągu kilku (2-3) miesięcy. 2. Kryteria wyrównania gospodarki lipidowej: stężenie cholesterolu całkowitego: < 175 mg/dl (< 4,5 mmol/l) stężenie cholesterolu frakcji LDL: < 100 mg/dl (< 2,6 mmol/l) stężenie cholesterolu frakcji LDL u chorych na cukrzycę i chorobę sercowo-naczyniową: < 70 mg/dl (< 1,9 mmol/l) stężenie cholesterolu frakcji HDL: > 40 mg/dl (> 1,0 mmol/l) u mężczyzn i > 50 mg/dl (> 1,3 mmol/l) dla kobiet stężenie cholesterolu nie HDL : < 130 mg/dl (< 3,4 mmol/l) stężenie triglicerydów: < 150 mg/dl (< 1,7 mmol/l) 3. Kryteria wyrównania ciśnienia tętniczego: ciśnienie skurczowe: < 140 mm Hg ciśnienie rozkurczowe: < 90 mm Hg 18

15 Zasady postępowania w cukrzycy VI B. Edukacja chorych z cukrzycą W przypadku cukrzycy olbrzymi wpływ na efekty terapii wywiera wiedza pacjenta. Edukacja jest stałym, integralnym i niezbędnym składnikiem postępowania terapeutycznego w cukrzycy w trakcie każdej wizyty lekarskiej. Jeżeli jest to tylko możliwe, każdego pacjenta ze świeżo rozpoznanym stanem przedcukrzycowym lub cukrzycą zaleca się skierować na kompleksową edukację prowadzoną przez odpowiednio przeszkolone osoby (lekarze, pielęgniarki, dietetycy) *. Edukacja powinna być podjęta w okresie rozpoczynania terapii, a następnie prowadzona jako reedukacja oparta na corocznej ocenie potrzeb szkoleniowych pacjenta. Potrzebne są odrębnie finansowane programy edukacyjne. 1. Program edukacyjny powinien zawierać: A. Wsparcie w zaakceptowaniu choroby, wzmacnianie motywacji do leczenia, wzmacnianie zdolności do podejmowania samodzielnych, świadomych decyzji związanych z leczeniem. B. Podstawowe wiadomości na temat choroby i jej leczenia (przyczyny, kliniczne charakterystyki, przebieg i rokowanie). C. Ustalanie i ocenianie indywidualnych celów terapeutycznych uwzględniających przebieg choroby, rokowanie, zalecone leczenie i sytuację życiową pacjenta. D. Naukę technik samodzielnej, systematycznej obserwacji mierzenia stężenia glukozy we krwi, oznaczania stężenia ciał ketonowych, ciśnienia tętniczego oraz postępowania w sytuacjach wymagających interwencji. E. Wiadomości dotyczące rozpoznawania i leczenia komplikacji ostrych (hipoglikemia, kwasica metaboliczna, infekcje, zawał serca, udar mózgu) i przewlekłych (nefropatia, retinopatia, neuropatia, zaburzenia erekcji, stopa cukrzycowa) oraz czynników ich ryzyka (dyslipidemia, nadciśnienie, palenie papierosów) i sposobów zapobiegania powikłaniom i chorobom związanym z cukrzycą. F. Wiadomości dotyczące zdrowego odżywiania i jego roli w leczeniu, w tym praktyczne informacje dotyczące zawartości węglowodanów i tłuszczów w pokarmach, tworzenie planu żywienia, który uwzględnia indywidualne nawyki, potrzeby i strategie terapeutyczne. G. Wiadomości o wpływie ćwiczeń fizycznych na stężenia glukozy we krwi. H. Wiadomości o postępowaniu w szczególnych sytuacjach: podróż, antykoncepcja, ciąża. I. Prawa socjalne osób chorych na cukrzycę (praca, prawo jazdy, ubezpieczenie). J. Zasady korzystania z opieki zdrowotnej (częstość wizyt, badań kontrolnych, optymalne stosowanie się do zaleceń lekarskich). K. Omówienie znaczenia problemów psychologicznych w postępowaniu z cukrzycą i możliwości opieki specjalistycznej. * W długoterminowej perspektywie należy dążyć do ukształtowania zawodu medycznego edukatora diabetologicznego. 19

16 Postępowanie lecznicze 2. Zalecenia dotyczące samokontroli A. Do samokontroli prowadzonej przez pacjenta należy: oznaczanie glikemii w formie skróconego lub pełnego profilu glikemii w zależności od sposobu leczenia cukrzycy kontrola masy ciała kontrola ciśnienia tętniczego prowadzenie dzienniczka samokontroli oglądanie stóp oznaczanie ciał ketonowych w moczu B. Oznaczenia glikemii w celu monitorowania leczenia i oceny wyrównania metabolicznego cukrzycy wykonuje się w pełnej krwi włośniczkowej. Badanie przeprowadzają pacjenci lub pracownicy służby zdrowia za pomocą glukometrów. Pacjent powinien być przeszkolony w zakresie oznaczania glikemii i obsługi glukometru w placówce służby zdrowia, w której jest leczony. C. Zalecana częstość samokontroli glikemii Częstotliwość samokontroli zależy od sposobu leczenia tabela nr VI.1. Dodatkowe oznaczenia zalecane są w sytuacjach złego samopoczucia, w przebiegu infekcji i przy podejrzeniu hipoglikemii. Tabela VI.1 Częstotliwość samokontroli w zależności od sposobu leczenia Sposób leczenia cukrzycy Częstość pomiarów glikemii wyłącznie dieta raz w miesiącu skrócony profil glikemii doustne leki przeciwcukrzycowe i/lub analogi GLP raz w tygodniu skrócony profil glikemii leczenie skojarzone: leki doustne i insulina codziennie 1-2 pomiary glikemii, raz w tygodniu skrócony profil glikemii raz w miesiącu pełny profil glikemii intensywna insulinoterapia wielokrotne pomiary 5-10 razy na dobę D. Systematyczna kontrola glukometru Jeśli pacjent samodzielnie kontroluje glikemię, jakość oznaczeń przy użyciu glukometru powinna być systematycznie kontrolowana co pół roku w placówce służby zdrowia, w której jest leczony. Kontrola przeprowadzana przez przeszkoloną pielęgniarkę obejmuje: ocenę sprawności glukometru pacjenta ocenę techniki pomiaru glikemii wykonywanego samodzielnie przez pacjenta; porównanie wyników uzyskanych przy użyciu kontrolowanego glukometru pacjenta oraz analizatora glukozy używanego w poradni odnotowanie wyniku kontroli glukometru w dokumentacji chorego E. Inne elementy samokontroli: kontrola masy ciała raz w tygodniu kontrola ciśnienia tętniczego krwi w trakcie ustalania leczenia nadciśnienia pomiary należy wykonywać 2-3 razy dziennie, po ustaleniu dawkowania leków pomiary raz na kilka dni i w chwilach złego samopoczucia prowadzenie dzienniczka obejmuje zapisywanie pomiarów glikemii na czczo i poposiłkowych, pomiarów masy ciała, pomiarów ciśnienia tętniczego, a w przypadku leczenia insuliną przyjętych dawek insuliny w celu prewencji powikłania w postaci stopy cukrzycowej należy zalecić pacjentom oglądanie stóp 20

17 Zasady postępowania w cukrzycy VI C. Leczenie niefarmakologiczne Zalecenia dietetyczne Podstawowe zalecenia dietetyczne dla chorych na cukrzycę: unikanie lub zupełne wykluczenie węglowodanów prostych spożywanie częstych posiłków, ale o ograniczonej wielkości i kaloryczności stosowanie tzw. Dekalogu Zdrowego Żywienia (patrz Aneks Nr 1) Chorzy na cukrzycę typu 1 powinni jedynie unikać spożywania węglowodanów prostych, a insulinoterapia powinna być w maksymalnym stopniu dostosowana do nawyków żywieniowych pacjenta i jego trybu życia. U chorych z cukrzycą typu 2 kwestia diety jest bardziej istotna niż w cukrzycy typu 1, gdyż jej podstawowym zadaniem jest nie tylko utrzymanie dobrej kontroli metabolicznej choroby, ale także redukcja/utrzymanie masy ciała chorego. W związku z tym podstawowe znaczenie, poza zaleceniami minimalnymi wymienionymi wyżej, ma określenie zalecanej kaloryczności diety. Powinna ona umożliwić choremu powolną, ale systematyczną redukcję masy ciała. Umiarkowane zmniejszenie bilansu kalorycznego ( kcal/dobę) spowoduje stopniową utratę masy ciała (ok. 0,5-1 kg/tydzień). Zalecenia szczegółowe dotyczące diety 1. Węglowodany: 45-50% wartości energetycznej diety powinny zapewnić węglowodany o niskim indeksie glikemicznym (< 50). Należy ograniczyć do minimum lub wykluczyć cukry proste. Substancje słodzące (słodziki) mogą być stosowane w ilościach zalecanych przez producenta. 2. Tłuszcze: 30-35% wartości energetycznej diety powinny zapewnić tłuszcze; należy ograniczyć tłuszcze nasycone na rzecz jednonienasyconych i wielonienasyconych. 3. Białka: udział energetyczny białek w diecie powinien wynosić 15-20%. Dieta wysokobiałkowa, niskowęglowodanowa może prowadzić do szybkiego zmniejszenia masy ciała i poprawy wyrównania glikemii. 4. Zawartość błonnika pokarmowego w diecie powinna wynosić około g/dobę. 5. Suplementacja witamin lub mikroelementów u chorych, u których nie stwierdza się ich niedoborów, nie jest zalecana. 6. Alkohol: należy chorego poinformować, że alkohol hamuje uwalnianie glukozy z wątroby i w związku z tym jego spożycie, zwłaszcza bez przekąski, może prowadzić do niedocukrzenia nie zaleca się spożywania więcej niż 20 g/dobę alkoholu przez kobiety i 30 g/dobę alkoholu przez mężczyzn nie powinni spożywać alkoholu chorzy z dyslipidemią (hipertriglicerydemią), neuropatią i chorzy z zapaleniem trzustki w wywiadzie 7. Sól kuchenna: 5-6 g na dobę: osoby z umiarkowanym nadciśnieniem tętniczym (NT) 4,8 g/dobę osoby z NT i nefropatią 4 g/dobę 21

18 Postępowanie lecznicze Redukcję masy ciała można osiągnąć, zarówno stosując dietę o zmniejszonej ilości węglowodanów, jak i dietę niskotłuszczową. Redukcji masy ciała sprzyja także zwiększona aktywność fizyczna. Sposób obliczania zapotrzebowania kalorycznego 1. Zapotrzebowanie podstawowe: 20 kcal/kg należnej masy ciała. 2. Dodaj kalorie w zależności od aktywności fizycznej: siedzący tryb życia dodaj 10% umiarkowanie aktywny styl życia dodaj 20% bardzo aktywny dodaj 40% oszacowanego zapotrzebowania podstawowego. 3. Dodaj kalorie, jeśli wskazany jest przyrost wagi: w okresie wzrostu, ciąży. 4. Odejmij kalorie ( kcal/dobę), jeśli wskazana jest utrata masy ciała. Zalecenia dotyczące wysiłku fizycznego Wysiłek fizyczny ze względu na wielokierunkowe korzyści, jakie przynosi jego wykonywanie, jest integralną częścią prawidłowego, kompleksowego postępowania w leczeniu cukrzycy. Wysiłek fizyczny sprzyja redukcji masy ciała, wpływa korzystnie na wrażliwość na insulinę, kontrolę glikemii i profil lipidowy. 1. Zasady podejmowania wysiłku fizycznego: początkowe zalecenia dotyczące aktywności fizycznej powinny być umiarkowane i uzależnione od możliwości wykonywania wysiłku przez pacjenta w celu uzyskania optymalnego efektu wysiłek fizyczny powinien być regularny, podejmowany co najmniej co 2-3 dni, jednak najlepiej codziennie rozpoczynając intensywną aktywność fizyczną, należy wykonywać trwające 5-10 minut ćwiczenia wstępne, a na zakończenie ćwiczenia uspokajające wysiłek może zwiększać ryzyko ostrej lub opóźnionej hipoglikemii alkohol może zwiększać ryzyko wystąpienia hipoglikemii po wysiłku należy zwracać uwagę na zapobieganie odwodnieniu organizmu w warunkach wysokiej temperatury otoczenia należy pamiętać o ryzyku uszkodzeń stóp podczas wysiłku, zwłaszcza przy współistniejącej neuropatii obwodowej i obniżeniu progu czucia bólu, o pielęgnacji stóp i wygodnym obuwiu 2. Intensywność wysiłku fizycznego określa lekarz na podstawie pełnego obrazu klinicznego. Najbardziej odpowiednią formą wysiłku w grupie chorych na cukrzycę typu 2, w wieku podeszłym i/lub z nadwagą jest szybki spacer (do zadyszki) 3-5 razy w tygodniu (ok. 150 minut tygodniowo). 3. Ryzyko dotyczące wysiłku fizycznego u chorych na cukrzycę A. Hipoglikemia dotyczy głównie chorych leczonych insuliną: należy oznaczać glikemię przed wysiłkiem fizycznym, w trakcie wysiłku i po jego zakończeniu przed planowanym wysiłkiem należy rozważyć redukcję o 30-50% (w zależności od indywidualnej reakcji) dawki insuliny krótkodziałającej, której szczyt działania przypada na okres wysiłku lub wkrótce po jego zakończeniu przed nieplanowanym wysiłkiem fizycznym należy spożyć dodatkową porcję węglowodanów (20-30 g/30 minut wysiłku), rozważyć ewentualną redukcję dawki insuliny podawanej po wysiłku 22

19 Zasady postępowania w cukrzycy należy unikać wstrzykiwania insuliny w kończyny, które będą obciążone wysiłkiem w przypadku, gdy wysiłek fizyczny rozpoczyna się minut od momentu jej wstrzyknięcia B. Dekompensacja metaboliczna: bardzo intensywny, krótkotrwały wysiłek fizyczny może prowadzić do hiperglikemii i ketozy jeśli wartość glikemii przekracza 250 mg/dl (13,9 mmol/l), chorzy na cukrzycę powinni wykonać oznaczenie ciał ketonowych w moczu i w przypadku stwierdzenia ketonurii unikać wysiłku C. Forsowny wysiłek może w szczególnych sytuacjach mieć niekorzystny wpływ na stan ogólny chorego: retinopatia cukrzycowa proliferacyjna ryzyko krwawego wylewu do ciała szklistego, odwarstwienie siatkówki nefropatia cukrzycowa nasilenie wydalania albumin i białka neuropatia autonomiczna obecność hipotonii ortostatycznej choroba wieńcowa ryzyko wystąpienia niemego niedokrwienia możliwości urazów stóp, zwłaszcza u osób z neuropatią obwodową Zwalczanie palenia tytoniu Podstawą terapii jest Minimalna Interwencja Antytytoniowa (MIA), oparta na zasadzie 5xP: Pytaj oznacza, że przy każdej wizycie należy pytać, czy pacjent pali tytoń, i odnotować w dokumentacji tzw. status nikotynowy; Poradź oznacza, że lekarz powinien poradzić, aby pacjent przestał palić; Przeprowadź ocenę oznacza zidentyfikowanie przez lekarza gotowości pacjenta do próby rzucenia palenia; Pomóż oznacza udzielenie porady o sposobie walki z nałogiem lub skierowanie pacjenta do specjalistycznej poradni; Planuj oznacza zaplanowanie przez lekarza dalszego oddziaływania i wspierania pacjenta. Więcej szczegółów w Zasady interwencji antynikotynowej Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce. 23

20 Postępowanie lecznicze VI D. Farmakoterapia cukrzycy Leczenie cukrzycy jest leczeniem wieloczynnikowym i obejmuje leczenie hiperglikemii, nadciśnienia tętniczego, dyslipidemii oraz zmianę stylu życia. Leczenie hipoglikemizujące Obniżanie hiperglikemii musi uwzględniać obydwa mechanizmy patogenetyczne cukrzycy typu 2, czyli insulinooporność i upośledzenie wydzielania insuliny. Leczenie cukrzycy typu 2 musi być progresywne i dostosowane etapami do postępującego charakteru schorzenia. Etapy leczenia cukrzycy typu 2 Etap 1. Monoterapia z modyfikacją stylu życia Metformina wraz z redukcją masy ciała, zwiększeniem aktywności fizycznej do min/dobę i zmniejszeniem kaloryczności posiłków. U osoby bez nadwagi z zachowaną funkcją komórek beta albo w przypadku nietolerancji metforminy pochodne sulfonylomocznika (SM). Etap 2. Terapia doustna skojarzona opcja 2a: dołączenie do metforminy pochodnej sulfonylomocznika lub leku inkretynowego (inhibitora DPP-4 lub agonisty receptora GLP-1) opcja 2b: terapia trójlekowa z zastosowaniem metforminy (zawsze) i dwóch innych leków o różnych mechanizmach działania z następujących grup: pochodne sulfonylomocznika, inhibitory alfa-glukozydazy (akarboza), inhibitory DPP-4, agoniści receptora GLP-1 Możliwe jest także dołączenie do metforminy insuliny bazowej, czyli bezpośrednie przejście z etapu 1 do etapu 3, z pominięciem etapu 2a i 2b. Etap 3. Insulinoterapia prosta Włączenie insuliny bazowej (insulina NPH lub analog długodziałający) z ewentualną kontynuacją metforminy, zwłaszcza przy utrzymującej się nadwadze. Etap 4. Insulinoterapia złożona Praktyczny algorytm farmakoterapii cukrzycy typu 2 przedstawiono na ryc. VI.1. Wykaz doustnych leków przeciwcukrzycowych i agonistów receptora GLP-1 przedstawiono w tab. VI.1. Uwagi do grup leków stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2 1. Pochodne biguanidów metformina Podstawowy lek w leczeniu cukrzycy typu 2 w monoterapii i w terapii skojarzonej z innymi lekami doustnymi i insuliną. Działa poprzez poprawę wrażliwości na insulinę w obrębie mięśni i w wątrobie. Ze względu na możliwość wystąpienia zaburzeń żołądkowo-jelitowych należy zaczynać od dawki małej ( mg) i stopniowo zwiększać w odstępach tygodniowych do dawki skutecznej. Lek należy przyjmować w czasie posiłku lub bezpośrednio po posiłku. Ze względu na możliwość wystąpienia kwasicy mleczanowej należy pamiętać o przeciwwskazaniach (tab.vi.1). Nazwa chemiczna: metformina, dawkowanie 1-3 razy na dobę, dawka dobowa mg UWAGA: Przed badaniami rentgenowskimi lub zabiegami z kontrastem (koronarografia, urografia, TK itp.) należy odstawić metforminę co najmniej na 48 godzin przed zabiegiem. Można powrócić do jej stosowania po 24 godzinach od zabiegu. 24

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy m d P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA Redakcja naukowa tłumaczenia prof. dr hab. n. med. W ALDEM AR KARNAFEL Z języka angielskiego tłumaczyła dr

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Załącznik Nr 1 do Umowy Nr z dnia PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Łódź, listopad 2009 rok Podstawa prawna: Art. 55 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Rozpoznanie, objawy cukrzycy, wydzielanie insuliny, receptor dla insuliny, patomechanizm cukrzycy typu 1 i typu 2

Rozpoznanie, objawy cukrzycy, wydzielanie insuliny, receptor dla insuliny, patomechanizm cukrzycy typu 1 i typu 2 Farmakoterapia cukrzycy Leki stosowane w leczeniu cukrzycy Co oznacza termin cukrzyca Grupa schorzeń metabolicznych, których wspólną cechę stanowi hiperglikemia jako wynik absolutnego i/lub względnego

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca. Leczenie dietetyczne. Leczenie farmakologiczne leki doustne 2013-02-18. Leki stosowane w cukrzycy

Cukrzyca. Leczenie dietetyczne. Leczenie farmakologiczne leki doustne 2013-02-18. Leki stosowane w cukrzycy Cukrzyca Leki stosowane w cukrzycy Leczenie dietetyczne Regularność przyjmowanych posiłków Zbliżona łączna kaloryczność posiłków każdego dnia Zmniejszona kaloryczność posiłków u osób otyłych Skład jakościowy

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Via Medica. www.cukrzyca.info.pl

Via Medica. www.cukrzyca.info.pl Redaktor Naukowy: Prof. dr hab. med. Jacek Sieradzki Redaktor Prowadzący: Dr hab. med. Maciej Małecki Małopolski Oddział Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Katedra Chorób Metabolicznych 31 501 Kraków,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13 Spis treści 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski........ 13 Genetyczne uwarunkowania pierwotnego nadciśnienia tętniczego..... 14 Nadciśnienie monogeniczne..................................

Bardziej szczegółowo

Śląskie Centrum Chorób Serca. Cukrzyca. Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii

Śląskie Centrum Chorób Serca. Cukrzyca. Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii Śląskie Centrum Chorób Serca Cukrzyca Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii Warszawa 26.11.2014 Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia Neuropatia

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Odkrycie insuliny było jednym

Odkrycie insuliny było jednym INSULINOTERAPIA Maciej Pawłowski Klinika Chorób Wewnętrznych i Diabetologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Odkrycie insuliny było jednym z najważniejszych odkryć współczesnej medycyny. Po raz pierwszy insulinę

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej

Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej Normalizacja wyrównania metabolicznego 63 8 Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej Beata Mrozikiewicz-Rakowska, Waldemar Karnafel Powstanie zespołu stopy cukrzycowej (ZSC) jest

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Istota choroby... 23. Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17

Spis treści. Część I. Istota choroby... 23. Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17 Spis treści Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17 Część I Istota choroby... 23 Spotkanie 1. Przemiana materii i rola insuliny w jej regulacji... 25 Składniki organizmu i pożywienia...

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek II Konferencja i3: internet infrastruktury innowacje enauka

Bardziej szczegółowo

Szkoła przyjazna dziecku z cukrzycą. Klinika Pediatrii, Onkologii, Hematologii i Diabetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Szkoła przyjazna dziecku z cukrzycą. Klinika Pediatrii, Onkologii, Hematologii i Diabetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi Szkoła przyjazna dziecku z cukrzycą Klinika Pediatrii, Onkologii, Hematologii i Diabetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi Dzieci chorują głównie na cukrzycę typu 1 Cukrzyca typu 1 - jest chorobą charakteryzującą

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI:

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Diabetologii UM w Poznaniu 1. Adres jednostki: Adres: Szpital im. Fr. Raszei, ul. Mickiewicza

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia CUKRZYCA ZAGROŻENIA W CHOROBIE Cukrzyca to poważna choroba. Ponieważ występuje dość często,

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI Charakterystyka problemu zdrowotnego Cukrzyca jest jedną z najczęściej występujących chorób. Rozpowszechnienie

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI Charakterystyka problemu zdrowotnego Cukrzyca jest jedną z najczęściej występujących chorób. Rozpowszechnienie

Bardziej szczegółowo

ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE PRZEWLEKŁYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY ORAZ POPRAWA JAKOŚCI LECZENIA CHORYCH

ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE PRZEWLEKŁYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY ORAZ POPRAWA JAKOŚCI LECZENIA CHORYCH ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE PRZEWLEKŁYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY ORAZ POPRAWA JAKOŚCI LECZENIA CHORYCH Sławomir Pynka PORADNIA DIABETOLOGICZNA I METABOLICZNA SPWSZ w SZCZECINIE Cukrzyca : Światowa Epidemia 1995

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

Farmakoterapia cukrzycy 3 rok WLI - 2014

Farmakoterapia cukrzycy 3 rok WLI - 2014 Farmakoterapia cukrzycy 3 rok WLI - 2014 Marzena Dworacka Co oznacza termin cukrzyca Grupa schorzeń metabolicznych, których wspólną cechę stanowi hiperglikemia jako wynik absolutnego i/lub względnego niedoboru

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Kardiologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Kardiologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu Akademia Medycyny ARTYKUŁ POGLĄDOWY/REVIEW PAPER Wpłynęło: 19.02.2009 Poprawiono: 04.03.2009 Zaakceptowano: 05.03.2009 Cukrzyca (Część II) Diabetes (Part II) Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka Zakład

Bardziej szczegółowo

Rola położnej w opiece nad ciężarną, rodzącą, położnicą z cukrzycą Leokadia Jędrzejewska Konsultant Krajowy w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego Kraków 20 21 maja 2011r. Grażyna

Bardziej szczegółowo

I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa)

I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa) Spis treści 1. Wprowadzenie 13 Wstęp do wydania II 16 I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa) 2. Podstawowa charakterystyka struktury i czynności nerek 21 3. Czynniki wpływające na rozwój uszkodzenia

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life.

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life. POWIKŁANIA Personal solutions for everyday life. Powikłania Cukrzyca występuje u osób, w przypadku których organizm nie potrafi sam kontrolować poziomu glukozy we krwi (określanego również jako poziom

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca. Cukrzyca (wg WHO) Główne typy cukrzycy 2014-03-05. Leki stosowane w cukrzycy

Cukrzyca. Cukrzyca (wg WHO) Główne typy cukrzycy 2014-03-05. Leki stosowane w cukrzycy Cukrzyca Leki stosowane w cukrzycy Cukrzyca (wg WHO) To grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią wynikającą z defektu wydzielania lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze. Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę

Nadciśnienie tętnicze. Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę Nadciśnienie tętnicze Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę EPIDEMIOLOGIA: Odsetek nadciśnienia tętniczego w populacji Polski w wieku średnim (36-64 lat) wynosi 44-46% wśród mężczyzn i 36-42%

Bardziej szczegółowo

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon:

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon: DANE PACJENTA Mam cukrzycę Jeśli wykazuję zaburzenia świadomości i jestem w stanie połykać, to podaj mi CUKIER w dowolnej formie sok, syrop, słodzoną wodę, colę, cukierki lub ciastko i zatelefonuj do mojego

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2009. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2009. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2009 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Postępowanie w stanach nagłych: I II III IV Hipoglikemia Cukrzycowa kwasica ketonowa

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez:

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: 2 Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: Prof. dr hab. med. Katarzyna Cypryk Klinika Diabetologii i Chorób Przemiany Materii Uniwersytet Medyczny w Łodzi,

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE Sylwia Musioł STATYSTYKI NA ŚWIECIE ŻYJE BLISKO 3OO MILIONÓW LUDZI CHORYCH NA CUKRZYCĘ SZACUJE SIĘ, ŻE LICZBA TA W CIĄGU JEDNEGO POKOLENIA WZROŚNIE DO OKOŁO 500 MILIONÓW W POLSCE

Bardziej szczegółowo

Farmakoterapia cukrzycy

Farmakoterapia cukrzycy Farmakoterapia cukrzycy Cukrzyca jest zbiorem chorób metabolicznych, charakteryzujących się hiperglikemią wywołaną zaburzeniami: wydzielania insuliny, działania insuliny lub obydwu tych nieprawidłowości.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida

Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie 21.11.14. Cukrzyca. Globalne wyzwanie, polska perspektywa Perspektywa

Bardziej szczegółowo

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20)

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 511 Poz. 42 Załącznik B.4. LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Analiza systemów refundacyjnych dotyczących leków na cukrzycę w wybranych krajach Unii Europejskiej

Analiza systemów refundacyjnych dotyczących leków na cukrzycę w wybranych krajach Unii Europejskiej Analiza systemów refundacyjnych dotyczących leków na cukrzycę w wybranych krajach Unii Europejskiej Osobom chorym na cukrzycę grożą poważne, specyficzne dla tej choroby powikłania, które mogą prowadzić

Bardziej szczegółowo

1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii

1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2005 1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii Konieczne jest prowadzenie badań przesiewowych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Rozdzia³ 1 NADCIŒNIENIE TÊTNICZE JAKO PROBLEM ZDROWOTNY prof. dr hab. n. farm. S³awomir Lipski,

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii

1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2011 1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii W grupach ryzyka konieczne jest prowadzenie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Bardziej szczegółowo

1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii

1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii 1. Zasady prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy. Nazewnictwo stanów hiperglikemii Konieczne jest prowadzenie badań przesiewowych w kierunku cukrzycy, ponieważ u ponad połowy chorych nie występują

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ K.OLESZCZYK J.RYBICKI A.ZIELINSKA-MEUS I.MATYSIAKIEWICZ A.KUŚMIERCZYK-PIELOK K.BUGAJSKA-SYSIAK E.GROCHULSKA STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ XVI Konferencja Jakość w Opiece

Bardziej szczegółowo

CUKRZYCA EPIDEMIA XXI WIEKU. mgr Małgorzata RZESZUT

CUKRZYCA EPIDEMIA XXI WIEKU. mgr Małgorzata RZESZUT CUKRZYCA EPIDEMIA XXI WIEKU mgr Małgorzata RZESZUT CUKRZYCA DEFINICJA To przewlekła choroba, której przyczyną jest zaburzenie wydzielania insuliny. Niedobór insuliny prowadzi do zaburzeń w zakresie wykorzystania

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

SAMOKONTROLA CUKRZYCY

SAMOKONTROLA CUKRZYCY SAMOKONTROLA CUKRZYCY Alicja Szewczyk Klinika Endokrynologii i Diabetologii Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Polska Federacja Edukacji w Diabetologii Uniwersytet Zdrowia 2015r. Problem 1 Jak

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

CUKRZYCA NARASTAJĄCY PROBLEM SPOŁECZNY. Marlena Rożen

CUKRZYCA NARASTAJĄCY PROBLEM SPOŁECZNY. Marlena Rożen CUKRZYCA NARASTAJĄCY PROBLEM SPOŁECZNY Marlena Rożen CO TO JEST CUKRZYCA? Cukrzyca łacińska nazwa: Diabetes mellitus, ma związek z metabolizmem organizmu to choroba związana z odżywianiem, trawieniem i

Bardziej szczegółowo

Znaczenie i ocena dostępności do metod insulinoterapii w Polsce

Znaczenie i ocena dostępności do metod insulinoterapii w Polsce Znaczenie i ocena dostępności do metod insulinoterapii w Polsce Prof. dr hab. med. Maciej T. Małecki Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Collegium Medicum Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Wydzielanie

Bardziej szczegółowo

5. Województwo, w którym mieści się Pani/Pana główne miejsce pracy: G. mazowieckie. H. opolskie. I. podkarpackie. J. podlaskie. K.

5. Województwo, w którym mieści się Pani/Pana główne miejsce pracy: G. mazowieckie. H. opolskie. I. podkarpackie. J. podlaskie. K. G. G. Page 1 D. D. D. Page 2 METRYCZKA Jeżeli Pani/Pan zatrudniona/y jest u więcej niż jednego pracodawcy proszę o udzielnie odpowiedzi w całej ankiecie zgodnie z głównym miejscem pracy (powyżej 50% czasu

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji

Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji Cukrzyca jest przewlekłą chorobą, spowodowaną nieprawidłową produkcją insuliny w komórkach trzustki lub nieprawidłowym działaniem insuliny. Insulina to hormon

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 66 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48)

LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 492 Poz. 66 Załącznik B.3. LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie adjuwantowe

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2012

Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2012 Przedmowa Od 2005 roku Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) corocznie przygotowuje i publikuje zalecenia dotyczące postępowania z chorymi na cukrzycę. Pomysłodawcą i inicjatorem tworzenia zbioru wytycznych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 21 Przedmowa sekretarza Naczelnej Rady Aptekarskiej przedstawiciela NRA w EuroPharm Forum................

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo