Terapeutyczne znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji pacjentów chorujących na otępienie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Terapeutyczne znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji pacjentów chorujących na otępienie"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2013;10(4): artykuł poglądowy opinion article Terapeutyczne znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji pacjentów chorujących na otępienie The therapeutic importance of music to regulate behavior disorders in the rehabilitation of patients suffering from dementia Katarzyna Ruda 1, Elżbieta Trypka 2 1 Katedra Fizjoterapii i Terapii Zajęciowej w Medycynie Zachowawczej i Zabiegowej, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2 Katedra i Klinika Psychiatrii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu Słowa kluczowe: muzykoterapia, otępienie, zaburzenia zachowania Key words: music therapy, dementia, behavioral disorders Strszczenie W leczeniu zaburzeń zachowania osób chorujących na otępienie zalecane jest w pierwszej kolejności stosowanie metod niefarmakologicznych. Zarówno lekarze, jak i opiekunowie osób starszych powinni mieć świadomość, że o ich skuteczności decyduje systematyczność i cierpliwość w ich wprowadzaniu. Jednakże opiekunowie, borykając się z problemami dnia codziennego, nie zawsze mają siły, aby prowadzić intensywną, wieloaspektową rehabilitację. Dlatego metody muzykoterapeutyczne wydają się atrakcyjne i przyjemne nie tylko dla pacjenta, ale także dla opiekunów. Terapia muzyką może stanowić cenne wsparcie w rehabilitacji osób chorujących na otępienie. Literatura przedstawia szereg korzyści wynikających z odpowiedniego zastosowania muzyki w celu regulowania nastroju, ćwiczenia pamięci, usprawniania funkcji poznawczych, ułatwiania komunikacji oraz poprawy jakości życia. Funkcje muzyki w rehabilitacji zaburzeń otępiennych wyróżnia się ze względu na osiągane cele terapeutyczne. Do najczęściej opisywanych należą: regulacyjne, stymulujące, komunikacyjne oraz ewaluacyjne. Wśród często PGP 181 Katarzyna Ruda Katedra Fizjoterapii i Terapii Zajęciowej w Medycynie Zachowawczej i Zabiegowej, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Al. I. J. Paderewskiego 35, Wrocław Copyright 2012 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 158 wymienianych funkcji muzyki znajduje się jej wpływ poprzez kształtowanie nastroju na regulowanie zaburzeń zachowania. W artykule omówiono zaburzenia zachowania w przebiegu otępienia, przedstawiono wybrane interwencje muzyczne stosowane w medycynie, opisano znaczenie muzykoterapii w kompleksowej rehabilitacji zaburzeń otępiennych oraz zaprezentowano badania z obszaru muzyki i jej wpływu na regulowanie nastroju i zaburzeń zachowania u osób cierpiących z powodu zaburzeń otępiennych. Summary There is recommended to use non-pharmacological methods in the treatment of behavioral disorders in dementia. Both doctors and carers of older people should be aware that effectiveness depended of regularity and patience in use of these methods. However, caregivers, struggling with the problems of everyday life, do not always have enough force to maintain an intensive, multifaceted rehabilitation. The method of music therapy seem to be attractive and pleasant, not only for the patient but also for caregivers. Music therapy can provide valuable assistance in the rehabilitation of persons suffering from dementia. The data shows benefits from the music therapy to regulate mood, memory exercises, improve cognitive function, facilitate communication and improve quality of life. The most commonly reported effects of music are: regulatory, stimulating, communication and evaluation. Among the frequently mentioned functions of music is its impact by changing mood for regulating behavior disorders. The article discusses behavioral disorders in dementia, selected musical interventions used in medicine, describes the importance of music therapy in the comprehensive rehabilitation of dementia and presents research in the area of music and its influence on the regulation of mood and behavioral disorders in people suffering from dementia. 1. Zaburzenia zachowania w przebiegu otępienia Zaburzenie otępienne jest definiowane jako zespół objawów spowodowanym chorobą mózgu, zwykle o charakterze przewlekłym lub postępującym, w którym zaburzone są wyższe funkcje korowe: pamięć, liczenie, myślenie, zdolność uczenia się, orientacja, język, rozumienie, ocena [1]. Integralną częścią obrazu psychopatologicznego zaburzeń otępiennych są zaburzenia nastroju oraz zaburzenia zachowania. Cohen-Mansfield [2] definiował zaburzenia zachowania jako niedostosowaną aktywność słowną, głosową lub ruchową ocenianą przez obiektywnego obserwatora jako niewynikającą bezpośrednio z potrzeb i niespowodowaną zaburzeniami świadomości. Nierzadko te objawy obserwuje się wcześniej niż osłabienie funkcji poznawczych. Zaburzenia nastroju i objawy psychotyczne powodują wzrost niesprawności i niechęć opiekunów. Bardzo często są przyczyną wczesnej instytucjonalizacji pacjentów. Zaburzenia zachowania można podzielić na trzy grupy: pierwotne, wtórne i mieszane. Pierwotne zaburzenia zachowania można podzielić na nie poddające się leczeniu : wędrowanie, reakcje dysforyczne, agresja, pobudzenie, gromadzenie niepotrzebnych rzeczy, grzebanie - przekładanie, ukrywanie, zabieranie rzeczy innych jako swoich, śledzenie, apatia, odhamowanie seksualne, powtarzanie pytań, narzekanie, opór podczas czynności opiekuńczych. Poddające się leczeniu to zaburzenia psychotyczne, zaburzenia depresyjne, zaburzenia lękowe. Wtórne zaburzenia zachowania pojawiające się w przebiegu otępienia wynikają ze współistnienia chorób somatycznych, zaburzeń świadomości przebiegających pod postacią majaczenia. Zaburzenia zachowania mogą być efektem podawaniem leków, odczuwaniem przez chorego bólu, o którym nie jest w stanie poinformować opiekunów. W wielu przypadkach zaburzenia zachowania wynikają z czynników środowiskowych lub oczekiwań chorego. Mieszane zaburzenia zachowania są efektem oddziaływania wielu czynników. Pierwotne zaburzenia zachowania ulegają zaostrzeniu w wyniku działania czynników wtórnych i odwrotnie. Spośród zaburzeń zachowania niepodlegające perswazji jest wędrowanie, czyli skłonność do przemieszczania się w sposób bezcelowy lub świadczący o dezorientacji albo podążanie za nieosiągalnym lub nieokreślonym celem [3]. Wędrowanie może być bezcelowe lub celowe, ale oba rodzaje powodują, że chory czuje się zagubiony, traci poczucie bezpieczeństwa w swoim środowisku lub zakłóca spokój w innych miejscach. Wędrowanie jest jednym z najczęstszych problemów, z którymi borykają się opiekunowie i może stanowić poważne zagrożenie dla osoby chorej.

3 159 Pobudzenie to zachowanie, w którym obserwuje się zwiększoną aktywnością ruchową, z obecnością niepokoju manipulacyjnego i ruchowego oraz ograniczoną możliwością swobodnego kontrolowania tego stanu [4]. Pobudzenie jest uważane za istotny czynnik ryzyka upadków. Przejawem pobudzenia może być krzyk, wydawanie nieartykułowanych dźwięków, przeklinanie, ale także wtrącanie się, przerywanie wypowiedzi. W bardziej nasilonej formie może pojawić się chwytanie przedmiotów lub ludzi, drapanie, kopanie, szczypanie, popychanie, uderzanie [3]. Reakcje dysforyczne przejawiają się napięciem psychicznym, poirytowaniem, nadmierną drażliwością, wybuchami złości i gniewu, skłonnością do zachowań impulsywnych. Zachowania agresywne mogą być reakcją na bezsilność wobec choroby, niezrozumieniem kontekstu sytuacyjnego lub nadmierną reakcją na coś, czego pacjent nie zrozumiał. Najczęściej występują: agresja słowna, rzadziej agresja fizyczna [5]. W leczeniu zaburzeń zachowania zalecane jest w pierwszej kolejności stosowanie metod niefarmakologicznych. Zarówno lekarze, jak i opiekunowie powinni mieć świadomość, że o ich skuteczności decyduje systematyczność i cierpliwość w ich wprowadzaniu. Opiekunowie borykając się z problemami dnia codziennego, nie zawsze mają siły, aby prowadzić intensywną rehabilitację. Dlatego metody muzykoterapeutyczne wydają się przyjemne i atrakcyjne nie tylko dla pacjenta, ale także dla opiekunów. 2. Techniki muzykoterapeutyczne w rehabilitacji zaburzeń otępiennych Muzyka, jako niefarmakologiczny oraz nieinwazyjny środek, wpływa na poprawę niektórych parametrów psychologicznych, np. lęku, stresu, bólu, nastroju, pobudzenia, samopoczucia w obszarze klinicznym [6, 7, 8, 9]. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie badaniami z pogranicza muzyki, psychologii oraz medycyny, przedstawiającymi terapeutyczne działanie muzyki wśród osób chorujących na zaburzenia otępienne [10, 11, 12, 13, 14]. Techniki muzykoterapeutyczne występują w literaturze przedmiotu w różnych zestawieniach, często łącząc po kilka interwencji dla osiągnięcia odpowiednich celów terapeutycznych. Jednakże największy nacisk kładzie się na techniki aktywizujące, wykorzystujące wspólne śpiewanie, granie, taniec, oraz techniki wpływające na poprawę nastroju oraz jego modulowanie (słuchanie znanej muzyki, wspólne śpiewanie piosenek). Do najczęściej stosowanych inicjatyw wykorzystujących terapeutyczne walory muzyki w zaburzeniach otępiennych należą: muzyka reminiscencyjna (music reminiscence), wspólne granie (play-along), wspólne śpiewanie (sing-along), słuchanie muzyki (music listening), tworzenie piosenek (songwriting), zajęcia z muzyką w tle (background music), improwizacja terapeutyczna (therapeutic improvisation), śpiew terapeutyczny (therapeutic singing), tańce ludowe, tańce towarzyskie, integracyjne (folk dancing, social dancing), muzyka i ruch (music and movement), stymulacja muzyczna (music stimulation) [15]. Muzykoterapię stosuje się, wykorzystując muzykę wcześniej nagraną na konkretne nośniki (CD, MP3), muzykę na żywo (np. w formie akompaniamentu), grę na instrumencie muzycznym (np. pianino, gitara, skrzypce, flet, akordeon, harmonijka ustna, instrumenty perkusyjne), śpiew z towarzyszeniem lub bez akompaniamentu. Zajęcia mogą odbywać się indywidualnie lub w grupach, z opiekunem, rodziną, personelem medycznym. W każdym z wymienionych przypadków zajęcia posiadają konkretne cele terapeutyczne realizowane w zależności od potrzeb oraz możliwości percepcyjnej pacjenta.

4 160 Funkcje muzyki w rehabilitacji zaburzeń otępiennych wyróżnia się ze względu na osiągane cele terapeutyczne. Do najczęściej opisywanych należą: regulacyjne wpływ muzyki na nastrój, na zachowanie pacjenta, stymulujące wpływ muzyki, muzyki i ruchu, tańca na motywowanie do dalszych działań terapeutycznych, na poprawę orientacji w rzeczywistości, na funkcje motoryczne, poznawcze oraz emocjonalne pacjenta komunikacyjne wpływ muzyki na poprawę interakcji pacjenta z otoczeniem, na wspieranie procesu komunikacji (wspólne śpiewanie oraz granie znanych piosenek), ewaluacyjne stosowanie zajęć muzycznych w celu oceny obszarów funkcjonowania pacjenta [15]. Ueda i wsp. w 2013 roku dokonali przeglądu piśmiennictwa z zakresu muzykoterapii w zaburzeniach zachowania (behavioral and psychological symptoms of dementia BPSD), funkcji poznawczych oraz codziennego funkcjonowania (activities of daily living - ADL) u pacjentów chorujących na różne rodzaje otępień. Literatura pochodziła z baz: MEDLINE, CINAHL, PsycINFO oraz Chuo Zasshi. Ogółem przebadano dwadzieścia pozycji piśmiennictwa pochodzącego z różnych kontynentów, w tym cztery z Europy, jedną z Australii, trzy z USA oraz dwanaście z Azji. We wszystkich badaniach sumarycznie wzięło udział 651 osób. Przeprowadzony przegląd piśmiennictwa wskazuje na szeroki wachlarz terapeutycznych oddziaływań muzyki oraz dużą efektywność interwencji muzycznych w terapii zaburzeń zachowania u pacjentów cierpiących z powodu otępienia. Do najczęściej stosowanych zajęć muzycznych należały: śpiewanie piosenek, szczególnie tych, które były znane uczestnikom zajęć, granie na pianinie oraz innych instrumentach (np. perkusyjnych), rysowanie do muzyki, słuchanie muzyki na żywo lub na słuchawkach, ćwiczenia rytmiczne, słuchanie muzyki o cechach reminiscencyjnych [16]. 3. Znaczenie muzyki dla regulowania zaburzeń zachowania w rehabilitacji otępień Słuchanie muzyki w celu osiągania korzyści terapeutycznych posiada długą tradycję w muzykoterapii. Początki tej praktyki niektórzy datują w pismach starożytnych Greków, zwłaszcza u Pitagorasa, Arystotelesa i Platona. Nieco dłuższe dyskusje na temat uzdrawiającej mocy słuchania muzyki pojawiły się w średniowieczu, począwszy od Boecjusza [17]. W czasach współczesnych popularne metody (np. Guided Imagery and Music - GIM) oraz szkoły terapeutyczne stosują szeroki repertuar metod receptywnych (np. relaksacja muzyką, reminiscencja przy pomocy muzyki). Oprócz licznych psychoterapeutycznych zastosowań, muzyka znajduje dużą akceptację w obszarze medycyny fizykalnej, szczególnie w działaniach okołooperacyjnych (ze względu na przeciwlękowe oraz przeciwbólowe działanie) oraz w standardowej opiece środowiskowej, a także jako element opieki wpływający na wspieranie i poprawę dobrego samopoczucia w środowisku szpitalnym [18, 19]. Światowa Federacja Muzykoterapii (The World Federation of Music Therapy WFMT) definiuje muzykoterapię jako wykorzystanie muzyki i(lub) jej elementów (dźwięku, rytmu, melodii i harmonii) przez muzykoterapeutę i pacjenta/klienta lub grupę w procesie zaprojektowanym, aby ułatwić komunikację, uczenie się, mobilizację, ekspresję oraz koncentrację fizyczną, emocjonalną, intelektualną i poznawczą. Celem zajęć jest rozwój wewnętrznego potencjału oraz rozwój lub odbudowa funkcji jednostki tak, by mogła ona osiągnąć lepszą integrację intra- i interpersonalną, a w konsekwencji lepszą jakość życia [17]. Wyróżnia się dwie główne formy muzykoterapii: aktywną, czyli grę na instrumentach, współtworzenie muzyki, śpiew, improwizację wokalną i instrumentalną oraz receptywną, czyli słuchanie muzyki, relaksację do muzyki, techniki kierowanej wyobraźni do muzyki, reminiscencja do muzyki [20]. Funkcje muzykoterapii w regulowaniu zaburzeń zachowania w otępieniach dotyczą obszaru odpowiedzialnego za adaptację behawioralną oraz technik, których głównym celem jest relaksowanie, uspokajanie pacjenta. Podejście regulacyjne w muzykoterapii otępień polega głównie na użyciu muzyki w celu zmiany zachowania lub zmiany nastroju [15]. Zastosowane interwencje muzyczne dotyczą zarówno technik muzykoterapii aktywnej, jak i receptywnej i zależne są od postawionych celów terapeutycznych.

5 161 Najnowsze doniesienia z obszaru muzykoterapii w rehabilitacji pacjentów cierpiących z powodu otępienia dotyczą zarówno stosowania różnych technik, jak i różnych funkcji muzyki. Spośród najczęściej opisywanych wyróżnić można zastosowanie muzyki w celu regulowania nastroju oraz zaburzeń zachowania. W 2008 roku grupa badaczy z Korei Południowej (Daejeon University, Korea Institute of Oriental Medicine, Hanyang University) przeprowadziła badania nad zastosowaniem muzyki u pacjentów chorujących na otępienie. Dwadzieścia osób przebywających na terenie ośrodka leczenia zaburzeń otępiennych zostało podzielonych na dziesięcioosobową grupę uczestniczącą w zajęciach muzycznych oraz dziesięcioosobową grupę biorącą udział w standardowej opiece oferowanej w placówce. Interwencje muzyczne dotyczyły: śpiewania piosenek, analizowania libretto, tworzenia instrumentów muzycznych, grania na instrumentach (pianino, dzwonki ręczne) oraz pisania (tworzenia) piosenek. Zajęcia muzyczne obejmowały pacjentów oraz ich opiekunów, trwały po 50 minut i odbywały się trzy razy w tygodniu przez okres 5 tygodni (15 sesji). W badaniu zastosowano skale: Mini-Mental State Examination (MMSE), Geriatric Depression Scale (GDS), Geriatric Quality of Life (GQoL) oraz Neuropsychiatric Inventory-Questionnaire (NPI-Q). Wyniki badań przedstawiły istotną poprawę w zakresie pobudzenia wśród pacjentów uczestniczących w zajęciach muzycznych. Wykazano również obniżenie całkowitych wyników skali NPI-Q pacjentów i opiekunów w porównaniu do grupy nie uczestniczącej w interwencjach muzycznych. Wyniki sugerują, iż odpowiednie zajęcia muzyczne mogą poprawić objawy behawioralne (wpływać na zmniejszenie pobudzenia) oraz psychologiczne u pacjentów z rozpoznaniem otępienia [21]. W innym badaniu oceniano wpływ muzyki odtwarzanej w trakcie pory posiłków na pobudzenie wśród pacjentów po 65 roku życia, chorujących na zaburzenia otępienne, przebywających w stacjonarnym domu opieki. Dwa razy dziennie, w porze podawania posiłków (godz oraz ) grana na żywo muzyka towarzyszyła pacjentom przez okres kolejnych czterech tygodni. Muzyka wykorzystana w projekcie obejmowała sześć utworów na fortepian skomponowanych przez autorów projektu Cechy utworów: tempo uderzeń na minutę, płynny, łagodny rytm, przyjemna linia melodyczna o działaniu relaksacyjnym oraz brak nagłych zmian w zakresie głośności oraz rytmu. Obserwowano oraz nagrywano cztery tygodnie w trakcie stosowania zajęć muzycznych oraz kolejne dwa tygodnie po zakończeniu aplikowania muzyki. W celu oceny efektu zajęć zastosowano skalę Cohen-Mansfield Agitation Inventory (CMAI). Wyniki wskazały, iż muzyka istotnie wpłynęła na zmniejszenie pobudzenie u pacjentów z demencją [22]. Ragneskog i wsp. sprawdzali, czy indywidualnie dobrana muzyka stosowana jako interwencja pielęgniarska będzie wpływać na zmniejszenie objawów pobudzenia, takich jak lęk, drażliwość, krzyk. W każdym z czterech zajęć: słuchanie muzyki dobranej do pacjenta (dwukrotnie), słuchanie muzyki klasycznej oraz zajęcia bez wykorzystania muzyki dokonywano nagrania sesji oraz uzupełniano o narzędzie rejestrujące reakcje mimiczne twarzy (Facial Action Coding System). Dwóch z czterech pacjentów zachowywało się spokojniej w wyniku zajęć z muzyką dobraną indywidualnie, jedna osoba pozostała dłużej w swoim wózku a ostatnia osoba z badanych przestała krzyczeć. Wyniki świadczą o możliwości zastosowania odpowiednio dobranego repertuaru muzycznego w celu złagodzenia zaburzeń zachowania wśród pacjentów cierpiących z powodu demencji [23]. Coraz większą popularnością cieszą się wyniki badań nad biopsychospołecznym oddziaływaniem muzyki [24, 25, 26]. W populacji osób zdrowych, w celu sprawdzenia psychofizjologicznego oddziaływania muzyki, zostały przebadane różne formy oraz gatunki muzyczne. Sprawdzano różnicę pomiędzy aktywnym muzykowaniem (grą na instrumencie) a percepcją utworu muzycznego [27]. W polu zainteresowań znalazły się utwory muzyczne wybrane przez osoby badane, w porównaniu do muzyki wyselekcjonowanej przez badacza lub zmienionej przez niego (np. zmienione tempo, barwa, wykonanie) [28, 29]. Wywołanie relaksacji było najczęściej wynikiem zastosowania muzyki uspokajającej, która jest charakteryzowana jako melodyjna, delikatna, harmoniczna [30, 31]. Z drugiej strony muzyka stymulująca, aktywna, charakteryzująca się odpowiednią dynamiką, głośnością, rytmiką i tempem pobudzała uwagę oraz ożywiała i podnosiła nastrój [30]. Przeniesienie badań na grunt kliniczny pozwoliło na zwrócenie uwagi w kierunku psychofizjologicznego oddziaływania muzyki w obszarze zaburzeń otępiennych. W badaniach Suzuki i wsp. sprawdzano wpływ muzyki na poziom chromograniny A (CgA) oraz na zachowanie pacjentów z otępieniem. Muzykoterapia

6 162 stosowana była dwa razy w tygodniu w czasie 8 kolejnych tygodni w grupie 10 pacjentów przebywających na terenie ośrodka opiekuńczego. Zajęcia muzykoterapeutyczne polegały na śpiewaniu znanych pacjentom starych piosenek, szczególnie tych, do których uczestnicy zajęć mogli się osobiście odnieść oraz na grze na instrumentach perkusyjnych (wykorzystanie instrumentów możliwych do utrzymania w dłoni). Zajęcia rozpoczynały oraz kończyły się utworem, w którym wymieniane zostały imiona pacjentów. W projekcie zastosowano Krótką Skalę Oceny Stanu Psychicznego (Mini-Mental State Egzamination - MMSE) oraz Mulidimensional Observation Scale For Elderly Subjects (MOSES). Wyniki prezentują istotne obniżenie poziomu chromograniny A (CgA) przed szesnastą sesją muzykoterapii. Wyniki MMSE nie zmieniły się poza jedną podskalą język, której wynik istotnie wzrósł. W skali MOSES odnotowano istotne obniżenie wyników w podskali drażliwość (Suzuki i wsp., 2004). W kolejnych badaniach Suzuki i wsp. sprawdzano wpływ trzymiesięcznego programu muzykoterapeutycznego na poziom immunoglobuliny siga, chromograniny A (CgA) oraz na zmiany w zachowaniu ośmiu pacjentów z rozpoznaniem otępienia. Zastosowano The Gottfries Brane Steen Scale (GBSS) oraz The Behavioral Pathology in Alzheimer s Disease Rating Scale (BPADRS). Muzykoterapia wpłynęła istotnie na wzrost średniego wyniku dla different symptoms common in dementia w skali GBSS oraz paranoid and delusional ideation w skali BPADRS. Wpłynęła również na ilość immunoglobuliny siga, która nieznacznie wzrosła oraz na chromograninę CgA, której wynik istotnie obniżył się po 25 sesji [32, 33]. Przeprowadzone badania nad wpływem muzyki na autonomiczny układ nerwowy (AUN) u pacjentów w podeszłym wieku z chorobą naczyniową oraz demencją wykazały poprawę parametrów AUN - pobudzenie składowej przywspółczulnej pod wpływem muzyki w porównaniu do grupy nie uczestniczącej w zajęciach muzycznych [34]. Podsumowanie Zastosowanie muzyki w terapii pacjentów ciepiących z powodu otępienia pozwala na poprawę ich funkcjonowania nie tylko na terenie ośrodka leczenia i rehabilitacji, ale również w życiu codziennym. Umożliwia jednocześnie zastosowanie przyjemnej, nieinwazyjnej i włączającej w codzienne funkcjonowanie społeczne, psychiczne i fizyczne, formy pomocy, która daje wiele korzyści oraz budzi nadzieję na poprawę jakości życia pacjentów oraz ich opiekunów. Literatura wskazuje na istotne znaczenie poszczególnych interwencji muzycznych w postępowaniu z osobami z otępieniem [34, 12, 37, 38, 39, 40]. Muzyka grana podczas posiłków może regulująco wpływać na zachowania pacjentów, a nawet regulować agitację i pobudzenie [22]. Słuchanie muzyki, używanie płyt lub innych nośników z nagraniami do relaksacji przynosi poprawę z zakresie długości snu, szczególnie, gdy pacjent odczuwa duże zmęczenie [35]. Indywidualne słuchanie znanych utworów muzycznych zmniejsza nasilenie objawów pobudzenia [15]. Stosowanie muzyki towarzyszącej przy kąpieli (music-assisted bathing) może pozytywnie wpływać na neuropsychiatryczne objawy demencji, zmniejszając pobudzenie i poprawiając nastrój [36]. Terapia poprzez muzykę wpływa na regulowanie nastroju, umożliwia łatwiejszy kontakt pacjenta z rzeczywistością, redukuje zaburzenia zachowania, ułatwia funkcjonowanie w domowym środowisku pacjenta oraz w ośrodku opieki, wpływa na poprawę komunikacji, spełnia indywidualne potrzeby pacjenta oraz poprawia jakość życia osób cierpiących z powodu zaburzeń otępiennych. Włączenie muzykoterapii do rehabilitacji w zaburzeniach otępiennych jest wyrazem holistycznego podejścia do problematyki starości. Zastosowanie różnorodnych metod terapeutycznych powoduje, że współczesna psychogeriatria staje się specjalnością medycyny spełniającej praktycznie oczekiwania społeczeństwa w odniesieniu do działań rehabilitacyjno - terapeutycznych, wszechstronnej opieki oraz tworzenia odpowiednich warunków środowiska dla ludzi starszych.

7 163 Piśmiennictwo [1] Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne Vesalius, Kraków-Warszawa [2] Cohen-Mansfield J. Assessment of disruptive behaviour/agitation in elderly: function, methods and difficulties. J Geriatr Psychiatry Neurol 1995; 8: [3] Gabryelewicz T. Zaburzenia zachowania oraz zaburzenia psychotyczne i afektywne w otępieniu. Pol Przegl Neurol 2007; 3(2): [4] Zayas E.M., Grossberg G.T. Treating the agitated Alzheimer patient. J Clin Psychiatry 1996; 57 (supl. 7): [5] Kłoszewska I. Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne w otępieniach o różnej etiologii. Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2002; 2: 2: [6] Chen LC, Wang TF, Shih YN, Wu LJ. Fifteen-minute music intervention reduces pre-radiotherapy anxiety in oncology patients. Eur J Oncol Nurs 2013; 17(4): [7] Doğan MV, Şenturan L. The effect of music therapy on the level of anxiety in the patients undergoing coronary angiography. Open J Nurs 2012; 2(3): [8] Johnson B, Raymond S, Goss J. Perioperative music or headsets to decrease anxiety. J Perianesth Nurs 2012; 3: [9] Robb SL, Carpenter JS, Burns DS. Reporting guidelines for music-based interventions. J Health Psychol 2011; 16(2): [10] Benveniste S, Jouvelot P, Pin B, Péquignot T. The MINWii project: Renarcissization of patients suffering from Alzheimer s disease through video-based music therapy. Entertain Comput 2012; 3: [11] Chen RC, Liu CL, Lin MH, Peng LN, Chen LY, Liu LK, Chen LK. Non-pharmacological treatment reducing not only behavioral symptoms, but also psychotic symptoms of older adults with dementia: A prospective cohort study in Taiwan. Geriatr Gerontol Int 2013; [12] Tanaka Y, Nogawa H, Tanaka H. Music therapy with ethnic music for dementia patients. Int J Gerontol 2012; 6: [13] Vink AC, Zuidersma M, Boersma F, de Jonge P, Zuidema SU, Slaets JP. The effect of music therapy compared with general recreational activities in reducing agitation in people withdementia: a randomised controlled trial. Int J Geriatr Psychiatry 2013; 28: [14] Vasionyte I, Madison G. Musical intervention for patients with dementia: a meta-analysis. J Clin Nurs 2012; 22: [15] Ridder HM. An overview of therapeutic initiatives when working with people suffering from dementia. W: Aldridge D. (red.) Music therapy and neurological rehabilitation, wyd. 1. Jessica Kingsley Publishers, London and Philadelphia; s [16] Ueda T, Suzukamo Y, Sato M, Izumi SI. Effects of music therapy on behavioral and psychological symptoms of dementia: a systematic review and meta-analysis. Ageing Res Rev 2013; 12(2): [17] Wigram T, Pedersen IN, Bonde OL. A Comprehensive Guide to Music Therapy: Theory, Clinical Practice, Research, and Training. London, UK: Jessica Kingsley Pub; [18] Ellis RJ, Koenig J, Thayer JF. Getting to the heart: autonomic nervous system function in the context of evidence-based music therapy. Music Med 2012; 4: [19] Bernatzky G, Presch M, Anderson M, Panksepp J. Emotion foundations of music as a non-pharmacological pain management tool in modern medicine. Neurosci Behav Physiol 2011; 35: [20] Grocke D, Wigram T. Introduction. Relaxation and Receptive Methods for Children and Adolescents. W: Dileo C. (red.) Receptive Methods in Music Therapy, wyd. 1. Jessica Kingsley Publishers London and Philadelphia; s , [21] Choi AN, Lee MS, Cheong KJ, Lee JS. Effects of group music therapy intervention on behavioral and psychological symptoms in patients with dementia: a pilot-controlled trial. Int J Neurosci 2009; 119: [22] Ho SY, Lai HL, Jeng SY, Tang CW, Sung HC, Chen PW. The effects of researcher-composed music at mealtime on agitation in nursing home residents with dementia. Arch Psychiatr Nurs 2011; 5(26):

8 164 [23] Ragneskog H, Asplund K, Kihlgren M, Norberg A. Individualized music played for agitated patients with dementia: Analysis of video-recorded sessions. Int J Nurs Pract 2001; 7: [24] Chanda ML, Levitin DJ. The neurochemistry of music. Trends Cogn Sci 2013; 17(4): [25] Francourt D, Ockelford A, Belai A. The psychoneuroimmunological effect of music: A systematic review and a new model. Brain Behav Immun 2014; 36: [26] Trappe H. Role of music in intensive care medicine. Int J Clrit Illn Inj Sci 2012; 2(1): [27] Nakahara H, Furuya S, Masuko T, Francis PR, Kinoshita H. Performing music can induce greater modulation of emotion-related psychophysiological responses than listening to music. Int J Psychophysiol 2011; 81: [28] Orman EK. The effect of listening to specific musical genre selections on measures of heart rate variability. Update: Applications of Research in Music Education. 2011; 30: [29] Orini M, Bailón R, Enk R, Koelsch S, Mainardi L, Laguna P. A method for continuously assessing the autonomic response to music-induced emotions through HRV analysis. Med Biol Eng Comput 2010; 48: [30] Iwanaga M, Kobayashi A, Kawasaki C. Heart rate variability with repetitive exposure to music. Biol Psychol 2005; 70: [31] Thaut MH, Davis WB. The influence of subject-selected versus experimenter-chosen music on affect, anxiety, and relaxation. J Music Ther 1993; 30: [32] Suzuki M, Kanamori M, Watanabe M, Nagasawa S, Kojima E, Ooshiro H, Nakahara D. Behavioral and endocrinological evaluation of music therapy for elderly patients with dementia. Nurs Health Sci 2004; 6: [33] Suzuki M, Kanamori M, Nagasawa S, Tokiko I, Takayuki S. Music therapy-induced changes in behavioral evaluations, and saliva chromogranin A and immunoglobulin A concentrations in elderly patients with senile dementia. Geriatr Gerontol Int 2007; 7: [34] Okada K, Kurita A, Takase B, Otsuka T, Kodani E, Kusama Y, Atarashi H, Mizuno K. Effects of music therapy on autonomic nervous system, incidence of heart failure events and plasma cytokine and catecholamine levels in elderly patients with cerebrovascular disease and dementia. Int Heart J 2009; 50(1): [35] Lindenmuth GF, Patel M, Chang PK. Effects of music on sleep in healthy elderly and subjects with senile dementia of the Alzheimer type. Am J Alzheimers Dis Other Demen 1992; 7: [36] Ray KD, Fitzsimmons S. Music-assisted bathing: making shower time easier for people with dementia. J Gerontol Nurs 2014; 40(2): [37] van der Vleuten, Visse A, Meeuwesen L. The contribution of intimate live music performances to the quality of life for persons with dementia. Patient Educ Couns 2012; 89: [38] McDermott O, Orgeta V, Ridder HM, Orrell M. A preliminary psychometric evaluation of Music in Dementia Assessment Scales (MiDAS). Int Psychogeriatr 2014; 13: 1-9. [39] Ridder HM. An Overview of Therapeutic Initiatives when Working with People Sufferig from Dementia. W: Aldridge D. (red.) Music Therapy and Neurological Rehabilitation. Performing Health, wyd. 1. Jessica Kingsley Publishers London and Philadelphia; s [40] Baker F, Tamplon J. Music Therapy Methods in Neurorehabilitation. A Clinician s Manual. Jessica Kingsley Publishers London and Philadelphia; Revieved/Zrecenzowano Accepted/Zatwierdzono do druku

Wybrane zagadnienia z terapii muzyką osób chorujących na zaburzenia otępienne

Wybrane zagadnienia z terapii muzyką osób chorujących na zaburzenia otępienne Artykuł poglądowy/review article Wybrane zagadnienia z terapii muzyką osób chorujących na zaburzenia otępienne Music therapy in dementia disorders Katarzyna Ruda 1, Joanna Rymaszewska 2 1 Katedra Fizjoterapii

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

Program zajęć koła muzyczno tanecznego dla klasy III.

Program zajęć koła muzyczno tanecznego dla klasy III. Program zajęć koła muzyczno tanecznego dla klasy III. Muzyka w nauczaniu zintegrowanym spełnia różnorakie funkcje. Stanowi jeden z elementów barwnej, pełnej treści mozaiki tworzonej wspólnie na zajęciach

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Informacje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Obowiązkowy Wydział Nauk o Zdrowiu Położnictwo

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2008;5(3):139-146 artykuł oryginalny oryginal article Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia Relationship between behavioral

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym wieku w Praktyce Lekarza Rodzinnego

Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym wieku w Praktyce Lekarza Rodzinnego M.M. Bujnowska-Fedak, U. Grata- Borkowska, B.J. Sapilak Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym : 349 353 Copyright by Wydawnictwo Continuo PRACE ORYGINALNE ORIGINAL PAPERS Otępienie i depresja u

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy klinicznej w psychiatrii

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie wybranych technik neuromuzykoterapeutycznych w rehabilitacji pacjentów z otępieniem

Zastosowanie wybranych technik neuromuzykoterapeutycznych w rehabilitacji pacjentów z otępieniem PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2013;11(1):17-24 artykuł poglądowy opinion article Zastosowanie wybranych technik neuromuzykoterapeutycznych w rehabilitacji pacjentów z otępieniem Neurologic music therapy in rehabilitation

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 12/2012 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 28 lutego 2012 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12.6 Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Projekt OCZAMI DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH zrealizowano przy wsparciu finansowym ze środków PFRON będących w dyspozycji Województwa Małopolskiego

Projekt OCZAMI DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH zrealizowano przy wsparciu finansowym ze środków PFRON będących w dyspozycji Województwa Małopolskiego FUNDACJA NA RZECZ OSÓB POTRZEBUJĄCYCH ZAPAŁKA Raport z ewaluacji projektu OCZAMI DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH realizowanego przy wsparciu finansowym ze środków PFRON będących w dyspozycji Województwa Małopolskiego.

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w chorobach

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY Nauczyciel oceniając ucznia w klasach IV-VI bierze pod uwagę przede wszystkim jego aktywność, zaangażowanie i wkład pracy. Ocenianie aktywności,

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania w Gimnazjum im. Papieża Jana Pawła II w Wysokiem. Przedmiot: Muzyka

Przedmiotowy System Oceniania w Gimnazjum im. Papieża Jana Pawła II w Wysokiem. Przedmiot: Muzyka Przedmiotowy System Oceniania w Gimnazjum im. Papieża Jana Pawła II w Wysokiem Przedmiot: Muzyka Wymagania edukacyjne opracowane zostały w oparciu o: program nauczania ogólnego muzyki w gimnazjum Świat

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY EVALUATION OF LIFE SATISFACTION AND PSYCHOLOGICAL WELL-BEING OF PATIENTS BEFORE SURGERY AORTIC ANEURYSM Emilia

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 Katedra Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu MARTA ARENDARCZYK, EWA

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii Kod S-PP modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu Specjalność - Poziom studiów Forma studiów Rok studiów I nforma cje ogólne Podstawy psychoterapii

Bardziej szczegółowo

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Arteterapia Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Formy terapii przez sztukę wspomagające biblioterapię W działaniach biblioterapeutycznych przydatne są również inne formy terapii, wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność:- Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 195godzin Wykłady: 45godzin,

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 234 SECTIO D 2003

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 234 SECTIO D 2003 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 234 SECTIO D 2003 *Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pedagogiki i Pielęgniarstwa 21-500

Bardziej szczegółowo

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki Przedszkole nr 3 Promyczek bierze udział w Ogólnopolskiej Akcji Ministra Edukacji Narodowej Ćwiczyć każdy może, organizowanej w ramach Roku Szkoły w Ruchu Realizacja obszaru nr 7 Zajęcia ruchowo - taneczne

Bardziej szczegółowo

Geriatryczna Skala Oceny Depresji a sytuacja materialna i rodzinna osób starszych. Wstępne wyniki projektu PolSenior

Geriatryczna Skala Oceny Depresji a sytuacja materialna i rodzinna osób starszych. Wstępne wyniki projektu PolSenior Aleksandra Szybalska Katarzyna Broczek Warszawski Uniwersytet Medyczny Malwina Wawrzyniak Warszawski Uniwersytet Medyczny Małgorzata Mossakowska Geriatryczna Skala Oceny Depresji a sytuacja materialna

Bardziej szczegółowo

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA Janusz Heitzman........................ 5 I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 1. ETIOLOGIA, PATOGENEZA I EPIDEMIOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. med. Alina Borkowska Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy

Prof. zw. dr hab. med. Alina Borkowska Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy Prof. zw. dr hab. med. Alina Borkowska Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy Ocena rozprawy doktorskiej mgr Doroty Szcześniak pt. Właściwości psychometryczne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW 4.

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW 4. PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW 4. ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA STUDENTÓW MUZYKOTERAPII

MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA STUDENTÓW MUZYKOTERAPII MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA STUDENTÓW MUZYKOTERAPII Wrocław, 12-13 marca 2010 PATRONAT HONOROWY Jego Magnificencja Rektor Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu prof. AM dr hab. Krystian

Bardziej szczegółowo

THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS WITH PAIN IN LUMBOSACRAL SPINE AND AN ASSESSMENT OF THEIR ANALGESIC EFFECTIVENESS

THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS WITH PAIN IN LUMBOSACRAL SPINE AND AN ASSESSMENT OF THEIR ANALGESIC EFFECTIVENESS NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE ZABIEGI FIZYKALNE U PACJENTÓW Z DOLEGLIWOŚCIAMI BÓLOWYMI ODCINKA L-S KRĘGOSŁUPA WRAZ Z OCENĄ ICH SKUTECZNOŚCI W DZIAŁANIU PRZECIWBÓLOWYM THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W TUCHOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLAS IV VI

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W TUCHOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLAS IV VI SZKOŁA PODSTAWOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W TUCHOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLAS IV VI Przedmiotowy System Oceniania jest zgodny z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki Forma

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI

SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE PRZEZNACZONE SĄ DLA: Osób dorosłych wykazujących zaburzenia wymienione w art. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego: Chorych

Bardziej szczegółowo

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Paweł Pytlak Końskowola 2010 Spis treści; I Ogólna charakterystyka programu II Cel zajęć artystycznych Cele główne Cele szczegółowe

Bardziej szczegółowo

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna.

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna. Kontakt: Punkt Pielęgniarski: (087) 562 64 83, Sekretariat: (087) 562 64 79 Kliknij po więcej informacji Regulamin Zakładu Pielęgnacyjno-Opiekuńczego Psychiatrycznego w Specjalistycznym Psychiatrycznym

Bardziej szczegółowo

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy i opiekuńczo-leczniczy Zadaniem zakładu opiekuńczego jest okresowe objęcie całodobową pielęgnacją oraz kontynuacją leczenia świadczeniobiorców

Bardziej szczegółowo

SYMPOZJUM MEDYCYNA PRZYJAZNA PACJENTOWI Warszawa, 19-20.05.2012

SYMPOZJUM MEDYCYNA PRZYJAZNA PACJENTOWI Warszawa, 19-20.05.2012 Program Sympozjum: M E D Y C Y N A P R Z Y J A Z N A P A C J E N T O W I sobota 19.05.2012 09.00-10.00 Rejestracja 10.00-.10.10 Otwarcie Sympozjum Sesja plenarna wprowadzająca: Przewodniczą: L. Szewczyk,

Bardziej szczegółowo

Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku 2

Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku 2 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2006;3(4):201-209 artykuł oryginalny oryginal article Stany pobudzenia i zachowania agresywne wśród mieszkańców domów opieki z otępieniem w chorobie Alzheimera doniesienie wstępne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Leczenie bólu nowotworowego i opieka paliatywna nad dziećmi 2.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA dla klas IV-VI

PRZEDMIOTOWY ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA dla klas IV-VI PRZEDMIOTOWY ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA dla klas IV-VI ZASADY OGÓLNE: każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadą uwzględniania indywidualnych zdolności i możliwości ocenie podlegają wszystkie

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące

Bardziej szczegółowo

Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku

Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2008;5(1):29-36 artykuł oryginalny oryginal article Zachowania agresywne w przebiegu schizofrenii i otępienia u mieszkańców domu opieki Aggressive behaviors in the course of schizophrenia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV STANDARDY WYMAGAŃ 1.Uczeń jest zobowiązany być obecnym na lekcji i aktywnie w niej uczestniczyć. 2.Uczeń ma obowiązek posiadać potrzebne do lekcji pomoce takie

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z MUZYKI KL. V

Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z MUZYKI KL. V Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z MUZYKI KL. V Nauczyciel dokonując oceny osiągnięć uczniów bierze pod uwagę: wysiłek wkładany w wywiązywanie się z obowiązków wynikających ze specyfiki zajęć, indywidualne

Bardziej szczegółowo

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Piotr WODARSKI, Marek Andrzej BIENIEK Zabrze Zabrze Katedra Streszczenie: Wykorzystanie nowoczesnych systemów Technologii Wirtualnej kaski 3D, w wybranych

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

nr 2/2014 STUDIA Karolina Piotrowicz, Jerzy Gąsowski Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Całościowa Ocena Geriatryczna a kierunki edukacji seniorów

nr 2/2014 STUDIA Karolina Piotrowicz, Jerzy Gąsowski Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Całościowa Ocena Geriatryczna a kierunki edukacji seniorów LABOR et EDUCATIO nr 2/2014 STUDIA Karolina Piotrowicz, Jerzy Gąsowski Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Całościowa Ocena Geriatryczna a kierunki edukacji seniorów Comprehensive Geriatric Assessment

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : MUZYKA i MEDYCYNA 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek ) realizującej

Bardziej szczegółowo

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ Maria Nalberczak PLAN WYPOWIEDZI Neuronauka -> Neuropsychologia Zaburzenia neuropsychologiczne Holistyczna metoda rehabilitacji neuropsychologicznej

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

METODY KONTROLI I OCENY OSIĄGNIĘĆ UCZNIÓW MUZYKA IV

METODY KONTROLI I OCENY OSIĄGNIĘĆ UCZNIÓW MUZYKA IV METODY KONTROLI I OCENY OSIĄGNIĘĆ UCZNIÓW MUZYKA IV Kontrola osiągnięć uczniów powinna się odbywać poprzez: realizację zadań praktycznych (śpiewanie, granie, ruch przy muzyce, taniec, improwizacja, tworzenie);

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 180/2013 z dnia 8 lipca 2013 r. o projekcie programu Program profilaktyki ryzykownego stanu psychicznego Miasto

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

Programy Edukacyjne dla Pacjentów i Opiekunów

Programy Edukacyjne dla Pacjentów i Opiekunów Programy Edukacyjne dla Pacjentów i Opiekunów Julia Johnson i Victoria MacDonald Środowiskowy Zespół SM Walkergate Park International Centre for Neuro-rehabilitation and Neuropsychiatry Newcastle-upon-Tyne

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV

Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV Ocena celująca Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który opanował umiejętności i wiadomości wymagane na ocenę bardzo dobrą.

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji

Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji Zasoby zafrasowanych zdrowych. Sposoby ograniczenia epidemii depresji Dr n. med. Krzysztof Walczewski Mgr Kamila Mizielińska- Witkowska Podkarpackie Forum Psychiatrii i Opieki Środowiskowej, 14.11.2013

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Przedmiot humanistyczny: Podstawy psychologii lekarskiej

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Przedmiot humanistyczny: Podstawy psychologii lekarskiej Załącznik nr 2 do Uchwały Senatu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu nr 1441 z dnia 24 września 2014 r. Nazwa modułu/przedmiotu Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Przedmiot humanistyczny: Podstawy

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Standardy Grupy ds. Zdrowia Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Cel główny Cel główny: optymalny stan zdrowia osób bezdomnych (świadczeniobiorców) utrzymanie

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 Zakład Chorób Układu Nerwowego Wydział Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu, Kierownik Zakładu prof. dr

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Joanna Łapin, Leszek Bidzan, Jacek Turczyński, Krzysztof Sołtys

Joanna Łapin, Leszek Bidzan, Jacek Turczyński, Krzysztof Sołtys PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2007;4(2):81-88 artykuł oryginalny oryginal article Wpływ dawki kwasu walproinowego na redukcję zaburzeń zachowania u osób z organicznymi zaburzeniami osobowości Valproate dose and

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań egzaminacyjnych egzamin teoretyczny Kierunek Pielęgniarstwo studia II stopnia rok akademicki 2014/2015

Zestaw pytań egzaminacyjnych egzamin teoretyczny Kierunek Pielęgniarstwo studia II stopnia rok akademicki 2014/2015 Zestaw pytań egzaminacyjnych egzamin teoretyczny Kierunek Pielęgniarstwo studia II stopnia rok akademicki 2014/2015 1. Wymień i omów wady i zalety korzystania z baz piśmiennictwa naukowego: Polska Bibliografia

Bardziej szczegółowo

DZIAŁ muzykowania zespołowego

DZIAŁ muzykowania zespołowego PROGRAM NAUCZANIA DZIAŁ muzykowania zespołowego OPRACOWANIE: Andrzej Antonik MUZYKOWANIE Nr 12/2013 zatwierdzony przez Radę Pedagogiczną w dniu 28.01.2013 r. Zawartość 1. Wstęp...2 2. Ogólne cele edukacyjne...3

Bardziej szczegółowo

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur.

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur. REGULAMIN Zajęć z przedmiotu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień dla studentów Fizjoterapii II roku studiów I stopnia stacjonarnych. Regulamin obowiązuje od roku akademickiego 2014/15. Rodzaje zajęć: Wykłady

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Artystyczny Instytut Muzyki. INFORMATOR dla kandydatów na I rok studiów w roku 2009/10

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Artystyczny Instytut Muzyki. INFORMATOR dla kandydatów na I rok studiów w roku 2009/10 Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Artystyczny Instytut Muzyki INFORMATOR dla kandydatów na I rok studiów w roku 2009/10 EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUKI MUZYCZNEJ Z WIEDZĄ O

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. P. Pawłowski (wykład) dr n. med. Z. Foryś (wykład) dr n. med. Z. Foryś (zajęcia praktyczne)

prof. dr hab. P. Pawłowski (wykład) dr n. med. Z. Foryś (wykład) dr n. med. Z. Foryś (zajęcia praktyczne) 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo Kod przedmiotu 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: 5. Poziom kształcenia 6. Forma studiów Psychiatria

Bardziej szczegółowo

RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA: Charakterystyka podstawowych zagadnień diagnostyczno-terapeutycznych całościowych

RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA: Charakterystyka podstawowych zagadnień diagnostyczno-terapeutycznych całościowych RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA: Charakterystyka podstawowych zagadnień diagnostyczno-terapeutycznych całościowych zaburzeń rozwojowych ze spektrum autyzmu KURS DLA SPECJALISTÓW (40h) DZIEŃ 1 09.00 13.00. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Egzamin obejmujący zakresem treści programu nauczania przedmiotu.

Egzamin obejmujący zakresem treści programu nauczania przedmiotu. Kod przedmiotu/modułu Nazwa przedmiotu Kierunek Specjalność Typ studiów Wymagania wstępne Wymagania końcowe MT2_01 Muzykoterapia Kompozycja i Teoria Muzyki Muzykoterapia II stopnia Zdany egzamin wstępny

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia..(poz. ) WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 1 Lp. Nazwa

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo