Wodne stwory i potwory

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wodne stwory i potwory"

Transkrypt

1 Wodne stwory i potwory czyli jak samodzielnie określić czystość wody

2 Opracowanie, tekst: Barbara Kuprel-Poźniak Konsultacje: Maciej Kunysz, Piotr Znaniecki Rysunki: Patrycja Olszewska Zdjęcia: Barbara Kuprel-Poźniak Projekt i skład: Agencja Wydawnicza EkoPress / Niniejszy materiał został opublikowany dzięki dofinansowaniu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada wyłącznie Stowarzyszenie na rzecz Ekorozwoju Agro-Group.

3 Wodne stwory i potwory czyli jak samodzielnie określić czystość wody

4 Wstęp czyli o czym i dla kogo jest ten przewodnik Niemal każde dziecko wie, jak można oszczędzać wodę i od ręki wymieni sposoby: do mycia zębów używać kubka, brać prysznic zamiast kąpieli w wannie, używać deszczówki i kilka innych. Gdy jednak zapytać, dlaczego wodę należy oszczędzać, pojawia się zakłopotanie. Rzadko w odpowiedzi na pytanie o zasoby wodne Polski na tle innych krajów pada prawidłowa odpowiedź, że są niskie i maleją. Jeszcze rzadziej uczniowie wiedzą, że jakość wody w naszym kraju jest, krótko mówiąc, niezadowalająca. Ba, często opiekunowie uczniów przysłuchują się temu ze zdziwieniem. Niewiele się bowiem mówi o stosowaniu przez rolników w Polsce coraz większej ilości nawozów i środków ochrony roślin. A ich wpływ na jakość wód jest ewidentny. I dopiero mapki z dorocznych raportów o stanie wód Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, krzyczące czerwonym kolorem o wodach złej jakości, wydają się ostatecznie przekonywać wątpiących. Ten akurat przykład pochodzi z bogatego w mleko województwa podlaskiego. Inne regiony mają swoje wodne problemy i ich przyczyny. Wspólnym mianownikiem jest problem pogarszającej się jakości wód w Polsce i malejących zasobów wodnych w kraju i na świecie. Wśród wielu pomysłów dzieci, jak samodzielnie sprawdzić jakość wody w pobliskiej rzeczce czy stawie, pojawiają się w końcu sugestie by zobaczyć co w niej mieszka. I dopiero po jakimś czasie dociera do nich, że w wodzie w której się czasem kąpią, mieszka tak wiele różnorodnych i interesujących zwierzątek. Można je zaobserwować, rozpoznać i nazwać, a wiele z nich wskaże, czy woda jest czysta czy mniej lub bardziej zanieczyszczona. Nie potrzeba przy tym specjalistycznego sprzętu, wystarczą czerpak, pojemnik, lupa, często dostępny w szkole mikroskop, no i przewodnik, by organizmy nazwać i się o nich więcej dowiedzieć. I tak uczniowie dochodzą do określania biologicznej jakości wody. Z myślą o tym powstawał ten przewodnik by być pomocą, narzędziem do bliższego zapoznania się uczniów z bezkręgowcami zamieszkującymi pobliski strumyk, rzeczkę, staw i oszacowania na tej podstawie jakości wody. By wprowadzić w problematykę zanieczyszczeń wód w sposób taki, jak dzieci najbardziej lubią: poprzez samodzielną pracę, zaangażowanie, eksperyment, odkrycie, emocje. W ten sposób zainteresować dzieci i szkoły jakością wody w swojej najbliższej okolicy. Własne odkrycie i poznanie buduje świadomość znacznie silniejszą, a wiedzę bardziej trwałą niż podręcznikowa teoria. Przesłanie, treść i wybór organizmów niniejszego opracowania powstały na bazie doświadczeń Stowarzyszenia na rzecz Ekorozwoju Agro-Group, które w latach wraz z partnerami: Fundacją Ekologiczną ARKA z Bielsko Białej, Fundacją EkoRozwoju z Wrocławia, Regionalnym Centrum Edukacji Ekologicznej w Płocku, Stowarzyszeniem EKOSKOP z Rzeszowa oraz Zespołem Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego, przeprowadziło kilkaset zajęć o wodzie dla kilkunastu tysięcy uczniów szkół podstawowych i gimnazjalnych w ramach projektu WODA nie marnuję!. Skorzystano również z materiałów i ponad 30-letniego doświadczenia niemieckich specjalistów od mobilnej edukacji ekologicznej zrzeszonych w grupie Arbeitsgemeinschaft Umweltmobile. Zapraszam Barbara Kuprel-Poźniak 2 3

5 Bezpiecznie nad wodą Uprzedzamy uczestników o planowanych zajęciach terenowych, przypominamy o stosownym obuwiu (najlepsze kalosze, zdecydowanie nie nadają się buty na obcasach, balerinki ani obuwie odświętne), wierzchnim ubraniu i czapce od słońca. Zabraniamy oddzielania się od grupy i zwracamy uwagę na śliskie elementy, np. kamienie czy konary. Na zajęcia terenowe wybieramy brzeg zbiornika wodnego, który zapewni bezpieczne dojście i dostęp do powierzchni wody. Zdecydowanie nie nadają się brzegi strome i urwiste bądź silnie zabagnione. Przed zajęciami należy sprawdzić to miejsce pod kątem bezpieczeństwa. Do wody wchodzimy tylko wtedy, kiedy jesteśmy pewni, że niczego nie zniszczymy ani nie uszkodzimy. Interesujące nas organizmy kryja się w mule, przy dnie, wśród korzeni i roślinności wodnej. Jeśli podnosimy kamień czy kawałek drewna, odkładamy je zawsze dokładnie w to miejsce, z którego je podnieśliśmy. Z wody wyjmujemy tylko pojedyncze okazy możliwie po jednej sztuce danego gatunku, tylko tyle ile potrzeba do obserwacji i ani jednego więcej. Tak szybko, jak to możliwe, wkładamy je z powrotem do wody. Środowiskiem życia wodnych bezkręgowców jest woda. Do miski, pudełka z lupą czy pojemnika nabieramy najpierw wystarczającą ilość wody, dopiero potem umieszczamy w niej złowione przez nas okazy. Wodne zwierzęta nie znoszą ciepła ani promieni słonecznych stąd pojemnik z bezkręgowcami stawiamy zawsze w cieniu. Nie dotykamy zwierzątek, które łatwo ulegają zranieniu (np. kijanka), ani tych, które potrafią ukłuć (np. płoszczyca, pluskolec, żyrytwa). Na szalkę bądź szkiełko przenosimy zwierzęta delikatnie, przy pomocy pędzelka lub łyżeczki (większe) lub pipety (mniejsze). Uwaga na bezkręgowce, które potrafią przyssać się do ścianki naczynia! Zmieniamy się rolami podczas wykonywania badania, tak by każdy mógł w nim uczestniczyć. Czerpak, lupę i inne sprzęty niesiemy ostrożnie, uważając, by niczego nie zgubić. Po zakończeniu zadania płuczemy swoje sprzęty i zwracamy je prowadzącemu. W trakcie pracy nie jemy i nie pijemy. Zwierzęta i rośliny mają prawo, by nasze badania przetrwać bez uszczerbku. Uszanujmy to. 4 5

6 Przydatne pomoce dydaktyczne Czystość wody Aby określić jakość wody, oceniane są trzy rodzaje wskaźników: fizyczne, np. barwa, przejrzystość, zapach, temperatura, chemiczne, np. ph, ilość tlenu, zawartość związków chemicznych takich jak fosforany, azotany, azotyny, stopień twardości wody, oraz biologiczne, czyli jakie typy organizmów zamieszkują wodę. 5 Czerpak akwariowy lub kuchenny ponieważ większość organizmów znajduje się w strefie przybrzeżnej, najlepiej sprawdzają się sitka na krótkich rączkach i o sztywnej siatce Miska lub inny pojemnik najlepiej w kolorze białym, żółtym lub przezroczystym Plastikowa tacka najlepiej żółta lub biała Pojemnik z lupą do obserwacji większych organizmów Szalka Petriego, szkiełko z wgłębieniem do umieszczania małych bezkręgowców pod mikroskopem Mikroskop stereoskopowy Pędzelek, pęseta, łyżka do nakładania wodnych organizmów z pojemnika na szalkę czy szkiełko Klucze do oznaczania organizmów wodnych. Od 2009 roku stosowanych jest w Polsce 5 klas czystości wody. Na potrzeby niniejszej broszury, by przedstawić zagadnienie w sposób zrozumiały i prosty, możliwy do zastosowania podczas zajęć z dziećmi, upraszczamy ocenę jakości wody do badania biologicznego. Jakość wody określamy w trzystopniowej skali jako bardzo dobrą, dobrą i słabą: Woda bardzo dobrej jakości woda najczystsza, może być wykorzystywana do zaopatrzenia ludności w wodę, zdatna do picia i do kąpieli, do przemysłu spożywczego, do hodowli najbardziej wymagających gatunków ryb (łososiowate). Występują w niej bezkręgowce oznaczone symbolem, zaś ilość i zróżnicowanie organizmów są duże. Woda dobrej jakości taka woda wykorzystywana jest do kąpielisk, uprawiania sportów wodnych, hodowli zwierząt i ryb z wyłączeniem tych najbardziej wymagających. Wody tej klasy mogą być wykorzystywane również do nawadniania pól i ogrodów oraz do zakładów przemysłowych. Jeśli dominującą grupą organizmów są te oznaczone symbolem, zaś ilość i zróżnicowanie organizmów jest znaczne, woda jest dobrej jakości. Woda słabej jakości woda niskiej jakości, nie nadająca się do użycia w domu, gospodarstwie i przemyśle bez wcześniejszego mocnego oczyszczenia. W takiej wodzie dominują gatunki oznaczone symbolem, zróżnicowanie gatunkowe i ilościowe jest niskie, bądź wodne organizmy nie występują wcale. 6 7

7 Wodne bezkręgowce Legenda Wskaźnik czystości wody Jakie ma wymiary Jak wygląda odpowiada wodzie bardzo dobrej jakości Gdzie występuje odpowiada wodzie dobrej jakości Czym się żywi odpowiada wodzie słabej jakości Ciekawostki i osobliwości Zaobserwuj! inne, nie są organizmami wskaźnikowymi 8 9

8 Larwa widelnicy W zależności od gatunku, od 5 do 25 mm. Larwa widelnicy ma barwę brunatną, zielonkawą lub żółtą. Posiada zaokrągloną głowę z długimi czułkami i płaskie ciało, zakończone w dwie charakterystyczne wici, po czym łatwo ją odróżnić od zbliżonej wyglądem larwy jętki, która ma trzy wici. Larwy są podobne do postaci dorosłych, ale mniejsze i nie posiadają skrzydeł. Występuje w wodach płynących: tylko i wyłącznie czystych, bez zanieczyszczeń, zimnych i dobrze natlenionych. Często spotykana w źródłach lub górskich jeziorach. Larwy widelnic nie lubią światła, dlatego skrywają się w gąszczu wodnych roślin lub pod kamieniami. Osobniki dorosłe trzymają się blisko brzegu. Larwy widelnic są wszystkożerne, często drapieżne, polują na wszystkie zwierzątka, które są od nich słabsze drobne larwy, skorupiaki, owady, nie gardzą też świeżymi i obumarłymi szczątkami roślinnymi. Do dotykania ofiary, wąchania i smakowania wykorzystują swoje długie czułki. Same z kolei stanowią pokarm dla ryb. Wskazują na bardzo dobrą jakość wód. Od larw jętek, prócz liczby odnóży na ogonie, odróżnia ich sposób poruszania się wolno i skrycie czołgają się i pełzają dookoła kamieni i wodnych roślin. Po przepoczwarzeniu się w osobniki dorosłe, widelnice nie przyjmują pożywienia (mają zredukowany aparat gębowy) i korzystają z zapasów pokarmu zgromadzonych w ciele w okresie larwalnym. Jako postać dorosła widelnice żyją 4-6 tygodni. Dorosłe widelnice w spoczynku składają skrzydła jedno na drugim. Ile ma wici na końcu ciała? Jaką ma długość? Obejrzyj jej oczy pod powiększeniem

9 Larwa jętki W zależności od gatunku, od 3 do 25 mm. Larwy jętek na końcu ciała posiadają 3 długie, włosowate szczecinki. Ich odnóża posiadają tylko jeden pazurek. Mają odwłok zbudowany z pierścieni. Ich skrzelotchawki (wyglądające jak listki czy płatki narządy oddechowe jętek) mają dwie lub trzy szczecinki przypominające małe skrzydełka. Masowo występuje w prawie wszystkich czystych i lekko zanieczyszczonych zbiornikach wód śródlądowych rzeczkach, stawach, strumieniach, starorzeczach itp. Zajmuje pozycje przy wodnych roślinach lub pod korzeniami. W rzekach północno-wschodniej Polski jest najczęściej spotykanym i najłatwiejszym do obserwacji bezkręgowcem. Żywi się głównie pokarmem roślinnym oraz rozkładającymi się cząstkami roślin i zwierząt, sama stanowi podstawowy składnik pożywienia ryb. Długość życia larw może wynosić nawet kilka lat, postacie dorosłe żyją bardzo krótko, czasem jeden dzień. Kopulacja często odbywa się w powietrzu i zawsze poprzedzona jest tańcem lotem godowym. Samice aby złożyć jaja często wracają w to samo miejsce w którym się wykluły nawet kilka kilometrów w górę rzeki. Jętki stanowią świetny obiekt obserwacji nawet bez użycia przyrządów optycznych. Warto zwrócić uwagę, że jętki nie lubią światła i się przed nim chowają. Ile ma szczecinek na końcu ciała? Czy wszystkie są jednakowej długości, czy jedna jest nieco krótsza? Czy pomiędzy odnóżami a końcem ciała larwa jętki posiada na bokach małe listki płatki? Do czego mogą służyć? Obejrzyj część głowową. Jak wygląda? 12 13

10 Pijawka Do 60 mm długości. Ma kształt obły, płaski i podłużny z widocznymi ciemnobrązowymi segmentami. Jej przednia, wydłużona i cienka część to się wydłuża, to skraca, wykonując ruchy poszukujące. W tym czasie tylna część pozostaje w jednym miejscu, przymocowana widoczną od dołu przyssawką. Posiada od 1 do 5 par oczu na przedniej części ciała, których obejrzenie wymaga silnego powiększenia. Zamieszkuje wody stojące i płynące. Nie lubi światła, stąd chowa się pod kamieniami lub w korzeniach w głębi wody. Nie wymaga szczególnie czystej wody. Zjada drobne skorupiaki i larwy owadów. Pijawka lekarska do dzisiaj jest wykorzystywana w medycynie i może dożywać około 30 lat. Niektóre gatunki opiekują się swoim potomstwem. Warty przyjrzenia się jest sposób, w jaki pijawka się porusza. Najpierw odrywa od podłoża przednią przyssawkę. Następnie głowa wyciąga się daleko, jakby w poszukiwaniu czegoś. Dopiero, gdy przednia przyssawka znajdzie miejsce i zostanie przymocowana, odrywana jest od podłoża przyssawka tylna. Pijawka zwija się, zaś tylna przyssawka przysysa się szczelnie za przednią. Pijawki, ze względu na przyssawki, niełatwo wylać wraz z próbkami wody z pojemnika do cieku wodnego. Zazwyczaj pozostają przytwierdzone do dna lub brzegów. Należy pijawkę wtedy delikatnie zdjąć przy pomocy łyżki, pędzelka lub patyka. Zdarzyło się, że w trakcie obserwacji mikroskopowych w klasie szkolnej, pijawka wypełzła z pojemnika z wodą. Generalnie pijawki są dla ludzi nieszkodliwe. Gatunki pijawek wykorzystywane w medycynie są dużo większe, bardzo rzadko spotykane i podlegają ścisłej ochronie. Pijawka potrafi długo magazynować pożywienie w workowatych uchyłkach żołądka, stąd najedzona pijawka może obyć się bez przyjmowania pokarmu nawet wiele miesięcy. Spróbuj delikatnie obrócić pijawkę łyżką na stronę grzbietową. Potrafisz dostrzec przyssawki? Ile ich jest? Przy wykorzystaniu mikroskopu, spróbuj odszukać i policzyć oczy. Czy potrafisz rozpoznać u pijawki część przednią i tylną? 14 15

11 Larwa chruścika Do mm długości, do 10 mm szerokości. Larwa chruścika zwykle przemieszcza się wraz ze swoim domkiem. Wygląda jak rurka makaronowa otoczona muszelkami, fragmentami łodyg, korzonków i roślin, nierównomiernie posklejanymi ziarenkami piasku i drobnymi kamyczkami, z której nieśmiało wychyla się mała główka i cztery odnóża. W niektórych domkach z muszelek nadal mieszkają ślimaki. Materiał użyty do budowy domku oraz jego kształt zależy od gatunku chruścika. Zazwyczaj spotykane są w dość czystych wodach stojących lub wolno płynących w jeziorach, rzeczkach, stawach. Są organizmami dennymi. Larwy chruścika zjadają głównie cząstki roślin, a budujące sieci i bez domkowe polują na małe zwierzątka. Same stanowią pokarm ryb i wodnych ptaków. Na świecie występuje ponad gatunków chruścików, w Europie 900, zaś w Polsce 290. Jak larwy chruścika budują domek? Wszyscy wiemy, że pająki tkają swoją pajęczą nic. Podobnie larwy chruścika posiadają gruczoły wytwarzające nici, których zakończenie zlokalizowane jest w okolicy ust. Larwa, poprzez kręcenie głową, owija nitki pajęcze dookoła swojego ciała. Równocześnie na rurce chruścika umacnia się materiał budowlany (listki, łodyżki, piasek itp.). Zdarzają się chruściki budujące sieci lub nie budujące domków łatwo je rozpoznać po ciemnych czterokanciastych plamkach na pierwszych 3 członach, kosmatych skrzelach w dolnej części ciała i zakrzywionej części tylnej, zakończonej dwoma pazurkami. Domek służy larwom chruścika do schronienia się w razie niebezpieczeństwa. Gdy larwa rośnie, przednia część domku jest przedłużana wbudowanym nowym materiałem. Również w trakcie przepoczwarzania się larwa pozostaje w swoim domku, który przytwierdza do podłoża i zamyka. Po 2 3 tygodniach larwa płynie lub się wspina na powierzchnię wody. Chruściki są spokrewnione z motylami. Siedzący chruścik kładzie swoje skrzydła jedno na drugim, zaś z przodu widać 2 długie wyciągnięte czułki. Osobniki dorosłe są aktywne głównie nocą spijają lub zlizują nektar z kwiatów. Dorosły owad żyje nie dłużej niż 1 tydzień, podczas gdy cały cykl życia trwa rok. W trakcie mikroskopowych obserwacji larw chruścika podczas zajęć zdarzyły się kilkakrotnie zabawne sytuacje. Uczniowie, ze skupieniem przyglądając się wychylającej się z domku główce, radośnie informowali, że ich zwierzątko się właśnie rozmnaża. Obejrzyj dokładnie domek larwy chruścika, z jakich materiałów został zbudowany? Dlaczego akurat z takich? Czy potrafisz rozpoznać głowę i odnóża? Ile dostrzegasz odnóży? 16 17

12 Kiełż Od 15 do 20 mm. Kiełże mają szarozielony bądź szarobrązowy kolor i charakterystyczny kształt zwinięty półksiężyc. Osobniki męskie osiągają do 20 mm, zaś żeńskie do 15 mm. Ich 3 tylne nogi są podwinięte. Kiełże posiadają 7 par odnóży, z których 2 pierwsze są chwytne. Kiełże można znaleźć w wolno płynących wodach, czasem w jeziorach. Chowają się pod kamieniami i między wodnymi roślinami. Pokarmem kiełży są obumarłe cząstki roślin ewentualnie larwy owadów. Kiełże z kolei są chętnie zjadane przez ryby. Kiełże pływają wykorzystując odnóża odwłokowe, które mogą służyć także do poruszania się za pomocą skoków. Do poruszania się po podłożu służą odnóża tułowiowe. Samiczka składa od 20 do 100 jaj. Młode osobniki potrzebują 2-3 tygodnie, aby stać się dorosłym zwierzęciem. Jak się kiełż porusza pływa czy skacze bokiem? Jak są ułożone jego tylne odnóża? Czy tylna część pancerza ma zakończenia okrągłe czy spiczaste? 18 19

13 Larwa ważki równoskrzydłej Larwy o długości do 30 mm, osobniki dorosłe do 45 mm. Wiosną, około kwietnia, wykluwa się prolarwa. Osiąga długość do 2 mm i ma podłużny kształt. Prolarwa wpada do wody i tam przekształca się w larwę właściwą, o dość dużym ciele, wydłużonym kształcie i szaro lub zielono brązowej, przezroczystej barwie. Jej cechą charakterystyczną są ciemne podłużne wzory w tylnej części ciała. Oczy nigdy nie przylegają do siebie. Larwy mają skrzelotchawki na końcu odwłoka. Mają długi, smukły odwłok. Larwy ważki równoskrzydłej zamieszkują dno zbiorników wodnych lub trzymają się roślinności, z trudnością się przemieszczają. Ponieważ ważki równoskrzydłe składają jaja w pniu lub gałęziach olchy i wierzby, ich larwy występują zwykle w sztucznych zbiornikach wodnych, których brzegi porośnięte są zaroślami brzozowo-olchowymi. Spotyka się je też czasem w stawach i wolno płynących strumykach o brzegu porośniętym trzciną i wodną roślinnością. Od larwy ważki różnoskrzydłej różni się tym, że jest smukła i długa, gdy tamta gruba i krótka. Obie powolne, ociężałe, pełzające po dnie i wodnych roślinach. Jedna i druga, stosunkowo dużych rozmiarów, wywołują wśród uczniów sporo emocji. W odróżnieniu od często spotykanych i ruchliwych larw jętek, wyłowienie tych zwierząt to prawdziwa gratka. Widać je od razu po podniesieniu czerpaka, gdy wolno i nieporadnie acz uparcie wygrzebują się z mułu i wodnej roślinności. Skrzydła dorosłych okazów są mocno zwężone u nasady. Kiedy ważki odpoczywają, składają skrzydła nad tułowiem. Jak wiele innych larw, larwy ważki równoskrzydłej są drapieżnikami. Polują na drobne skorupiaki i owady, bądź spożywają wodne rośliny. Dorosłe ważki równoskrzydłe polują nie tylko w locie na owady latające, ale mogą też chodzić po roślinach i zjadać mszyce czy pająki. Obejrzyj dokładnie oczy larwy. Opisz, co widzisz na końcu odwłoka. Czy potrafisz dostrzec aparat gębowy i dwie wypustki? 20 21

14 Ośliczka Samiczki do 8 mm, samce do 12 mm. Ośliczki są koloru szarobrązowego z jasnymi plamkami, czasem koloru jaśniejszego lub fioletowego. Mają 7 par nóg, rozwidlone odnóża na samym tyle i dwie pary czujek na głowie. Mieszkają w wodach stojących i wolno płynących. Woda ta może być również zanieczyszczona związkami organicznymi. Ośliczki, choć dobrze pływają, nie lubią silnego prądu. Zazwyczaj trzymają się brzegu, ukrywając się i wolno wspinając po wodnych roślinach. Żywią się martwymi zwierzętami oraz obumierającymi szczątkami roślinnymi. Ośliczki są skorupiakami. Są one bardzo odporne na zanieczyszczenia i niską temperaturę, bez uszczerbku mogą zimą zamarznąć w lodzie, przeżyją również w wodzie o małej zawartości tlenu. Pięć spośród siedmiu par nóg zbudowane są jak skrzela, przez ich cienkie włoski ośliczki oddychają. Ośliczki odgrywają ważną rolę przy oczyszczaniu zanieczyszczonej wody. Pożerają rozkładającą się materię i produkują z niej nieszkodliwe odchody. Tak powstaje nawóz, z którego chętnie korzystają wodne rośliny. W trakcie parowania się, osobnik męski przylega na 8 dni do grzbietu wybranki. Wyklute młode około 50 sztuk pozostają przez trzy do czterech tygodni z matką. Posiada ona specjalne kieszonki na czwartej lub piątej parze odnóży, w których nosi jajka i młode. Spróbuj odszukać rozgałęzioną parę odnóży w tylnej części. Policz pary nóg. Jaki ma kolor? 22 23

15 Rurecznik Od 10 do 80 mm. Długie i cienkie, segmentowane ciało przypominające dżdżownicę, o czerwonawej barwie. Rurecznik złożony jest z minimum 15 segmentów, na których można dostrzec drobne i krótkie, pochylone do tyłu włoski. Mieszka w silnie zanieczyszczonych wodach stojących lub wolno płynących. Zwykle przednia część rurecznika jest zagrzebana w szlamie lub w piasku. Tylna część ciała wykonuje ruchy boczne, które służą doprowadzeniu świeżej wody. Występuje w dużych ilościach i sporym zagęszczeniu. Żywi się obumarłymi cząsteczkami roślin. Kolor ciała zawdzięcza rurecznik czerwonemu barwnikowi zawartemu we krwi, która może magazynować duże ilości tlenu. Stąd umiejętność rurecznika przeżycia w nawet silnie zanieczyszczonej i ubogiej w tlen wodzie. Rurecznik jest pożytecznym gatunkiem wpływającym na utrzymanie równowagi biologicznej. Pełni podobną rolę jak dżdżownice w glebie. Rureczniki rozmnażają się za pomocą jaj lub przez podział ciała. Zarówno w wodach otwartych, jak i w akwariach są ulubionym pokarmem ryb, stąd można je kupić w sklepach zoologicznych. Jaka ma barwę? Ile posiada segmentów? Mniej czy więcej niż 15? Czy możesz rozpoznać wnętrze rurecznika? 24 25

16 Larwa komara Larwa do 10 mm, poczwarka do 5 mm, osobnik dorosły do 6 mm. Larwa komara ma kształt podłużny i charakterystyczną, jasnoczerwoną barwę. Inne gatunki mają kolor zielonawy lub czarny. Pływa wyginając ciało w kształt ósemki. Zarówno larwa, jak i poczwarka komara przytwierdza się do powierzchni wody organami oddychającymi (tzw. syfon). Poczwarka przyjmuje postać embrionalną głowa stopiona z resztą ciała owiniętą wokół niej. Larwy i poczwarki komara spotyka się w dużych ilościach w każdej wodzie i niemal każdym zbiorniku z deszczówką. Larwy zjadają mikroskopijnej wielkości zwierzątka wodne i małe szczątki roślin. Poczwarki nie przyjmują pożywienia. Postacie dorosłe komary żywią się w zależności od płci: samiczki gustują w krwi ssaków, samce zaś wolą nektar kwiatów. Komary są prawdziwą plagą ludzi i zwierząt. To, co odczuwamy jako ukłucie komara, jest efektem dotknięcia aparatu ssąco kłującego komara płci żeńskiej. Ciemne chmury tańczących komarów nad terenami podmokłymi złożone są wyłącznie z samców. Jeśli w taki rój wleci samica, w jednej chwili rzuca się na nią wiele osobników męskich. Zaobserwuj larwę lub poczwarkę komara w wodzie w tacce lub przezroczystym słoiku. Zaczekaj, aż woda się ustoi. Gdzie znajdują się larwy? Czy głowa poczwarki jest duża, czy mała? Czy rozpoznajesz rurkę oddychającą? 26 27

17 Pluskolec Bardzo malutkie gatunki pluskolca mają tylko 2 mm długości, inne, częściej występujące, mają od 14 do 16 mm długości, a jeden gatunek nawet do 18 mm. Ostrożnie to zwierzę może ukłuć! Pluskolce mają dużą głowę i ciało w kształcie płaskiej łódki. Zazwyczaj są one brązowożółte z jasnymi paseczkami, z ciemną częścią brzuszną i jasną częścią grzbietową. Bardzo sprawnie i szybko pływają za pomocą dużych i gęsto owłosionych tylnych nóg przypominających wiosła. Pluskolce mieszkają głównie w stawach, w pobliżu roślin, blisko brzegów. Pływają bardzo zręcznie. Na swoim ciele gromadzą powietrze, dzięki któremu stają się lżejsze od wody. Aby regularnie mieć dostęp do powietrza, przebywają tuż poniżej lustra wody. Często pływają grzbietem do dołu. Przednie nogi służą pluskolcom do zdobywania pokarmu. Przeczesują dno i wybierają głównie szczątki roślin, ale też żywią się insektami, kijankami i małymi rybkami. Obejrzyj stronę brzuszną i grzbietową. Która strona jest jaśniejsza? Zaobserwuj, w jaki sposób zwierzę pływa: grzbietem do góry czy do dołu? Nazywane wodnymi cykadami, bo potrafią wydawać charakterystyczny dźwięk. Pocierając swoimi przednimi odnóżami o głowę, wydobywają w ten sposób dźwięki pod wodą! Potrafią dobrze latać i błyskawicznie wystartować z wody w powietrze. Ukłucie pluskolca jest dość bolesne, stąd inna jego nazwa pszczoła wodna. Czy zwierzę znajduje się na dnie, tuż pod powierzchnią wody czy nad jej powierzchnią? 28 29

18 Płoszczyca Zwierzę bez rurki do 20 mm długości, rurka ok. 10 mm długości. Ostrożnie, nie dotykać zwierzątko może ukłuć! Płoszczyca, zwana też skorpionem wodnym, jest płaska i szeroka, koloru brązowego lub szarobrązowego. Na odwłoku posiada rurkę oddechową. Głowa jest kształtu trójkątnego, ma ryjek którym może ukłuć nawet człowieka. Występuje na brzegach płytkich wód, często przykryta nieco mułem lub ukryta pomiędzy roślinami. Dzięki rurce oddechowej może czerpać powietrze znajdując się pod wodą. Na końcu rurki rosną gęste włoski, które zabezpieczają przed wpłynięciem do rurki wody. Mimo, że mieszka w wodzie, pływa rzadko i słabo. Ze względu na silnie zredukowane mięśnie skrzydeł, fruwa bardzo rzadko. Skorpiony wodne zjadają larwy owadów, kijanki oraz drobne rybki. Błyskawicznie dopadają ofiary w ciągu 3 /100 sekundy. Do polowania i zabijania ofiar używają swoich przednich, podobnych do szczypców odnóży oraz kłującego ryjka. Ukłucie płoszczycy jest dla człowieka bolesne. Płoszczyca potrafi wyczuć głębokość wody. Przebywa wyłącznie na głębokości ok. 1 cm, tak aby rurka zawsze sięgała dokładnie do powierzchni wody. Znajdź i zaobserwuj rurkę oddechową. Skierowana jest w dół czy w górę? Czy umiesz odszukać kłujący ryjek? Dlaczego płoszczyca żyje w wodzie nie głębszej niż 1 cm? 30 31

19 Rozwielitka W zależności od rodzaju i płci, samce mają 1-2 mm, samiczki do 6 mm. Poszczególne gatunki trudno jest odróżnić. Rozwielitki są malutkimi skorupiakami o przejrzystej, zielonkawej, żółtej lub czerwonawej barwie. Mają jedną parę oczu i dwie pary czułków, z których jedna para pełni funkcję narządu czuciowego, druga zaś jest wykorzystywana do poruszania się. Są przezroczyste, więc dobrze widoczne są ich organy wewnętrzne. Mają charakterystyczny kształt przypominający nieco serduszko bądź kropelkę, z kropeczką oczną i rozwidlonymi antenkami. Wykonują charakterystyczne, skokowe ruchy. Lubią wody stojące, stawy, starorzecza, szczególnie przy zarośniętych brzegach. W części brzusznej mają 5 par słabo widocznych odnóży, które są w ciągłym ruchu, powodują ruch wody i ją filtrują. Zgarniane odnóżami najmniejsze cząsteczki roślinne i zwierzęce są wciągane do wnętrza, a niewykorzystane resztki są wypluwane. Wygląda to, jakby rozwielitka nieustannie coś połykała i wyrzucała z siebie; pod mikroskopem tworzy to ciekawe widowisko. Rozwielitki występują w dużych skupiskach i są bardzo płodne. Każda z samiczek ma w swojej części grzbietowej około 100 jaj (okrągłe kształty w części grzbietowej, widoczne np. pod mikroskopem). Młode już po kilku dniach osiągają dojrzałość płciową, dzięki czemu całe pokolenia odtwarzają się co kilka dni. W ciągu miesiąca 1 rozwielitka może doczekać się 30 milionów potomków. Inną kwestią jest jej przeżywalność, skoro stanowi świetny pokarm dla ryb i innych wodnych zwierząt. Rozwielitki są dostępne w sklepach zoologicznych. Czy widzisz we wnętrzu okrągłe kulki? Zaobserwuj, jak się porusza, ruchem prostym czy skokowym? Czy potrafisz odnaleźć rozgałęzione czułki i delikatne odnóża w części brzusznej? 32 33

20 Nartnik Do 10 mm długości bez nóg. Chodzący po wodzie owad z bardzo długimi, cienkimi odnóżami środkowymi i tylnymi. Ma kolor ciemnobrązowy lub czarny i krótkie odnóża przednie. Są nartniki bez skrzydeł, z krótkimi skrzydłami i te, które mają długie skrzydła. Długość skrzydeł zależy od środowiska, czasem jest dziedziczona. W Europie jest 12 różnych gatunków nartników, dość trudno je odróżnić. Nartniki żyją zazwyczaj w stawach, czasem w spokojnych strefach rzek i strumyków. Poruszają się szybko i zręcznie swoimi długimi nogami, czasem skaczą. Nartniki polują na małe insekty, które spadną na powierzchnię wody. Nogi nartnika odczuwają bardzo dobrze fale upadającego zwierzęcia, stąd nartnik najpierw ofiarę wyczuwa, a dopiero potem poluje. Wśród dzieci jest chyba najbardziej znanym wodnym bezkręgowcem. Przywoływany w szkole podczas omawiania zjawiska napięcia powierzchniowego wody. Sposób utrzymywania się nartnika na powierzchni prezentuje eksperyment z pinezką (opis poniżej). Które z par odnóży są najdłuższe, a które najkrótsze? Na powierzchni ciała i nóg nartnika rosną włoski, które nie mogą ulec zamoczeniu. Nartniki są bardzo lekkie, zaś ich nogi są tak dopasowane do wody, że są przez nią niesione i nigdy nie toną. Czasem, nie wiadomo dlaczego, osobniki żeńskie noszą całymi dniami na swoich grzbietach osobniki męskie. Dlaczego nartnik nie tonie tylko chodzi po powierzchni wody? Napełnij słoik wodą, na powierzchni wody spróbuj położyć pinezkę tak, aby się unosiła. Udało się? 34 35

21 Larwa ważki różnoskrzydłej Do 17 mm. Larwa ważki różnoskrzydłej ma ciało krótkie, pękate i grube. Larwy ważki różnoskrzydłej zamieszkują wody stojące, z dużą ilością roślinności, nieprzeobrażone przez człowieka, np. starorzecza. Larwy ważki są drapieżnikami i żywią się upolowanymi drobnymi skorupiakami, robakami i owadami, nie gardząc przy tym roślinami wodnymi. Dorosłe ważki polują na inne owady. Larwy ważki zamieszkujące rzeki północno-wschodniej Polski często mają nieostre kształty, jakby pokryte szlamem, zamaskowane. Dość mało ruchliwe i skrywające się pod roślinnością, sprawiają czasem wrażenie mumii. Od lipca do listopada dorosłe ważki stanowią przyciągający wzrok, nieodłączny element krajobrazu bagiennych dolin rzecznych, np. Biebrzy czy Narwi. Rozpiętość skrzydeł osobników dorosłych dochodzi 60 mm, a wielkość ciała do 40 mm. Obejrzyj 3 ciernie w tylnej części ciała larwy. Są równej czy różnej długości? Zaobserwuj oczy larwy, jak wyglądają? Jak są zakończone odnóża? 36 37

22 Pływak żółtobrzeżek Larwa po wykluciu z jaja ma ok. 10 mm i rośnie do ok. 60 mm, dorosła postać do 35 mm. Pływak żółtobrzeżek jest dużym chrząszczem o masywnym ciele. Ma ciemnobrązowy kolor z charakterystycznymi żółtymi pasami po bokach pancerzyka, skąd zresztą jego nazwa. Pokrywy skrzydeł są u samca gładkie, zaś u samiczki mają podłużne wgłębienia. U samców można na przednich odnóżach rozpoznać przyssawki, które służą do przytrzymywania samicy. Larwa jest jasnobrązowa i zielonkawa. Z każdej strony głowy ma po 6 oczu. Mieszka w niezbyt płytkich wodach stojących stawach, starorzeczach, jeziorach z dużą ilością wodnej roślinności. Larwy przebywają w gęsto porośniętej roślinnością strefie brzegowej. Utrzymując się tuż pod powierzchnią wody, oddychają tylnym końcem ciała. Chrząszcze często przebywają pod wodą, ale muszą wychodzić na powierzchnię w celu pobrania tlenu. Świeże powietrze nabierają pod pokrywy skrzydeł ok. 4 7 razy na dobę. Umieją bardzo dobrze latać, czynią to zwykle nocą w poszukiwaniu nowego zbiornika wodnego. Dorosłe pływaki żółtobrzeżki żyją około 2 lat. Czy pokrywy skrzydeł dorosłego pływaka żółtobrzeżka są gładkie czy podłużnie bruzdowane? Czy dostrzegasz włoski na tylnej części ciała larwy oraz na odnóżach? Do czego mogą służyć spiczaste narzędzia na głowie larwy? Zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe są drapieżnikami, polują w wodzie i żywią się larwami owadów, kijankami i rybami. Larwy wykluwają się z jaj pod wodą i tam początkowo mieszkają. Następnie po 5-6 tygodniach wspinają się na ląd i przepoczwarzają się w ziemi. larwa postać dorosła 38 39

POZNAJEMY MIESZKAŃCÓW NASZYCH RZEK

POZNAJEMY MIESZKAŃCÓW NASZYCH RZEK 2 POZNAJEMY MIESZKAŃCÓW NASZYCH RZEK CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk uświadomienie własnej odpowiedzialności za

Bardziej szczegółowo

Grupa I Zadanie 1. Podziel środowisko wodne uzupełniając poniższy schemat: wody ... Zadanie 2. Podaj czynniki niezbędne organizmom do życia w wodzie:

Grupa I Zadanie 1. Podziel środowisko wodne uzupełniając poniższy schemat: wody ... Zadanie 2. Podaj czynniki niezbędne organizmom do życia w wodzie: Grupa I Podziel środowisko wodne uzupełniając poniższy schemat: wody......... np np np Podaj czynniki niezbędne organizmom do życia w wodzie:.. Porównaj cechy środowiska wodnego i lądowego- wypełnij tabelę

Bardziej szczegółowo

Klucz do oznaczania wybranych. w Polsce. Opracowała: Anna Kimak-Cysewska

Klucz do oznaczania wybranych. w Polsce. Opracowała: Anna Kimak-Cysewska Klucz do oznaczania wybranych gatunków gadów występuj pujących w Polsce Opracowała: Anna Kimak-Cysewska Koszalin 2010 Slajd nr 1 START Tułów okryty pancerzem rogowych płytek. W razie niebezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Pomorski Program Edukacji Morskiej

Pomorski Program Edukacji Morskiej Pomorski Program Edukacji Morskiej Skarby Bałtyku Fauna Morza Bałtyckiego Ryby morskie Morza Bałtyckiego Co to jest ryba? Ryby tradycyjna nazwa zmiennocieplnych kręgowców wodnych oddychających skrzelami,

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DLA POWODZIAN NA TEMAT ZWALCZANIA SZKODLIWYCH OWADÓW

INFORMACJA DLA POWODZIAN NA TEMAT ZWALCZANIA SZKODLIWYCH OWADÓW INFORMACJA DLA POWODZIAN NA TEMAT ZWALCZANIA SZKODLIWYCH OWADÓW KOMARY I INNE OWADY KRWIOPIJNE przyjaznym środowiskiem dla bytowania komarów są tereny podmokłe, wilgotne, rozlewiska wody, gdzie w mule

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko. Błotniaki. Gniazdowanie... 2 W Polsce... 2. Gniazdowanie... 3 W Polsce... 3. Błotniak stawowy - Circus aeruginosus...

Imię i nazwisko. Błotniaki. Gniazdowanie... 2 W Polsce... 2. Gniazdowanie... 3 W Polsce... 3. Błotniak stawowy - Circus aeruginosus... Błotniaki Błotniaki, to liczący 13 gatunków rodzaj ptaków drapieŝnych z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae), rzędu sokołowych (Falconiformes), występujących w Eurazji, Afryce i Ameryce. Ptaki te osiągają

Bardziej szczegółowo

Stan czystości środowiska w moim mieście

Stan czystości środowiska w moim mieście PROJEKT PRZYRODNICZY Stan czystości środowiska w moim mieście 1. Organizacja: realizacja projektu odbywa się na poziomie klas 6, projekt trwa od marca do kwietnia (część praktyczna, doświadczalna, którą

Bardziej szczegółowo

Drogi Gimnazjalisto!!!

Drogi Gimnazjalisto!!! Drogi Gimnazjalisto!!! Witamy Cię w szkolnym etapie Gminnego Konkursu Biologicznego Życie w kropli wody. 12 marzec 2008 r Masz przed sobą test składający się z 26 zadań testowych. Czas na rozwiązanie testu

Bardziej szczegółowo

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis Wydra - opis oczy chronione są trzecią powieką, która podczas nurkowania chroni je nie ograniczając jednocześnie widzenia długie smukłe ciało umożliwia wysoką zwinność i zwrotność w wodzie mała spłaszczona

Bardziej szczegółowo

Kręgowce. 7 7. Podkreśl cechy, które świadczą o przystosowaniu żaby do życia na lądzie. (0 2) grupa a

Kręgowce. 7 7. Podkreśl cechy, które świadczą o przystosowaniu żaby do życia na lądzie. (0 2) grupa a grupa a Kręgowce Poniższy test składa się z 19 zadań Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą Imię i nazwisko do uzyskania za prawidłowe odpowiedzi Za rozwiązanie całego sprawdzianu możesz uzyskać

Bardziej szczegółowo

Makrobezkręgowce - to zwierzęta, które: są widoczne gołym okiem (makro) nie mają szkieletu wewnętrznego (bezkręgowce)

Makrobezkręgowce - to zwierzęta, które: są widoczne gołym okiem (makro) nie mają szkieletu wewnętrznego (bezkręgowce) Karty do oznaczania makrobezkręgowców bentosowych wód słodkich Makrobezkręgowce - to zwierzęta, które: są widoczne gołym okiem (makro) nie mają szkieletu wewnętrznego (bezkręgowce) Bis Barbara Biolog,

Bardziej szczegółowo

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Zadanie 1 Schemat budowy przewodu pokarmowego pijawki lekarskiej. Pijawka ta odżywia się krwią kręgowców. Wyjaśnij, jakie

Bardziej szczegółowo

Temat. Poznajemy ptaki wodne w najbliższej okolicy i nie tylko...

Temat. Poznajemy ptaki wodne w najbliższej okolicy i nie tylko... SCENARIUSZ ZAJĘĆ nr 3 - turystyczny szlak ornitologiczny Temat. Poznajemy ptaki wodne w najbliższej okolicy i nie tylko... Cele ogólne: poznanie różnorodności ptaków występujących nad zbiornikami wodnymi

Bardziej szczegółowo

KARTA ODPOWIEDZI konkurs biologiczny ETAP SZKOLNY

KARTA ODPOWIEDZI konkurs biologiczny ETAP SZKOLNY Nr zad. Max punktów 1. 2 system naturalny 2 system sztuczny 1 KARTA ODPOWIEDZI konkurs biologiczny ETAP SZKOLNY Nazwisko Linneusz należy połączyć z systemem sztucznym. Prawidłowe odpowiedzi Punktacja Uwagi

Bardziej szczegółowo

Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki

Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki Październik 2014 rok Nauczyciel realizujący: I. Piaskowska Cele ogólne: Tworzenie warunków do poznania ekosystemu wodnego oraz znaczenia

Bardziej szczegółowo

PTASI KALENDARZ 2012 MARZEC

PTASI KALENDARZ 2012 MARZEC PTASI KALENDARZ 2012 MARZEC ŁYSKA- Fulica atra L. Chruściele Rallidae Już w marcu, a nawet wcześniej, na wodach, na których lód ledwo stopniał, pojawiają się stada łysek powracające z zimowisk na południu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Odpowiedź nr 2. Samice wychowujące młode żyją zwykle: 1. wspólnie (samica i samiec) 2. samotnie (samice) 3. w grupach, tzw.

Bardziej szczegółowo

Spis treści ZWIERZĘTA BEZKRĘGOWCE 1 WIADOMOŚCI WSTĘPNE... 5 2 PIERWOTNIAKI... 16 3 OGÓLNE WIADOMOŚCI O ZWIERZĘTACH... 26 4 PARZYDEŁKOWCE...

Spis treści ZWIERZĘTA BEZKRĘGOWCE 1 WIADOMOŚCI WSTĘPNE... 5 2 PIERWOTNIAKI... 16 3 OGÓLNE WIADOMOŚCI O ZWIERZĘTACH... 26 4 PARZYDEŁKOWCE... Spis treści 1 WIADOMOŚCI WSTĘPNE...................................... 5 Świat istot żywych........................................... 5 Komórka podstawowy element budowy organizmu zwierzęcego............

Bardziej szczegółowo

Słowne: pogadanka, gra dydaktyczna Jaki to ptak?, praca grupowa, analiza wykresów, analiza rysunków przedstawiających sylwetki ptaków.

Słowne: pogadanka, gra dydaktyczna Jaki to ptak?, praca grupowa, analiza wykresów, analiza rysunków przedstawiających sylwetki ptaków. 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń: zna podstawowe wiadomości dotyczące biologii ptaków drapieżnych, zna środowisko życia ptaków drapieżnych, wie, jak wyglądają sylwetki różnych grup ptaków drapieżnych,

Bardziej szczegółowo

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP:

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: Co kto je? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 1 najważniejsze pojęcia z bioróżnorodności Bezpośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: wskazuje organizmy samożywne

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć terenowych z przyrody klasa IV

Scenariusz zajęć terenowych z przyrody klasa IV Scenariusz zajęć terenowych z przyrody klasa IV Opracowała: Krystyna Adamczyk - nauczycielka przyrody Szkoła Podstawowa w Jakubowicach Temat: Woda jako środowisko życia - wycieczka nad rzekę. Trasa wycieczki

Bardziej szczegółowo

Rozpoznawanie ptaków Gołąb Wróbel

Rozpoznawanie ptaków Gołąb Wróbel Rozpoznawanie ptaków Gołąb W Polsce występuje kilka gatunków gołębi. W miastach najpowszechniejsza jest odmiana gołąb miejski (zaskakująco ;) ). Standardowe upierzenie jest przedstawione na zdjęciu, ale

Bardziej szczegółowo

Opis zwierząt. wykorzystano materiał Wigierskiego Parku Narodowego

Opis zwierząt. wykorzystano materiał Wigierskiego Parku Narodowego Opis zwierząt wykorzystano materiał Wigierskiego Parku Narodowego Płytkie zbiorniki, porośnięte roślinnością wodną, stwarzają optymalne warunki do życia i rozwoju wielu gatunków owadów wodnych, takich

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Ewa Raciborska nauczycielka przyrody. Instrukcja projektu. Ocena stanu czystości wód w najbliższej okolicy.

Opracowanie: mgr Ewa Raciborska nauczycielka przyrody. Instrukcja projektu. Ocena stanu czystości wód w najbliższej okolicy. Opracowanie: mgr Ewa Raciborska nauczycielka przyrody Instrukcja projektu I. Temat projektu: Ocena stanu czystości wód w najbliższej okolicy. II. Czas trwania projektu: 21.05.01-3.06.01 III. Formy pracy:

Bardziej szczegółowo

zdolny Ślązak Gimnazjalista

zdolny Ślązak Gimnazjalista zdolny Ślązak Gimnazjalista BIOLOGIA ETAP FINAŁOWY XIII DOLNOŚLĄSKI KONKURS DLA UCZNIÓW SZKÓŁ GIMNAZJALNYCH 18.01.2014 r., godz. 10 00 Czas trwania 120 minut TWÓJ KOD Przepisz tutaj Twój kod znajdujący

Bardziej szczegółowo

Pokoloruj na żółto owoce. Pokoloruj na zielono warzywa. Klasa 1 - EDUKACJA PRZYRODNICZA T/1/PRZ/1

Pokoloruj na żółto owoce. Pokoloruj na zielono warzywa. Klasa 1 - EDUKACJA PRZYRODNICZA T/1/PRZ/1 T/1/PRZ/1 Pokoloruj na żółto owoce. Pokoloruj na zielono warzywa. T/1/PRZ/1 Otocz pętlą zwierzęta, które mają skrzydła. Połącz zwierzę z pokarmem, którym się żywi. T/1/PRZ/1 Pokoloruj zwierzęta, które

Bardziej szczegółowo

Wilk - opis. rolę w komunikacji i utrzymaniu. 1/3 długości ciała (pełni istotną. puszysty ogon stanowi prawie

Wilk - opis. rolę w komunikacji i utrzymaniu. 1/3 długości ciała (pełni istotną. puszysty ogon stanowi prawie ubarwienie bardzo zróżnicowane od białego, przez żółto-pomarańczowe, brązowe, szare do czarnego puszysty ogon stanowi prawie 1/3 długości ciała (pełni istotną rolę w komunikacji i utrzymaniu równowagi)

Bardziej szczegółowo

Temat: Różnorodność gatunkowa w ekosystemie lasu i czynniki ją kształtjące

Temat: Różnorodność gatunkowa w ekosystemie lasu i czynniki ją kształtjące Rosła przy drodze wysoka topola, Cień swój rzucała na drogę, na pola, Szumiała listkami, wiosną się cieszyła, Zmęczonych przechodniów ramiona chłodziła. Rosła taka wyniosła, szumiąca, wspaniała, Ptak w

Bardziej szczegółowo

Pakiet doświadczeń i obserwacji

Pakiet doświadczeń i obserwacji Pakiet doświadczeń i eksperymentów dla uczniów ośmioletnich...dziecięce eksperymentowanie to poznawanie świata... Dbamy o zdrowie Cele: Uczeń wie i rozumie, na czym polega zdrowy styl życia Formułuje odpowiedź

Bardziej szczegółowo

Temat: Badamy wody Wigierskiego Parku Narodowego

Temat: Badamy wody Wigierskiego Parku Narodowego Nowe ryby znajdziemy w jeziorach, nowe gwiazdy złowimy w niebie, popłyniemy daleko, daleko, jak najdalej, jak najdalej przed siebie. Konstanty I. Gałczyński Temat: Badamy wody Wigierskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

3. Rysunek obok przedstawia postać larwalną: a. żaby, b. ropuchy, c. traszki, d. rzekotki drzewnej.

3. Rysunek obok przedstawia postać larwalną: a. żaby, b. ropuchy, c. traszki, d. rzekotki drzewnej. 1. Niektóre gatunki płazów tylko okresowo, na czas rozrodu, przebywają w wodzie, resztę roku spędzają na lądzie. Należą do nich: a. żaby zielone i kumak górski, b. kumak nizinny i traszka grzebieniasta,

Bardziej szczegółowo

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów Temat Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się Sposoby oddychania Sposoby rozmnażania się Bakterie a wirusy Protisty Glony przedstawiciele trzech królestw Wymagania na

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. (0 2) Rysunek przedstawia głowę ryby. Wskazany strzałką narząd to... Narząd ten odpowiada za proces...

Zadanie 3. (0 2) Rysunek przedstawia głowę ryby. Wskazany strzałką narząd to... Narząd ten odpowiada za proces... Egzamin część I Zadanie 1. (0 1) Krokodyla przedstawionego można opisać następująco: A. wąż, zmiennocieplny, drapieżca, jajorodny B. gad, stałocieplny, wody ciepłe C. drapieżca, gad, zmiennocieplny, jajorodny

Bardziej szczegółowo

Na czym polega bioróżnorodność?

Na czym polega bioróżnorodność? Kto kogo je? Na czym polega bioróżnorodność? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 2 poziomy bioróżnorodności Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP uczeń: obserwuje

Bardziej szczegółowo

SZACUNKOWA OCENA NASIENIA

SZACUNKOWA OCENA NASIENIA SZACUNKOWA OCENA NASIENIA dr R. Faundez Katedra Chorób Dużych Zwierząt z Kliniką Zakład Rozrodu Zwierząt, Andrologii i Biotechnologii Rozrodu Wydział Medycyny Weterynaryjnej,SGGW Atlas of spermatology.

Bardziej szczegółowo

Z życzeniami sukcesów na sprawdzianach Autorki

Z życzeniami sukcesów na sprawdzianach Autorki Wstêp Książka Trzecioteścik testy sprawdzające została przygotowana dla uczniów klasy trzeciej szkoły podstawowej. Zaproponowane testy pozwolą ustalić poziom ich wiadomości i umiejętności. Biorąc pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Cenne informacje dla rodziców

Cenne informacje dla rodziców Cenne informacje dla rodziców Rok szkolny 2014/2015 Co trzylatek umieć powinien -Posługuje się określeniami odnoszącymi się do kierunków w przestrzeni (na, pod, za, przed). -Klasyfikuje przedmioty ze względu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć do programu kształcenia Myślę- działam- idę w świat

Scenariusz zajęć do programu kształcenia Myślę- działam- idę w świat Scenariusz zajęć do programu kształcenia Myślę- działam- idę w świat Autor: Danuta Szymczak Klasa II Edukacja: polonistyczna, przyrodnicza,,matematyczna, plastyczna, techniczna społeczna, muzyczna Cel/cele

Bardziej szczegółowo

EKOLOGIA- mądre słowo, a co znaczy? - powiedz, sowo! Sowa chwilkę pomyślała i odpowiedź taką dała: To nauka o zwierzakach, lasach, rzekach, ludziach,

EKOLOGIA- mądre słowo, a co znaczy? - powiedz, sowo! Sowa chwilkę pomyślała i odpowiedź taką dała: To nauka o zwierzakach, lasach, rzekach, ludziach, EKOLOGIA- mądre słowo, a co znaczy? - powiedz, sowo! Sowa chwilkę pomyślała i odpowiedź taką dała: To nauka o zwierzakach, lasach, rzekach, ludziach, ptakach. Mówiąc krótko w paru zdaniach o wzajemnych

Bardziej szczegółowo

Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy.

Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy. Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy. Przejście między tymi barwami jest stopniowe. Występowanie Orzesznica

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 93 S t r o n a VI. SCENARIUSZ ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 1.Temat zajęć: Projekt: Niezwykłości zwykłej wody Temat: Woda niezwyczajna ciecz 2. Czas pracy: 1 godzina 3. Materiały i narzędzia:

Bardziej szczegółowo

Gady chronione w Polsce

Gady chronione w Polsce Gady chronione w Polsce W Y K O N A Ł A M A Ł G O R Z A T A R A W I Ń S K A Gady Gady są zmiennocieplne. Skóra gadów jest sucha, prawie pozbawiona gruczołów, pokryta rogowymi wytworami naskórka - łuskami

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna. 11. Rola martwego drewna W celu przybliżenia dzieciom pojęcia martwego drzewa nauczycielki z przedszkola nr 16 w Koszalinie zorganizowały wycieczkę autokarową do lasu, podejmując współpracę z Nadleśnictem

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 10. Oszczędzanie wody.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 10. Oszczędzanie wody. 10. Oszczędzanie wody Na początek lekcja ciszy. Dzieci usiadły w kręgu, wystawiły rękę i zamknęły oczy. Prowadzący chodził wokół dzieci i każdemu umieścił na dłoni kilka kropel wody. Dzieci mogły słuchać,

Bardziej szczegółowo

OFERTA EDUKACYJNA na rok szkolny 2015/2016

OFERTA EDUKACYJNA na rok szkolny 2015/2016 OFERTA EDUKACYJNA na rok szkolny 2015/2016 Drodzy nauczyciele! Serdecznie zapraszamy do korzystania z oferty Centrum Edukacji Przyrodniczej w Lubinie w nowym roku szkolnym 2015/2016. Poniżej przedstawiamy

Bardziej szczegółowo

PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae)

PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae) PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae) Kos (Turdus merula), należy do rodziny drozdów. Samiec jest cały czarny, oprócz żółtego dzioba oraz żółtej obrączki wokół oka, ze stosunkowo

Bardziej szczegółowo

Rozpoznawanie wybranych gatunków

Rozpoznawanie wybranych gatunków Rozpoznawanie wybranych gatunków Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Cele kształcenia: 1. kształcenie umiejętności prowadzenia obserwacji przyrodniczych, 2. kształcenie umiejętności dokumentowania badań

Bardziej szczegółowo

W ramach projektu realizowane będą następujących zadania:

W ramach projektu realizowane będą następujących zadania: Akwarium Gdyńskie MIR-PIB zaprasza uczniów sopockich szkół i przedszkoli na bezpłatne zajęcia edukacyjne w ramach projektu Spotkanie z Morzem Bałtyckim 2014 dofinansowanego przez Urząd Miasta Sopotu. Spotkanie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 16. Gimnazjum. temat: Pokarm wydry. autor: Karolina Dobrowolska. Cele ogólne: Cele operacyjne:

Scenariusz 16. Gimnazjum. temat: Pokarm wydry. autor: Karolina Dobrowolska. Cele ogólne: Cele operacyjne: Scenariusz 16 Gimnazjum autor: Karolina Dobrowolska temat: Pokarm wydry. Cele ogólne: przekazanie wiedzy o diecie wydry, zapoznanie uczniów z proporcjami poszczególnych grup ofiar w pokarmie wydry, przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć nr 1

Scenariusz zajęć nr 1 Autor scenariusza: Marzena Klimaszewska Blok tematyczny: Majowa łąka Scenariusz zajęć nr 1 I. Tytuł scenariusza: Co się dzieje na majowej łące? II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne III. Edukacje (3

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć do programu kształcenia Myślę- działam- idę w świat

Scenariusz zajęć do programu kształcenia Myślę- działam- idę w świat Scenariusz zajęć do programu kształcenia Myślę- działam- idę w świat Autor: Małgorzata Urbańska Klasa III Edukacja: polonistyczna, przyrodnicza, plastyczna Cel/cele zajęć: - rozwijanie zainteresowań przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

Jak założyć Pneumo Pro. Delikatnie otwórz klips uchwytu. Ostrożnie wsuń uchwyt na główkę fletu jak pokazano.

Jak założyć Pneumo Pro. Delikatnie otwórz klips uchwytu. Ostrożnie wsuń uchwyt na główkę fletu jak pokazano. Jak założyć Pneumo Pro Delikatnie otwórz klips uchwytu Ostrożnie wsuń uchwyt na główkę fletu jak pokazano. W celu uzyskania właściwego położenia, ustaw tę płaską powierzchnię równolegle do podłogi lub

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

ZWIERZĘTA 23 gatunki - szkoły podstawowe PŁAZY

ZWIERZĘTA 23 gatunki - szkoły podstawowe PŁAZY ZWIERZĘTA 23 gatunki - szkoły podstawowe PŁAZY 1. TRASZKA GRZEBIENIASTA Zwierzę o długości 18cm. Ciemnobrązowe, z szarymi plamami. Samiec w okresie godowym ma na grzbiecie wysoki, głęboko powycinany fałd

Bardziej szczegółowo

II. Lekcja odnosi do programu Wydawnictwa Nowa Era Nr. DKW-4014-165/ 99. Mieści się w dziale programu: "Poznajemy nasze otoczenie".

II. Lekcja odnosi do programu Wydawnictwa Nowa Era Nr. DKW-4014-165/ 99. Mieści się w dziale programu: Poznajemy nasze otoczenie. SCENARIUSZ LEKCJI: "POZNAJEMY LAS I JEGO MIESZKAŃCÓW" - zajęcia rozpisane na 2 godziny lekcyjne. I. CELE LEKCJI -uczeń potrafi określić warunki panujące w lesie; -zna piętra roślinności w lesie; -potrafi

Bardziej szczegółowo

Jeden zestaw 14 pasków reprezentuje chromosomy od mamy smoka (samica). Drugi zestaw, o innym kolorze, reprezentuje chromosomy taty smoka (samiec).

Jeden zestaw 14 pasków reprezentuje chromosomy od mamy smoka (samica). Drugi zestaw, o innym kolorze, reprezentuje chromosomy taty smoka (samiec). Karta pracy ucznia Tłumaczenie Karolina Ciosek Jeden zestaw 14 pasków reprezentuje chromosomy od mamy smoka (samica). Drugi zestaw, o innym kolorze, reprezentuje chromosomy taty smoka (samiec). Na każdym

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ Prowadząca: Joanna Chrobocińska Liczba ćwiczących: do 14 osób, Czas: 30 minut, Wada: boczne skrzywienie kręgosłupa I st. (skolioza) Temat: Ćwiczenia mięśni prostownika

Bardziej szczegółowo

W ramach projektu realizowane będą następujących zadania:

W ramach projektu realizowane będą następujących zadania: Akwarium Gdyńskie MIR-PIB zaprasza uczniów sopockich szkół i przedszkoli na bezpłatne zajęcia edukacyjne w ramach projektu Spotkanie z Morzem Bałtyckim 2015 dofinansowanego przez Urząd Miasta Sopotu. Spotkanie

Bardziej szczegółowo

WSZAWICA CO TO JEST WSZAWICA?

WSZAWICA CO TO JEST WSZAWICA? WSZAWICA CO TO JEST WSZAWICA? Wszawica (łac. pediculosis) jest chorobą spowodowana przez obecność na ciele człowieka pasoŝyta wszy głowowej (Pediculus capitis). Wszy Ŝyją wyłącznie na owłosionej części

Bardziej szczegółowo

Szkoła podstawowa klasy 4-6

Szkoła podstawowa klasy 4-6 Scenariusz 12 autor: Krzysztof Kus Szkoła podstawowa klasy 4-6 temat: Bobrze łapy i ogony. Cele ogólne: poznanie zwierząt wodno-lądowych, zachęcenie do obserwacji i analizy świata przyrody, kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Pytania ogólne I etapu XII Edycji Konkursu Poznajemy Parki Krajobrazowe Polski

Pytania ogólne I etapu XII Edycji Konkursu Poznajemy Parki Krajobrazowe Polski Pytania ogólne I etapu XII Edycji Konkursu Poznajemy Parki Krajobrazowe Polski 1. Organizmy tworzące plankton słodkowodny charakteryzują się: a) przynależnością do świata zwierząt, b) brakiem zdolności

Bardziej szczegółowo

Eksperymenty i doświadczenia do Konkursu Zimowego

Eksperymenty i doświadczenia do Konkursu Zimowego Eksperymenty i doświadczenia do Konkursu Zimowego Doświadczenie 1 - Magiczna moc wody Szklanka Pocztówka, lub kartka papieru o idealnie gładkiej powierzchni (np. zdjęcie) Woda Napełnij szklankę wodą. Przyłóż

Bardziej szczegółowo

Chrońmy owady! http://gallery.photo.net/photo/4318247-md.jpg

Chrońmy owady! http://gallery.photo.net/photo/4318247-md.jpg Chrońmy owady! http://gallery.photo.net/photo/4318247-md.jpg Systematyka Królestwo: zwierzęta Podkrólestwo: tkankowce Typ: stawonogi Gromada: owady (Insecta) Systematyka Królestwo: zwierzęta Podkrólestwo:

Bardziej szczegółowo

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie MIEJKIE KOKURY PRZEDMIOTOWE PRZYROD ROK ZKOLY 28/29 EDYCJ IV Woda w przyrodzie. Uważnie przeczytaj pytania i zastanów się nad odpowiedzią 2. taraj się pisać czytelnie 3. Masz 6 minut na odpowiedzi, wykorzystaj

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii klasa I gimnazjum

Wymagania edukacyjne z biologii klasa I gimnazjum Wymagania edukacyjne z biologii klasa I gimnazjum rozróżnia elementy przyrody żywej i nieożywionej wymienia czynniki niezbędne do życia wskazuje źródła wiedzy biologicznej określa, jakiego sprzętu można

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO

PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO Działalność koła przyrodniczego w szkole specjalnej ma duże znaczenie w procesie rewalidacji dzieci upośledzonych umysłowo. Uczestnictwo dzieci w zajęciach daje im możliwość

Bardziej szczegółowo

I JA I MOJE OTOCZENIE

I JA I MOJE OTOCZENIE POLECAMY I JA I MOJE OTOCZENIE Zadanie 1. Uzupełnij tekst, wykorzystując wyrazy pomocnicze z ramki. wieczorem, najtrudniejszego, krótkie, porze, przyjemność, posiłki, czynnie, porze Po przyjściu ze szkoły

Bardziej szczegółowo

Jak możemy obliczyć odległość burzy od Nas? W jaki sposób możemy ocenić, widząc błyskawicę i słysząc grzmot jak daleko od Nas uderzył piorun? Licząc s

Jak możemy obliczyć odległość burzy od Nas? W jaki sposób możemy ocenić, widząc błyskawicę i słysząc grzmot jak daleko od Nas uderzył piorun? Licząc s CIEKAWOSTKI Z FIZYKI Jak możemy obliczyć odległość burzy od Nas? W jaki sposób możemy ocenić, widząc błyskawicę i słysząc grzmot jak daleko od Nas uderzył piorun? Licząc sekundy między grzmotem, a błyskiem.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz nr 10. Pomoce dydaktyczne: plansza ze znakami ostrzegawczymi na kąpieliskach

Scenariusz nr 10. Pomoce dydaktyczne: plansza ze znakami ostrzegawczymi na kąpieliskach Scenariusz nr 10 Temat: Bezpieczna wakacje- przypomnienie zasad bezpieczeństwa Czas trwania: 20 minut Uczestnicy: uczniowie klasy II i III Cel zajęć: przypomnienie dzieciom wiedzy z zakresu zachowania

Bardziej szczegółowo

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Nr projektu : POKL.09.01.02-02-128/12 pt: Nasza szkoła-moja Przyszłość Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Wstęp Coraz częściej pragniemy dalekich

Bardziej szczegółowo

Zwierzęta bytujące w ściółce leśnej i w powierzchniowych warstwach gleby

Zwierzęta bytujące w ściółce leśnej i w powierzchniowych warstwach gleby Zwierzęta bytujące w ściółce leśnej i w powierzchniowych warstwach gleby Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Cele kształcenia: 1. kształcenie umiejętności prowadzenia i dokumentowania badań biologicznych,

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

,,O przyrodzie w przyrodzie - zajęcia terenowe z dziećmi niepełnosprawnymi intelektualnie

,,O przyrodzie w przyrodzie - zajęcia terenowe z dziećmi niepełnosprawnymi intelektualnie ,,O przyrodzie w przyrodzie - zajęcia terenowe z dziećmi niepełnosprawnymi intelektualnie Od początku rozwoju nowożytnej dydaktyki i pedagogiki klasycy tej dyscypliny naukowej zgłaszali pod adresem tradycyjnych

Bardziej szczegółowo

Scenariusz nr 4. Autor scenariusza: Olga Lech. Blok tematyczny: Zima w przyrodzie

Scenariusz nr 4. Autor scenariusza: Olga Lech. Blok tematyczny: Zima w przyrodzie Autor scenariusza: Olga Lech Blok tematyczny: Zima w przyrodzie Scenariusz nr 4 I. Tytuł scenariusza: W górach. II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje (3 wiodące): polonistyczna, matematyczna,

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ EKOLOGICZNYCH ZAJĘĆ EDUKACYJNYCH. Temat: BOGACTWO NADNARWIAŃSKICH PTAKÓW. Poziom: szkoła podstawowa, gimnazjum, szkoła ponadgimnazjalna

SCENARIUSZ EKOLOGICZNYCH ZAJĘĆ EDUKACYJNYCH. Temat: BOGACTWO NADNARWIAŃSKICH PTAKÓW. Poziom: szkoła podstawowa, gimnazjum, szkoła ponadgimnazjalna Projekt został współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Środki Przejściowe PL2005/017-488.01.01.01. Niniejszy dokument został opublikowany dzięki pomocy finansowej Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych.

Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych. Okaz 93 MCh/P/11593 - Kalamit Brzeszcze Owalny, nieznacznie spłaszczony fragment łodygi. Powierzchnie poprzeczne cięte ukośnie. Wyraźne prążkowanie zachowane tylko na połowie obwodu. Niezbyt wyraźnie widoczny

Bardziej szczegółowo

I etap edukacyjny, uczeń kończący klasę III, edukacja przyrodnicza

I etap edukacyjny, uczeń kończący klasę III, edukacja przyrodnicza Scenariusz zajęć I etap edukacyjny, uczeń kończący klasę III, edukacja przyrodnicza Temat: Obserwujemy ślimaki Treści kształcenia: 1) obserwuje i prowadzi proste doświadczenia przyrodnicze, analizuje je

Bardziej szczegółowo

Projekt Uchylamy rąbka tajemnicy mikroświata

Projekt Uchylamy rąbka tajemnicy mikroświata Projekt Uchylamy rąbka tajemnicy mikroświata Zajęcia realizowane metodą przewodniego tekstu Cel główny: Budowa, funkcje i różnorodność komórek organizmów. Treści kształcenia zajęć interdyscyplinarnych:

Bardziej szczegółowo

Temat: Elementy pogody i przyrządy do ich pomiaru. Konspekt lekcji przyrody dla klasy IV. Dział programowy. Przyroda i jej elementy.

Temat: Elementy pogody i przyrządy do ich pomiaru. Konspekt lekcji przyrody dla klasy IV. Dział programowy. Przyroda i jej elementy. Elżbieta Kuzioła Nauczycielka przyrody Szkoła Podstawowa nr 138 w Warszawie ul. Pożaryskiego 2 Temat: Elementy pogody i przyrządy do ich pomiaru. Konspekt lekcji przyrody dla klasy IV. Dział programowy.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania rozróżnia elementy przyrody żywej i nieożywionej wymienia czynniki niezbędne do życia wskazuje źródła wiedzy biologicznej określa, jakiego sprzętu można użyć do danej obserwacji przedstawia etapy obserwacji

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Nauka pisania z użyciem nakładki na ołówek/długopis.

Nauka pisania z użyciem nakładki na ołówek/długopis. Nauka pisania z użyciem nakładki na ołówek/długopis. Na początek ogólnie: Coraz częściej dzieci rozpoczynając przygodę z rysowaniem czy pisaniem mają problem z prawidłowym trzymaniem przyboru do pisania.

Bardziej szczegółowo

PLAN METODYCZNY LEKCJI

PLAN METODYCZNY LEKCJI PLAN METODYCZNY LEKCJI Data: 24. 0 2014 r. Klasa: VI b Przedmiot: przyroda Czas trwania lekcji: 45 minut Nauczyciel: mgr Iwona Gładyś Temat lekcji: Jakie jest znaczenie owadów w przyrodzie i w życiu człowieka?

Bardziej szczegółowo

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią:

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią: Uwaga KLESZCZE!!!!! Kleszcze żyją zazwyczaj w środowisku lekko wilgotnym, obfitym w roślinność: w lasach i na ich skraju, w zagajnikach, zaroślach, na łąkach, pastwiskach i leśnych polanach, na obszarach

Bardziej szczegółowo

I. Biologia- nauka o życiu. Budowa komórki.

I. Biologia- nauka o życiu. Budowa komórki. I. Biologia- nauka o życiu. Budowa komórki. Zaznacz prawidłową definicję komórki. A. jednostka budulcowa tylko bakterii i pierwotniaków B. podstawowa jednostka budulcowa i funkcjonalna wszystkich organizmów

Bardziej szczegółowo

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D.

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D. OPTYKA - ĆWICZENIA 1. Promień światła padł na zwierciadło tak, że odbił się od niego tworząc z powierzchnią zwierciadła kąt 30 o. Jaki był kąt padania promienia na zwierciadło? A. 15 o B. 30 o C. 60 o

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć zintegrowanych dla klasy II SP. Data i miejsce realizacji:. Nauczyciel:.

Scenariusz zajęć zintegrowanych dla klasy II SP. Data i miejsce realizacji:. Nauczyciel:. Scenariusz zajęć zintegrowanych dla klasy II SP Data i miejsce realizacji:. Czas trwania zajęć: 45 minut Nauczyciel:. Temat dnia: Jak działa aparat fotograficzny? Cele ogólne: - rozbudzanie zainteresowania

Bardziej szczegółowo

Trening orientacji przestrzennej

Trening orientacji przestrzennej Dla rodziców Trening orientacji przestrzennej W procesie zdobywania i przetwarzania wiadomości oraz nabywania różnych umiejętności szkolnych niezwykle ważne miejsce zajmują prawidłowe funkcjonowanie na

Bardziej szczegółowo

Organizator: Partnerzy i Przyjaciele akcji: Wrocław, 25 września 2015

Organizator: Partnerzy i Przyjaciele akcji: Wrocław, 25 września 2015 Organizator: Partnerzy i Przyjaciele akcji: Wrocław, 25 września 2015 Akcja Sprzątamy rzeki Wrocławia jest realizowana w ramach projektu: KOMPLEKSOWY PROGRAM EDUKACYJNY NA TEMAT OCHRONY ŚRODOWISKA NATURALNEGO

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi i kryteria oceniania etap wojewódzki 2014/2015 Biologia. Przewidywana odpowiedź

Klucz odpowiedzi i kryteria oceniania etap wojewódzki 2014/2015 Biologia. Przewidywana odpowiedź Klucz i kryteria oceniania etap wojewódzki 2014/2015 Biologia Numer 1. A - torebka nefronu (kłębuszka), B kłębuszek nerkowy/kłębuszek naczyń włosowatych, C - kanalik nerkowy nazwy elementu A, B i C Proces

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘC DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Z CYKLU : BEZPIECZNE WAKACJE

SCENARIUSZ ZAJĘC DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Z CYKLU : BEZPIECZNE WAKACJE SCENARIUSZ ZAJĘC DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Z CYKLU : BEZPIECZNE WAKACJE Temat: Każdy z nas powinien wiedzieć jak bezpiecznie spędzić wakacje nad wodą. Cel ogólny: Uświadomienie dzieciom zagrożeń

Bardziej szczegółowo

Sprawdzony przepis na udane wakacje

Sprawdzony przepis na udane wakacje Sprawdzony przepis na udane wakacje Po dziesięciu miesiącach ciężkiej pracy i stresów nadchodzi tak wyczekiwany przez wszystkich uczniów czas WAKACJE. Będzie to czas zabawy i nowych, wspaniałych przeżyć.

Bardziej szczegółowo