rozprawy Aleksandra Duda-Chodak Zeszyty Naukowe zeszyt 402

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "rozprawy Aleksandra Duda-Chodak Zeszyty Naukowe zeszyt 402"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie nr 525 ISSN rozprawy zeszyt 402 Aleksandra Duda-Chodak Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety z bakteriami reprezentującymi mikrobiotę jelitową człowieka Praca wykonana w Katedrze Technologii Fermentacji i Mikrobiologii Technicznej Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie Kraków 2015

2 Badania zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji nr DEC-2011/01/B/NZ9/ Pracę opiniowali: Prof. dr hab. Zbigniew Czarnecki (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu) Dr hab. inż. Agnieszka Filipiak-Florkiewicz (Uniwersytet Rolniczy w Krakowie) Redaktor Naczelny Wydawnictwa Prof. dr hab. inż. Józef Bieniek Redaktor Naukowy Prof. dr hab. Genowefa Bonczar Wydano za zgodą Rektora Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie Copyright Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, Kraków 2015 Projekt okładki: Monika Wojtaszek-Dziadusz Publikacje Wydawnictwa UR w Krakowie można nabyć w siedzibie Wydawnictwa. Prowadzona jest również sprzedaż wysyłkowa (tel.: ). Księgarnia internetowa: Wydawnictwo UR w Krakowie Kraków, al. 29 Listopada 46 tel.: (12) , Ark. wyd. 14. Ark. druk. 11,75. Nakład 120 egz. Druk i oprawa: DRUKMAR, Zabierzów, ul. Rzemieślnicza 10 ISSN

3 Spis treści Wykaz skrótów stosowanych w pracy List of symbols used in the work Wstęp Przegląd literatury Materiał i metody Materiał badawczy Przebieg doświadczeń Metody analityczne Wyniki i dyskusja Potencjał antyoksydacyjny i skład polifenolowy badanych ekstraktów i suplementów Potencjał antyoksydacyjny związków polifenolowych najczęściej pobieranych z racjami pokarmowymi Wpływ związków polifenolowych na bakterie jelitowe Wpływ bakterii jelitowych na potencjał antyoksydacyjny polifenoli zawartych w diecie Zmiany związków polifenolowych pod wpływem bakterii jelitowych Wnioski Zalecenia dla przemysłu i konsumentów Literatura Summary

4

5 Wykaz skrótów stosowanych w pracy List of symbols used in the work AOX B BAC BEZ BF CAT CC CCH CIT CN D EC EN EUB G GT H HR IM KMP LCB M MIC N potencjał antyoksydacyjny / antioxidant potential ekstrakt z owoców borówki brusznicy / lingonberry fruit extract Bacteroides galacturonicus ekstrakt z owoców czarnego bzu / elderberry fruit extract Bifidobacterium catenulatum (+)-katechina / (+)-catechin ekstrakt z owoców czerwonej cebuli / red onion extract ekstrakt z owoców cytryńca chińskiego / Schisandra fruit extract Citrosept, ekstrakt z pestek i miąższu grejpfruta / grapefruit seed-pulp extract ekstrakt z ziela czosnku niedźwiedziego / bear s garlic extract ekstrakt z owoców derenia jadalnego / cornelian cherry fruit extract Escherichia coli Enterococcus caccae Eubacterium cylindroides ekstrakt z jagód goji / goji berries extract ekstrakt z zielonej herbaty / green tea extract hesperetyna, 3,5,7-trihydroksy-4 -metoksyflawanon / hesperetin, 3,5,7-trihydroxy-4 -methoxyflavanone hesperydyna, hesperetyno-7-o-rutynozyd (glikozyd hesperetyny) / hesperidin, hesperetin-7-o-rutinoside (hesperetin glycoside) mikrobiota jelitowa / intestinal microbiota kemferol / kaempferol Lactobacillus sp. ekstrakt z owoców malin / raspberry fruit extract minimalne stężenie hamujące / minimum inhibitory concentration naringenina, 4,5,7-trihydroksyflawanon / naringenin, 4,5,7-trihydroxyflavanone

6 6 Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety... NO sok z noni / noni juice NR naringina, naringenino-7-o-ramnozydoglukozyd (glikozyd naringeniny) / naringin, 7-O-rhamnoglucoside (naringenin glycoside) P ekstrakt z owoców pigwowca japońskiego / Japanese quince fruit extract PF polifenole / polyphenols PHL florydzyna / phloridzin PO ekstrakt z ziela pokrzywy / nettle herb extract Q kwercetyna / quercetin RFT reaktywne formy tlenu / reactive oxygen species RS rezweratrol / resveratrol RUMI Ruminococcus gauvreauii RUT rutyna, kwercetyno-3-o-rutynozyd (glikozyd kwercetyny) / rutin, quercetin-3-o-rutinoside (quercetin glycoside) S ekstrakt z nasion soi / soybean extract SP ekstrakt z preparatu spirulina / spirulina extract Ż ekstrakt z owoców żurawiny / cranberry fruit extract

7 1. Wstęp Mikrobiota jelitowa (ang. intestinal microbiota, IM) jest wyposażona w bogaty zestaw enzymów odpowiedzialnych za różnorodne przemiany składników pokarmowych, które docierają do jelita. Dzięki temu odgrywa ważną, o ile nie kluczową, rolę w metabolizmie substancji chemicznych dostarczanych z pożywieniem. Skład, jak również proporcje poszczególnych gatunków tworzących IM są bardzo różnorodne. Każdy człowiek ma swój własny, niepowtarzalny profil gatunkowy mikrobioty, który porównuje się nawet do odcisku palca. Z powodu tej ogromnej różnorodności gatunków tworzących IM u poszczególnych osobników profil powstających metabolitów oraz ich końcowy wpływ na organizm są bardzo zmienne w populacji ludzkiej. Część z tych metabolitów może być wykorzystana jako substancje wzrostowe przez komórki nabłonka jelita gospodarza, ale też przez mikroorganizmy obecne w jelicie. Często zdarza się, że jedynie produkt bakteryjnego metabolizmu danego składnika może zostać wchłonięty w jelicie i wpłynąć korzystnie na zdrowie człowieka. Brak odpowiednich gatunków bakterii w mikrobiocie osobnika oznacza, że spożyty związek nie będzie mógł wywrzeć oczekiwanego efektu. Z drugiej strony, zdarza się też, że na skutek metabolizmu bakteryjnego z obojętnego składnika obecnego w żywności powstają pochodne niekorzystnie oddziałujące na zdrowie konsumenta. Wykazano, że etiologia licznych chorób (nieswoiste zapalenia jelit, choroba Crohna, nowotwory jelita, alergie, otyłość) jest ściśle powiązana z IM. Równowaga między układem immunologicznym gospodarza a komensalnymi gatunkami mikrobioty jest niezbędna dla zachowania zdrowia, a jej zaburzenia (dysbioza) powodują rozwój chorób. Wszystkie wymienione kwestie wchodzą w obszar metabolomiki, będącej stosunkowo nową dziedziną nauki. Zgodnie z definicją, metabolomika to systematyczne badanie niepowtarzalnych odcisków palca pozostawianych przez swoiste procesy komórkowe, czyli jest to badanie profilu metabolitów. W ostatnich dekadach ukazało się wiele publikacji na temat korzystnego wpływu przeciwutleniaczy na zdrowie człowieka, jednak dopiero niedawno wykazano, że znaczenie ma nie ilość antyoksydantów w diecie, ale ich biodostępność. Biodostępność polifenoli w formie, w jakiej zwykle występują w diecie, jest raczej mała. Transformacje, które zachodzą w jelicie pod wpływem enzymów bakteryjnych (np. β-glukozydaz, β-glukuronidaz),

8 8 Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety... zmieniają zarówno biodostępność, jak i aktywność antyoksydacyjną polifenoli. Z tego też powodu liczne badania z ostatnich lat skupiają się na roli mikrobioty jelitowej w kształtowaniu biodostępności i bioprzyswajalności tych składników diety. Dość powszechnie spotyka się doniesienia wskazujące na hamowanie przez związki polifenolowe i inne przeciwutleniacze wzrostu różnorodnych patogenów, zarówno występujących w przewodzie pokarmowym człowieka, jak i obecnych w żywności. Ten pożądany efekt działania przeciwutleniaczy, a przede wszystkim wykazywany przez nie potencjał antyrodnikowy sprawiły, że znalazły one wielu zwolenników i entuzjastów. Jak wykazały liczne badania, dieta bogata w przeciwutleniacze zmniejsza ryzyko zachorowań na wiele chorób, w tym nowotwory, choroby serca i układu naczyniowego, alergie, choroby neurodegeneracyjne, cukrzycę i wiele innych. Nadmiar wolnych rodników i reaktywnych form tlenu uważany jest także za przyczynę starzenia się organizmu. Stąd dość powszechne i niejako modne stało się promowanie zdrowego stylu życia rozumianego jako suplementowanie diety przeciwutleniaczami. W wielu krajach na rynku dostępne są różnorodne preparaty, a ich producenci prześcigają się w reklamowaniu cudownych efektów, jakie może zapewnić ich spożywanie. Rzeczywiście, w wielu przypadkach wzbogacenie diety składnikami antyoksydacyjnymi pozwala uzupełnić ich niedobór i wspomaga organizm w obronie przed zanieczyszczeniami środowiska i skutkami stresu oksydacyjnego. Z drugiej jednak strony, ze względu na brak jakiejkolwiek kontroli nad sprzedażą tych specyfików istnieje ryzyko ich nadmiernego spożycia lub wystąpienia niebezpiecznych dla zdrowia interakcji, np. z lekami, jakie równocześnie zażywa konsument. Co więcej, standardową procedurą stało się dodawanie do żywności, na różnych etapach jej produkcji, substancji o działaniu antyoksydacyjnym, które mają zapobiec procesom utleniania składników żywności i w ten sposób przedłużyć trwałość produktu. Należy podkreślić, że wykazano także, iż niektóre polifenole lub ich metabolity mogą działać niekorzystnie na organizm ludzki (np. wywierać wpływ mutagenny, genotoksyczny, hamować aktywność topoizomerazy czy syntezę tyroksyny). Oczywiście, jest mało prawdopodobne, aby dawki przeciwutleniaczy przyjmowanych ze zbilansowaną dietą mogły negatywnie wpływać na zdrowie, jednakże dostępne bez recepty suplementy diety zawierają te związki w stężeniach nawet 20-krotnie wyższych od występujących w typowej diecie wegetariańskiej. Jak dotąd nie ma naukowo potwierdzonych danych na temat efektów długotrwałego spożywania zwiększonej ilości polifenoli. Jest to istotna kwestia, gdyż stosowanie suplementów bogatych w mieszaniny ziołowe i polifenole, które są zalecane w dawkach wyrażanych raczej w gramach niż miligramach, może powodować ekspozycję na potencjalnie toksyczne stężenia tych składników. Nie było także badań wyjaśniających, jak składniki przeciwutleniające obecne w diecie czy tych suplementach wpływają na skład jakościowy i ilościowy prawidłowej mikrobioty jelitowej. Biorąc pod uwagę niedostatek wiedzy z zakresu wspomnianych zagadnień, w prezentowanej pracy skoncentrowano się na ocenie wpływu bioaktywnych składników

9 1. Wstęp 9 żywności o charakterze przeciwutleniaczy na wybrane gatunki bakterii będące przedstawicielami ludzkiej mikrobioty jelitowej. Do badań wybrano rośliny, których właściwości prozdrowotne, lecznicze czy wspomagające są powszechnie uznane, a także te, które jako źródło naturalnych antyoksydantów są dodawane do żywności w celu jej utrwalenia. Ponadto analizowano czyste związki polifenolowe, które są najczęściej spożywane wraz z typową dietą, a mogą się także znaleźć w suplementach diety i preparatach farmaceutycznych. Ostatni etap pracy obejmował ocenę wpływu bakterii jelitowych na potencjał antyoksydacyjny i stężenie wybranych związków przeciwutleniających, w tym także składników występujących w badanych surowcach roślinnych i suplementach. Cel pracy Głównym celem pracy było poznanie interakcji między przeciwutleniającymi składnikami roślin i suplementów diety a bakteriami będącymi przedstawicielami mikrobioty jelita ludzkiego. Oprócz celu głównego sformułowano trzy cele szczegółowe: 1) ocena potencjału antyoksydacyjnego oraz składu polifenolowego wybranych surowców roślinnych i suplementów diety o deklarowanym prozdrowotnym działaniu na organizm człowieka, 2) określenie wpływu związków polifenolowych zawartych w ekstraktach z surowców roślinnych i suplementów diety, a także czystych związków polifenolowych na wybrane gatunki mikrobioty jelitowej, 3) zbadanie wpływu poszczególnych gatunków bakterii jelitowych na potencjał antyoksydacyjny i stężenie wybranych związków przeciwutleniających występujących w badanych surowcach. Hipotezy badawcze Dostępna literatura przedmiotu wskazuje, że polifenole wywierają hamujący wpływ na różne mikroorganizmy, w tym patogenne gatunki bakterii jelitowych. Z drugiej strony, stosowanie surowców roślinnych bogatych w te składniki do leczenia rozmaitych schorzeń oraz wspomagania funkcjonowania organizmu ludzkiego ma wielowiekowe tradycje, co może przemawiać za ich neutralnością wobec komensalnych gatunków mikrobioty. Opierając się na tych danych, sformułowano dwie hipotezy badawcze: 1) naturalne składniki przeciwutleniające i związki polifenolowe zawarte w surowcach roślinnych i suplementach diety nie wywierają hamującego wpływu na bakterie będące przedstawicielami fizjologicznej mikrobioty jelitowej,

10 10 Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety... 2) gatunki bakterii stanowiących fizjologiczną mikrobiotę jelita ludzkiego zwiększają na skutek swojego metabolizmu potencjał antyoksydacyjny składników polifenolowych obecnych w surowcach roślinnych i suplementach diety. Formułując hipotezy, przyjęto założenie wyjściowe, że badane surowce roślinne oraz suplementy diety zawierają składniki przeciwutleniające, w tym polifenole, w znaczących stężeniach. Aby zweryfikować to założenie oraz poszczególne hipotezy, na pierwszym etapie badań określono wyjściowy potencjał antyoksydacyjny oraz skład polifenolowy surowców roślinnych i komercyjnie dostępnych suplementów diety o deklarowanym prozdrowotnym działaniu na organizm człowieka. Jako źródło polifenoli i przeciwutleniaczy wybrano surowce o znanych właściwościach prozdrowotnych i/lub długoletniej tradycji stosowania w medycynie naturalnej różnych krajów: świeże owoce maliny, czarnego bzu, żurawiny, borówki brusznicy, pigwowca japońskiego i derenia, suszone owoce goji i cytryńca chińskiego, czerwoną cebulę, czosnek niedźwiedzi, pokrzywę, spirulinę, zieloną herbatę i nasiona soi, a także suplementy diety Citrosept (ekstrakt z miąższu i pestek grejpfruta) i sok z noni. Wszystkie wymienione surowce i suplementy zawierają antyoksydanty, w tym różne polifenole, i są wykorzystywane (często równocześnie) do leczenia rozmaitych schorzeń jako preparaty dostępne bez recepty, a zatem poza wszelką kontrolą. Ponieważ ich dawkowanie, sposób przyrządzania i stosowania zależą od leczonego schorzenia oraz od tradycji w danym regionie świata, postanowiono w celu ujednolicenia i uproszczenia porównań uzyskanych wyników przygotować z wszystkich surowców jednakowe ekstrakty etanolowe (nie dotyczyło to gotowych suplementów, tj. soku z noni i Citroseptu). W doświadczeniach zostały także zastosowane, w postaci czystych związków, najczęściej spożywane z dietą polifenole: (+)-katechina, kwercetyna, rutyna, naringenina, naringina, hesperydyna, hesperetyna, kemferol i florydzyna, będące przedstawicielami różnych klas flawonoidów, oraz rezweratrol reprezentant stilbenów. Drugi etap prac miał na celu określenie wpływu badanych surowców oraz poszczególnych związków polifenolowych na wybrane gatunki mikrobioty jelitowej. Ponieważ najważniejsze i najliczniej reprezentowane w jelicie ludzkim rodzaje bakterii to Bifidobacterium, Eubacterium, Lactobacillus i Bacteroides, gatunki wybrane do doświadczeń należały przede wszystkim do tych rodzajów i zgodnie z informacją od dostawcy wszystkie zostały wyizolowane z jelita ludzkiego. W przypadku wykazania działania hamującego rozwój bakterii wyznaczano wartość minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla danego składnika. Ostatni etap prac dotyczył oceny wpływu bakterii jelitowych na związki polifenolowe. W tym celu określono potencjał antyoksydacyjny wybranych polifenoli i/lub ekstraktów oraz produktów, które z nich powstały na skutek metabolizmu bakteryjnego. Zbadano także zmiany stężeń wybranych związków polifenolowych pod wpływem ekspozycji na poszczególne gatunki bakterii.

11 2. Przegląd literatury Reaktywne formy tlenu, wolne rodniki i stres oksydacyjny Tlen to jeden z najbardziej na Ziemi rozpowszechnionych pierwiastków, bez którego większość organizmów naszej planety nie mogłaby istnieć. Jest on stosunkowo mało reaktywny w stanie podstawowym, czyli trypletowym ( 3 O 2 ) [Tarko i in. 2007], ale może też występować w innych formach. Na skutek dostarczenia energii do 3 O 2 powstaje tlen w stanie singletowym ( 1 O 2 ), o znacznie wyższej reaktywności, z łatwością reagujący z innymi, rozpowszechnionymi w przyrodzie pierwiastkami w stanie singletowym. Alotropową odmianą tlenu i naturalnym składnikiem atmosfery jest ozon (O 3 ). Powstaje w stratosferze, na wysokości około 30 km, jako wynik działania promieni ultrafioletowych na tlen w stanie trypletowym. Jest bardziej reaktywny niż 3 O 2, a w wyniku różnych reakcji tworzy wysoce reaktywne ozonki i nadtlenki oraz rodniki OH i HO 2. W komórkach organizmów tlenowych procesy oddychania, czyli utleniania substancji odżywczych przy udziale tlenu z jego jednoczesną redukcją do wody, są podstawowymi przemianami gwarantującymi pozyskanie energii niezbędnej do funkcjonowania organizmu. Całkowita redukcja cząsteczki tlenu oznacza przyłączenie do niej czterech elektronów i czterech protonów, w wyniku czego powstają dwie cząsteczki wody. Cząsteczka tlenu, ze względu na rozkład elektronów na swych orbitalach, nie zawsze jednak ulega pełnej redukcji. Podczas niepełnej redukcji tlenu cząsteczkowego zostają uwolnione reaktywne formy tlenu (RFT), z których większość jest wolnymi rodnikami. Wolny rodnik to zdolna do samodzielnego istnienia cząsteczka zawierająca jeden lub więcej niesparowanych elektronów na orbitalu walencyjnym. Rodniki przeważnie są obojętne elektrycznie i bardzo reaktywne, dzięki czemu szybko wchodzą w reakcje z innymi cząsteczkami, dążąc do sparowania elektronów poprzez ich przyłączenie lub oddanie [Beckman i Ames 1998]. W wyniku niepełnej redukcji tlenu (ryc. 1) w komórce (przede wszystkim w mitochondriach) powstają wysoce reaktywne pochodne: anionorodnik ponadtlenkowy O 2 (ang. superoxide radical anion), nadtlenek wodoru H 2 O 2 (ang. hydrogen peroxide), rodnik wodoronadtlenkowy HO 2 (ang. hydroperoxyl radical) oraz rodnik hydroksylowy OH (ang. hydroxyl radical) [Tarko i in. 2007, Burton i Jauniaux 2011].

12 12 Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety... Ryc. 1. Powstawanie wolnych rodników i reaktywnych form tlenu w trakcie kolejnych etapów redukcji tlenu [Tarko i in. 2007] Fig. 1. Generation of free radicals and reactive oxygen metabolites during successive stages of oxygen reduction [Tarko et al. 2007] Powstające w komórce wolne rodniki lub RFT dążą do sparowania elektronów. Jeśli w pobliżu tworzących się rodników znajdują się inne rodniki, to będą one ze sobą reagowały. Zwykle jednak stężenie wolnych rodników w komórce jest bardzo niskie, stąd rodniki reagują z sąsiadującymi cząsteczkami biologicznymi, czyli aminokwasami, białkami, lipidami. O ile anionorodnik ponadtlenkowy jest zbyt słabym utleniaczem, by zainicjować reakcję peroksydacji lipidów, o tyle powstający z niego rodnik wodoronadtlenkowy czyni to bez trudu. Nierodnikowa forma tlenu, jaką jest H 2 O 2, charakteryzuje się mniejszą reaktywnością niż inne RFT, jednak ma duże znaczenie biologiczne. Po pierwsze, łatwo przenika przez błony lipidowe, co powoduje, że reaktywne formy tlenu rozprzestrzeniają się po komórce i organizmie. Po drugie, w obecności metali przejściowych (Fe i Cu) ulega w reakcji Fentona rozkładowi do rodnika hydroksylowego ( OH) z jednoczesnym utlenieniem jonów żelaza lub miedzi. Rodnik hydroksylowy, o niezwykle krótkim czasie połowicznego rozkładu (10 9 s), reaguje z większością struktur komórkowych, jakie występują w jego otoczeniu [Sies 1993], inicjuje łańcuchowe reakcje rodnikowe z lipidami i białkami, a także reaguje z kwasami nukleinowymi, co często prowadzi do groźnych mutacji. Oprócz reakcji Fentona, rodnik hydroksylowy może też powstawać w wyniku reakcji Habera-Weissa, w której jednym z substratów również jest nadtlenek wodoru. Do reaktywnych form tlenu należą też pochodne azotu, takie jak tlenek azotu (NO ) wytwarzany z L-argininy przez kilka izoform syntazy tlenku azotu (NOS) oraz jego pochodne [Burton i Jauniaux 2011]. Tlenek azotu jest znakomitym przykładem rodnika, który pełni wiele ważnych funkcji fizjologicznych u ssaków, m.in. odgrywa rolę neuromodulatora i neurotransmitera w układzie nerwowym, reguluje ciśnienie tętnicze i hamuje agregację płytek krwi [Wolin 2009, Kvietys i Granger 2012]. Ze względu na niewielkie rozmiary cząsteczki i lipofilowość, tlenek azotu łatwo przenika przez błony biologiczne, bez pośrednictwa układów transportujących. W niskim stężeniu NO powoduje zazwyczaj przerwanie wolnorodnikowej reakcji łańcuchowej wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, natomiast w wyższym

13 2. Przegląd literatury 13 stężeniu przyczynia się do tworzenia rodników nadtlenkowych i alkoksylowych. W reakcji NO z anionorodnikiem ponadtlenkowym z kolei powstaje nadtlenoazotan(iii) (nadtlenoazotyn), który charakteryzuje się silnymi właściwościami utleniającymi, może reagować z grupami tiolowymi białek i nienasyconymi resztami kwasów tłuszczowych, a w reakcji z anionem HCO 3 tworzyć rodnik wodorowęglanowy (HCO 3 ) [Wolin 2009]. Protonowanie nadtlenoazotynu prowadzi zazwyczaj do powstania kwasu nadtlenoazotowego(iii) (nadtlenoazotawego), który z kolei ulega rozkładowi do dwóch rodników zdolnych do dalszych reakcji [Guzik i in. 2003]. Do nierodnikowych związków o silnych właściwościach utleniających należą także chlorany(i), bromiany(i), podtiocyjaniany (OSCN ) i podjodany (IO ) [Tarko i in. 2007]. Należy podkreślić, że wolne rodniki i reaktywne formy tlenu są niezmiernie istotne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Przede wszystkim pełnią rolę przekaźników sygnału [Bartz i Piantadosi 2010, Finkel 2011, Poljsak i in. 2013], a zatem regulują procesy metaboliczne [Dröge 2002] i odpowiadają za niektóre procesy fizjologiczne, jak prawidłowe krążenie krwi [Wolin 2009], za odpowiedź immunologiczną i stan zapalny [Guzik i in. 2003], starzenie się organizmu czy apoptozę [Beckman i Ames 1998, Tchirkov i Lansdorp 2003]. Z wymienionych względów dla każdego układu (komórki czy całego organizmu) ważne jest wytworzenie stanu równowagi między procesami, w wyniku których są generowane RFT, a mechanizmami antyoksydacyjnymi, tak aby działanie tych aktywnych cząstek ograniczało się do funkcji fizjologicznych i nie było destrukcyjne. Stan naruszenia tej subtelnej równowagi na korzyść RFT nazywa się stresem oksydacyjnym i może być wywołany zarówno przez osłabienie mechanizmów antyoksydacyjnych, jak i przez nadmierną produkcję i/lub wydłużoną ekspozycję na RFT [Burton i Jauniaux 2011, Poljsak i in. 2013]. Z chwilą gdy ilość reaktywnych form tlenu w komórce (tkance, narządzie lub organizmie) staje się zbyt duża, zaczyna się uwidaczniać ich wysoka reaktywność i destrukcyjny wpływ na inne cząsteczki. Najlepiej poznane są reakcje peroksydacji lipidów [Niki i in. 2005], zarówno obecnych w błonach komórkowych, jak i zawartych w kompleksach lipoprotein we krwi. Wolnorodnikowa łańcuchowa reakcja utleniania lipidów tworzących szkielet dwuwarstwy lipidowej prowadzi do upośledzenia funkcji błon, zwiększenia ich przepuszczalności, zahamowania aktywności enzymów błonowych (co jest szczególnie istotne w przypadku błon mitochondriów) oraz rozprzężenia fosforylacji oksydacyjnej. W skrajnych przypadkach może nastąpić utrata integralności błony cytoplazmatycznej i błon wewnątrzkomórkowych, liza organelli i komórek oraz wyciek ich zawartości [Poljsak i in. 2013]. Wpływ RFT na lipoproteiny o małej gęstości (LDL) powoduje z kolei modyfikacje apolipoproteiny B (części białkowej), które sprzyjają agregacji lipoprotein i mogą prowadzić do rozwoju miażdżycy [Levitan i in. 2010]. Zmiany powstające pod wpływem RFT w cząsteczkach białek mogą zachodzić zarówno w szkielecie węglowym, jak i w bocznych łańcuchach aminokwasowych [Davies 1987, Davies i Delsignore 1987, Davies i in. 1987a i b, Burton i Jauniaux

14 14 Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety ]. Niektóre z tych zmian są odwracalne, inne trwale zmieniają konformację cząsteczek, powodując utratę właściwości białek (np. enzymów) i zwiększając ich podatność na rozpad proteolityczny [Grune i in. 1997], co w efekcie prowadzi do zaburzenia metabolizmu komórki [Burton i Jauniaux 2011]. Destrukcyjnemu wpływowi RFT ulegają także cząsteczki cukrów. Wolne rodniki i RFT uczestniczą w patogenezie m.in. reumatoidalnego zapalenia stawów, gdyż inicjują i przyspieszają reakcję depolimeryzacji kwasu hialuronowego w stawach [McNeil i in. 1985]. Nadmierna ekspozycja na RFT prowadzi do uszkodzeń struktury kwasów nukleinowych, co sprzyja sieciowaniu i pękaniu nici oraz powstawaniu mutacji [Olinski i in. 2002]. Nagromadzenie się takich zmian, przy zaburzeniach mechanizmów naprawczych, skutkuje rozwojem nowotworu. Powstające pod wpływem H 2 O 2 produkty, takie jak np. 8-hydroksyguanina, są uważane za biomarkery oksydacyjnego uszkodzenia DNA i odgrywają znaczącą rolę w procesach skracania telomerów, nowotworzenia i starzenia się komórek [Campisi i in. 2001, Olinski i in. 2002, Tchirkov i Lansdorp 2003, Liou i Storz 2010, Ríos-Arrabal i in. 2013]. Generalnie przyjmuje się, że wolne rodniki i RFT w stężeniach fizjologicznych są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu [Dröge 2002, Bartz i Piantadosi 2010, Burton i Jauniaux 2011, Finkel 2011], jednakże ich nadmiar, wynikający albo ze zbyt dużej produkcji RFT, albo z niedostatku mechanizmów obronnych i antyoksydantów, prowadzi do powstania w komórce lub organizmie stresu oksydacyjnego. Szerokie badania nad wolnymi rodnikami i reaktywnymi formami tlenu dostarczyły wyników, na podstawie których od dawna uważa się stres oksydacyjny za przyczynę lub mechanizm pośredniczący w rozwoju licznych chorób i schorzeń. Wśród najważniejszych należy wymienić miażdżycę, cukrzycę, reumatoidalne zapalenie stawów, choroby Alzheimera i Parkinsona, astmę, malarię, chorobę niedokrwienną serca, zawał, chorobę popromienną, kataraktę, jaskrę, nowotwory, choroby autoimmunologiczne, porfirię, stwardnienie zanikowe boczne, zapalenie jelita grubego i chorobę Crohna, odrzucanie przeszczepu, zespoły przyspieszonego starzenia się i inne choroby cywilizacyjne [Kloner i in. 1989, Beckman i Ames 1998, Xu i Touyz 2006, Maiese i in. 2007, Niki 2011, Grahame i Schlesinger 2012, Jeong i in. 2012, Leuner i in. 2012, Percário i in. 2012, Webster 2012, Alzoghaibi 2013, Ríos-Arrabal i in. 2013, Yan i in. 2013, Miller i in. 2014, Muchová i in. 2014]. Co ciekawe, niebezpieczna może być również nadmierna ekspresja enzymów antyoksydacyjnych. Niektórzy badacze uważają nawet, że w organizmie osoby popełniającej błędy dietetyczne i/lub nadużywającej suplementów zawierających związki przeciwutleniające może zaistnieć stres antyoksydacyjny [Poljsak i in. 2013]. W takim przypadku zaburzeniu ulegają mechanizmy i procesy komórkowe będące pod kontrolą lub zależne od RFT (np. ochrona przed patogenami). Ponadto wiele przeciwutleniaczy w dużych dawkach działa prooksydacyjnie [Cao i in. 1997, Galati i in. 2002]. Jednym z przykładów zaburzonej równowagi antyoksydacyjnej jest zespół

15 2. Przegląd literatury 15 Downa, związany z trisomią chromosomu 21, który zawiera m.in. gen kodujący dysmutazę ponadtlenkową zależną od miedzi i cynku. U chorych z zespołem Downa następuje 50-procentowy wzrost aktywności tego enzymu, ale bez jednoczesnego wsparcia ze strony katalazy enzymu rozkładającego nadtlenek wodoru (geny kodujące katalazę znajdują się na innym chromosomie). Nadtlenek wodoru w dużym stężeniu powoduje uszkodzenia nerwowo-mięśniowe, wzmaga peroksydację lipidów w osoczu i mózgu oraz wywołuje objawy typowe dla zespołów przyspieszonego starzenia się organizmu [Lee i in. 2001]. Systemy obronne organizmu przed stresem oksydacyjnym przeciwutleniacze Pierwszą linią obrony jest prewencja, czyli zapobieganie powstawaniu wolnych rodników, polegające na hamowaniu reakcji, w których te cząsteczki są generowane [Sies 1993]. Ponieważ część reakcji syntezy wolnych rodników jest katalizowana przez jony metali przejściowych, skutecznym sposobem prewencji jest wiązanie tych metali przez specjalne białka lub związki o zdolności chelatowania, np. polifenole [Duda-Chodak 2007]. Różne organizmy mają własne systemy ochrony przed wytworzeniem nadmiernej ilości RFT; są to przede wszystkim enzymy antyoksydacyjne, ale także niektóre cząsteczki wytwarzane w organizmie [Harris 1992]. Do najważniejszych enzymów antyoksydacyjnych należy dysmutaza ponadtlenkowa (oksydoreduktaza ponadtlenek: ponadtlenek, EC , ang. superoxide dismutase (SOD)), która katalizuje reakcję dysmutacji anionorodnika ponadtlenkowego do nadtlenku wodoru. SOD ściśle współpracuje z kolejnym enzymem katalazą (oksydoreduktaza nadtlenek wodoru: nadtlenek wodoru, EC ), który przyspiesza reakcję dysmutacji wytworzonego H 2 O 2, zanim ten przekształci się w bardziej reaktywne formy rodnikowe [Duda-Chodak 2007]. Nadtlenek wodoru stanowi substrat również dla peroksydaz grupy enzymów, które redukują go do wody, utleniając przy okazji różne związki. Wiadomo, że peroksydazy powszechnie występują u roślin, a w przypadku zwierząt najlepiej poznano peroksydazę glutationową (GPx, oksydoreduktaza glutation: nadtlenek wodoru, EC ). Jest to enzym selenozależny, który przy udziale glutationu (GSH) usuwa nadtlenek wodoru, zaś sam GSH ulega utlenieniu do dwusiarczku glutationu (GSSG). Peroksydaza glutationu we współpracy z fosfolipazą A 2 bierze także udział w unieszkodliwianiu nadtlenków kwasów tłuszczowych, hamując peroksydację lipidów, m.in. w wątrobie. Pośrednio, antyoksydacyjne funkcje enzymów obejmują także redukcję GSSG do glutationu przez reduktazę GSSG oraz transport i eliminację związków reaktywnych (w czym uczestniczą S-transferazy glutationu i system transportu S-koniugatów glutationu). Jest to o tyle ważny mechanizm, że utleniona forma glutationu (GSSG) może tworzyć mieszane dwusiarczki z grupami tiolowymi w białkach lub utleniać te grupy, co prowadzi do powstawania mostków dwusiarczkowych i unieczynniania białek.

16 16 Interakcje związków przeciwutleniających występujących w roślinach oraz suplementach diety... Mechanizmy endogenne nie zawsze wystarczają. W takiej sytuacji do organizmu muszą być dostarczone substancje egzogenne, których głównym zadaniem jest przechwycenie i/lub ustabilizowanie aktywnej cząsteczki, zanim ta dokona zniszczeń (przeciwutleniacze interwencyjne). Ten proces dezaktywacji polega na oddaniu atomu wodoru lub przyjęciu elektronu przez przeciwutleniacz. Do antyutleniaczy interwencyjnych zalicza się m.in. witaminę C, tokoferole, karotenoidy, hemoproteiny, polifenole i metaloporfiryny [Duda-Chodak 2007]. Ponieważ w komórce występują dwie fazy: hydrofilowa (cytoplazma i wnętrze organelli) oraz hydrofobowa (dwuwarstwa lipidowa błon komórkowych), antyoksydanty powinny być przystosowane do pełnienia funkcji w obu środowiskach. Bardzo liczną grupę przeciwutleniaczy tworzą związki polifenolowe, które poprzez grupy funkcyjne mogą tworzyć kompleksy z jonami metali, głównie żelaza i miedzi [Fernandez i in. 2002, Williams i in. 2004, Galleano i in. 2010], hamując w ten sposób ich zdolność do katalizowania reakcji Fentona i zapobiegając powstawaniu wolnych rodników. Polifenole działają też na dalszych stadiach ochrony, jako przeciwutleniacze interwencyjne. Zmiatając wolne rodniki (O 2 i OH), hamują na etapie inicjacji peroksydację lipidów [Galleano i in. 2010]. Mogą też kończyć łańcuchową reakcję rodnikową, oddając atom wodoru rodnikowi peroksylowemu z wytworzeniem rodnika flawonoidowego. Ze względu na strukturę podstawowego szkieletu węglowego polifenoli wyróżnia się kwasy fenolowe, flawonoidy, lignany i stilbeny. Do kwasów fenolowych należą hydroksylowe pochodne kwasu benzoesowego i kwasu cynamonowego, przy czym te drugie są silniejszymi antyoksydantami. O ile pochodne tych kwasów z jedną grupą OH nie są przeciwutleniaczami, o tyle pochodne dihydroksylowe wykazują właściwości przeciwutleniające zależne od pozycji grup OH w pierścieniu, np. kwas rezorcynowy (3,5-dihydroksybensoesowy) ma dwukrotnie większe zdolności przeciwutleniające niż pochodne 2,3- i 3,4- [Rice-Evans i in. 1996]. Im większa jest liczba grup hydroksylowych, tym wyższy potencjał antyoksydacyjny. Kwas galusowy, który ma aż trzy grupy OH (w pozycji 3, 4 i 5), jest bardzo wydajnym przeciwutleniaczem. Szczególnie bogate źródło kwasu galusowego stanowi herbata, która zawiera dużą ilość hydrolizujących tanin. Do najważniejszych polifenoli w tej grupie można zaliczyć kwasy kawowy, p-kumarowy, ferulowy i synapinowy oraz ich pochodne estrowe lub glikozydowe, np. kwas chlorogenowy. Obszerną klasą polifenoli są flawonoidy, zawierające w swej cząsteczce układ difenylopropanowy, złożony z dwóch pierścieni benzenowych połączonych łańcuchem trójwęglowym lub pierścieniem heterocyklicznym (ryc. 2). W obrębie tej grupy wyróżniono kilka podklas: flawony, flawonole, flawanony, flawany, antocyjany, izoflawony i chalkony (jako formę pośrednią), różniących się budową oraz wynikającą z niej aktywnością antyoksydacyjną [Robards i in. 1999]. Wzory najważniejszych przedstawicieli poszczególnych podklas flawonoidów oraz najobfitsze ich źródła zostały przedstawione w tabeli 1.

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM Agnieszka Zembroń-Łacny Joanna Ostapiuk-Karolczuk STRES OKSYDACYJNY W WYSIŁKU FIZYCZNYM STRES OKSYDACYJNY zaburzenie równowagi między wytwarzaniem a usuwaniem/redukcją reaktywnych form tlenu i azotu RONS

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

Aleksandra Duda-Chodak

Aleksandra Duda-Chodak Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie Wydział Technologii Żywności Katedra Technologii Fermentacji i Mikrobiologii Technicznej Aleksandra Duda-Chodak Załącznik II Autoreferat 1. Imię i Nazwisko:

Bardziej szczegółowo

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Spis treści Wstęp 1. Zagadnienia ogólne 1.1. Rodzaje aktywnych rodników

Bardziej szczegółowo

D. SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE

D. SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE D. SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE Osiągnięcia 1. Ocena aktywności antyoksydacyjnej, zawartości polifenoli ogółem oraz określenie profilu polifenoli ekstraktów i surowców roślinnych (zielona herbata, cytryniec

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o.

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o. Pięć minut dla Twojego zdrowia! Piramida zdrowia i witalności Trzy filary zdrowia to Aktywność fizyczna Racjonalne odżywianie Zarządzanie stresem (relaks) Szlachetne zdrowie Nikt się nie dowie Jako smakujesz,

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia.

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. mgr Konrad Tomaszewski Dział Nauki, Badań i Rozwoju Marinex International

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS TIENS POLSKA PRZEDSTAWIA NOWĄ SERIĘ PRODUKTÓW PLUS 5000 lat chińskiej tradycji i wiedzy połączone z najnowszą technologią z Europy PRODUTY PLUS FIRMY

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych.

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Bioterra zdrowie i uroda Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Każdy człowiek marzy o zdrowiu i urodzie. Pragnienie to nie zależy

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Borgis Związki polifenolowe w owocach i warzywach

Borgis Związki polifenolowe w owocach i warzywach Borgis Związki polifenolowe w owocach i warzywach *Edyta Gheribi Instytut Turystyki i Rekreacji, Akademia Wychowania Fizycznego, Warszawa Dyrektor Instytutu: dr hab. prof. AWF Ludwik Mazurkiewicz Polyphenols

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Oriflame - Monitoring mediów Tytu³ gazety: VIVA Data wydania: 2010-04-01 Czêstotliwo æ: dwutygodnik Nak³ad: 372040 Rodzaj: kobiece URODA

Oriflame - Monitoring mediów Tytu³ gazety: VIVA Data wydania: 2010-04-01 Czêstotliwo æ: dwutygodnik Nak³ad: 372040 Rodzaj: kobiece URODA URODA Oriflame - Monitoring mediów OCHRONNA i TARCZA Tekst MARTA CIEPLAK Zdjęcia ARCADIUS/PARAVION.PL i PATRIC SHAW/CLM/TRUNKARCHIVE.COM/BULLS Witaminy A, Ci E, beta-karoten, koenzym Q10, kwasferulowy

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

Zdrowie Sklep Utworzono : 07 lipiec 2016

Zdrowie Sklep Utworzono : 07 lipiec 2016 Podwodne skarby > Model : CV0165 Producent : CaliVita International kontakt : - info@zdrowiesklep.pl Strona 1 Podwodne skarby > kontakt : - info@zdrowiesklep.pl Strona 2 Podwodne skarby > 1g spiruliny

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

www.california-fitness.pl www.calivita.com

www.california-fitness.pl www.calivita.com DRIVERADE branica.pl SKONCENTROWANA OCHRONA AKTYWNEGO CZŁOWIEKA Unikalny zestaw składników uwzględniający potrzeby współczesnego człowieka Ekstrakt z guarany Witamina C Lecytyna Witamina E Cholina Selen

Bardziej szczegółowo

Produkty aroniowe w profilaktyce zdrowia. Jan Oszmiański Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu

Produkty aroniowe w profilaktyce zdrowia. Jan Oszmiański Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Produkty aroniowe w profilaktyce zdrowia 1 Jan Oszmiański Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Skład chemiczny owoców aronii 2 Skład chemiczny owoców aronii czarnoowocowej może się nieznacznie różnić,

Bardziej szczegółowo

Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej

Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej Nasza dieta oraz sposób odżywiania jest drugą (po paleniu) najważniejszą przyczyną powstawania chorób nowotworowych. Pożywienie stanowi czynnik

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

CaniAge. CaniAge. Tabletki

CaniAge. CaniAge. Tabletki CaniAge Tabletki CaniAge Preparat uzupełniający dla psów do leczenia i zapobiegania schorzeniom wieku starczego oraz niewydolności ukł. krążenia (kompleks witalny) > Zastosowanie CaniAge Pomóż swojemu

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

CORSENTIALS prosta metoda na doskonałe zdrowie.

CORSENTIALS prosta metoda na doskonałe zdrowie. CORSENTIALS prosta metoda na doskonałe zdrowie. System CORSENTIALS korzysta z zastrzeżonej, zgłoszonej do opatentowania technologii firmy LifeWave, która odmieni stan Twojego zdrowia, przynosząc istotne

Bardziej szczegółowo

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania 1. Czym są komórki? Budulec naszego organizmu i jego narządów Jednostki, których funkcjonowanie jest uzależnione wyłącznie od narządów Najmniejsze jednostki budulcowe i funkcyjne w ludzkim organizmie 2.

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

Co to jest FERMENTACJA?

Co to jest FERMENTACJA? Co to jest FERMENTACJA? FERMENTACJA - rozkład niektórych monosacharydów, np. glukozy, pod wpływem enzymów wydzielanych przez drożdże lub bakterie. czyli tzw. biokatalizatorów. Enzymy (biokatalizatory)

Bardziej szczegółowo

Część 1: Strategia ataku 15

Część 1: Strategia ataku 15 Wstęp 13 Część 1: Strategia ataku 15 1.1. Tlen: pierwiastek życia i śmierci 15 1.1.1. Tlen pierwiastek życia 15 1.1.2. Tlen pierwiastek chorób i śmierci 16 1.2. Co to są reaktywne formy tlenu? 19 1.3.

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności

prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności Motto: Prawidłowe żywienie jest konieczne nie tylko dlatego, aby zapobiec chorobom, ale

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

MEDYCYNA SPORTOWA OXIBLOCK SPIN ACTIVITY + VITALITY + VITALITY SPORT. Rzeszów, Naruszewicza 9, 35-055 www.weron.pl 17 855 46 48

MEDYCYNA SPORTOWA OXIBLOCK SPIN ACTIVITY + VITALITY + VITALITY SPORT. Rzeszów, Naruszewicza 9, 35-055 www.weron.pl 17 855 46 48 MEDYCYNA SPORTOWA OXIBLOCK SPIN ACTIVITY + VITALITY + VITALITY SPORT Rzeszów, Naruszewicza 9, 35-055 www.weron.pl 17 855 46 48 DEFINICJA OxiBlock Spin Przeciwutleniacz, suplement diety, zawiera lycopene,

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL INTERNATIONAL--POLSKA 2006 ParaProteX OSOBISTY OCHRONIARZ www.calivita.com.pl PASOŻYTY ORGANIZMY ŻYJĄCE KOSZTEM SWOICH ŻYWICIELI Mikroparazyty = wirusy

Bardziej szczegółowo

Reakcje zachodzące w komórkach

Reakcje zachodzące w komórkach Reakcje zachodzące w komórkach W każdej sekundzie we wszystkich organizmach żywych zachodzi niezliczona ilość reakcji metabolicznych. Metabolizm (gr. metabole - przemiana) to przemiany materii i energii

Bardziej szczegółowo

Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na

Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na PRZEDMOWA Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na temat często poruszany, ale niejednokrotnie błędnie interpretowany przez wydawnictwa popularne. Frédéric Le Cren wnikliwie omawia problem stresu

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Dieta antynowotworowa Dr Aleksandra Kostrzewa-Tarnowska

Dieta antynowotworowa Dr Aleksandra Kostrzewa-Tarnowska Dieta antynowotworowa Dr Aleksandra Kostrzewa-Tarnowska Zakład Dietetyki Katedra Higieny Żywienia Człowieka Wydział Nauk o Żywności i Żywieniu Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu Przyczyny

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

W glowodany. Celuloza. Fruktooligosacharydy. Cukry. W glowodany. Mannooligosacharydy. Dro d e CHO CHO2OH CHOH CH2OH O CHOH CHOH CH 2 OH

W glowodany. Celuloza. Fruktooligosacharydy. Cukry. W glowodany. Mannooligosacharydy. Dro d e CHO CHO2OH CHOH CH2OH O CHOH CHOH CH 2 OH W glowodany CH 2 H H H H CH 2H H H CH 2 CH 2 H Celuloza H CH 2 H H Fruktooligosacharydy Cukry CH2H Mannooligosacharydy W glowodany CH CHH Glucose Mannose CHH CH2H CHH CHH CH2H CH2H 15 W G L W D A N Y ZDRWIE

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r.

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. 594 mln litrów mleka, czyli 20% całej polskiej produkcji tyle w ubiegłym roku wyprodukowała wysokomazowiecka spółdzielnia mleczarska. Tym samym

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

Lek. med. Aleksandra Kapała Szpitalny Zespół Żywieniowy Oddział Chemioterapii Dziennej Centrum Onkologii Instytut w Warszawie

Lek. med. Aleksandra Kapała Szpitalny Zespół Żywieniowy Oddział Chemioterapii Dziennej Centrum Onkologii Instytut w Warszawie Lek. med. Aleksandra Kapała Szpitalny Zespół Żywieniowy Oddział Chemioterapii Dziennej Centrum Onkologii Instytut w Warszawie aleksandrakapala@interia.pl 30% nowotworów złośliwych jest dietozależna! Nowotwory

Bardziej szczegółowo

Ellagi Guard Ochrona kwasem elagowym

Ellagi Guard Ochrona kwasem elagowym Ellagi Guard Ochrona kwasem elagowym Ellagi Guard wspomaga wysiłki mające na celu utrzymanie dobrego stanu zdrowia. Jest on, bogaty w składniki, które są silnymi przeciwutleniaczami, zwalczającymi wolne

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Barwniki spożywcze Anna Rychter i Michalina Kolan II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Kopernika w Lesznie Czym są barwniki? To chemiczne związki organiczne

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

Substancje i żywność antyrakowa

Substancje i żywność antyrakowa ARTYKUŁY Substancje i żywność antyrakowa Przeczytaj pełną wersję artykułu: http://www.odzywianie.info.pl/przydatne-informacje/artykuly/art,substancje-i-zywnoscantyrakowa.html Choroby nowotworowe w państwach

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

PHARMA i FLORA Zoltán Dinya, Tamás Dinya Rola biofenoli i flawonoidów w chemoprewencji stresu oksydacyjnego

PHARMA i FLORA Zoltán Dinya, Tamás Dinya Rola biofenoli i flawonoidów w chemoprewencji stresu oksydacyjnego ROLA BIOFENOLI I FLAWONOIDÓW W CHEMOPREWENCJI STRESU OKSYDACYJNEGO Prof. Dr Zoltán Dinya, DSC Dr Tamás Dinya, MD W krajach posiadających wysoko rozwiniętą służbą zdrowia coraz bardziej wzrasta znaczenie

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

Żywność dla przyszłości

Żywność dla przyszłości Żywność dla przyszłości doskonalenie metod przetwórstwa rolno-spożywczego w celu poprawienia zdrowotności uzyskanych wyrobów dla ludzi i zwierząt Renata Jędrzejczak 1, Marian Remiszewski 1, Józef Korczak

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu

Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu Jan Łabętowicz, Wojciech Stępień 1. Względność pojęcia jakości plonu 2. Miejsce nawożenia w kształtowaniu jakości plonów 3. Azot jako główny

Bardziej szczegółowo

Są to: barwniki aromaty wzmacniacze smaku substancje słodzące regulatory kwasowości przeciwutleniacze konserwanty

Są to: barwniki aromaty wzmacniacze smaku substancje słodzące regulatory kwasowości przeciwutleniacze konserwanty Obecnie większość produktów żywnościowych wytwarza się z udziałem dodatków, które polepszają właściwości organoleptyczne i smakowe, oraz warunkują ich trwałość i jakość. Są to: barwniki aromaty wzmacniacze

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ TWÓJ CUDOWNY LEK

ŻYWNOŚĆ TWÓJ CUDOWNY LEK ŻYWNOŚĆ TWÓJ CUDOWNY LEK Nasz organizm jest wspaniale działającym samoregulującym się systemem Czynniki zewnętrzne: Pożywienie Gazy oddechowe Informacja NASZE ZDROWIE W DUŻEJ MIERZE ZALEŻY OD TEGO CO I

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne produkty żywnościowe

Innowacyjne produkty żywnościowe Innowacyjne produkty żywnościowe prof. Krzysztof Krygier Wydział Nauk o Żywności Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Żywność wygodna Żywność minimalnie przetworzona Żywność ekologiczna Żywność

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 2. TŁUSZCZ MLECZNY: STRUKTURA, SKŁAD I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE 39

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 2. TŁUSZCZ MLECZNY: STRUKTURA, SKŁAD I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE 39 PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 1.1. Charakterystyka ogólna i podział.......................... 13 1.2. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach....................... 16 1.2.1. Witamina A......................................

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo