Terapeutyczne znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji pacjentów chorujących na otępienie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Terapeutyczne znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji pacjentów chorujących na otępienie"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2013;10(4): artykuł poglądowy opinion article Terapeutyczne znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji pacjentów chorujących na otępienie The therapeutic importance of music to regulate behavior disorders in the rehabilitation of patients suffering from dementia Katarzyna Ruda 1, Elżbieta Trypka 2 1 Katedra Fizjoterapii i Terapii Zajęciowej w Medycynie Zachowawczej i Zabiegowej, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2 Katedra i Klinika Psychiatrii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu Słowa kluczowe: muzykoterapia, otępienie, zaburzenia zachowania Key words: music therapy, dementia, behavioral disorders Strszczenie W leczeniu zaburzeń zachowania osób chorujących na otępienie zalecane jest w pierwszej kolejności stosowanie metod niefarmakologicznych. Zarówno lekarze, jak i opiekunowie osób starszych powinni mieć świadomość, że o ich skuteczności decyduje systematyczność i cierpliwość w ich wprowadzaniu. Jednakże opiekunowie, borykając się z problemami dnia codziennego, nie zawsze mają siły, aby prowadzić intensywną, wieloaspektową rehabilitację. Dlatego metody muzykoterapeutyczne wydają się atrakcyjne i przyjemne nie tylko dla pacjenta, ale także dla opiekunów. Terapia muzyką może stanowić cenne wsparcie w rehabilitacji osób chorujących na otępienie. Literatura przedstawia szereg korzyści wynikających z odpowiedniego zastosowania muzyki w celu regulowania nastroju, ćwiczenia pamięci, usprawniania funkcji poznawczych, ułatwiania komunikacji oraz poprawy jakości życia. Funkcje muzyki w rehabilitacji zaburzeń otępiennych wyróżnia się ze względu na osiągane cele terapeutyczne. Do najczęściej opisywanych należą: regulacyjne, stymulujące, komunikacyjne oraz ewaluacyjne. Wśród często PGP 181 Katarzyna Ruda Katedra Fizjoterapii i Terapii Zajęciowej w Medycynie Zachowawczej i Zabiegowej, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Al. I. J. Paderewskiego 35, Wrocław Copyright 2012 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 158 wymienianych funkcji muzyki znajduje się jej wpływ poprzez kształtowanie nastroju na regulowanie zaburzeń zachowania. W artykule omówiono zaburzenia zachowania w przebiegu otępienia, przedstawiono wybrane interwencje muzyczne stosowane w medycynie, opisano znaczenie muzykoterapii w kompleksowej rehabilitacji zaburzeń otępiennych oraz zaprezentowano badania z obszaru muzyki i jej wpływu na regulowanie nastroju i zaburzeń zachowania u osób cierpiących z powodu zaburzeń otępiennych. Summary There is recommended to use non-pharmacological methods in the treatment of behavioral disorders in dementia. Both doctors and carers of older people should be aware that effectiveness depended of regularity and patience in use of these methods. However, caregivers, struggling with the problems of everyday life, do not always have enough force to maintain an intensive, multifaceted rehabilitation. The method of music therapy seem to be attractive and pleasant, not only for the patient but also for caregivers. Music therapy can provide valuable assistance in the rehabilitation of persons suffering from dementia. The data shows benefits from the music therapy to regulate mood, memory exercises, improve cognitive function, facilitate communication and improve quality of life. The most commonly reported effects of music are: regulatory, stimulating, communication and evaluation. Among the frequently mentioned functions of music is its impact by changing mood for regulating behavior disorders. The article discusses behavioral disorders in dementia, selected musical interventions used in medicine, describes the importance of music therapy in the comprehensive rehabilitation of dementia and presents research in the area of music and its influence on the regulation of mood and behavioral disorders in people suffering from dementia. 1. Zaburzenia zachowania w przebiegu otępienia Zaburzenie otępienne jest definiowane jako zespół objawów spowodowanym chorobą mózgu, zwykle o charakterze przewlekłym lub postępującym, w którym zaburzone są wyższe funkcje korowe: pamięć, liczenie, myślenie, zdolność uczenia się, orientacja, język, rozumienie, ocena [1]. Integralną częścią obrazu psychopatologicznego zaburzeń otępiennych są zaburzenia nastroju oraz zaburzenia zachowania. Cohen-Mansfield [2] definiował zaburzenia zachowania jako niedostosowaną aktywność słowną, głosową lub ruchową ocenianą przez obiektywnego obserwatora jako niewynikającą bezpośrednio z potrzeb i niespowodowaną zaburzeniami świadomości. Nierzadko te objawy obserwuje się wcześniej niż osłabienie funkcji poznawczych. Zaburzenia nastroju i objawy psychotyczne powodują wzrost niesprawności i niechęć opiekunów. Bardzo często są przyczyną wczesnej instytucjonalizacji pacjentów. Zaburzenia zachowania można podzielić na trzy grupy: pierwotne, wtórne i mieszane. Pierwotne zaburzenia zachowania można podzielić na nie poddające się leczeniu : wędrowanie, reakcje dysforyczne, agresja, pobudzenie, gromadzenie niepotrzebnych rzeczy, grzebanie - przekładanie, ukrywanie, zabieranie rzeczy innych jako swoich, śledzenie, apatia, odhamowanie seksualne, powtarzanie pytań, narzekanie, opór podczas czynności opiekuńczych. Poddające się leczeniu to zaburzenia psychotyczne, zaburzenia depresyjne, zaburzenia lękowe. Wtórne zaburzenia zachowania pojawiające się w przebiegu otępienia wynikają ze współistnienia chorób somatycznych, zaburzeń świadomości przebiegających pod postacią majaczenia. Zaburzenia zachowania mogą być efektem podawaniem leków, odczuwaniem przez chorego bólu, o którym nie jest w stanie poinformować opiekunów. W wielu przypadkach zaburzenia zachowania wynikają z czynników środowiskowych lub oczekiwań chorego. Mieszane zaburzenia zachowania są efektem oddziaływania wielu czynników. Pierwotne zaburzenia zachowania ulegają zaostrzeniu w wyniku działania czynników wtórnych i odwrotnie. Spośród zaburzeń zachowania niepodlegające perswazji jest wędrowanie, czyli skłonność do przemieszczania się w sposób bezcelowy lub świadczący o dezorientacji albo podążanie za nieosiągalnym lub nieokreślonym celem [3]. Wędrowanie może być bezcelowe lub celowe, ale oba rodzaje powodują, że chory czuje się zagubiony, traci poczucie bezpieczeństwa w swoim środowisku lub zakłóca spokój w innych miejscach. Wędrowanie jest jednym z najczęstszych problemów, z którymi borykają się opiekunowie i może stanowić poważne zagrożenie dla osoby chorej.

3 159 Pobudzenie to zachowanie, w którym obserwuje się zwiększoną aktywnością ruchową, z obecnością niepokoju manipulacyjnego i ruchowego oraz ograniczoną możliwością swobodnego kontrolowania tego stanu [4]. Pobudzenie jest uważane za istotny czynnik ryzyka upadków. Przejawem pobudzenia może być krzyk, wydawanie nieartykułowanych dźwięków, przeklinanie, ale także wtrącanie się, przerywanie wypowiedzi. W bardziej nasilonej formie może pojawić się chwytanie przedmiotów lub ludzi, drapanie, kopanie, szczypanie, popychanie, uderzanie [3]. Reakcje dysforyczne przejawiają się napięciem psychicznym, poirytowaniem, nadmierną drażliwością, wybuchami złości i gniewu, skłonnością do zachowań impulsywnych. Zachowania agresywne mogą być reakcją na bezsilność wobec choroby, niezrozumieniem kontekstu sytuacyjnego lub nadmierną reakcją na coś, czego pacjent nie zrozumiał. Najczęściej występują: agresja słowna, rzadziej agresja fizyczna [5]. W leczeniu zaburzeń zachowania zalecane jest w pierwszej kolejności stosowanie metod niefarmakologicznych. Zarówno lekarze, jak i opiekunowie powinni mieć świadomość, że o ich skuteczności decyduje systematyczność i cierpliwość w ich wprowadzaniu. Opiekunowie borykając się z problemami dnia codziennego, nie zawsze mają siły, aby prowadzić intensywną rehabilitację. Dlatego metody muzykoterapeutyczne wydają się przyjemne i atrakcyjne nie tylko dla pacjenta, ale także dla opiekunów. 2. Techniki muzykoterapeutyczne w rehabilitacji zaburzeń otępiennych Muzyka, jako niefarmakologiczny oraz nieinwazyjny środek, wpływa na poprawę niektórych parametrów psychologicznych, np. lęku, stresu, bólu, nastroju, pobudzenia, samopoczucia w obszarze klinicznym [6, 7, 8, 9]. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie badaniami z pogranicza muzyki, psychologii oraz medycyny, przedstawiającymi terapeutyczne działanie muzyki wśród osób chorujących na zaburzenia otępienne [10, 11, 12, 13, 14]. Techniki muzykoterapeutyczne występują w literaturze przedmiotu w różnych zestawieniach, często łącząc po kilka interwencji dla osiągnięcia odpowiednich celów terapeutycznych. Jednakże największy nacisk kładzie się na techniki aktywizujące, wykorzystujące wspólne śpiewanie, granie, taniec, oraz techniki wpływające na poprawę nastroju oraz jego modulowanie (słuchanie znanej muzyki, wspólne śpiewanie piosenek). Do najczęściej stosowanych inicjatyw wykorzystujących terapeutyczne walory muzyki w zaburzeniach otępiennych należą: muzyka reminiscencyjna (music reminiscence), wspólne granie (play-along), wspólne śpiewanie (sing-along), słuchanie muzyki (music listening), tworzenie piosenek (songwriting), zajęcia z muzyką w tle (background music), improwizacja terapeutyczna (therapeutic improvisation), śpiew terapeutyczny (therapeutic singing), tańce ludowe, tańce towarzyskie, integracyjne (folk dancing, social dancing), muzyka i ruch (music and movement), stymulacja muzyczna (music stimulation) [15]. Muzykoterapię stosuje się, wykorzystując muzykę wcześniej nagraną na konkretne nośniki (CD, MP3), muzykę na żywo (np. w formie akompaniamentu), grę na instrumencie muzycznym (np. pianino, gitara, skrzypce, flet, akordeon, harmonijka ustna, instrumenty perkusyjne), śpiew z towarzyszeniem lub bez akompaniamentu. Zajęcia mogą odbywać się indywidualnie lub w grupach, z opiekunem, rodziną, personelem medycznym. W każdym z wymienionych przypadków zajęcia posiadają konkretne cele terapeutyczne realizowane w zależności od potrzeb oraz możliwości percepcyjnej pacjenta.

4 160 Funkcje muzyki w rehabilitacji zaburzeń otępiennych wyróżnia się ze względu na osiągane cele terapeutyczne. Do najczęściej opisywanych należą: regulacyjne wpływ muzyki na nastrój, na zachowanie pacjenta, stymulujące wpływ muzyki, muzyki i ruchu, tańca na motywowanie do dalszych działań terapeutycznych, na poprawę orientacji w rzeczywistości, na funkcje motoryczne, poznawcze oraz emocjonalne pacjenta komunikacyjne wpływ muzyki na poprawę interakcji pacjenta z otoczeniem, na wspieranie procesu komunikacji (wspólne śpiewanie oraz granie znanych piosenek), ewaluacyjne stosowanie zajęć muzycznych w celu oceny obszarów funkcjonowania pacjenta [15]. Ueda i wsp. w 2013 roku dokonali przeglądu piśmiennictwa z zakresu muzykoterapii w zaburzeniach zachowania (behavioral and psychological symptoms of dementia BPSD), funkcji poznawczych oraz codziennego funkcjonowania (activities of daily living - ADL) u pacjentów chorujących na różne rodzaje otępień. Literatura pochodziła z baz: MEDLINE, CINAHL, PsycINFO oraz Chuo Zasshi. Ogółem przebadano dwadzieścia pozycji piśmiennictwa pochodzącego z różnych kontynentów, w tym cztery z Europy, jedną z Australii, trzy z USA oraz dwanaście z Azji. We wszystkich badaniach sumarycznie wzięło udział 651 osób. Przeprowadzony przegląd piśmiennictwa wskazuje na szeroki wachlarz terapeutycznych oddziaływań muzyki oraz dużą efektywność interwencji muzycznych w terapii zaburzeń zachowania u pacjentów cierpiących z powodu otępienia. Do najczęściej stosowanych zajęć muzycznych należały: śpiewanie piosenek, szczególnie tych, które były znane uczestnikom zajęć, granie na pianinie oraz innych instrumentach (np. perkusyjnych), rysowanie do muzyki, słuchanie muzyki na żywo lub na słuchawkach, ćwiczenia rytmiczne, słuchanie muzyki o cechach reminiscencyjnych [16]. 3. Znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji otępień Słuchanie muzyki w celu osiągania korzyści terapeutycznych posiada długą tradycję w muzykoterapii. Początki tej praktyki niektórzy datują w pismach starożytnych Greków, zwłaszcza u Pitagorasa, Arystotelesa i Platona. Nieco dłuższe dyskusje na temat uzdrawiającej mocy słuchania muzyki pojawiły się w średniowieczu, począwszy od Boecjusza [17]. W czasach współczesnych popularne metody (np. Guided Imagery and Music - GIM) oraz szkoły terapeutyczne stosują szeroki repertuar metod receptywnych (np. relaksacja muzyką, reminiscencja przy pomocy muzyki). Oprócz licznych psychoterapeutycznych zastosowań, muzyka znajduje dużą akceptację w obszarze medycyny fizykalnej, szczególnie w działaniach okołooperacyjnych (ze względu na przeciwlękowe oraz przeciwbólowe działanie) oraz w standardowej opiece środowiskowej, a także jako element opieki wpływający na wspieranie i poprawę dobrego samopoczucia w środowisku szpitalnym [18, 19]. Światowa Federacja Muzykoterapii (The World Federation of Music Therapy WFMT) definiuje muzykoterapię jako wykorzystanie muzyki i(lub) jej elementów (dźwięku, rytmu, melodii i harmonii) przez muzykoterapeutę i pacjenta/klienta lub grupę w procesie zaprojektowanym, aby ułatwić komunikację, uczenie się, mobilizację, ekspresję oraz koncentrację fizyczną, emocjonalną, intelektualną i poznawczą. Celem zajęć jest rozwój wewnętrznego potencjału oraz rozwój lub odbudowa funkcji jednostki tak, by mogła ona osiągnąć lepszą integrację intra- i interpersonalną, a w konsekwencji lepszą jakość życia [17]. Wyróżnia się dwie główne formy muzykoterapii: aktywną, czyli grę na instrumentach, współtworzenie muzyki, śpiew, improwizację wokalną i instrumentalną oraz receptywną, czyli słuchanie muzyki, relaksację do muzyki, techniki kierowanej wyobraźni do muzyki, reminiscencja do muzyki [20]. Funkcje muzykoterapii w regulowaniu zaburzeń zachowania w otępieniach dotyczą obszaru odpowiedzialnego za adaptację behawioralną oraz technik, których głównym celem jest relaksowanie, uspokajanie pacjenta. Podejście regulacyjne w muzykoterapii otępień polega głównie na użyciu muzyki w celu zmiany zachowania lub zmiany nastroju [15]. Zastosowane interwencje muzyczne dotyczą zarówno technik muzykoterapii aktywnej, jak i receptywnej i zależne są od postawionych celów terapeutycznych.

5 161 Najnowsze doniesienia z obszaru muzykoterapii w rehabilitacji pacjentów cierpiących z powodu otępienia dotyczą zarówno stosowania różnych technik, jak i różnych funkcji muzyki. Spośród najczęściej opisywanych wyróżnić można zastosowanie muzyki w celu regulowania nastroju oraz zaburzeń zachowania. W 2008 roku grupa badaczy z Korei Południowej (Daejeon University, Korea Institute of Oriental Medicine, Hanyang University) przeprowadziła badania nad zastosowaniem muzyki u pacjentów chorujących na otępienie. Dwadzieścia osób przebywających na terenie ośrodka leczenia zaburzeń otępiennych zostało podzielonych na dziesięcioosobową grupę uczestniczącą w zajęciach muzycznych oraz dziesięcioosobową grupę biorącą udział w standardowej opiece oferowanej w placówce. Interwencje muzyczne dotyczyły: śpiewania piosenek, analizowania libretto, tworzenia instrumentów muzycznych, grania na instrumentach (pianino, dzwonki ręczne) oraz pisania (tworzenia) piosenek. Zajęcia muzyczne obejmowały pacjentów oraz ich opiekunów, trwały po 50 minut i odbywały się trzy razy w tygodniu przez okres 5 tygodni (15 sesji). W badaniu zastosowano skale: Mini-Mental State Examination (MMSE), Geriatric Depression Scale (GDS), Geriatric Quality of Life (GQoL) oraz Neuropsychiatric Inventory-Questionnaire (NPI-Q). Wyniki badań przedstawiły istotną poprawę w zakresie pobudzenia wśród pacjentów uczestniczących w zajęciach muzycznych. Wykazano również obniżenie całkowitych wyników skali NPI-Q pacjentów i opiekunów w porównaniu do grupy nie uczestniczącej w interwencjach muzycznych. Wyniki sugerują, iż odpowiednie zajęcia muzyczne mogą poprawić objawy behawioralne (wpływać na zmniejszenie pobudzenia) oraz psychologiczne u pacjentów z rozpoznaniem otępienia [21]. W innym badaniu oceniano wpływ muzyki odtwarzanej w trakcie pory posiłków na pobudzenie wśród pacjentów po 65 roku życia, chorujących na zaburzenia otępienne, przebywających w stacjonarnym domu opieki. Dwa razy dziennie, w porze podawania posiłków (godz oraz ) grana na żywo muzyka towarzyszyła pacjentom przez okres kolejnych czterech tygodni. Muzyka wykorzystana w projekcie obejmowała sześć utworów na fortepian skomponowanych przez autorów projektu Cechy utworów: tempo uderzeń na minutę, płynny, łagodny rytm, przyjemna linia melodyczna o działaniu relaksacyjnym oraz brak nagłych zmian w zakresie głośności oraz rytmu. Obserwowano oraz nagrywano cztery tygodnie w trakcie stosowania zajęć muzycznych oraz kolejne dwa tygodnie po zakończeniu aplikowania muzyki. W celu oceny efektu zajęć zastosowano skalę Cohen-Mansfield Agitation Inventory (CMAI). Wyniki wskazały, iż muzyka istotnie wpłynęła na zmniejszenie pobudzenie u pacjentów z demencją [22]. Ragneskog i wsp. sprawdzali, czy indywidualnie dobrana muzyka stosowana jako interwencja pielęgniarska będzie wpływać na zmniejszenie objawów pobudzenia, takich jak lęk, drażliwość, krzyk. W każdym z czterech zajęć: słuchanie muzyki dobranej do pacjenta (dwukrotnie), słuchanie muzyki klasycznej oraz zajęcia bez wykorzystania muzyki dokonywano nagrania sesji oraz uzupełniano o narzędzie rejestrujące reakcje mimiczne twarzy (Facial Action Coding System). Dwóch z czterech pacjentów zachowywało się spokojniej w wyniku zajęć z muzyką dobraną indywidualnie, jedna osoba pozostała dłużej w swoim wózku a ostatnia osoba z badanych przestała krzyczeć. Wyniki świadczą o możliwości zastosowania odpowiednio dobranego repertuaru muzycznego w celu złagodzenia zaburzeń zachowania wśród pacjentów cierpiących z powodu demencji [23]. Coraz większą popularnością cieszą się wyniki badań nad biopsychospołecznym oddziaływaniem muzyki [24, 25, 26]. W populacji osób zdrowych, w celu sprawdzenia psychofizjologicznego oddziaływania muzyki, zostały przebadane różne formy oraz gatunki muzyczne. Sprawdzano różnicę pomiędzy aktywnym muzykowaniem (grą na instrumencie) a percepcją utworu muzycznego [27]. W polu zainteresowań znalazły się utwory muzyczne wybrane przez osoby badane, w porównaniu do muzyki wyselekcjonowanej przez badacza lub zmienionej przez niego (np. zmienione tempo, barwa, wykonanie) [28, 29]. Wywołanie relaksacji było najczęściej wynikiem zastosowania muzyki uspokajającej, która jest charakteryzowana jako melodyjna, delikatna, harmoniczna [30, 31]. Z drugiej strony muzyka stymulująca, aktywna, charakteryzująca się odpowiednią dynamiką, głośnością, rytmiką i tempem pobudzała uwagę oraz ożywiała i podnosiła nastrój [30]. Przeniesienie badań na grunt kliniczny pozwoliło na zwrócenie uwagi w kierunku psychofizjologicznego oddziaływania muzyki w obszarze zaburzeń otępiennych. W badaniach Suzuki i wsp. sprawdzano wpływ muzyki na poziom chromograniny A (CgA) oraz na zachowanie pacjentów z otępieniem. Muzykoterapia

6 162 stosowana była dwa razy w tygodniu w czasie 8 kolejnych tygodni w grupie 10 pacjentów przebywających na terenie ośrodka opiekuńczego. Zajęcia muzykoterapeutyczne polegały na śpiewaniu znanych pacjentom starych piosenek, szczególnie tych, do których uczestnicy zajęć mogli się osobiście odnieść oraz na grze na instrumentach perkusyjnych (wykorzystanie instrumentów możliwych do utrzymania w dłoni). Zajęcia rozpoczynały oraz kończyły się utworem, w którym wymieniane zostały imiona pacjentów. W projekcie zastosowano Krótką Skalę Oceny Stanu Psychicznego (Mini-Mental State Egzamination - MMSE) oraz Mulidimensional Observation Scale For Elderly Subjects (MOSES). Wyniki prezentują istotne obniżenie poziomu chromograniny A (CgA) przed szesnastą sesją muzykoterapii. Wyniki MMSE nie zmieniły się poza jedną podskalą język, której wynik istotnie wzrósł. W skali MOSES odnotowano istotne obniżenie wyników w podskali drażliwość (Suzuki i wsp., 2004). W kolejnych badaniach Suzuki i wsp. sprawdzano wpływ trzymiesięcznego programu muzykoterapeutycznego na poziom immunoglobuliny siga, chromograniny A (CgA) oraz na zmiany w zachowaniu ośmiu pacjentów z rozpoznaniem otępienia. Zastosowano The Gottfries Brane Steen Scale (GBSS) oraz The Behavioral Pathology in Alzheimer s Disease Rating Scale (BPADRS). Muzykoterapia wpłynęła istotnie na wzrost średniego wyniku dla different symptoms common in dementia w skali GBSS oraz paranoid and delusional ideation w skali BPADRS. Wpłynęła również na ilość immunoglobuliny siga, która nieznacznie wzrosła oraz na chromograninę CgA, której wynik istotnie obniżył się po 25 sesji [32, 33]. Przeprowadzone badania nad wpływem muzyki na autonomiczny układ nerwowy (AUN) u pacjentów w podeszłym wieku z chorobą naczyniową oraz demencją wykazały poprawę parametrów AUN - pobudzenie składowej przywspółczulnej pod wpływem muzyki w porównaniu do grupy nie uczestniczącej w zajęciach muzycznych [34]. Podsumowanie Zastosowanie muzyki w terapii pacjentów ciepiących z powodu otępienia pozwala na poprawę ich funkcjonowania nie tylko na terenie ośrodka leczenia i rehabilitacji, ale również w życiu codziennym. Umożliwia jednocześnie zastosowanie przyjemnej, nieinwazyjnej i włączającej w codzienne funkcjonowanie społeczne, psychiczne i fizyczne, formy pomocy, która daje wiele korzyści oraz budzi nadzieję na poprawę jakości życia pacjentów oraz ich opiekunów. Literatura wskazuje na istotne znaczenie poszczególnych interwencji muzycznych w postępowaniu z osobami z otępieniem [34, 12, 37, 38, 39, 40]. Muzyka grana podczas posiłków może regulująco wpływać na zachowania pacjentów, a nawet regulować agitację i pobudzenie [22]. Słuchanie muzyki, używanie płyt lub innych nośników z nagraniami do relaksacji przynosi poprawę z zakresie długości snu, szczególnie, gdy pacjent odczuwa duże zmęczenie [35]. Indywidualne słuchanie znanych utworów muzycznych zmniejsza nasilenie objawów pobudzenia [15]. Stosowanie muzyki towarzyszącej przy kąpieli (music-assisted bathing) może pozytywnie wpływać na neuropsychiatryczne objawy demencji, zmniejszając pobudzenie i poprawiając nastrój [36]. Terapia poprzez muzykę wpływa na regulowanie nastroju, umożliwia łatwiejszy kontakt pacjenta z rzeczywistością, redukuje zaburzenia zachowania, ułatwia funkcjonowanie w domowym środowisku pacjenta oraz w ośrodku opieki, wpływa na poprawę komunikacji, spełnia indywidualne potrzeby pacjenta oraz poprawia jakość życia osób cierpiących z powodu zaburzeń otępiennych. Włączenie muzykoterapii do rehabilitacji w zaburzeniach otępiennych jest wyrazem holistycznego podejścia do problematyki starości. Zastosowanie różnorodnych metod terapeutycznych powoduje, że współczesna psychogeriatria staje się specjalnością medycyny spełniającej praktycznie oczekiwania społeczeństwa w odniesieniu do działań rehabilitacyjno - terapeutycznych, wszechstronnej opieki oraz tworzenia odpowiednich warunków środowiska dla ludzi starszych.

7 163 Piśmiennictwo [1] Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne Vesalius, Kraków-Warszawa [2] Cohen-Mansfield J. Assessment of disruptive behaviour/agitation in elderly: function, methods and difficulties. J Geriatr Psychiatry Neurol 1995; 8: [3] Gabryelewicz T. Zaburzenia zachowania oraz zaburzenia psychotyczne i afektywne w otępieniu. Pol Przegl Neurol 2007; 3(2): [4] Zayas E.M., Grossberg G.T. Treating the agitated Alzheimer patient. J Clin Psychiatry 1996; 57 (supl. 7): [5] Kłoszewska I. Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne w otępieniach o różnej etiologii. Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2002; 2: 2: [6] Chen LC, Wang TF, Shih YN, Wu LJ. Fifteen-minute music intervention reduces pre-radiotherapy anxiety in oncology patients. Eur J Oncol Nurs 2013; 17(4): [7] Doğan MV, Şenturan L. The effect of music therapy on the level of anxiety in the patients undergoing coronary angiography. Open J Nurs 2012; 2(3): [8] Johnson B, Raymond S, Goss J. Perioperative music or headsets to decrease anxiety. J Perianesth Nurs 2012; 3: [9] Robb SL, Carpenter JS, Burns DS. Reporting guidelines for music-based interventions. J Health Psychol 2011; 16(2): [10] Benveniste S, Jouvelot P, Pin B, Péquignot T. The MINWii project: Renarcissization of patients suffering from Alzheimer s disease through video-based music therapy. Entertain Comput 2012; 3: [11] Chen RC, Liu CL, Lin MH, Peng LN, Chen LY, Liu LK, Chen LK. Non-pharmacological treatment reducing not only behavioral symptoms, but also psychotic symptoms of older adults with dementia: A prospective cohort study in Taiwan. Geriatr Gerontol Int 2013; [12] Tanaka Y, Nogawa H, Tanaka H. Music therapy with ethnic music for dementia patients. Int J Gerontol 2012; 6: [13] Vink AC, Zuidersma M, Boersma F, de Jonge P, Zuidema SU, Slaets JP. The effect of music therapy compared with general recreational activities in reducing agitation in people withdementia: a randomised controlled trial. Int J Geriatr Psychiatry 2013; 28: [14] Vasionyte I, Madison G. Musical intervention for patients with dementia: a meta-analysis. J Clin Nurs 2012; 22: [15] Ridder HM. An overview of therapeutic initiatives when working with people suffering from dementia. W: Aldridge D. (red.) Music therapy and neurological rehabilitation, wyd. 1. Jessica Kingsley Publishers, London and Philadelphia; s [16] Ueda T, Suzukamo Y, Sato M, Izumi SI. Effects of music therapy on behavioral and psychological symptoms of dementia: a systematic review and meta-analysis. Ageing Res Rev 2013; 12(2): [17] Wigram T, Pedersen IN, Bonde OL. A Comprehensive Guide to Music Therapy: Theory, Clinical Practice, Research, and Training. London, UK: Jessica Kingsley Pub; [18] Ellis RJ, Koenig J, Thayer JF. Getting to the heart: autonomic nervous system function in the context of evidence-based music therapy. Music Med 2012; 4: [19] Bernatzky G, Presch M, Anderson M, Panksepp J. Emotion foundations of music as a non-pharmacological pain management tool in modern medicine. Neurosci Behav Physiol 2011; 35: [20] Grocke D, Wigram T. Introduction. Relaxation and Receptive Methods for Children and Adolescents. W: Dileo C. (red.) Receptive Methods in Music Therapy, wyd. 1. Jessica Kingsley Publishers London and Philadelphia; s , [21] Choi AN, Lee MS, Cheong KJ, Lee JS. Effects of group music therapy intervention on behavioral and psychological symptoms in patients with dementia: a pilot-controlled trial. Int J Neurosci 2009; 119: [22] Ho SY, Lai HL, Jeng SY, Tang CW, Sung HC, Chen PW. The effects of researcher-composed music at mealtime on agitation in nursing home residents with dementia. Arch Psychiatr Nurs 2011; 5(26):

8 164 [23] Ragneskog H, Asplund K, Kihlgren M, Norberg A. Individualized music played for agitated patients with dementia: Analysis of video-recorded sessions. Int J Nurs Pract 2001; 7: [24] Chanda ML, Levitin DJ. The neurochemistry of music. Trends Cogn Sci 2013; 17(4): [25] Francourt D, Ockelford A, Belai A. The psychoneuroimmunological effect of music: A systematic review and a new model. Brain Behav Immun 2014; 36: [26] Trappe H. Role of music in intensive care medicine. Int J Clrit Illn Inj Sci 2012; 2(1): [27] Nakahara H, Furuya S, Masuko T, Francis PR, Kinoshita H. Performing music can induce greater modulation of emotion-related psychophysiological responses than listening to music. Int J Psychophysiol 2011; 81: [28] Orman EK. The effect of listening to specific musical genre selections on measures of heart rate variability. Update: Applications of Research in Music Education. 2011; 30: [29] Orini M, Bailón R, Enk R, Koelsch S, Mainardi L, Laguna P. A method for continuously assessing the autonomic response to music-induced emotions through HRV analysis. Med Biol Eng Comput 2010; 48: [30] Iwanaga M, Kobayashi A, Kawasaki C. Heart rate variability with repetitive exposure to music. Biol Psychol 2005; 70: [31] Thaut MH, Davis WB. The influence of subject-selected versus experimenter-chosen music on affect, anxiety, and relaxation. J Music Ther 1993; 30: [32] Suzuki M, Kanamori M, Watanabe M, Nagasawa S, Kojima E, Ooshiro H, Nakahara D. Behavioral and endocrinological evaluation of music therapy for elderly patients with dementia. Nurs Health Sci 2004; 6: [33] Suzuki M, Kanamori M, Nagasawa S, Tokiko I, Takayuki S. Music therapy-induced changes in behavioral evaluations, and saliva chromogranin A and immunoglobulin A concentrations in elderly patients with senile dementia. Geriatr Gerontol Int 2007; 7: [34] Okada K, Kurita A, Takase B, Otsuka T, Kodani E, Kusama Y, Atarashi H, Mizuno K. Effects of music therapy on autonomic nervous system, incidence of heart failure events and plasma cytokine and catecholamine levels in elderly patients with cerebrovascular disease and dementia. Int Heart J 2009; 50(1): [35] Lindenmuth GF, Patel M, Chang PK. Effects of music on sleep in healthy elderly and subjects with senile dementia of the Alzheimer type. Am J Alzheimers Dis Other Demen 1992; 7: [36] Ray KD, Fitzsimmons S. Music-assisted bathing: making shower time easier for people with dementia. J Gerontol Nurs 2014; 40(2): [37] van der Vleuten, Visse A, Meeuwesen L. The contribution of intimate live music performances to the quality of life for persons with dementia. Patient Educ Couns 2012; 89: [38] McDermott O, Orgeta V, Ridder HM, Orrell M. A preliminary psychometric evaluation of Music in Dementia Assessment Scales (MiDAS). Int Psychogeriatr 2014; 13: 1-9. [39] Ridder HM. An Overview of Therapeutic Initiatives when Working with People Sufferig from Dementia. W: Aldridge D. (red.) Music Therapy and Neurological Rehabilitation. Performing Health, wyd. 1. Jessica Kingsley Publishers London and Philadelphia; s [40] Baker F, Tamplon J. Music Therapy Methods in Neurorehabilitation. A Clinician s Manual. Jessica Kingsley Publishers London and Philadelphia; Revieved/Zrecenzowano Accepted/Zatwierdzono do druku

MUZYKOTERAPIA CZYLI CO? Agata Szczyrba

MUZYKOTERAPIA CZYLI CO? Agata Szczyrba MUZYKOTERAPIA CZYLI CO? Agata Szczyrba CO ĆWICZYLIŚMY? Koordynacja ruchowo-przestrzenna Motoryka duża i mała Pamięć Koncentracja uwagi Spostrzegawczość i refleks Nawiązywanie kontaktu Umiejętność pracy

Bardziej szczegółowo

Zadanie finansowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata

Zadanie finansowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata Podnoszenie kompetencji kadr medycznych uczestniczących w realizacji profilaktycznej opieki psychiatrycznej, w tym wczesnego wykrywania objawów zaburzeń psychicznych KONSPEKT ZAJĘĆ szczegółowy przebieg

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla przedmiotu MUZYKA na II etapie edukacyjnym ( kl. IV-VI)

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla przedmiotu MUZYKA na II etapie edukacyjnym ( kl. IV-VI) Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla przedmiotu MUZYKA na II etapie edukacyjnym ( kl. IV-VI) Oceniając uczniów zwracam największą uwagę na wysiłek włożony w wykonanie zadania oraz na predyspozycje

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia z terapii muzyką osób chorujących na zaburzenia otępienne

Wybrane zagadnienia z terapii muzyką osób chorujących na zaburzenia otępienne Artykuł poglądowy/review article Wybrane zagadnienia z terapii muzyką osób chorujących na zaburzenia otępienne Music therapy in dementia disorders Katarzyna Ruda 1, Joanna Rymaszewska 2 1 Katedra Fizjoterapii

Bardziej szczegółowo

1b. PRACOWNIA MUZYCZNA

1b. PRACOWNIA MUZYCZNA 1b. PRACOWNIA MUZYCZNA Jest to jedna z ulubionych pracowni uczestników. Mogą się tam zrelaksować, odstresować, posłuchać relaksacyjnej muzyki i co najważniejsze - pośpiewać wpadające w ucho piosenki. Muzykoterapia,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 46 W LUBLINIE Kl. 1-3 według podstawy programowej z 2012 roku

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 46 W LUBLINIE Kl. 1-3 według podstawy programowej z 2012 roku PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 46 W LUBLINIE Kl. 1-3 według podstawy programowej z 2012 roku SPIS ZAWARTOŚCI 1. Kontrakt z uczniami 2. Umiejętności podlegające ocenie oraz

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 46 W LUBLINIE Kl. 1-3 według podstawy programowej z 2017 roku

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 46 W LUBLINIE Kl. 1-3 według podstawy programowej z 2017 roku PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 46 W LUBLINIE Kl. 1-3 według podstawy programowej z 2017 roku SPIS ZAWARTOŚCI 1. Kontrakt z uczniami 2. Umiejętności podlegające ocenie oraz

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

This copy is for personal use only - distribution prohibited.

This copy is for personal use only - distribution prohibited. Kwart. Ortop. 20, 4, str. 34, ISSN 2083-8697 - - - - - REHABILITACJA STAWU BIODROWEGO I KOLANOWEGO, FINANSOWANA PRZEZ NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA W LATACH 2009 200 REHABILITATION OF THE HIP AND KNEE JOINTS

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zasady leczenia zaburzeń psychicznych

Podstawowe zasady leczenia zaburzeń psychicznych Podstawowe zasady leczenia zaburzeń psychicznych Instytucjonalizacja i wykluczenia. i zapomnienie Metody leczenia 1. Biologiczne - farmakologiczne - niefarmakologiczne - neurochirurgiczne 2. Psychologiczne

Bardziej szczegółowo

NCBR: POIG /12

NCBR: POIG /12 Rezultaty polskiego rocznego wieloośrodkowego randomizowanego badania klinicznego telepsychiatrycznej metody terapii pacjentów ze schizofrenią paranoidalną czy jesteśmy gotowi do leczenia? Krzysztof Krysta

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. GRAŻYNY I KIEJSTUTA BACEWICZÓW W ŁODZI OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MUZYKOTERAPIA STUDIA I stopnia

AKADEMIA MUZYCZNA IM. GRAŻYNY I KIEJSTUTA BACEWICZÓW W ŁODZI OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MUZYKOTERAPIA STUDIA I stopnia AKADEMIA MUZYCZNA IM. GRAŻYNY I KIEJSTUTA BACEWICZÓW W ŁODZI OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MUZYKOTERAPIA STUDIA I stopnia Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: Kierunek

Bardziej szczegółowo

Terapia Stabilizująca Tożsamość (TST) i integracyjne programy terapeutyczne

Terapia Stabilizująca Tożsamość (TST) i integracyjne programy terapeutyczne Terapia Stabilizująca Tożsamość (TST) i integracyjne programy terapeutyczne Chorobie Alzheimera jak i innym podobnym zespołom otępiennym towarzyszy stopniowa utrata wszystkich zdolności poznawczych jak

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI w klasie 7 Imię i nazwisko nauczyciela Katarzyna Mreżar Wymagania na poszczególne stopnie Ocena celująca 1. Wykazuje szczególne zainteresowanie przedmiotem i okazuje

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI w klasie...6... Imię i nazwisko nauczyciela Katarzyna Mreżar Wymagania na poszczególne stopnie Ocena celująca 1. Wykazuje szczególne zainteresowanie przedmiotem i

Bardziej szczegółowo

Program zajęć koła muzyczno tanecznego dla klasy III.

Program zajęć koła muzyczno tanecznego dla klasy III. Program zajęć koła muzyczno tanecznego dla klasy III. Muzyka w nauczaniu zintegrowanym spełnia różnorakie funkcje. Stanowi jeden z elementów barwnej, pełnej treści mozaiki tworzonej wspólnie na zajęciach

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Informacje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Obowiązkowy Wydział Nauk o Zdrowiu Położnictwo

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA (skrajne daty) Psychologia kliniczna i psychoterapia

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA (skrajne daty) Psychologia kliniczna i psychoterapia SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Psychologia kliniczna i psychoterapia Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy klinicznej w psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Katarzyna Rutkowska Szpital Kliniczny Nr 1 w Zabrzu Wyniki leczenia (clinical outcome) śmiertelność (survival) sprawność funkcjonowania (functional outcome) jakość

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI KLASA 4

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI KLASA 4 PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI KLASA 4 Imię i nazwisko nauczyciela Katarzyna Mreżar Wymagania na poszczególne stopnie Ocena celująca 1. Wykazuje szczególne zainteresowanie przedmiotem i okazuje

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2008;5(3):139-146 artykuł oryginalny oryginal article Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia Relationship between behavioral

Bardziej szczegółowo

SYLABUS na studiach podyplomowych. Nazwa studiów podyplomowych. Interdyscyplinarna Opieka Psychogeriatryczna

SYLABUS na studiach podyplomowych. Nazwa studiów podyplomowych. Interdyscyplinarna Opieka Psychogeriatryczna SYLABUS na studiach podyplomowych Nazwa studiów podyplomowych Interdyscyplinarna Opieka Psychogeriatryczna Nazwa jednostki prowadzącej studia podyplomowe Nazwa przedmiotu Rodzaj przedmiotu Cel Treści programowe

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii/Uniwersytet Medyczny, Katedra i Klinika Psychiatrii 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii/Uniwersytet Medyczny, Katedra i Klinika Psychiatrii 4. Kod przedmiotu/modułu 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychopatologia - aspekt medyczny 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychopathology - medical perspective 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Agresja wobec personelu medycznego

Agresja wobec personelu medycznego Agresja wobec personelu medycznego Od połowy XX wieku do chwili obecnej obserwuje się gwałtowny postęp w diagnostyce i leczeniu pacjentów. Postęp ten przyczynił się do wczesnego rozpoznawania chorób oraz

Bardziej szczegółowo

EBM w farmakoterapii

EBM w farmakoterapii EBM w farmakoterapii Dr Przemysław Niewiński Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM Wrocław EBM Evidence Based Medicine (EBM) "praktyka medyczna

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 16 z Oddziałami Integracyjnymi w Przemyślu. Przedmiotowy System Oceniania MUZYKA klasy IV-VII

Szkoła Podstawowa nr 16 z Oddziałami Integracyjnymi w Przemyślu. Przedmiotowy System Oceniania MUZYKA klasy IV-VII Szkoła Podstawowa nr 16 z Oddziałami Integracyjnymi w Przemyślu Przedmiotowy System Oceniania MUZYKA klasy IV-VII OPRACOWAŁA : JOANNA CIOCH 1.CELE EDUKACYJNE w nauczaniu muzyki Cele ogólne 1. Pobudzanie

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania - muzyka w kl. IV-VI

Przedmiotowy system oceniania - muzyka w kl. IV-VI Przedmiotowy system oceniania - muzyka w kl. IV-VI Nauczyciel dokonując oceny osiągnięć uczniów bierze pod uwagę: wysiłek wkładany w wywiązywanie się z obowiązków wynikających ze specyfiki zajęć, indywidualne

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z MUZYKI w klasie...5... Imię i nazwisko nauczyciela Katarzyna Mreżar Wymagania na poszczególne stopnie Ocena celująca Ocena bardzo dobra 1. Wykazuje szczególne zainteresowanie

Bardziej szczegółowo

Nauczyciel dokonując oceny osiągnięć uczniów bierze pod uwagę:

Nauczyciel dokonując oceny osiągnięć uczniów bierze pod uwagę: PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI KL. IV-VI Nauczyciel dokonując oceny osiągnięć uczniów bierze pod uwagę: - wysiłek wkładany w wywiązywanie się z obowiązków wynikających ze specyfiki zajęć, - indywidualne

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

Treści nauczania - wymagania szczegółowe PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO - MUZYKA - IV-VI Cele kształcenia - wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń poznaje podstawowe pojęcia i terminy

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY I PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA KIERUNKU LEKARSKIM ROK AKADEMICKI 2016/2017

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY I PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA KIERUNKU LEKARSKIM ROK AKADEMICKI 2016/2017 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY I PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA KIERUNKU LEKARSKIM ROK AKADEMICKI 2016/2017 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Problemy psychiatryczne w pytaniach i odpowiedziach 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

-Potrafi ocenić znaczenie twórczości wybranego kompozytora i jego zasługi dla muzyki światowej

-Potrafi ocenić znaczenie twórczości wybranego kompozytora i jego zasługi dla muzyki światowej WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDMIOTU MUZYKA KLASA VI Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: -Potrafi ocenić znaczenie twórczości wybranego kompozytora i jego zasługi dla muzyki światowej -Wykazuje szczególne

Bardziej szczegółowo

Zespoły neurodegeneracyjne. Dr n. med. Marcin Wełnicki III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii II WL Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Zespoły neurodegeneracyjne. Dr n. med. Marcin Wełnicki III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii II WL Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Zespoły neurodegeneracyjne Dr n. med. Marcin Wełnicki III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii II WL Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Neurodegeneracja Choroby przewlekłe, postępujące, prowadzące

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1, Punkt 4 Tabeli str. 3

Załącznik nr 1, Punkt 4 Tabeli str. 3 Uwagi do projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu szczegółowych kryteriów wyboru ofert wraz z wyznaczającymi je warunkami oraz przypisaną im wartością w rodzaju rehabilitacja lecznicza

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KOŁA TANECZNO- WOKALNEGO. Tańczące nutki

PROGRAM KOŁA TANECZNO- WOKALNEGO. Tańczące nutki PROGRAM KOŁA TANECZNO- WOKALNEGO Tańczące nutki Realizowanego w Przedszkolu Miejskim z Oddziałem Żłobkowym w Wolinie opracowanie: Małgorzata Ciechanowska WSTĘP: Muzyka jest bardzo ważnym czynnikiem wpływającym

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych

Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych Kasper Czech Zakład Psychologii Klinicznej i Sądowej Uniwersytet Śląski Definicja metody Biofeedback Metoda umożliwiająca zmianę wybranych

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 12/2012 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 28 lutego 2012 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA

Bardziej szczegółowo

im. Wojska Polskiego w Przemkowie

im. Wojska Polskiego w Przemkowie Szkołła Podstawowa nr 2 im. Wojska Polskiego w Przemkowie PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA Nauczyciel: mgr Paweł Juchom 1. Ocena uczniów ukierunkowana na zakres realizacji przez uczniów celów wychowawczych:

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

1. Chory z otępieniem charakterystyka kliniczna. Dr hab. n. med. Beata Łabuz-Roszak, dr hab. n. med. Piotr Gorczyca

1. Chory z otępieniem charakterystyka kliniczna. Dr hab. n. med. Beata Łabuz-Roszak, dr hab. n. med. Piotr Gorczyca SESJA: Neuromorficzna architektura szpitali psychiatrycznych. W związku z intensywnym rozwojem medycyny jak i architektury służby zdrowia, rośnie zapotrzebowanie na tworzenie środowiska zbudowanego dostosowanego

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie wybranych technik neuromuzykoterapeutycznych w rehabilitacji pacjentów z otępieniem

Zastosowanie wybranych technik neuromuzykoterapeutycznych w rehabilitacji pacjentów z otępieniem PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2013;11(1):17-24 artykuł poglądowy opinion article Zastosowanie wybranych technik neuromuzykoterapeutycznych w rehabilitacji pacjentów z otępieniem Neurologic music therapy in rehabilitation

Bardziej szczegółowo

I nforma cje ogólne. Nazwa modułu:zaburzenia odżywiania w praktyce dietetyka r.a cykl

I nforma cje ogólne. Nazwa modułu:zaburzenia odżywiania w praktyce dietetyka r.a cykl Załącznik Nr do Uchwały Nr S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Nazwa modułu:zaburzenia odżywiania w praktyce dietetyka r.a. 2018-2019 cykl 2016-2019 Rodzaj modułu/przedmiotu Przedmiot

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12.6 Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z muzyki w Szkole Podstawowej w klasach IV VI

Wymagania edukacyjne z muzyki w Szkole Podstawowej w klasach IV VI Wymagania edukacyjne z muzyki w Szkole Podstawowej w klasach IV VI Klasa IV Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który:. aktywnie uczestniczy w życiu muzycznym szkoły lub w środowisku lokalnym, bierze udział

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHIATRIA

PRZEDMIOT: PSYCHIATRIA PRZEDMIOT: PSYCHIATRIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj przedmiotu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom modułu kształcenia (np.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w chorobach

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Projekt OCZAMI DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH zrealizowano przy wsparciu finansowym ze środków PFRON będących w dyspozycji Województwa Małopolskiego

Projekt OCZAMI DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH zrealizowano przy wsparciu finansowym ze środków PFRON będących w dyspozycji Województwa Małopolskiego FUNDACJA NA RZECZ OSÓB POTRZEBUJĄCYCH ZAPAŁKA Raport z ewaluacji projektu OCZAMI DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH realizowanego przy wsparciu finansowym ze środków PFRON będących w dyspozycji Województwa Małopolskiego.

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna.

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna. Kontakt: Punkt Pielęgniarski: (087) 562 64 83, Sekretariat: (087) 562 64 79 Kliknij po więcej informacji Regulamin Zakładu Pielęgnacyjno-Opiekuńczego Psychiatrycznego w Specjalistycznym Psychiatrycznym

Bardziej szczegółowo

Kody Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych odpowiadające. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania

Kody Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych odpowiadające. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania Dziennik Ustaw 35 Poz. 1386 Załącznik nr 4 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Objawy zwiastujące początek otępień. Tomasz Sobów, dr hab. Profesor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Zakład Psychologii Lekarskiej, UMed Łódź

Objawy zwiastujące początek otępień. Tomasz Sobów, dr hab. Profesor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Zakład Psychologii Lekarskiej, UMed Łódź Objawy zwiastujące początek otępień Tomasz Sobów, dr hab. Profesor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Zakład Psychologii Lekarskiej, UMed Łódź Przedkliniczne stadia otępienia: AD Przedkliniczne stadia chorób

Bardziej szczegółowo

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy i opiekuńczo-leczniczy Zadaniem zakładu opiekuńczego jest okresowe objęcie całodobową pielęgnacją oraz kontynuacją leczenia świadczeniobiorców

Bardziej szczegółowo

Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym wieku w Praktyce Lekarza Rodzinnego

Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym wieku w Praktyce Lekarza Rodzinnego M.M. Bujnowska-Fedak, U. Grata- Borkowska, B.J. Sapilak Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym : 349 353 Copyright by Wydawnictwo Continuo PRACE ORYGINALNE ORIGINAL PAPERS Otępienie i depresja u

Bardziej szczegółowo

I nforma cje ogólne. Nazwa modułu:profilaktyka i leczenie chorób dietozależnych zaburzenia odżywiania r.a cykl

I nforma cje ogólne. Nazwa modułu:profilaktyka i leczenie chorób dietozależnych zaburzenia odżywiania r.a cykl Załącznik Nr do Uchwały Nr S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Nazwa modułu:profilaktyka i leczenie chorób dietozależnych zaburzenia odżywiania r.a. 2018-2019 cykl 2016-2019 Rodzaj modułu/przedmiotu

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWA NEURONAUKOWA W PRAKTYCE MUZYKOTERAPEUTYCZNEJ SKIEROWANEJ DO OSÓB STARSZYCH

PERSPEKTYWA NEURONAUKOWA W PRAKTYCE MUZYKOTERAPEUTYCZNEJ SKIEROWANEJ DO OSÓB STARSZYCH KONTEKSTY SPOŁECZNE, 2017, Tom 5, Nr 1 (9), 98-102 PERSPEKTYWA NEURONAUKOWA W PRAKTYCE MUZYKOTERAPEUTYCZNEJ SKIEROWANEJ DO OSÓB STARSZYCH Ludwika Konieczna-Nowak Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego

Bardziej szczegółowo

MUZYKA - KLASA V. I półrocze. Ocena dopuszczająca

MUZYKA - KLASA V. I półrocze. Ocena dopuszczająca MUZYKA - KLASA V I półrocze Ocena dopuszczająca - zna i zapisuje elementy notacji muzycznej: nazwy siedmiu dźwięków gamy, znaki graficzne pięciu wartości rytmicznych nut i pauz - zapisuje znaki chromatyczne

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje og ólne. Promocja zdrowia psychicznego. jednolite magisterskie * I stopnia X II stopnia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje og ólne. Promocja zdrowia psychicznego. jednolite magisterskie * I stopnia X II stopnia Załącznik Nr do Uchwały Nr S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje og ólne Nazwa modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok, semestr studiów np.

Bardziej szczegółowo

Psychologia a wyzwania współczesnej medycyny - przedmiot fakultatywny

Psychologia a wyzwania współczesnej medycyny - przedmiot fakultatywny Psychologia a wyzwania współczesnej medycyny - przedmiot fakultatywny - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Psychologia a wyzwania współczesnej medycyny - przedmiot fakultatywny Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki Przedszkole nr 3 Promyczek bierze udział w Ogólnopolskiej Akcji Ministra Edukacji Narodowej Ćwiczyć każdy może, organizowanej w ramach Roku Szkoły w Ruchu Realizacja obszaru nr 7 Zajęcia ruchowo - taneczne

Bardziej szczegółowo

Zdrowotnych odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu. Kody Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów. chorobę lub stany podobne (Z03).

Zdrowotnych odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu. Kody Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów. chorobę lub stany podobne (Z03). Dziennik Ustaw 5 Poz. 1386 Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. (poz. 1386) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ PSYCHORUCHOWY DZIECI Z NF1. dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Poradnia Psychologiczna

ROZWÓJ PSYCHORUCHOWY DZIECI Z NF1. dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Poradnia Psychologiczna ROZWÓJ PSYCHORUCHOWY DZIECI Z NF1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Poradnia Psychologiczna EPIDEMIOLOGIA DYSFUNKCJI POZNAWCZYCH U DZIECI Z NF1 Dysfunkcje poznawcze

Bardziej szczegółowo

Integracja sensoryczna (SI) jest kompleksową metodą terapeutyczną, polegającą na dostarczaniu dziecku podczas jego aktywności ruchowej kontrolowanej

Integracja sensoryczna (SI) jest kompleksową metodą terapeutyczną, polegającą na dostarczaniu dziecku podczas jego aktywności ruchowej kontrolowanej Integracja sensoryczna (SI) jest kompleksową metodą terapeutyczną, polegającą na dostarczaniu dziecku podczas jego aktywności ruchowej kontrolowanej przez terapeutę ilości i jakości bodźców sensorycznych

Bardziej szczegółowo

WIEDZA K_W01 Zna standardy leczenia osób starszych oraz kierunki rozwoju geriatrii. K_W02 Zna konsekwencje zdrowotne zachodzących zmian

WIEDZA K_W01 Zna standardy leczenia osób starszych oraz kierunki rozwoju geriatrii. K_W02 Zna konsekwencje zdrowotne zachodzących zmian WIEDZA K_W01 Zna standardy leczenia osób starszych oraz kierunki rozwoju geriatrii. K_W02 Zna konsekwencje zdrowotne zachodzących zmian demograficznych w aspekcie stanu zdrowia populacji osób starszych.

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY U DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH. Opracowanie

ZALECENIA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY U DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH. Opracowanie Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej oraz ze środków Ministerstwa Zdrowia ZALECENIA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki Forma

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych

Program studiów podyplomowych Załącznik nr 2 do wniosku o utworzenie studiów podyplomowych Program studiów podyplomowych Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Wydział Nauk o Zdrowiu Nazwa

Bardziej szczegółowo

Dzienny Dom Opieki Medycznej w Nowym Mieście Lubawskim. Ul. Grunwaldzka 9 tel

Dzienny Dom Opieki Medycznej w Nowym Mieście Lubawskim. Ul. Grunwaldzka 9 tel Dzienny Dom Opieki Medycznej w Nowym Mieście Lubawskim Ul. Grunwaldzka 9 tel. 690 182 800 www.eskulapnml.pl Zasady kwalifikacji Wsparcie skierowane jest do osób niesamodzielnych, w szczególności do osób

Bardziej szczegółowo

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Przedmiot humanistyczny: Podstawy psychologii lekarskiej

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Przedmiot humanistyczny: Podstawy psychologii lekarskiej Załącznik nr 2 do Uchwały Senatu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu nr 1441 z dnia 24 września 2014 r. Nazwa modułu/przedmiotu Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Przedmiot humanistyczny: Podstawy

Bardziej szczegółowo

II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA I SESJA WARSZTATOWA

II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA I SESJA WARSZTATOWA CZWARTEK/ THURSDAY 18.05.2017 8.00-9.00 Rejestracja uczestników/ Registration of participants punkt organizacyjny Konferencji przy stoliku w Patio Akademii Muzycznej/ Conference point at the Patio at Academy

Bardziej szczegółowo

Wymaganie edukacyjne z muzyki klasa IV

Wymaganie edukacyjne z muzyki klasa IV Wymaganie edukacyjne z muzyki klasa IV Ocena celująca - uczeń potrafi zaśpiewać w grupie piosenki w dwugłosie - uczeń potrafi zaśpiewać piosenki z akompaniamentem rytmicznym - uczeń potrafi zaśpiewać piosenki

Bardziej szczegółowo

Poziom zadowolenia użytkowników platformy telerehabilitacyjnej / Satisfaction level of patients who used the telerehabilitation platform

Poziom zadowolenia użytkowników platformy telerehabilitacyjnej / Satisfaction level of patients who used the telerehabilitation platform Karolina KRAWCZAK 1,2, Wojciech GLINKOWSKI 1,2, Dominika CABAJ 1,2, Anna CZYŻEWSKA 1,2, Katarzyna WALESIAK 1,2, Andrzej GÓRECKI 1 Poziom zadowolenia użytkowników platformy telerehabilitacyjnej / Satisfaction

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja po udarze

Rehabilitacja po udarze Rehabilitacja po udarze Iwona Sarzyńska-Długosz Oddział Rehabilitacji Neurologicznej, II Klinika Neurologiczna Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa Utrata lat życia w pełnej sprawności Disability

Bardziej szczegółowo

Plan szkoleń wewnętrznych na 2019r. Szpital Psychiatryczny ul. M. Skłodowskiej-Curie 27/29 oraz ul. A. Mickiewicza 24/26

Plan szkoleń wewnętrznych na 2019r. Szpital Psychiatryczny ul. M. Skłodowskiej-Curie 27/29 oraz ul. A. Mickiewicza 24/26 Plan szkoleń wewnętrznych na 2019r. Szpital ul. M. Skłodowskiej-Curie 27/29 oraz ul. A. Mickiewicza 24/26 Lp. Nazwa Oddziału Temat szkolenia Grupa zawodowa Miesiąc 1. II Klinika Psychiatrii ODDZIAŁ KOBIECY

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Podstawy psychoterapii

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Podstawy psychoterapii SYLABUS MODUŁU (PRZDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Informacje ogólne Kod S-PPL modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Podstawy psychoterapii Obowiązkowy Wydział Nauk

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 I nforma cje ogólne Kod NS-PP modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI Głównym celem przedmiotu "muzyka" jest zaznajomienie uczniów z zagadnieniami teorii muzyki i dorobkiem kultury muzycznej oraz wykształcenie podstawowych umiejętności

Bardziej szczegółowo

Psychologia - opis przedmiotu

Psychologia - opis przedmiotu Psychologia - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Psychologia Kod przedmiotu 14.4-WP-PielP-CHOL-Sk-S14_pNadGenUY423 Wydział Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Muzyka w oddziaływaniach terapeutycznych

OPIS PRZEDMIOTU. Muzyka w oddziaływaniach terapeutycznych OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Muzyka w oddziaływaniach terapeutycznych Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział

Bardziej szczegółowo

METODY OPARTE NA DOWODACH W TERAPII ZABURZEŃ ZE SPEKTRUM AUTYZMU

METODY OPARTE NA DOWODACH W TERAPII ZABURZEŃ ZE SPEKTRUM AUTYZMU National Standards Project - raport 2015 METODY OPARTE NA DOWODACH W TERAPII ZABURZEŃ ZE SPEKTRUM AUTYZMU PODSTAWA RAPORTU analiza 361 badań naukowych dotyczących terapii osób z ASD, opublikowanych między

Bardziej szczegółowo

Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku 2

Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku 2 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2006;3(4):201-209 artykuł oryginalny oryginal article Stany pobudzenia i zachowania agresywne wśród mieszkańców domów opieki z otępieniem w chorobie Alzheimera doniesienie wstępne

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii Kod S-PP modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu Specjalność - Poziom studiów Forma studiów Rok studiów I nforma cje ogólne Podstawy psychoterapii

Bardziej szczegółowo