Tomasz Sahaj. Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Tomasz Sahaj. Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach"

Transkrypt

1 Tomasz Sahaj Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach

2

3 Tomasz Sahaj Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach Instytut Rozwoju Służb Społecznych Warszawa 2013

4 Publikacja z serii: Ex Libris Pracownika Socjalnego Copyright by Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja powstała w ramach projektu Koordynacja na rzecz aktywnej integracji, Działanie 1.2 Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej Program Operacyjny Kapitał Ludzki, współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Przedruk, powielanie, rozpowszechnianie w całości lub części możliwy jest wyłącznie za zgodą Autora i Wydawcy. Redakcja naukowa: dr Joanna Staręga-Piasek Redakcja: dr Agnieszka Skowrońska Korekta: Małgorzata Pośnik ISBN Wydanie I Skład, łamanie i druk: Wydawnictwo GARMOND Czosnów, Kazuń Nowy, ul. Dolna 12

5 Spis treści Karta Praw Osób Niepełnosprawnych... 8 Wstęp Osoby niepełnosprawne w przestrzeni medialnej...9 Część Cel badań Otwarcie telewizji na osoby niepełnosprawne...20 Niepełnosprawni jako niepokonani...23 Nieustraszeni i supersprawni...26 Obrazy niepełnosprawności w mediach...29 Język mediów a niepełnosprawność...30 Niepełnosprawność w serialach telewizyjnych Reklamy telewizyjne z osobami niepełnosprawnymi...33 Sport intelektualnie sprawnych inaczej ELIOS Podsumowanie...35 Część 2. Autystycy, genialni idioci, sawanci...36 Genialni idioci jako bohaterzy filmów fabularnych Upadki i wzloty genialnych idiotów...42 Intelektualnie sprawni inaczej jako ofiary...48 Podsumowanie...50 Część 3. Niepełnosprawni intelektualnie...52 Igranie z konwencjami i stereotypami dotyczącymi intelektualnej niepełnosprawności...53 Intelektualna niesprawność jako irracjonalny żywioł...56 Niepełnosprawność intelektualna w filmach dokumentalnych..58 Normy społeczne i tabu...59 Oswajanie niepełnosprawności Osoby z zespołem Downa...63 Podsumowanie

6 Część 4. Osoby z niesprawnym aparatem mowy, słuchu, wzroku: Niewidomi i niedowidzący...74 Osoby głuche, głuchonieme i głuchoniewidome...78 Dostępność do przekazów medialnych osób z upośledzonym zmysłem wzroku i słuchu...83 Podsumowanie...84 Część 5. Karły osoby o skrajnie niskim wzroście...87 Karły jako bohaterowie negatywni Karły w baśniach...89 Prozaiczne życie karłów w filmach...90 Karły w przestrzeni medialnej...93 Podsumowanie...99 Część 6. Niepełnosprawni fizycznie: bezręcy i beznodzy oraz mający trudności z aparatem ruchowym Bezręcy Osoby mające trudności z aparatem ruchowym Amputanci Amputanci w wydarzeniach sportowych i medialnych Podsumowanie Część 7. Poruszający się na wózkach inwalidzkich Inwalidzi wojenni Wózkowicze w świecie wirtualnym Wózkowicze w świecie uczuć Wózkowicze a aktywność sportowa Udawanie niepełnosprawnego na wózku Adolescencja a wózek inwalidzki Opieka nad osobą na wózku Wózkowicze w thrillerach...130

7 Odchodzenie od stereotypu wózkowicza Wózkowicze w serialach telewizyjnych Podsumowanie Część 8. Sparaliżowani czasowo lub trwale, w stanie śpiączki, uzależnieni od innych Trud opieki nad ludźmi sparaliżowanymi Relacje opiekun podopieczny Nadużycie zaufania molestowanie seksualne Walka o prawo do śmierci Walka o normalne życie Podsumowanie Część 9. Wnioski końcowe Część 10. Filmoteka Część 11. Seriale internetowe i telewizyjne, cykliczne programy dokumentalne, muzyczne i rozrywkowe Część 12. Bibliografia Część 13. Źródła internetowe Część 14. Wybrane raporty i teksty dostępne w Internecie

8 Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, przyjęta uchwałą Sejmu dnia 1 sierpnia 1997 roku 8 1. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby niepełnosprawne, czyli osoby, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecznych, zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi, mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia oraz nie mogą podlegać dyskryminacji. Sejm stwierdza, iż oznacza to w szczególności prawo osób niepełnosprawnych do: 1) dostępu do dóbr i usług umożliwiających pełne uczestnictwo w życiu społecznym, 2) dostępu do leczenia i opieki medycznej, wczesnej diagnostyki, rehabilitacji i edukacji leczniczej, a także do świadczeń zdrowotnych uwzględniających rodzaj i stopień niepełnosprawności, w tym do zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze, sprzęt rehabilitacyjny, 3) dostępu do wszechstronnej rehabilitacji mającej na celu adaptację społeczną, 4) nauki w szkołach wspólnie ze swymi pełnosprawnymi rówieśnikami, jak również do korzystania ze szkolnictwa specjalnego lub edukacji indywidualnej, 5) pomocy psychologicznej, pedagogicznej i innej pomocy specjalistycznej umożliwiającej rozwój, zdobycie lub podniesienie kwalifikacji ogólnych i zawodowych, 6) pracy na otwartym rynku pracy zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami oraz korzystania z doradztwa zawodowego i pośrednictwa, a gdy niepełnosprawność i stan zdrowia tego wymaga prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb niepełnosprawnych, 7) zabezpieczenia społecznego uwzględniającego konieczność ponoszenia zwiększonych kosztów wynikających z niepełnosprawności, jak również uwzględnienia tych kosztów w systemie podatkowym, 8) życia w środowisku wolnym od barier funkcjonalnych, w tym: dostępu do urzędów, punktów wyborczych i obiektów użyteczności publicznej, swobodnego przemieszczania się i powszechnego korzystania ze środków transportu, dostępu do informacji, możliwości komunikacji międzyludzkiej, 9) posiadania samorządnej reprezentacji swego środowiska oraz do konsultowania z nim wszelkich projektów aktów prawnych dotyczących osób niepełnosprawnych, 10) pełnego uczestnictwa w życiu publicznym, społecznym, kulturalnym, artystycznym, sportowym oraz rekreacji i turystyce odpowiednio do swych zainteresowań i potrzeb. 2. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej stwierdzając, iż powyższe prawa wynikają z Konstytucji, Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Konwencji Praw Dziecka, Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, aktów prawa międzynarodowego i wewnętrznego, wzywa Rząd Rzeczypospolitej Polskiej i władze samorządowe do podjęcia działań ukierunkowanych na urzeczywistnienie tych praw.

9 Wstęp Osoby niepełnosprawne w przestrzeni medialnej Motto: [ ] telewizja nie powie ci, co masz myśleć [ ], ale powie ci, o czym myśleć powinieneś. A to już bardzo wiele. Wiesław Godzic Ze wzmiankami o chorobie i niepełnosprawności możemy, chcąc nie chcąc, zetknąć się codziennie już przy porannej lekturze prasy. Wertując najpopularniejsze dzienniki, zarówno o zasięgu lokalnym, jak i ogólnopolskim, z pewnością natkniemy się na bezpłatne anonse i ogłoszenia, w których znajdują się apele z prośbami o finansowe wsparcie ludzi chorych i mniej sprawnych intelektualnie bądź ruchowo; szczególnie dzieci. Wymagających kosztownych operacji, często przeprowadzanych jedynie w renomowanych lub unikatowych ze względu na specjalizację, klinikach zagranicznych. Zabiegów będących najlepszym lub jedynym możliwym antidotum na schorzenie lub ułomność, którą dotknięte są te osoby. Anonse takie umieszczają osoby prywatne, jak też różnego rodzaju fundacje wspierające działania niepełnosprawnych i opiekujących się nimi osób. Anonse te z reguły zawierają zdjęcia ludzi, na rzecz których zbierane są pieniądze (z wyraźnie widocznymi oznakami choroby lub kalectwa), krótkim opisem biografii danego człowieka, charakterystyką optymalnej pomocy, jakiej on potrzebuje i narzędzi, jakimi ma być to zrealizowane; także spodziewane efekty lecznicze i terapeutyczne. Do ogłoszenia dołączany jest numer konta bankowego. Z początkiem każdego nowego roku kalendarzowego, w okresie wypełniania formularzy PIT i rozliczania z Urzędem Skarbowym, wzrasta ilość kampanii prasowych, radiowych i telewizyjnych z udziałem chorych i niepełnosprawnych (a także umierających, rezydentów hospicjów), którzy swoim wizerunkiem uświadamiają innym ludziom możliwość przekazywania cennego 1% na cele charytatywne. Odbiorca takich komunikatów, będący świadkiem zmagań ludzi na wózkach z wrogą im przestrzenią i barierami architektonicznymi, może ulec przemożnemu wrażeniu, że jedyną, bądź też podstawową bolączką życiową osób chorych i niepełnosprawnych, są problemy natury finansowej i me- 9

10 Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach dycznej oraz w nie mniejszym stopniu architektonicznej. Wizerunek taki może być jeszcze bardziej utrwalany u tych, którzy nie mają bezpośredniego kontaktu z ludźmi upośledzonymi, a jedynie pośrednio, np. przez mass media, w szczególności filmy i seriale telewizyjne. Mateusz Halawa zauważa, że następuje samoutwierdzenie się w prawdziwości przekazu telewizyjnego (zwłaszcza serialu) wtedy, gdy choroby i niepełnosprawności moje i bliskich mi osób przypominają te, które są oglądane na ekranie telewizora. Mamy więc do czynienia ze sprzężeniem doświadczenia przeżytego i doświadczenia zapośredniczonego; realia własnego życia stają się podstawą oceny wiarygodności telewizji, a telewizja dostarcza kategorii pomocnych w uświadomieniu sobie tych realiów 1. Tym większa jest uświadamiająca i uwrażliwiająca rola mediów, mających sposobność pokazania autentycznych i prawdziwych, realnych problemów oraz możliwości i potrzeb osób niepełnosprawnych. Zwłaszcza mediów publicznych, mających do wypełnienia statutowe zadanie krzewienia oświaty 2. Telewizji też wierzymy i jest ona dla nas miarodajnym źródłem informacji. Filmoznawca, medioznawca i socjolog Wiesław Godzic informuje: [ ] widzowie, uznając telewizję publiczną za jedną z najbardziej wiarygodnych instytucji życia publicznego, formułują jednocześnie wobec niej szereg uwag krytycznych. Część z nich wynika z wielkich oczekiwań w stosunku do tego medium (szczególnie w konfrontacji ze stacjami komercyjnymi), inne zaś dotyczą odstępstw od na ogół nieartykułowanego wzorca tego, jak ma wyglądać telewizja w powszechnym odczuciu 3. W raporcie przygotowanym przez CBOS z 2007 roku, pt. Postawy wobec osób niepełnosprawnych, czytamy: Opinie i postawy społeczne kształtowane są częściowo przez kontakty interpersonalne. Ich ograniczenie lub brak sprawia, że ludzie formułują wobec siebie nietrafne sądy, założenia i oczekiwania, kształtują swoje postawy na podstawie obiegowych opinii i stereotypów, a nie własnych doświadczeń i wiedzy. [ ] Jedynie co piąty badany (21%) stwierdził, że nie stykał się z takimi osobami. Większość dostrzega w swoim otoczeniu ludzi niepełnosprawnych, choć zna ich słabo lub tylko z widzenia 4. Trudność w identyfikacji i ocenie poszczególnych kategorii osób może mieć również podłoże w tym, że przypadłościom towarzyszącym różnym chorobom psychicznym i dysfunkcjom intelektualnym towarzyszą 1 M. Halawa, Co widzowie robią z telewizją. Oglądanie jako zawłaszczanie i inne perspektywy interpretacji, [w:] M. Halawa, Życie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006, s Więcej o publicznej i społecznej roli telewizji: W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po Wielkim Bracie, Universitas, Kraków 2004, ss oraz Z. Kosiorowski, Dysjunkcje misji. Media publiczne pomiędzy służbą, rynkiem a polityką, Książnica Pomorska & Stowarzyszenie Radia Publicznego, Szczecin-Poznań W. Godzic, Telewizja jako kultura, Wydawnictwo Rabid, Kraków 2002, s Postawy wobec osób niepełnosprawnych, opracowała E. Chajda. Jest to komunikat z badań porównawczych, powtórzonych po siedmiu latach. Poprzedni raport, o tym samym tytule, przeprowadzono w 2000 roku. 10

11 Wstęp Osoby niepełnosprawne w przestrzeni medialnej podobne symptomy: nieskoordynowane ruchy, bełkotliwa mowa, niezrozumiałe zachowanie, ślinienie się itp. Interesujących danych dostarcza raport z 2002 r., przeprowadzony przez TNS OBOP, pt. Społeczna percepcja niepełnosprawności i niepełnosprawnych w Polsce 5. Praktycznie nie ma wśród nas osób, które nie nazywałyby jakoś ludzi, którzy w sposób widoczny dotknięci są nieuleczalną chorobą, kalectwem czy upośledzeniem. [ ] Zdecydowanie najczęściej skłonni jesteśmy mówić o takich osobach niepełnosprawni połowa Polaków (49%) przyznaje, że takie właśnie określenie przychodzi im na myśl, kiedy je widzą. Trzykrotnie rzadziej pojawia się w myśleniu badanych o widocznej niepełnosprawności określenie inwalida (16%). Ponad jedna dziesiąta społeczeństwa używa słowa kaleka (13%), zaś równo jedna dziesiąta mówi, że używa sformułowania sprawny inaczej (10%). Bardzo nieliczna część respondentów odpowiada, że widząc osoby niepełnosprawne myśli o nich jako o ludziach nieszczęśliwych (4%) bądź określa słowem biedak, nieborak (3%). [ ] Blisko dwie trzecie społeczeństwa (63%) jest zdania, że w Polsce osoby niepełnosprawne mogą czuć się ludźmi gorszej kategorii 6. Takiemu ujęciu towarzyszy również wiele stereotypów utrwalanych w kinematografii. Colin Barnes w raporcie na temat występujących wizerunków niepełnosprawności w mediach, wyróżnił kilka najczęstszych stereotypów pojawiających się w środkach masowego przekazu. Według tego autora, niepełnosprawni przedstawiani są przeważnie jako: godni pożałowania, dotknięci przemocą, przerażający i źli, dziwolągi i osobliwości, superbohaterzy, obiekty drwin, wrodzy samym sobie, ciężar dla społeczeństwa, nienormalni seksualnie, niezdolni do pełnego udziału w życiu społecznym, a wreszcie, ale i najrzadziej: jako normalni ludzie 7. Wyjątkową rolę we współczesnych masowych mediach odgrywają seriale (w tym dokumentalne) i telenowele. To jeden z najważniejszych gatunków TV, obejmujący mydlane opery (soap opera), telenowele i telenowele dokumentalne (docu drama, docu soap) oraz fabularne seriale i miniseriale (nadawane przeważnie w telewizjach publicznych i stacjach tematycznych). Serial jest narracyjną formą telewizyjną, która prezentuje w sposób regularny epizody, zawierające symultanicznie rozgrywające się historie z udziałem stałej grupy bohaterów. Serial odróżnia się od niektórych serii oraz komedii sytuacyjnych tym, że epizody łączą się na ogół związkiem przyczynowo-skutkowym i rozwijają się fabularnie (tym samym poszczególne epizody nie mogą być oglądane w dowolnym porządku). Odcinki serialu zwykle nie mają wyrazistego zakończenia, w ramach pojedynczego epizodu zawierają na samym końcu zaskakujący element zawiesze- 5 Społeczna percepcja niepełnosprawności i niepełnosprawnych w Polsce, archive-report/id/ Ibidem, s C. Barnes, Wizerunki niepełnosprawności i media badanie sposobów przedstawiania osób niepełnosprawnych w środkach przekazu, tłum. M. Dastych, Ogólnopolski Sejmik Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 1997, s

12 Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach nia uwagi. Odcinki serialu początkowo trwały 15 minut, potem 30 obecnie standardem jest odcinek pięćdziesięciominutowy 8. Katarzyna Citko zauważa: Fenomen popularności seriali telewizyjnych skłania badaczy do postawienia pytania o źródła fascynacji i niesłabnącej oglądalności tego typu produkcji. Serial zdaje się być mikrokosmosem całej telewizji, kwintesencją wszystkich programów, zwierciadłem, w którym przygląda się duch szklanego ekranu. Telenowele biją rekordy popularności, gdyż wychodzą naprzeciw gustom i preferencjom szerokiej publiczności, zaspokajając jej różnorodne potrzeby natury społecznej i kulturowej (w tym mitotwórczej), psychologicznej (głównie emocjonalnej), a nawet intelektualnej (a przynajmniej poznawczej) 9. Alicja Kisielewska dopełnia obrazu: [ ] serial, który poprzez repetycję telewizyjnie przetworzonych i ułożonych w ciąg narracyjny społecznych wyobrażeń, zaspokaja głód opowieści mówiących o codziennym życiu, a jednocześnie stanowiących wzory uporządkowania otaczającej rzeczywistości, a tym samym uprawniających świat życia codziennego. Seriale są więc ważnym elementem jednoczącej wyobraźnię mitologii popularnej czy też naiwnej, która stanowi źródło stereotypów wyobrażeniowych zbiorowości i współtworzy jej symboliczne uniwersum 10. Pytanie o to, czy seriale odzwierciedlają rzeczywistość, czy też na odwrót projektują ją pozostawiamy na razie pytaniem otwartym. Szczególnie ważne wydaje się to, dlaczego chorzy i niepełnosprawni pojawiają się w filmach dokumentalnych, fabularnych i w serialach telewizyjnych oraz jakie pełnią role. Organizacje osób niepełnosprawnych, a także socjolodzy musieli przejść długi proces, zanim doszli do wniosku, że najlepszym sposobem na poprawę wizerunku tych ludzi (i integrację społeczną) jest pokazywanie ich w tych samych rolach, w jakich występują sprawni obywatele. Nie jako bohaterów akcji charytatywnych i niezwykłych ludzi zdobywających góry i bieguny, albo malujących obrazy stopami, lecz jako zwyczajne osoby (choć wyjątkowe w tym, co robią), które uczą się, studiują, pracują, zakładają rodziny, wyjeżdżają na wakacje, mają swoje hobby, problemy i plany 11. Faktem jest, że w serialach poruszane są wątki bliskie prozaicznym niekiedy przejawom życia. Ale dotykają też kwestii choroby i zdrowia, miłości i szczęścia, budowania rodziny i jej rozpadowi, niepełnosprawności i sensu życia; poruszają tym samym bardzo ważne kwestie natury egzystencjalnej i społecznej. Do popularnych polskich seriali telewizyjnych bohaterzy niepełnosprawni zawitali dopiero z czasem, z pewnym opóźnieniem w stosunku do głównych postaci. Początkowo jako autorzy grający rolę niepełnosprawnych, a następ- 8 W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po Wielkim Bracie, op. cit., s K. Citko, M jak miłość, czyli o negocjacjach związanych z procesami produkcji i odbioru serialu, [w:] Między powtórzeniem a innowacyjnością. Seryjność w kulturze, A. Kisielewska (red.), Wydawnictwo Rabid, Kraków 2004, s A. Kisielewska, Serial telewizyjny jako forma mitologizacji kultury, [w:] Między powtórzeniem a innowacyjnością, op. cit., s P. Stanisławski, Bohaterowie tylko jednego tematu, 12

13 Wstęp Osoby niepełnosprawne w przestrzeni medialnej nie ludzie autentycznie dotknięci dysfunkcjami ruchowymi oraz intelektualnie sprawni inaczej. Beata Łaciak zauważa: [ ] popularyzacji tych postaw w społeczeństwie, czego chyba najlepszym dowodem mógł być wzrost liczby kobiet poddających się badaniom mammograficznym po wprowadzeniu do serialu Klan wątku nowotworu piersi. Także w badaniach ankietowych widzowie przyznają, że seriale są dla nich ważnym źródłem wiedzy medycznej, prawniczej, psychologicznej, dostarczają informacji o sposobach układania relacji rodzinnych czy rozwiązywania problemów wychowawczych 12. W intencji producentów seriali mają one zbliżać się realizmem do problemów życiowych w jak największym stopniu. Jest to dobrze widoczne np. w przypadku Barw szczęścia. W setkach odcinków tego serialu występują ludzie będący (bądź grający role) fizycznie niepełnosprawnymi: głusi, jeżdżący na wózkach itp. Są w stanie sprawnie funkcjonować nie tylko dzięki swojej sile, ale także dzięki wsparciu bliskich osób, przede wszystkim przyjaciół i rodziny co zwykle jest bardzo mocno podkreślanym akcentem w serialach telewizyjnych. Alicja Kisielewska zauważa: [ ] serial telewizyjny stanowi jedno ze źródeł współczesnych wyobrażeń zmityzowanych, ponieważ dostarcza odbiorcom prawd niezmiennych w postaci ciągle powtarzanych tych samych historii: o miłości, rodzinie, szczęściu, dających proste odpowiedzi na fundamentalne pytania, zazwyczaj w postaci stereotypów wyobrażeniowych, zrozumiałych i łatwo przyswajalnych, często krążących w różnych formach w społecznym obiegu. Powtarzalność wątków, motywów, postaci stanowi przy tym zasadę formalną serialu, podstawową cechę gatunku 13. Polskie seriale telewizyjne, takie jak Barwy szczęścia, Klan, M jak miłość, Na dobre i na złe, Plebania Złotopolscy itp. to w gruncie rzeczy sagi rodzinne, stanowiące kolektywne wyobrażenie stereotypowego staropolskiego domu klasy średniej, trzypokoleniowej rodziny, w której każdy członek znajdzie oparcie w pozostałych. To także sentymentalny wzór wyidealizowanych relacji międzyludzkich, stanowiących polisę ubezpieczeniową dla tych, którym powiodło się w życiu gorzej: zachorowali, stali się mniej sprawni; popadli w kłopoty przezwyciężalne dzięki wspólnym wysiłkom. Świadectwem otwarcia się na szeroko rozumiane problemy (nie tylko w sensie medycznym) osób niepełnosprawnych jest pojawienie się seriali, których głównymi bohaterami są ludzie upośledzeni. Szczególnym przykładem tego jest wyemitowany w 2009 roku przez TVP 1 polski serial Dorę- 12 B. Łaciak, W medialnej pułapce wizerunek osób niepełnosprawnych, przekłamania, niedopowiedzenia, idealizacja, Autorka tego raportu dodaje: Prawie 5% badanych, mówiąc o tym, czego mogli dowiedzieć się czy nauczyć z serialu Klan, wspominało o zwróceniu uwagi na problem niepełnosprawnych umysłowo dzieci, dzięki obecności takiego dziecka w tym filmie. Wynika to pewnie z faktu, że bohater z zespołem Downa był pierwszą serialową postacią niepełnosprawną umysłowo, ibidem. 13 A. Kisielewska, Serial telewizyjny jako forma mitologizacji kultury, op. cit., s

14 Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach czyciel, opowiadający o perypetiach 40-letniego mężczyzny o obniżonych parametrach intelektualnych, który po śmierci opiekującej się nim matki musiał odnaleźć się w nowej dla niego rzeczywistości. Poszczególne odcinki, w których w rolę głównego bohatera wcielił się Artur Barciś, spotkały się z ciepłym przyjęciem ze strony widzów i zyskały znaczną, jak na polskie realia, oglądalność. Nadawany w TVP 1 w niedzielne popołudnia serial obyczajowy Doręczyciel miał znacznie więcej widzów niż emitowane w tym samym czasie propozycje głównych konkurentów Jedynki. [ ] Średnia oglądalność serialu (emisja w niedziele o 17.20) wyniosła 3,91 mln osób, co dało TVP 1 35,37 proc. udziału w grupie 4+ i 28,10 proc. w komercyjnej grupie wynika z danych AGB Nielsen Media Research dla Wirtualnemedia.pl. Była to zatem minimalnie większa widownia niż tym samym paśmie, ale w analogicznym okresie ubiegłego roku, bowiem wtedy Jedynkę śledziło 3,87 mln widzów przy nieco niższym udziale w całej populacji (34,84 proc.), ale nieco wyższym w grupie komercyjnej (29,06 proc.) 14. Cytowany już Wiesław Godzic przypomina, żebyśmy doceniając znaczącą rolę telewizji nie podchodzili nazbyt bałwochwalczo do jej możliwości i potencjalnego oddziaływania: Z oglądania telewizji zwykle po kilka godzin dziennie czerpiemy większość informacji o świecie oraz wzory zachowań; to za jej pomocą kształtujemy naszą tożsamość i poglądy. Natomiast o publiczności telewizyjnej wiemy niewiele. Zauroczeni precyzją danych telemetrycznych powinniśmy pamiętać, że dostarczają one wiedzy niedoskonałej, a niekiedy mylącej. Dla humanisty zaś wiedza ta ma zasadniczą lukę nie mówi, co ludzie myślą w trakcie czynności oglądania, ani co może z tego wynikać. [ ] Dane telemetryczne niezbyt też wzbogacają naszą wiedzę o tym, jak telewizja wpływa na życie rodzinne, które cechy wzmacnia, a które z nich osłabia? 15. Krytyczny do telemetrycznego pomiaru oglądalności telewizyjnej widowni i traktowania tego narzędzia jako ostatecznego kryterium oceny, był klasyk francuskiej socjologii Pierre a Bourdieu, pisząc: [ ] myślę, że telewizja za pośrednictwem rozmaitych mechanizmów [ ] zagraża różnym sferom produkcji kulturowej: sztuce, literaturze, nauce, filozofii czy prawu 16. Jeszcze bardziej sceptyczny w stosunku do kulturotwórczej roli telewizji był filozof niemiecki Jürgen Habrmas 17. Był on zdania, że widzowie telewizyjni są dziś przez media zdekomponowani w tym sensie, że stanowią zbiór atomów społecznych, podmiotów wyizolowanych z całości kontekstu społecznego, funkcjonują- 14 Podaję za: portalem internetowym który jest w tym raporcie głównym źródłem informacji o omawianych filmach: 15 W. Godzic, O telewizorze i innych ważnych sprawach popkultury, [w:] M. Halawa, Życie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006, s P. Bourdieu, O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, przeł. K. Sztandar-Sztanderska i A. Ziółkowska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s J. Habermas, Institutions of the public sphere, (in:) Approaches to Media: a Reader, Oliver Boyd-Berrett, Chris Newbold (eds.), Arnold Publishing, London 1985, s

15 Wstęp Osoby niepełnosprawne w przestrzeni medialnej cych obok sceny (a nie na niej); niezdolnych do krytyki i realnego wpływu na medialną rzeczywistość. Media (jako twór rynkowy) w mniejszym stopniu realizują misję, w większym zaś dostarczają w porcjach przyjemności biernym odbiorcom, bezrefleksyjnie pochłaniającym dostarczane im kolejne dania. Im bardziej rozrobiony niezliczonymi ofertami telewizyjnymi odbiorca, tym łatwiej nim manipulować jako uzależnionym od spreparowanego specjalnie dla niego menu konsumentem. O szczególnym charakterze seriali telewizyjnych i ich ogromnym wpływie na współczesną kulturę audiowizualną, świadczy fenomen amerykańskiego serialu medycznego Dr House 18 (z tytułowym, ze wszech miar upośledzonym, bohaterem), który stał się już ikoną popkultury, ze wszystkimi tego konsekwencjami (np. stylizowaniem się ma jego modłę reklam koncernów farmaceutycznych, emitowanych tuż przed projekcją kolejnego odcinka serialu zarówno w telewizji publicznej, jak i w prywatnych). Innym, jak sądzę nie mniej interesującym przykładem, jest wchodzący z początkiem 2011 roku na polskie ekrany telewizyjne musicalowy serial amerykański Glee 19. Długość jego rodowodu jest odwrotnie proporcjonalna do stopnia popularności. Powstał zaledwie w 2009 roku, a w momencie pisania niniejszego tekstu był w trakcie powstawania trzeciego sezonu (w USA) i najwyraźniej zapowiadała się możliwość stworzenia kolejnych. W rodzimych Stanach Zjednoczonych bijący rekordy popularności, Glee porównywalny jest z oglądalnością najważniejszych widowisk sportowych. Odcinki premierowej serii oglądało średnio grubo ponad milionów widzów, co dało wtedy Glee pierwsze miejsce wśród nowych tytułów. Druga seria ma się jeszcze lepiej. Kolejne odcinki przyciągają po blisko 12 milionów ludzi, a specjalny, wyemitowany tuż po Superbowl finale rozgrywek futbolu amerykańskiego aż 26 milionów 20. Glee został wprost obsypany renomowanymi nagrodami filmowymi: 5 nominacji i 4 wygrane Złote Globy, 16 nominacji i 4 nagrody Emmy, 1 nominacja do Grammy i wiele innych, pomniejszych, lecz równie ważnych 21. Serial ten pokazuje, że nawet w komediowej, popkulturowej wersji, można pokazywać w dobrym świetle osoby sprawne inaczej nie tylko w sensie medycznym, ale i społecznym. I że przełamywanie barier jest nie tylko możliwe, ale łatwiejsze dzięki przyjaznym i życzliwym osobom skorym do niesienia pomocy. Tematyka serialu Glee, choć podana w konwencji komediowo-muzycznej, dotyczy jednak rzeczy bardzo istotnych ze społecznego punktu widzenia. Dotyka kwestii nierówności i stereotypów społecznych, homofobii 18 Dr House, serial telewizyjny emitowany od 2004 roku, reżyseria Keith Gordon, Deran Sarafian i inni. 19 Glee, serial telewizyjny emitowany od 2009 roku, reżyseria John Scott, Bill D Elia i inni. 20 R. Sankowski, Glee, czyli jak hartują się idole, Gazeta Wyborcza, 17 lutego 2011, s Zobacz więcej: 15

16 Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach i braku tolerancji dla inności (w tym także niepełnosprawności). Głównymi bohaterami Glee są m.in. tacy inni, jak: Afroamerykanka z pokaźną nadwagą, chorobliwie nieśmiała jąkająca się Euroazjatka, nieakceptowana w szkole dziewczyna o bardzo niskim wzroście, mało rozgarnięty (choć wrażliwy) sportowiec o wzroście ponadprzeciętnym, młodzieniec o skłonnościach homoseksualnych oraz zgodnie z lansowaną w USA polityczną poprawnością chłopiec poruszający się na wózku inwalidzkim. W tle filmu występują i okolicznościowo wydobywani są przez światła jupiterów takie postaci, jak osoby z zespołem Downa (dorośli i dzieci), sfrustrowani ludzie o niskim poczuciu wartości (bardzo otyły nauczyciel wychowania fizycznego trener drużyny futbolowej), chimeryczny gej, pełna fobii psycholog szkolna z nerwicą natręctw. Lisa Taylor i Andrew Wills zwracają uwagę na rolę stereotypów, wykorzystywanych jako pewna konwencja w niektórych produkcjach telewizyjnych, w tym także w serialach. Stereotypy pojawiają się często w rozmaitych tekstach medialnych. Można na przykład bronić tezy, ze należą one do konwencji gatunkowych telewizyjnej komedii sytuacyjnej. Ponieważ gatunek opiera się na elementach znanych, wpisane w stereotypy przeświadczenia stanowią poręczny skrót używany przez twórców programów w celu dokonania charakterystyki postaci. Z pojęciem władzy wiąże się także wykorzystywanie komedii do wyśmiewania typowych cech innych grup społecznych L. Taylor, A. Wills, Medioznawstwo. Teksty, instytucje i odbiorcy, przeł. M. Król, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s

17 Część 1. Cel badań Celem niniejszego opracowania jest prezentacja wyników badań poświęconych obrazom osób niepełnosprawnych (fizycznie i intelektualnie) kreowanych w przestrzeni publicznej przez współczesne mass media. Analiza skupiona jest w szczególności na filmach (dokumentalnych i fabularnych) oraz serialach telewizyjnych (animowanych i fabularnych). Pod uwagę wzięte zostały zmiany zachodzące w samej telewizji: programy prowadzone przez osoby niepełnosprawne, kanały telewizyjne poświęcone tematyce niepełnosprawności, wiadomości sportowe informujące o osiągnięciach niepełnosprawnych zawodników. Zanalizowane zostały niektóre programy festiwali filmowych prezentujących filmy związane z kalectwem i sposoby oceny i wyróżniania tych filmów. Wykorzystano zawartość portali internetowych, na których umieszczane są materiały filmowe zawierające treści połączone z problematyką niepełnosprawności. Seriale filmowe, jako specyficzna forma prezentacji, przeznaczona dla różnego rodzaju odbiorców (starannie wyselekcjonowanych i dozorowanych telemetrycznie), są omówione wraz z filmami dotyczącymi konkretnych rodzajów niepełnosprawności (jako dopełnienie problematyki w nich poruszanej). W części zasadniczej opracowanie koncentruje się na dwojakiego rodzaju kategoriach niepełnosprawności: fizycznej i intelektualnej. Pewne problemy związane z niepełnosprawnością, np. dysfunkcje ruchowe, są wspólne dla różnych kategorii osób, zarówno niepełnosprawnych cieleśnie, jak i umysłowo. Wśród fizycznie niepełnosprawnych uwaga została poświęcona: amputantom, ludziom od urodzenia pozbawionym kończyn górnych i dolnych, ludziom z uszkodzonym rdzeniem kręgowym na różnym odcinku (lędźwiowym i szyjnym; paraplegików i tetralegików), częściowo i całkowicie sparaliżowanych (po udarach, zawałach, wylewach, wypadkach komunikacyjnych i wojennych), poruszających się za pomocą kul, balkoników, wózków (napędzanych ręcznie, elektrycznych i spalinowych), a w przypadku sportowców: wózków przeznaczonych do aktywnej rehabilitacji, sledgów, hanbike ów 23 itp., 23 Sledge rodzaj sanek, platforma na płozach umożliwiająca amputantom i osobom z niewładnymi nogami na grę w hokeja na lodzie w pozycji siedzącej; handbike rower ręczny, wózek do aktywnej rekreacji napędzany rękami, przez mechanizm korbowy analogicznie jak w rowerze. 17

18 Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach ludziom o skrajnie niskim wzroście (karły), licznej w Polsce kategorii osób niedowidzących i niewidomych, niedosłyszących i głuchych, głuchoniewidomych oraz głuchoniemych, posługujących się językiem migowym lub czytających z ruchu ust, ludziom dotkniętym mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD), dystrofią mięśniową Duchenne a, stwardnieniem zanikowym bocznym (ALS). Drugą kategorią osób, której poświęcone zostało niniejsze opracowanie, są osoby o odmiennych w stosunku od standardowej populacji parametrach intelektualnych, wynikających z przebytych chorób neurologicznych, dotkniętych wadami wrodzonymi lub anomaliami genetycznymi: autyzmem, zespołem Downa, zespołem Aspergera, Alzheimerem, Parkinsonem; będących efektem zaawansowanego wieku, demencji starczej oraz schizofrenii będącej chorobą wieloczynnikową, na której powstanie wpływ ma również środowisko społeczne. Choroby psychiczne i niepełnosprawność intelektualna są często mylone ze sobą. Wraz za tym podąża obawa i silna niechęć w stosunku do osób o obniżonych parametrach intelektualnych. W Polsce zwroty odnoszące się do intelektualnego lub umysłowego upośledzenia, np. Ty Downie, zwłaszcza używane przez dzieci i młodzież, mają charakter obelżywy, nierzadko wulgarny, uwłaczający osobie, w stosunku do której z taką intencją są skierowane. Przyjętym narzędziem badań jest metoda jakościowa, polegająca na obserwacji uczestniczącej w tym sensie, że gruntownej analizie poddano treść wielu dostępnych filmów i seriali telewizyjnych (polskich i zagranicznych), w których występują aktorzy grający role fizycznie i intelektualnie niepełnosprawnych oraz tych, w których niepełnosprawni są nimi rzeczywiście. Zastosowanie analizy zawartości/treści pozwoliło na wychwycenie w badanym materiale poszukiwanych cech, postaw i wartości związanych z niepełnosprawnością i określenie częstotliwości ich występowania oraz stopnia nasilenia. Analiza jakościowa pozwoliła na dotarcie do głębszych treści przekazu oraz ujawnienie intencji autorów (producentów, reżyserów, scenarzystów). Zakres analizy jest celowo zawężony do wybranych środków masowego przekazu, obejmując filmy i seriale, natomiast pomijając prasę, powieści i radio, w umiarkowanych stopniu wykorzystując Internet. Filmy fabularne są specyficznym rodzajem otwartego tekstu, różniące się sposobem przekazu od seriali i wiadomości telewizyjnych. Subiektywny dobór filmów oraz równie subiektywna, obiektywizowana jednak przez wyniki raportów innych autorów, analiza treści, zaowocowała czymś w rodzaju fabularyzowanego dokumentu lub też dokumentalizowanej fabuły. Innym rodzajem podejścia do oceny sposobów przedstawiania grup społecznych jest analiza treści. Ta wywodząca się z socjologii metoda koncentruje się na zestawia- 18

19 Część 1. Cel badań niu i pomiarze jawnej treści dużej liczby produktów medialnych w danym okresie. Skupienie uwagi na jawnej treści odróżnia to ujęcie od semiotycznego, koncentrującego się na analizie treści ukrytej tekstów medialnych. Analiza treści ma zatem przede wszystkim charakter opisowy i cechuje się rzekomo naukową systematycznością i obiektywizmem 24. Opis fabuły filmów stanowi podstawową część prezentowanej pracy. W przekazie medialnym brana była pod uwagę następująca kwestia, uznawana za newralgiczną: jaki jest wizerunek osób niepełnosprawnych w mediach? Przede wszystkim zaś: w jaki sposób są one w mediach przedstawiane? Czy tendencyjnie i w stereotypowy sposób: jako osoby cierpiące, pokrzywdzone, niesamodzielne, bezradne lub jako niezaradne wymagające ciągłej pomocy i stałego wsparcia innych ludzi (rodziny, przyjaciół i znajomych, pracowników socjalnych, instytucji publicznych, społeczeństwa)? Czy jako osoby o wyjątkowych zdolnościach, herosi mężnie zmagającymi się z własnymi ułomnościami, dzielnie dążący do samodzielnego rozwiązywania swoich problemów i pomimo ułomności oraz mniejszych szans społecznych, starający się prowadzić samodzielną egzystencję? Chodzący do pracy, uczący się lub studiujący, mający hobby i pasje, podróżujący, uprawiający sport? Za ważne uznano postawienie kwestii: w jakich proporcjach te dwie podstawowe wersje wizerunkowe osób niepełnosprawnych są prezentowane w filmach i serialach oraz jakie czynniki społeczne mają na to wpływ? Nie mniej ważnym zadaniem było sprawdzenie, jaki rezonans społeczny wywołują tego typu obrazy filmowe, jakie lansowane są w mediach. Jaka jest ich recepcja społeczna? Czy media podtrzymują stereotypy społeczne związane z chorobą i kalectwem, czy też przyczyniają się do uwalniania od nich? W jakim świetle pokazują rodziców, opiekunów, fizjoterapeutów, pracodawców oraz inne osoby mające sporadyczny kontakt ze sprawnymi inaczej. Czy to prawdziwy, lustrzany obraz społeczeństwa, w którym żyją niepełnosprawni? Czy filmy i seriale mają szanse na zmiany postaw społecznych w stosunku do osób niepełnosprawnych? Czy są w stanie przyczynić się do wzrostu wrażliwości społecznej? Spowodować zwiększone zainteresowanie profilaktyką skoncentrowaną na własnym zdrowiu i sprawności fizycznej odbiorców filmów kinowych i telewizyjnych oraz seriali? Przy konstruowaniu niniejszego opracowania, zwłaszcza prób znalezienia odpowiedzi na hipotezy i pytania o proweniencji społecznej, wykorzystano narzędzia obiektywizujące, w postaci wyników badań przeprowadzonych przez renomowane instytucje monitorujące opinię publiczną: CBOS, OBOP, SMG/KRC itp. Za wszystkie niedociągnięcia i usterki odpowiada jednak wyłącznie sam autor. 24 L. Taylor, A. Wills, Medioznawstwo. Teksty, instytucje i odbiorcy, op. cit., s

20 Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach Otwarcie telewizji na osoby niepełnosprawne W przeciągu zaledwie kilku ostatnich lat mass media zwłaszcza telewizja szerzej otworzyły swoje podwoje na obecność osób niepełnosprawnych i użyczyły im swojej przestrzeni antenowej. Przeciętnego odbiorcę telewizyjnego zdziwić może widok człowieka dotkniętego chorobą lub kalectwem na ekranie telewizyjnym szczególnie jako prowadzącego program a już zwłaszcza wtedy, gdy dysfunkcje ruchowe lub zmiany cielesne są dostrzegalne i wyraźnie widoczne. Dlatego też początkowo nie epatowano wizerunkiem pierwszych i nielicznych jeszcze prezenterów telewizyjnych. W 2003 roku Roku Osób Niepełnosprawnych TVP zorganizowała casting na niepełnosprawnego prezentera. Wybrano sześć osób, wśród nich Paulinę Malinowską-Kowalczyk [ ] i Macieja Winiarskiego, który prowadził później Panoramę, a obecnie jest autorem i prezenterem cotygodniowego programu Echa Panoramy. Mało osób jednak wie, że Maciej porusza się na wózku. Już na początku jego pracy w Panoramie uznano, że wózka widać nie będzie. Prezenter przesiada się więc na krzesło [ ]. Może jednak niepełnosprawny na wizji w pełnosprawnym programie był nie do zaakceptowania dla władz telewizji? Jeśli jednak osoba niepełnosprawna miałaby zaistnieć na ekranie poza programami dla swojego środowiska, to właśnie w taki sposób w studiu. O wiele trudniej wyobrazić sobie, by ktoś z problemami m.in. ruchowymi biegał z kamerą za politykami 25. Sytuacja ta uległa już dalszej ewolucji i kolejnym zmianom. Dobrym przykładem na to, że telewizja wychodzi naprzeciw niektórym przynajmniej potrzebom osób sprawnych inaczej, był program telewizyjny Integracja, emitowany w Telewizji Polskiej. Tworzony był zarówno przez osoby w pełni, jak i nie w pełni sprawne. Prezentował ludzi znanych (aktorów, gwiazdy telewizyjne, polityków) oraz zwykłych ludzi z ograniczonymi możliwościami intelektualnymi i ruchowymi. Program Integracja w TVP 3 przede wszystkim dostarcza dobrej, rzetelnej informacji niezbędnej do codziennego funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, przełamuje dotychczasowe stereotypy postrzegania niepełnosprawności tylko przez pryzmat cierpienia, bólu i lęku, oferując pogodne i optymistyczne, a nawet humorystyczne podejście do tematu. Wykraczamy poza regionalność, prezentując uniwersalną tematykę dotyczącą zarówno mieszkańców dużych miast, jak i wsi, łamiemy mity i przełamujemy podział na MY i ONI, czyli sprawni i niepełnosprawni 26. Program prezentował bardzo różne formy rozrywki i liczne oferty aktywnego spędzania czasu wolnego. Po 12 latach nadawania Integracji, ze względu na ograniczenia finansowe i cięcia budżetowe w publicznej telewizji, program został przechwycony przez prywatną telewizję Polsat, o czym będzie jeszcze mowa poniżej. 25 T. Przybyszewski, Misja na wizji, Integracja 2008, nr 1, s Fragment reklamy programu Integracja na antenie TVP 3, zamieszczanej wielokrotnie w kolejnych numerach magazynu Integracja, np. w 2004 roku. 20

Tomasz Sahaj. Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach: filmy, seriale, internet

Tomasz Sahaj. Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach: filmy, seriale, internet Tomasz Sahaj Niepełnosprawni i niepełnosprawność w mediach: filmy, seriale, internet 1 Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, przyjęta uchwałą Sejm 1 sierpnia 1997 roku Karta Praw Osób Niepełnosprawnych 1.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. z dnia 12 lipca 2013 r. Karta Praw Osób z Autyzmem

UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. z dnia 12 lipca 2013 r. Karta Praw Osób z Autyzmem UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 12 lipca 2013 r. Karta Praw Osób z Autyzmem Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby z autyzmem mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego

Bardziej szczegółowo

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

Polskie kino w opinii Internautów. wyniki badań bezpośrednich

Polskie kino w opinii Internautów. wyniki badań bezpośrednich Polskie kino w opinii Internautów wyniki badań bezpośrednich Zakres i częstotliwość oglądania polskich filmów Badani są bardzo aktywnymi uczestnikami życia kulturalnego. Niemal 60% badanych było w ciągu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 29.06.2012 r.

Warszawa, 29.06.2012 r. Warszawa, 29.06.2012 r. Dotyczy: konsultacji społecznych prowadzonych przez Krajową Radę Radiofonii i Telewizji na temat udostępniania programów telewizyjnych osobom z niesprawnością wzroku i/lub słuchu

Bardziej szczegółowo

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Wojciech Otrębski Instytut Psychologii Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Plan wystąpienia: Skala

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze

Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze Spis treści 1. Trochę historii: jak wyglądała kwestia zatrudnienia osób niepełnosprawnych i dlaczego powstał Konkurs Lodołamacze 2. Czym jest nazwa Lodołamacze,

Bardziej szczegółowo

wyniki oglądalności -15,3% +17,4% +7,5% 0,98 0,83 0,83 0,77 1,0% 0,5% 0% 2012 2013 2014 2015

wyniki oglądalności -15,3% +17,4% +7,5% 0,98 0,83 0,83 0,77 1,0% 0,5% 0% 2012 2013 2014 2015 jesień2015 Polsat News Polsat News od początku nadawania jest najdynamiczniej rozwijającym się kanałem informacyjnym w Polsce. Wystarczyło 6 lat, aby Polsat News zapewnił sobie stałe miejsce w gronie najważniejszych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ JAKO KWESTIA SPOŁECZNA. Paulina Łajdanowicz

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ JAKO KWESTIA SPOŁECZNA. Paulina Łajdanowicz NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ JAKO KWESTIA SPOŁECZNA Paulina Łajdanowicz DEFINICJA Długotrwały stan występowania pewnych ograniczeń w prawidłowym funkcjonowaniu człowieka. Ograniczenia te spowodowane są na skutek

Bardziej szczegółowo

INTEGRACJA. Opr. Monika Wajda-Mazur

INTEGRACJA. Opr. Monika Wajda-Mazur INTEGRACJA Opr. Monika Wajda-Mazur 1 W świetle przepisów uczeń niepełnosprawny to: uczeń, który posiada orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane przez zespół orzekający publicznej poradni

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PLANACH URUCHOMIENIA TELEWIZJI TRWAM BS/36/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LUTY 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PLANACH URUCHOMIENIA TELEWIZJI TRWAM BS/36/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LUTY 2003 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Stereotypy były i są nadal chętnie przyswajane i wykorzystywane, ponieważ zwalniają z wysiłku myślenia (...), nakładają

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ?

Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ? Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ? CELE DYDAKTYCZNO-WYCHOWAWCZE: Po przeprowadzonej lekcji uczniowie i uczennice: umieją określić pojęcie

Bardziej szczegółowo

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Pojęcie i cechy kultury masowej Wzory socjokulturowe cielesności i sprawności fizycznej Wzory lansowane przez mass media a wzory realizowane Kultura masowa

Bardziej szczegółowo

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Wraz z upowszechnieniem Internetu narodziło się nowe pokolenie. Świat

Bardziej szczegółowo

TVP NEWS/THE POLISH VOICE/POLISH VOICE TODAY ANGLOJĘZYCZNY KANAŁ TVP - (ZARYS PROJEKTU)

TVP NEWS/THE POLISH VOICE/POLISH VOICE TODAY ANGLOJĘZYCZNY KANAŁ TVP - (ZARYS PROJEKTU) TVP NEWS/THE POLISH VOICE/POLISH VOICE TODAY ANGLOJĘZYCZNY KANAŁ TVP - (ZARYS PROJEKTU) CEL Budowanie wizerunku Polski jako kraju nowoczesnego, rozwijającego się, kraju wielkiego potencjału, demokratycznego,

Bardziej szczegółowo

Natura człowieka sprawia, iż ma on zdolność wytwarzania silnych, pozytywnych więzi emocjonalnych, trwale łączących go z osobami, nie będącymi jego

Natura człowieka sprawia, iż ma on zdolność wytwarzania silnych, pozytywnych więzi emocjonalnych, trwale łączących go z osobami, nie będącymi jego Natura człowieka sprawia, iż ma on zdolność wytwarzania silnych, pozytywnych więzi emocjonalnych, trwale łączących go z osobami, nie będącymi jego krewnymi. Jedną z najważniejszych więzi tego rodzaju jest

Bardziej szczegółowo

Konferencja: EUROPEJSKIE TRENDY W ZAKRESIE DEINSTYTUCJONALIZACJI I WSPIERANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJ ZWIĄZANEJ Z OSOBAMI NIEPEŁNOSPRAWNYMI.

Konferencja: EUROPEJSKIE TRENDY W ZAKRESIE DEINSTYTUCJONALIZACJI I WSPIERANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJ ZWIĄZANEJ Z OSOBAMI NIEPEŁNOSPRAWNYMI. Konferencja: EUROPEJSKIE TRENDY W ZAKRESIE DEINSTYTUCJONALIZACJI I WSPIERANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJ ZWIĄZANEJ Z OSOBAMI NIEPEŁNOSPRAWNYMI. Łódź 18-19 kwietnia 2011 Projekt ten realizowany jest

Bardziej szczegółowo

Przystań przyjazny mikroświat, przyjazny świat

Przystań przyjazny mikroświat, przyjazny świat Przystań przyjazny mikroświat, przyjazny świat Cel nadrzędny projektu: Stworzenie modelu systemowej pomocy: dziecku i młodemu człowiekowi jego rodzinie środowisku szkolnemu dalszemu otoczeniu Beneficjenci

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w szkole integracyjnej.

Innowacyjność w szkole integracyjnej. Innowacyjność w szkole integracyjnej. Szkolne bariery w rozwoju innowacyjności. Lublin, 18 października 2010r. 1 2 Innowacyjność w szkole integracyjnej. Praca z młodzieżą słabo widzącą, słabo słyszącą,

Bardziej szczegółowo

pozwalającego na pełne rozwinięcie własnych możliwości, wykorzystanie szans życiowych i pełnienie ról społecznych;

pozwalającego na pełne rozwinięcie własnych możliwości, wykorzystanie szans życiowych i pełnienie ról społecznych; Projekt KARTA PRAW OSÓB Z AUTYZMEM UCHWAŁA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2012 r. 1. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby z autyzmem mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego

Bardziej szczegółowo

Rafał Augusiewicz wokalista, konferansjer,

Rafał Augusiewicz wokalista, konferansjer, Rafał Augusiewicz wokalista, konferansjer, prezenter. Współzałożyciel i Lider popularnego zespołu NIENEGATYWNI. Wraz z zespołem Nienegatywni, którego działalność zapoczątkowana została przed czterema laty

Bardziej szczegółowo

System wsparcia dzieci niepełnosprawnych w Powiecie Białostockim w ramach środków PFRON realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w

System wsparcia dzieci niepełnosprawnych w Powiecie Białostockim w ramach środków PFRON realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w System wsparcia dzieci niepełnosprawnych w Powiecie Białostockim w ramach środków PFRON realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Białymstoku USTAWA z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4

Bardziej szczegółowo

Sponsor Tytularny. - oferta. Reklama jest tak potrzebna produktowi jak prąd elektryczny żarówce. Charles Wilp

Sponsor Tytularny. - oferta. Reklama jest tak potrzebna produktowi jak prąd elektryczny żarówce. Charles Wilp Sponsor Tytularny magazynu Oferta reklamowa żużlowego - oferta Reklama jest tak potrzebna produktowi jak prąd elektryczny żarówce. Charles Wilp O Firmie Jesteśmy producentem wykonawczym transmisji sportowych

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

Niepracujący niepełnosprawni: sytuacja zawodowa, ekonomiczna i psychospołeczna

Niepracujący niepełnosprawni: sytuacja zawodowa, ekonomiczna i psychospołeczna Niepracujący niepełnosprawni: sytuacja zawodowa, ekonomiczna i psychospołeczna dr Paweł Rydzewski Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Cele badania Diagnoza stopnia zdolności niepracujących

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r.

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Powiecie Opolskim na lata 2016-2020 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

społeczno-zawodowej młodych osób z niepełnosprawnościami. Od niemal czterech lat

społeczno-zawodowej młodych osób z niepełnosprawnościami. Od niemal czterech lat Stowarzyszenie Twoje nowe możliwości od 2008 roku zajmuje się wyrównywaniem szans osób z niepełnosprawnościami w zdobywaniu wykształcenia. Pomysłodawcami byli Krzysztof Peda i Ariel Fecyk, którzy obecnie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

AdBranch BRANŻA TELEKOMUNIKACYJNA

AdBranch BRANŻA TELEKOMUNIKACYJNA AdBranch BRANŻA TELEKOMUNIKACYJNA Dlaczego radio? W roku 2014 na reklamodawcy z branży telekomunikacyjnej na reklamę w radio wydali blisko 150 mln złotych. Trzech największych reklamodawców to Orange,

Bardziej szczegółowo

2A. Który z tych wzorów jest dla P. najważniejszy? [ANKIETER : zapytać tylko o te kategorie, na które

2A. Który z tych wzorów jest dla P. najważniejszy? [ANKIETER : zapytać tylko o te kategorie, na które 1. Gdyby miał P. urządzać mieszkanie, to czy byłoby dla P. wzorem [ANKIETER odczytuje wszystkie opcje, respondent przy każdej z nich odpowiada tak/nie, rotacja] 1.1 To, jak wyglądają mieszkania w serialach,

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Załącznik do Uchwały Nr Rady Miejskiej Leszna z dnia MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH na lata 2014-2016 1 OPIS PROBLEMU Niepełnosprawność, zgodnie z treścią ustawy o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE NA RZECZ OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ DZIAŁAJĄCE W TYCHACH

ORGANIZACJE NA RZECZ OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ DZIAŁAJĄCE W TYCHACH ORGANIZACJE NA RZECZ OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ DZIAŁAJĄCE W TYCHACH Stowarzyszenie na Rzecz Dzieci z Porażeniem Mózgowym "Bliżej Nas" Działalność Stowarzyszenia polega kompleksowej rehabilitacji dzieci;

Bardziej szczegółowo

Okulografia w badaniach percepcji napisów do programów audiowizualnych dla osób niesłyszących i niedosłyszących. wstępny opis badania

Okulografia w badaniach percepcji napisów do programów audiowizualnych dla osób niesłyszących i niedosłyszących. wstępny opis badania Okulografia w badaniach percepcji napisów do programów audiowizualnych dla osób niesłyszących i niedosłyszących wstępny opis badania Łukasz Dutka Lublin 2012 Zespół Agnieszka Szarkowska (ILS UW) Iza Krejtz

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA SPECJALNOŚĆ: SPECJALIZACJA: DZIENNIKARSTWO SPOROTWE

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA SPECJALNOŚĆ: SPECJALIZACJA: DZIENNIKARSTWO SPOROTWE Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 5/2010 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 27 stycznia 2010 r. PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA SPECJALNOŚĆ: SPECJALIZACJA: DZIENNIKARSTWO

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Adriana Herbut Wydawca i organizator kampanii Wybory samorządowe

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Adriana Herbut Druk: Horyzont Drukarnia www.drukarniawarszawa.eu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 17 /2014/2015 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 24 lutego 2015 r.

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 17 /2014/2015 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 24 lutego 2015 r. Specjalnościowe efekty kształcenia dla kierunku DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Studia pierwszego stopnia profil praktyczny (Tabela efektów specjalnościowych i ich odniesień do efektów kierunkowych)

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Co każdy dyrektor szkoły powinien wiedzieć o indywidualnym nauczaniu oraz indywidualnych zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych?

Co każdy dyrektor szkoły powinien wiedzieć o indywidualnym nauczaniu oraz indywidualnych zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych? Co każdy dyrektor szkoły powinien wiedzieć o indywidualnym nauczaniu oraz indywidualnych zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych? Dyrektorzy szkół oraz nauczyciele bardzo często zwracają się do Kuratorium

Bardziej szczegółowo

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Nowe przepisy prawa kładą duży nacisk na wzmocnienie współpracy przedszkola, szkoły i rodziców oraz zapewniają rodzicom możliwość większego wpływu na edukację

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA LATA 2009 2013

POWIATOWY PROGRAM NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA LATA 2009 2013 Załącznik do Uchwały Nr XXXIV/167/2009 Rady Powiatu w Oławie z dnia 25 marca 2009 r. POWIATOWY PROGRAM NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA LATA 2009 2013 OŁAWA, marzec 2009 rok Podstawa prawna: 1. art.

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Magdalena Borek Partnerzy: Współpraca: Wydawca: Fundacja Integracja

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 848 Senatu Uniwersytetu w Białymstoku z dnia 23 września 2009 r.

Uchwała nr 848 Senatu Uniwersytetu w Białymstoku z dnia 23 września 2009 r. Uchwała nr 848 Senatu Uniwersytetu w Białymstoku z dnia 23 września 2009 r. w sprawie Programu działań na rzecz wyrównywania szans edukacyjnych studentów niepełnosprawnych Uniwersytet Szansą dla Wszystkich

Bardziej szczegółowo

Grupa Wydawnicza Gazet Lokalnych

Grupa Wydawnicza Gazet Lokalnych Grupa Wydawnicza Gazet Lokalnych Od 2004 r. www.extrapolska.pl Wydawnictwo Gazet Regionalnych Spółka Extra Media jest wydawnictwem w 100% z kapitałem polskim, od ponad 10 lat działającym na krajowym rynku

Bardziej szczegółowo

Atuty reklamy kinowej

Atuty reklamy kinowej Atuty reklamy kinowej Biuro Reklamy Multikino WIDOWNIA KINOWA WZRASTA TOTAL 2005 2009 (w mln) 50 Estymacje 40 30 20 32 32,6 33,8 35 23,6 10 0 9,6 9,7 3,7 5,6 6,1 2005 2006 2007 2008 2009 Multikino total

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE II STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI ROK AKADEMICKI 2015/16

SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE II STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI ROK AKADEMICKI 2015/16 SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI lp. Nazwisko i imię promotora ROK AKADEMICKI 2015/16 tytuł naukowy /zakład Temat -zagadnienia Tytuł: Rodzina, szkoła i inne placówki oświatowo-wychowawcze

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2007-2013

Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2007-2013 Załącznik do Uchwały Nr XV/109/07 Rady Powiatu w Śremie z dnia 19 grudnia 2007 r. A B C Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2007-2013 Spis Treści: 1. Wprowadzenie...3-4 2.

Bardziej szczegółowo

Najbardziej opiniotwórcze polskie media dekady: 2004-2013

Najbardziej opiniotwórcze polskie media dekady: 2004-2013 Najbardziej opiniotwórcze polskie media dekady: 2004-2013 Analiza częstotliwości cytowania poszczególnych mediów przez inne media na podstawie przekazów prasowych, telewizyjnych i radiowych z okresu od

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

Colorful B S. Autor: Alicja Wołk-Karaczewska. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-4-2

Colorful B S. Autor: Alicja Wołk-Karaczewska. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-4-2 Autor: Alicja Wołk-Karaczewska Wydawca: Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-4-2 Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Okładka: Skład i łamanie: Colorful B S O OK Alicja Wołk-Karaczewska Cyberprzemoc

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 99 5818 Poz. 580 ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI. z dnia 27 kwietnia 2011 r.

Dziennik Ustaw Nr 99 5818 Poz. 580 ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI. z dnia 27 kwietnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 99 5818 Poz. 580 Na podstawie art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 i Nr 85, poz. 459) zarządza się, co następuje:

Bardziej szczegółowo

III Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego w Chorzowie - PROCEDURY- A.2. Procedury dotyczące przyznawania indywidualnego nauczania.

III Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego w Chorzowie - PROCEDURY- A.2. Procedury dotyczące przyznawania indywidualnego nauczania. - PROCEDURY- A.2 Procedury dotyczące przyznawania indywidualnego nauczania. Zgodnie z art. 71b ust. 1a ustawy o systemie oświaty indywidualnym nauczaniem obejmuje się dzieci i młodzież, których stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 01/01 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Życzliwość na co dzień

Życzliwość na co dzień Życzliwość na co dzień Codziennie na swojej drodze mijamy setki ludzi - w pracy, szkole, na ulicach, w sklepach i w komunikacji miejskiej. Czy nie byłoby nam wszystkim milej i łatwiej, gdybyśmy byli dla

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET WARSZAWSKI INSTYTUT LINGWISTYKI STOSOWANEJ

UNIWERSYTET WARSZAWSKI INSTYTUT LINGWISTYKI STOSOWANEJ UNIWERSYTET WARSZAWSKI INSTYTUT LINGWISTYKI STOSOWANEJ ZAKŁAD TRANSLATORYKI UL. BROWARNA 8/10 00-311 WARSZAWA dr Agnieszka Szarkowska Adiunkt Telefon: służb. +48(22) 5520998 kom. +48 605 285 415 E-mail:

Bardziej szczegółowo

W N I O S E K NA ROK 2014

W N I O S E K NA ROK 2014 W N I O S E K NA ROK 2014 nr... o przyznanie dofinansowania ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych do uczestnictwa w turnusie rehabilitacyjnym Imię i Nazwisko... PESEL albo

Bardziej szczegółowo

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Agencja Public Relations ComPress zrealizowała badanie mające na celu poznanie opinii dziennikarzy zajmujących się nowymi technologiami na temat preferowanych

Bardziej szczegółowo

Z Tobą pójdę dalej program wsparcia dla dzieci z powiatu siedleckiego POKL.09.01.02-14-138/12-00

Z Tobą pójdę dalej program wsparcia dla dzieci z powiatu siedleckiego POKL.09.01.02-14-138/12-00 Załącznik nr 6 do procedur zarządzania projektem ZASADY INFORMACJI I PROMOCJI W PROJEKCIE Z Tobą pójdę dalej program wsparcia dla dzieci z powiatu siedleckiego POKL.09.01.02-14-138/12-00 PRIORYTET IX DZIAŁANIE

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLENIOWA OŚRODKA KSZTAŁCENIA KADR QUERCUS W BYDGOSZCZY

OFERTA SZKOLENIOWA OŚRODKA KSZTAŁCENIA KADR QUERCUS W BYDGOSZCZY OFERTA SZKOLENIOWA OŚRODKA KSZTAŁCENIA KADR QUERCUS W BYDGOSZCZY Uwaga! Przy zamówieniu szkolenia dla rady pedagogicznej lub innej grupy zorganizowanej istnieje możliwość negocjacji ceny szkolenia. DOSKONALENIE

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

1. Dofinansowania do turnusów rehabilitacyjnych. 2. Dofinansowanie do likwidacji barier architektonicznych

1. Dofinansowania do turnusów rehabilitacyjnych. 2. Dofinansowanie do likwidacji barier architektonicznych Załącznik do Zarządzenia Nr 1/2014 Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Tczewie z dnia 20 stycznia 2014 roku w sprawie określenia zasad przyznawania dofinansowania ze środków Państwowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział Terenowy Warszawa-Ochota ul. Grójecka 79 Warszawa 02-094 www.szansa.warszawa.

Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział Terenowy Warszawa-Ochota ul. Grójecka 79 Warszawa 02-094 www.szansa.warszawa. Kilka słów o Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział Terenowy Warszawa-Ochota ul. Grójecka 79 Warszawa 02-094 www.szansa.warszawa.pl Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci Szansa Oddział

Bardziej szczegółowo

AKTYWNY SAMORZĄD ŁĘCZNA

AKTYWNY SAMORZĄD ŁĘCZNA Załącznik do Uchwały nr 164/2015 Zarządu Powiatu w Łęcznej z dnia 3 czerwca 2015r. Procedury realizacji pilotażowego programu AKTYWNY SAMORZĄD ŁĘCZNA 1 1. Podstawą prawną uruchomienia i realizacji programu

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr XXV/174/13 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 22 marca 2013 r.

Uchwała nr XXV/174/13 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 22 marca 2013 r. Uchwała nr XXV/174/13 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 22 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Powiecie Opolskim na lata 2013-2015 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Strategia komunikacji NGO na poziomie lokalnym i centralnym. Ewa Zygadło- Kozaczuk Centrum Informacji o Leku

Strategia komunikacji NGO na poziomie lokalnym i centralnym. Ewa Zygadło- Kozaczuk Centrum Informacji o Leku Strategia komunikacji NGO na poziomie lokalnym i centralnym Ewa Zygadło- Kozaczuk Centrum Informacji o Leku Plan prezentacji 1) Współpraca między organizacjami czy jest potrzebna? 2) Skuteczna komunikacja

Bardziej szczegółowo

P O W I A T S U W A L S K I

P O W I A T S U W A L S K I AKTUALNE ZASADY P O W I A T S U W A L S K I na jakich udzielane są dofinansowania osobom niepełnosprawnym ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych na terenie Powiatu Suwalskiego.

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne programy nauczania szansą na awans edukacyjny

Innowacyjne programy nauczania szansą na awans edukacyjny Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA SignWriting Broszura informacyjna na temat projektu: Innowacyjne programy nauczania

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Osobom Dorosłym z Zespołem Aspergera oraz Zaburzeniami Pokrewnymi "As"

Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Osobom Dorosłym z Zespołem Aspergera oraz Zaburzeniami Pokrewnymi As Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Osobom Dorosłym z Zespołem Aspergera oraz Zaburzeniami Pokrewnymi "As" 1.Kilka słów tytułem wstępu o stowarzyszeniu, dla osób zupełnie niezorientowanych w temacie. Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENY PROJEKTU (poniższe dane wypełnia Ekspert)

KRYTERIA OCENY PROJEKTU (poniższe dane wypełnia Ekspert) Załącznik nr Do Regulaminu Regionalnego Funduszu Filmowego Poznań Tytuł filmu Reżyser. Autor scenariusza. Producent (wnioskodawca). KARTA OCENY PROJEKTU Regionalny Fundusz Filmowy Poznań Imię i nazwisko

Bardziej szczegółowo

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 STOWARZYSZENIE SPOZA Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 Opracowanie: Ewelina Wildner Grudzień 2015 r. 1 Spis treści Cele ewaluacji... 3 Metodologia... 4 Wyniki ewaluacji...

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 OPINIE O TELEWIZJI PUBLICZNEJ WARSZAWA, KWIECIEŃ 95

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 OPINIE O TELEWIZJI PUBLICZNEJ WARSZAWA, KWIECIEŃ 95 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

WYBORY BEZ BARIER Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

WYBORY BEZ BARIER Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością WYBORY BEZ BARIER Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga, Agnieszka Sprycha Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Bartosz Głodek Druk: Drukarnia

Bardziej szczegółowo

Bydgoskie Kino Bez Barier Kujawsko-Pomorskie Kino Bez Barier

Bydgoskie Kino Bez Barier Kujawsko-Pomorskie Kino Bez Barier Bydgoskie Kino Bez Barier Kujawsko-Pomorskie Kino Bez Barier Radosław Cichański Pełnomocnik Kanclerza i Rektora ds. Osób Niepełnosprawnych Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy Najbardziej widoczne i

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Ochrona wrażliwych danych osobowych

Ochrona wrażliwych danych osobowych Pełnosprawny Student II Kraków, 26-27 listopada 2008 r. Ochrona wrażliwych danych osobowych Daniel Wieszczycki Datasec Consulting Podstawowe akty prawne Konwencja Rady Europy Nr 108 z dnia 28 stycznia

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

I PÓŁROCZE 2012 PREZENTACJA RAPORTU PÓŁROCZNEGO

I PÓŁROCZE 2012 PREZENTACJA RAPORTU PÓŁROCZNEGO I PÓŁROCZE 2012 PREZENTACJA RAPORTU PÓŁROCZNEGO OGLĄDALNOŚĆ I PRZYCHODY Z REKLAM TELEWIZJA KINO POLSKA I FILMBOX CIESZĄ SIĘ CORAZ WIĘKSZYM ZAINTERESOWANIEM WŚRÓD WIDZÓW Przychody reklamowe Grupy w I półroczu

Bardziej szczegółowo

Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami

Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami Każdy człowiek zdrowy, głuchy, niewidomy, słabo widzący, niedostosowany społecznie, inwalida ruchu ma prawo do: opieki, wychowania,

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK. o dofinansowanie ze środków PFRON na likwidację barier technicznych

WNIOSEK. o dofinansowanie ze środków PFRON na likwidację barier technicznych ... numer sprawy data wpływu wniosku do PCPR WNIOSEK o dofinansowanie ze środków PFRON na likwidację barier technicznych Uwaga: przed wypełnieniem wniosku należy zapoznać się z zasadami i procedurami dofinansowania

Bardziej szczegółowo

Zasady udzielania wsparcia

Zasady udzielania wsparcia Zasady udzielania wsparcia FUNDACJA TVN 31.05.2001 ROK Fundacja to most pomiędzy tymi, którzy potrzebują pomocy i tymi, których serca są otwarte na dawanie nadziei Bożena Walter Prezes Fundacji TVN 1 PROFIL

Bardziej szczegółowo

WSPIERANIE RÓWNOŚCI PRZEZ KOMUNIKACJĘ

WSPIERANIE RÓWNOŚCI PRZEZ KOMUNIKACJĘ WSPIERANIE RÓWNOŚCI PRZEZ KOMUNIKACJĘ Jasne i publiczne komunikowanie równości na zewnątrz, jako ważnej wartości organizacji, nie tylko buduje jej wizerunek, ale także wzmacnia zwrotnie poparcie i zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu - rozszczepienie Konin Plany programowe na 2016 r.

Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu - rozszczepienie Konin Plany programowe na 2016 r. Nr audycji (tak jak w załączniku nr 1) Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Poznaniu - rozszczepienie Konin Plany programowe na 2016 r. UWAGA: Jeśli dana audycja będzie zbudowana z elementów należących

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r.

Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r. Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r. w sprawie: zatwierdzenia Powiatowego Programu Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2015-2020 w Mieście Nowy Sącz. Na

Bardziej szczegółowo