Zespół Downa. Dorosłość i medycyna

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zespół Downa. Dorosłość i medycyna"

Transkrypt

1 Zespół Downa. Dorosłość i medycyna Publikacja dla rodziców i opiekunów

2 Zespół Downa. Dorosłość i medycyna Publikacja dla rodziców i opiekunów Publikacja dofinansowana przez Ministra Zdrowia. W ramach programu: Działalność edukacyjna promująca wiedzę o zdrowiu, zasadach zdrowego stylu życia i zapobiegania chorobom społecznym, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb rozwojowych dzieci i młodzieży oraz zachowania sprawności psychofizycznej starszej populacji. Punkt informacji i wsparcia dla rodziców i opiekunów Turnusy rehabilitacyjne, kolonie i półkolonie Księgarnia wysyłkowa Telefon zaufania Ogólnopolskie konferencje Akcje społeczne Imprezy okolicznościowe Specjalistyczne wydawnictwa: - Kwartalnik Bardziej Kochani - Jak pomóc. Zespół Downa pierwsze dni - Po pierwsze nie ranić. Informator dla lekarzy - Wieczne dzieci czy dorośli - Zespół Downa dorosłoś i medycyna - Bez stresu. Ze smakiem. Na Zdrowie Stowarzyszenie Rodzin i Opiekunów Osób z Zespołem Downa Bardziej Kochani jest Organizacją Pożytku Publicznego. 1% Twojej dobroci, 100% naszej radości. KRS

3 Zespół Downa. Dorosłość i medycyna Publikacja dla rodziców i opiekunów Autorzy: prof. dr hab. med. Janusz Limon Katedra i Zakład Biologii i Genetyki Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego Poradnia Genetyczna Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Gdańsku. dr med. Karolina Ochman Katedra i Zakład Biologii i Genetyki Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego Poradnia Genetyczna Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Gdańsku. dr med. Beata Sztangierska Klinika Pediatrii, Hematologii, Onkologii i Endokrynologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. dr med. Jolanta Wierzba Klinika Pediatrii, Hematologii, Onkologii i Endokrynologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Poradnia Genetyczna Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Gdańsku. dr hab. med. Stanisław Zajączek prof. nadzw. PAM Samodzielna Pracownia Cytogenetyki Katedry Patologii Pomorskiej Akademii Medycznej. Poradnia Genetyczna Chorób Nienowotworowych SPSK-2 w Szczecinie

4 Zespół Downa. Dorosłość i medycyna Publikacja dla rodziców i opiekunów Opracowanie redakcyjne: Alicja Suchcicka Korekta: Ewa Kowalewska Zdjęcia wewnątrz publikacji: Alicja Suchcicka Zdjęcie na okładce: Oiko Petersem (Kuba Kazibet - zdjęcie pochodzi z projektu DOWNTOWN COLLECTION) Współpraca: Karolina Boguszewska, Maria Marczewska, Ewa Szewczyk Koordynacja całości: Andrzej Suchcicki Projekt logo Stowarzyszenia: Tomasz Wójcik Opracowanie graficznie i DTP: Maciej Alchimowicz Gruk i oprawa: EBE Lidia Mazur i S-ka Wydawca: Stowarzyszenie Rodzin i Opiekunów Osób z Zespołem Downa Bardziej Kochani Conrada 13, Warszawa Tel./faks: Wydanie I Warszawa 2009 Nakład 3000 egzemplarzy ISBN

5 Spis treści Janusz Limon Wstęp Stanisław Zajączek, Jolanta Wierzba Wprowadzenie Ogólne zasady postępowania lekarskiego wobec dorosłych z zespołem Downa Karolina Ochman Zmiany w układzie krążenia Stanisław Zajączek Niewydolność oddechowa Jolanta Wierzba Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego Zaparcia Nawracające biegunki Zapalenie wątroby Beata Sztangierska Problemy endokrynologiczne Choroby tarczycy Niedoczynność tarczycy (hypotyreoza) Nadczynność tarczycy Niedobór wzrostu Otyłość Cukrzyca Cukrzyca typu I Cukrzyca typu II Stanisław Zajączek, Beata Sztangierska, Jolanta Wierzba Dojrzewanie osób z zespołem Downa Seksualność Jolanta Wierzba Dolegliwości skórne Sucha skóra Łupież Zapalenie mieszków włosowych Wrastające paznokcie Nadżerki w kącikach ust Łysienie

6 Karolina Ochman Zmiany w układzie mięśniowo-szkieletowym Niestabilność szczytowo-obrotnikowa Osteoporoza Jolanta Wierzba Zaburzenia słuchu Jolanta Wierzba Zaburzenia widzenia Zaćma Jaskra Stożek rogówki Stanisław Zajączek Problemy stomatologiczne w zespole Downa Stanisław Zajączek Ryzyko nowotworowe Stanisław Zajączek Zabiegi inwazyjne i znieczulenie ogólne Jolanta Wierzba Zaburzenia neurologiczne Drżenia, drgawki, ruchy mimowolne i padaczka Choroba Alzheimera kryteria rozpoznania, opieka, leczenie Jolanta Wierzba Zaburzenia psychiczne i nietypowe zachowania Depresja Nerwica natręctw Autyzm Mówienie do siebie Specyfika rozumienia świata Jolanta Wierzba Styl życia Rozwój intelektualny Komunikacja słowna Sport i wysiłek fizyczny Stanisław Zajączek Ciąża i ryzyko genetyczne u dorosłych z zespołem Downa

7 Karolina Ochman Dodatkowy chromosom 21. a starzenie się dla tych, którzy chcą wiedzieć więcej Stanisław Zajączek, Jolanta Wierzba Uwagi końcowe Bibliografia

8 Wstęp. Dzieci z zespołem Downa pojawiają się wśród nas z częstością jedno dziecko na 650 żywych urodzeń i obecne były w społeczeństwie od początków dziejów ludzkości. Ślady obecności osób z zespołem Downa wśród wielu społeczeństw świata znajdujemy na starych rysunkach, obrazach, rzeźbach. Zawsze byli wśród nas. Najczęściej kochani przez rodziców i rodzinę, czasami niechciani, żyją w swoim świecie, który nie zawsze jest zrozumiały dla otoczenia. Poradnik Zespół Downa dorosłość i medycyna został napisany przez grupę lekarzy, którzy od lat zajmują się nie tylko diagnostyką i leczeniem, ale często są po prostu partnerami rodzin osób z tym zespołem. Mają duże doświadczenie i, co jest najważniejsze, rozumieją problemy, jakie napotykają te rodziny w walce o godne życie osób z trisomią 21, w trudnych warunkach, jakie obecnie istnieją w naszym kraju. Postęp medycyny sprawia, że długość życia osoby z zespołem Downa jest coraz większa i pojawiają się nowe problemy, zarówno lekarskie jak i życiowe. Autorzy znają te problemy i stąd też poszczególne podrozdziały kolejno dotyczą początków rozwoju dziecka i problemów zdrowotnych z nim związanych, a następne odnoszą się do wieku dojrzałego tych osób. W ten sposób omówiona jest historia życia osoby z zespołem Downa, skomentowana przez życzliwe osoby, będące niejako towarzyszami jej życia od dzieciństwa po dorosłość i starość. Pozycja ta powinna być czytana nie tylko przez rodziny czy opiekunów osób z zespołem Downa, ale także przez studentów medycyny i lekarzy innych specjalności, którzy często zapominają, że można wiele pomóc tym bezbronnym dzieciom i nierzadko bezradnym rodzicom. Lekarz to nie tylko osoba w białym fartuchu w gabinecie to powinien być partner i pośrednik w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych i życiowych osób z zespołem Downa i ich rodzin. Janusz Limon 8

9 Stanisław Zajączek Jolanta Wierzba Wprowadzenie Ogólne zasady postępowania lekarskiego wobec dorosłych z zespołem Downa W poszczególnych rozdziałach niniejszego opracowania zawarto wiedzę dotyczącą problemów medycznych osób dorosłych z zespołem Downa. Zanim jednak w sposób szczegółowy zostanie przedstawiona specyfika przebiegu schorzeń, należy podkreślić następujące fakty: Osoba z zespołem Downa może zachorować na takie same choroby i w taki sam sposób, jak pacjent o prawidłowym kariotypie. Zasady wykonywania badań profilaktycznych, stosowanie leków (z nielicznymi wyjątkami) czy szczepień są takie same, jak dla pozostałych dorosłych. Postawienie diagnozy komplikuje niemożność jasnego określenia przez pacjenta swoich dolegliwości i trudności w trakcie badania. W tych przypadkach rola rodzica czy opiekuna, jako pośrednika w kontakcie z lekarzem jest nieoceniona. Karolina Ochman Zmiany w układzie krążenia W zespole Downa zaobserwowano obniżoną skłonność do tworzenia blaszek miażdżycowych. Typowa choroba niedokrwienna serca u pacjentów z zespołem Downa występuje rzadko, ale częstość zmian wieńcowych może być częstsza w miarę wydłużania się życia osób z zespołem Downa. W badaniach poziomów cholesterolu nie uzyskano znaczących różnic między osobami z zespołem Downa a resztą populacji. Zaobserwowano jednak obniżone ciśnienie systemowe. Może to tłumaczyć niski poziom PAI-1 (plasminogen activator inhibior type-1), stwierdzany u osób z trisomią 21, co umożliwiło stworzenie hipotezy mówiącej o korzystnej roli tego obniżenia w ochronie przed zmianami w drobnych naczyniach tętniczych. Niskie wartości systemowego ciśnienia tętniczego stwierdzane są u większości osób dorosłych, jeśli nie ma współistniejącej otyłości. W wieku dorosłym u osób z zespołem Downa, wiele dolegliwości ze strony układu krążenia wynika z podstawowego defektu, który wystąpił przy urodzeniu. Niestety, zdarza się, że opiekunowie uspokojeni informacją o całkowitej korekcji wady, bądź o jej braku potwierdzonym w badaniu wykonanym w dzieciństwie, zapominają o wizytach u kardiologa i ponownym badaniu ECHO serca. Tymczasem u części dorosłych obserwuje się niewielkie 9

10 przepływy na poziomie przegrody przedsionkowej lub komorowej, niedomykalności zastawek przedsionkowo-komorowych lub rzadziej zwężenie zastawki po korekcie kardiochirurgicznej. Szereg autorów podaje podwyższone ryzyko wypadania płatka zastawki mitralnej (45%) i niedomykalności zastawki aortalnej u dorosłych zespołem Downa, bez udokumentowanej wady serca w dzieciństwie. Rzadziej stwierdza się niedomykalność zastawki aorty i wypadania płatka zastawki trójdzielnej. Charakterystyczną komplikacją częściowej korekty kanału przedsionkowokomorowego jest zwężenie drogi wyrzutu komory lewej, z charakterystycznym wyglądem zwężenia podaortalnego w badaniu angiograficznym. Następstwem tych zmian mogą być pogłębiające się zaburzenia przewodnictwa w sercu bloki serca. W części przypadków pojawia się nietolerancja wysiłku, wynikająca z pogłębiającej się, wcześniej tolerowanej, bradykardii (wolniejszej akcji serca), która narasta w miarę spadku pobudzeń z węzłów przewodzących. W przeciwieństwie do odległych następstw leczenia pooperacyjnego, na szczęście coraz rzadziej trafiają do poradni kardiologicznych dorośli z zespołem Downa z nieleczoną wadą serca, późno zdiagnozowaną lub dotychczas nieoperowaną. Takie osoby starsze mogą mieć zespół Eisenmengera z postępującą sinicą powłok, nadciśnieniem płucnym, subklinicznym zapaleniem wsierdzia i udarami mózgu. Wśród wszystkich osób z zespołem Downa powinno się stosować profilaktykę zapaleń wsierdzia, szczególnie u osób ze zmianami osłuchowymi i/lub wykrytymi w badaniu ECHO serca. Zwykle zaleca się podanie preparatów doustnych penicylinowych (Vcylina, Amoxacylina itp.) na kilka godzin przed wykonywanymi zabiegami, na przykład przed ekstrakcją zębów. Podsumowując, nie ma precyzyjnych zaleceń co do profilaktycznej echokardiografii u chorych z zespołem Downa bez rozpoznanej wady serca, do każdego pacjenta należy podejść indywidualnie. Polecamy jednak wykonanie badania ECHO serca przed planowanymi zabiegami, zwłaszcza wykonywanymi w znieczuleniu ogólnym. Dla chorych z leczoną wadą serca postępowanie jest uzależnione od charakteru wady i potencjalnych późnych powikłań. 10

11 Stanisław Zajączek Niewydolność oddechowa U osób z zespołem Downa w roku życia narastają objawy zmniejszania się wydolności oddechowej. Zjawisko to wywołane jest odrębnościami anatomicznymi (wąskie nozdrza, mała jama ustna, duży język, krótka szyja, wąska szpara głośni, krótka klatka piersiowa), jak i zaburzeniami czynnościowymi. Te ostatnie - to obniżone napięcie, również mięśni oddechowych, stopniowy przerost śródmiąższowej tkanki płucnej z jej usztywnieniem i obniżeniem tak zwanej podatności płuc, wymienione już problemy krążeniowe i zaburzenia neuroregulacji rytmu oddechowego. Zaburzenia neuroregulacji manifestują się tak zwanym zespołem Pickwicka i napadowymi bezdechami nocnymi, które u około połowy pacjentów w 40. roku życia mogą przybierać postać niebezpieczną dla zdrowia, a nawet życia. Zespół Pickwicka polega na cyklicznych napadach chrapania o rosnącej głośności i amplitudzie, zakończonych różnej długości bezdechem. Napadowe bezdechy mogą pojawiać się we śnie, wśród wydolnego oddechu, również bez poprzedzającego chrapania. Mogą trwać od kilku do kilkudziesięciu sekund. Oba mechanizmy powodują przewlekłe niedotlenienie ośrodkowego układu nerwowego, dodatkowo pogarszające jego funkcję, niepełnowartościowy sen, zmęczenie i rozdrażnienie po wybudzeniu. Czynnikiem bardzo silnie i negatywnie wpływającym na wydolność oddechową jest towarzysząca otyłość. Najprostszą profilaktyką jest przyzwyczajenie do spania w pozycji z uniesioną klatką piersiową, wdrożenie prostych ćwiczeń oddechowych na przykład wielokrotne nadmuchiwanie miękkiej dętki od piłki, dmuchanie przez wężyk pod cm słup wody lub zastosowanie specjalnego systemu, w którym wydech unosi do góry wirujące piłeczki. Należy zwrócić uwagę na możliwość powstania hiperwentylacji i alkalozy oddechowej przy zbyt gorliwym wykonywaniu powyższych ćwiczeń i zbyt częstych oddechach. U osób z nasilonym bezdechem nocnym lub zespołem Pickwicka konieczne jest wdrożenie monitorowania oddechu w czasie snu. Służą do tego wyposażone w alarmy monitory materacowe reagujące na bezruch, a także pulsoksymetry (są już stosunkowo szeroko dostępne). Poprzez założony na ostatni paliczek okrągły czujnik, można dokonać pomiaru oscylacyjnego stężenia tlenu w drobnych naczyniach skórnych w czasie rzeczywistym. Jest to badanie bezkrwawe, polegające na ocenie odbicia światła punktowego padającego na skórę. Po 35. roku życia powinniśmy wykonać badanie spirometryczne, powtarzane co 2 3 lata i zakończone konsultacją pulmonologa, a w niektórych przypadkach także fizykoterapeuty. Istotne jest zapobieganie częstym i nawracającym infekcjom dróg oddechowych (na przykład profilaktyczne szczepienia przeciw grypie), a przy 11

12 ich istnieniu dbałość o nawilżenie powietrza i odksztuszanie zalegającej wydzieliny. Należy pamiętać, że niektóre leki nasenne, uspokajające i przeciwbólowe (np. luminal, ketonal, opiaty) dodatkowo obniżają wrażliwość ośrodków oddechowych i powinny być stosowane po konsultacji lekarskiej. W indywidualnych przypadkach, u pacjentów po 50. roku życia opisano konieczność przewlekłego stosowania w czasie snu respiratorów lub innych systemów wspomagających oddech. Są one zwykle konstruowane w oparciu o maseczki twarzowe, nie wymagają intubacji i mogą je obsługiwać opiekunowie, a czasem także sami pacjenci. Jolanta Wierzba Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego Zaparcia Problemy z zaparciami zdarzają się często. Są przy tym uciążliwe powodują zwiększoną drażliwość i bóle brzucha. Zaparciom sprzyja siedzący tryb życia, brak ruchu, dieta uboga w błonnik i ubogoresztkowa. Często obraz kliniczny jest tak nasilony, że sugeruje nawet, że u danej osoby mamy do czynienia z objawami niedrożności kałowej. Z doświadczeń w pracy w poradni genetycznej wynika ponadto, że zaparcia stale towarzyszą nieleczonej niedoczynności tarczycy. Zastosowanie odpowiedniej diety i zwiększenie dobowej ilości wysiłku fizycznego sprzyjają likwidacji zaparć. Znacząca poprawę choć nie wyleczenie można uzyskać stosując dietę bogatowłóknikową i dbając o regularność wypróżnień. Nie poleca się natomiast długotrwałego leczenia farmakologicznego. Nawracające biegunki Ta dolegliwość towarzyszy niewielkiej grupie osób z zespołem Downa już od wczesnego dzieciństwa. Zwykle nie obserwuje się zwiększenia dobowej ilości oddawanych stolców, a raczej to, że są one cuchnące, zawierają resztki niestrawionych pokarmów czy pasma śluzu. Zdarza się, że objaw ten jest wynikiem nierozpoznanej wcześniej, a więc nieleczonej, choroby trzewnej (celiakii), która zdarza się wśród osób z trisomią 21częściej niż ogólnie i przebiega w sposób nietypowy. Można zwrócić się z prośbą do lekarza prowadzącego o wykluczenie tego schorzenia, a w przypadku rozpoznania zastosować proste leczenie, wymagające eliminacji z diety produktów zbożowych. Ponadto pomocne w prowadzeniu osób z nawracającymi biegunkami jest zastosowanie preparatów zawierających probiotyki. Zapalenie wątroby Wielokrotne kontakty z placówkami służby zdrowia i brak odpowiedniej profilaktyki w przeszłości doprowadził do sytuacji, że dość duża grupa, zwłaszcza star- 12

13 szych osób z zespołem Downa, cierpi na przewlekłą postać wirusowego zapalenia wątroby. W tych przypadkach postępowanie z chorym jest zgodne z ogólnie przyjętymi standardami postępowania w określonym typie zapalenia wątroby. Nie udowodniono bowiem zmienionej tolerancji na leczenie w grupie osób z zespołem Downa. Beata Sztangierska Problemy endokrynologiczne Do najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych rozpoznawanych u dojrzewających i dorosłych osób z zespołem Downa należą: Choroby tarczycy Niedoczynność tarczycy (hypotyreoza). Tak, jak u osób bez trisomii 21, niedoczynność tarczycy w zespołem Downa może być wrodzona lub nabyta. Wrodzona niedoczynność tarczycy rozwija się w okresie życia płodowego. Może mieć charakter trwały i utrzymywać się wtedy do końca życia, lub przejściowy, kiedy to ustępuje po zaprzestaniu działania czynników wywołujących. Wrodzona niedoczynność tarczycy jest najczęstszą endokrynopatią o charakterze wrodzonym. W Polsce występuje z częstością 1:3000 1:4000 urodzeń. U dzieci z zespołem Downa rozpoznawana jest 30 razy częściej niż u zdrowych noworodków. Nabyta niedoczynność tarczycy dotyczy natomiast 3 54% dorosłych z zespołem Downa i najczęściej spowodowana jest autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy (choć przeciwciała przeciwtarczycowe wykrywane są tylko u % pacjentów). Może mieć przebieg jawny lub częściej subkliniczny. Objawy kliniczne hypotyreozy trudno odróżnić od klasycznych objawów występujących w zespole Downa. W obu stanach występuje opóźnienie psychomotoryczne, spowolnienie myślenia, apatia, uczucie zmęczenia, sucha, szorstka i marmurkowa skóra, przerzedzenie włosów, skłonność do zaparć, przyrost masy ciała, a także zwolnienie tempa wzrostu. Dlatego też konieczne są systematyczne badania funkcji tarczycy u młodzieży i dorosłych z zespołem Downa, począwszy od urodzenia, co 6 miesięcy. Leczenie niedoczynności tarczycy polega na substytucyjnej podaży soli sodowej tyroksyny. Preparaty dostępne w Polsce to Letrox, Euthyrox, Efferox, Eltroxin. Lekarstwo występuje w postaci tabletek, które podaje się w jednej dawce rano, na czczo, a posiłek można zjeść po minimum 20 minutach. Krew do badań kontrolnych pobieramy zawsze bez wcześniejszego podania tabletki. Monitorowanie leczenia polega na kontroli rozwoju psychomotorycznego fizykalnego pacjentów i kontroli stężeń TSH 13

14 i ft4. Uzyskanie prawidłowych poziomów hormonów tarczycy zapewni warunki lepszej jakości życia osób z zespołem Downa, a także pomoże w ich rehabilitacji. Nadczynność tarczycy Nadczynność tarczycy u osób z trisomią 21 występuje zdecydowanie rzadziej niż niedoczynność, ale częściej niż u pacjentów bez zespołu Downa. Częściej rozpoznawana jest u płci żeńskiej, w okresie dojrzewania. Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy jest choroba Graves Basedowa, kolejno zapalenie tarczycy w formie wola Hashimotoi, rzadko wole guzowate. Do stałych objawów nadczynności tarczycy obserwowanych u pacjentów z zespołem Downa należą: zmiana zachowania, płaczliwość, niepokój, drażliwość, niekiedy agresja, pobudzenie psychomotoryczne, problemy z zasypianiem, utrata masy ciała, zmiana częstości oddawania stolca, świąd skóry, drżenie rąk, nadmierna potliwość, nietolerancja ciepła. Zazwyczaj występuje także powiększenie tarczycy, rzadziej wytrzeszcz gałek ocznych. Rozpoznanie potwierdza oznaczenie poziomów TSH, ft4, ft3. Dodatkowo ocenia się miano przeciwciał przeciwtarczycowych p/tpo, p/tg, p/rec. TSH, a także wykonuje się USG tarczycy. Celem leczenia nadczynności tarczycy jest doprowadzenie do stanu eutyreozy (prawidłowych wartości hormonów), jej utrzymanie i zapobieganie nawrotom choroby przez zastosowanie leków tyreostatycznych (częściej pochodnej imidazolu, rzadziej pochodnej tiomocznika propylotiouracylu), a w przypadku nawrotu choroby zastosowanie radiojodu lub operacyjne usunięcie tarczycy. Preferowaną metodą leczenia radykalnego jest zastosowanie radiojodu, którego podanie nie wymaga hospitalizacji ani znieczulenia ogólnego, co w przypadku pacjentów z zespołem Downa odgrywa ważną rolę. Monitorowanie leczenia polega na kontroli parametrów funkcji tarczycy, a w przypadku leczenia tyreostatykami także morfologii krwi obwodowej i funkcji wątroby. Niedobór wzrostu Niski wzrost to jeden z podstawowych klinicznych objawów pacjentów z zespołem Downa, nie ustalono jednak jednoznacznej przyczyny jego występowania. Bierze się pod uwagę niedobór hormonu wzrostu (szczególnie u pacjentów z małogłowiem), zaburzenia wydzielania hormonu wzrostu, w następstwie nieprawidłowej funkcji podwzgórza, czy niedobór tak zwanego czynnika wzrostu (IgF1). Zahamowanie wzrastania rozpoczyna się już w okresie życia łonowego dzieci z zespołem Downa rodzą się ze średnią długością ciała około 48 cm. Pomiędzy 6. miesiącem a 3. rokiem życia występuje dalsze zahamowanie przyrostu długości ciała. 14

15 Skok wzrostowy, typowy dla okresu pokwitania, jest także proporcjonalnie mniejszy i trwa krócej. Proces wzrastania kończy się u dziewcząt około 15. roku życia średnim wzrostem ok. 147cm. Natomiast u chłopców dzieje się to później, bo mniej więcej w wieku 16 lat, kiedy to osiągają średni wzrost około 160 cm. Wzrost osób z zespołem Downa, zwłaszcza w okresie dojrzewania, musi być oceniany w trakcie wizyt w poradni za pomocą siatek centylowych, opracowanych specjalnie dla tej grupy pacjentów. Systematyczne wykreślanie krzywej wzrostu pozwoli na wykrycie ewentualnych dodatkowych chorób, często towarzyszących zespołowi Downa i zakłócających rozwój fizykalny, na przykład niedoczynności tarczycy, wrodzonych wad serca, zespołów złego wchłaniania, a przede wszystkim celiakii. W piśmiennictwie istnieją doniesienia o skutecznych próbach leczenia dzieci z zespołem Downa hormonem wzrostu preparatem IGF-1. Uważa się jednak, że powinno być ono zarezerwowane dla pacjentów z jego niedoborem. Organizacja zajmująca się problematyką leczenia osób z zespołem Downa amerykańska Down Syndrome Interest Group nie zaleca takiej terapii. Otyłość Kolejnym charakterystycznym objawem występującym u dorosłych z zespołem Downa jest nadmiar masy ciała. W populacji dorosłych otyłość stwierdzana jest u 31% mężczyzn i 36% kobiet. Oprócz predyspozycji genetycznej, wpływ na rozwój otyłości ma także brak ruchu. 15

16 Otyłości sprzyja nadmierna ilość wysokoenergetycznych pokarmów, a także mała aktywność fizyczna, która może wynikać również z nieprawidłowego rozwoju psychomotorycznego lub być następstwem ograniczenia aktywności fizycznej, związanej na przykład z wadą serca. Dodatkowo, u osób z zespołem Downa potwierdzono niższy poziom leptyny niż u osób zdrowych. Leptyna, poprzez wiązanie z receptorem w jądrze brzuszno przyśrodkowym podwzgórza, hamuje pobór pokarmu. Pobudza także aktywność układu współczulnego i tym samym zwiększa wydatek energetyczny na termogenezę. Należną masę ciała oblicza się dla danej płci i wzrostu, z uwzględnieniem aktywności fizycznej i korzystając ze specjalnych siatek centylowych, przeznaczonych dla pacjentów z zespołem Downa. Otyłość powoduje rozwój kolejnych chorób. Przede wszystkim zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 (i tak już większe u pacjentów z zespołem Downa niż w populacji otyłych z prawidłowym kariotypem), nadciśnienia tętniczego, a także hiperlipidemii, co przyśpiesza rozwój miażdżycy, choroby niedokrwiennej mięśnia sercowego czy udaru mózgu. Otyłość powoduje także rozwój choroby zwyrodnieniowej stawów (szczególnie kolanowych i stawów kręgosłupa), związanej z przeciążeniem układu ruchu. Zmiana nawyków żywieniowych w późnym wieku może być bardzo trudna, stąd tak istotne jest wczesne zwracanie uwagi na jakość oraz ilość podawanego pokarmu i zachowanie odstępów między posiłkami. Ilość zalecanych kalorii wylicza się w zależności od płci, wieku, wagi należnej i aktywności fizycznej dziecka. W ramach wyliczonej ilości kalorii poleca się spożywanie 5. posiłków na dobę w odstępach ok. 2-3 godzin. Ostatni posiłek należy spożyć ok. godziny Pomiędzy posiłkami pozwala się na popijanie wody mineralnej niegazowanej lub niesłodzonych napojów i herbat ziołowych czy owocowych. Należy również dbać o to, aby w codziennym menu znalazło się pieczywo pełnoziarniste i razowe, zachęcać do jedzenia warzyw i owoców bogatych w błonnik. Od wczesnego dzieciństwa należy ograniczyć lub zupełnie wyeliminować z diety cukry proste, zawarte w różnego rodzaju słodkich napojach, zagęszczonych sokach, słodyczach, słodkich przetworach i ciastach. Poleca się także ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych zwartych w tłustych mięsach, wędlinach, tłustych rybach, pełnotłustym mleku i jego przetworach. Bardzo ważna jest także codzienna, systematyczna aktywność fizyczna dostosowana do stanu zdrowia i możliwości ruchowych osoby z zespołem Downa. Należy wykorzystać każdą okazję do aktywności fizycznej (chodzenie po schodach, zamiast jazdy windą, pokonywanie niewielkich odległości spacerem, zamiast korzystania ze środków komunikacji miejskiej czy samochodu). Chodzenie, pływanie, gimnastyka 16

17 korekcyjna, to szczególnie polecane formy aktywności fizycznej dla osób z zespołem Downa. Systematyczny wysiłek fizyczny zwiększa nie tylko podstawowy wydatek energetyczny, ale odgrywa również podstawową rolę w poprawie rozwoju psychomotorycznego, ogólnej kondycji fizycznej i wzmacnia samoocenę. Cukrzyca Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, charakteryzująca się hiperglikemią (wysokim poziomem glukozy), rozwijającą się w następstwie zupełnego braku insuliny (jak w cukrzycy typu 1) lub jej niewłaściwego działania (jak w cukrzycy typu 2 ). U pacjentów z zespołem Downa występują oba podstawowe typy cukrzycy. Cukrzyca typu I Cukrzyca typu 1, to choroba o podłożu autoimmunologicznym, rozwijająca się u osób predysponowanych genetycznie. Przyczyną choroby jest nieodwracalne uszkodzenie komórek beta trzustki, prowadzące do bezwzględnego niedoboru insuliny. U nastolatków i młodych dorosłych z zespołem Downa cukrzyca typu 1 występuje, według różnych źródeł, od 4 do 9 razy częściej niż w populacji dzieci bez zespołu Downa. Wzmożone pragnienie (w tym wzmożone picie w nocy), oddawanie większych ilości moczu również w nocy (dzieci, które już się nie moczyły zaczynają moczyć się w nocy), zmiana zachowania (pokładanie się, apatia, senność lub wręcz przeciwnie niepokój, drażliwość), postępująca utrata masy ciała, pojawiające się zwykle po infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych, to podstawowe objawy, które powinny skłonić lekarza opiekującego się pacjentem na co dzień do pomiaru glikemii. U osób z zespołem Downa cukrzyca typu 1, częściej niż u dzieci bez zespołu, zaczyna się stanem przebiegającym z bardzo wysokimi poziomami cukru i odwodnieniem (tak zwana śpiączka hyperosmolarna). Leczeniem z wyboru cukrzycy typu 1 jest podaż insuliny w systemie intensywnej insulinoterapii za pomocą penów lub osobistej pompy insulinowej. Zapotrzebowanie na insulinę wydaje się być mniejsze niż u osób bez trisomii 21, a przebieg choroby, u osób właściwie pilnowanych, bardziej stabilny. Ze względu na różnego stopnia upośledzenie umysłowe u osób z zespołem Downa, ciężar prowadzenia choroby spoczywa na rodzicach lub opiekunach. Wszyscy moi pacjenci z zespołem i cukrzycą potrafią dokonać pomiaru glikemii, ale to rodzic musi stosownie do niej ustalić dawkę insuliny. Niektórzy, pod okiem opiekunów, sami wykonują iniekcje insuliny. Nie ma przeciwwskazań, by osoby z zespołem Downa i cukrzycą typu 1 otrzymywały insulinę za pomocą osobistej pompy insu- 17

18 linowej. Pompy posiadają zabezpieczenia, które uniemożliwiają przypadkową podaż insuliny. Problemem jest przyzwyczajenie do stałej obecności wkłucia i nie manipulowanie przy nim, a także noszenie tego urządzenia przy sobie. Pomocne może być noszenie pompy na plecach, na różnego rodzaju szelkach. Na rodzicach spoczywa także odpowiedzialność za przygotowanie posiłków z wyliczeniem zawartości węglowodanów, a w przypadku terapii pompowej wymienników białkowo tłuszczowych. Systematyczny, zaplanowany wysiłek fizyczny (oprócz insuliny i diety) również odgrywa bardzo ważną rolę w codziennym prowadzeniu choroby. Pozwala na lepszą kontrolę metaboliczną cukrzycy, a także na spożycie dodatkowych wymienników węglowodanowych, na przykład w postaci słodyczy. Cukrzyca typu II Nieco innym problemem klinicznym jest cukrzyca typu 2. W tym przypadku hiperglikemia jest wynikiem bądź zaburzeń wydzielania insuliny, bądź oporności tkanek obwodowych na jej działanie, bądź współistnienia obu tych patomechanizmów. Choroba ma zupełnie inny przebieg niż cukrzyca typu 1. Nie ma charakterystycznych objawów klinicznych podwyższonej glikemii we krwi. Dlatego do rozpoznania cukrzycy typu 2, podobnie jak u osób bez trisomii, często dochodzi po wielu latach jej trwania i przypadkowo w trakcie diagnostyki innych chorób, będących w istocie późnymi powikłaniami cukrzycy. Czynnikami ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2, oprócz predyspozycji genetycznej, są otyłość i brak aktywności fizycznej, czyli dwa podstawowe problemy występujące u osób z zespołem Downa. Ze względu na spustoszenie, jakie czyni nierozpoznana przez wiele lat czy też niewłaściwie leczona cukrzyca typu 2, należy aktywnie jej poszukiwać i, zgodnie z zaleceniami PTD na rok 2009, oznaczać w grupach ryzyka raz na rok poziom glikemii z żyły, a co dwa lata wykonywać krzywą po obciążeniu glukozą. Leczeniem z wyboru cukrzycy typu 2 jest odpowiednio wyliczona dieta cukrzycowa, systematyczny wysiłek fizyczny, a w przypadku ich nieskuteczności podjęcie farmakoterapii doustnej; w rzadkich przypadkach u pacjentów z zespołem Downa także zastosowanie insuliny. Stanisław Zajączek, Beata Sztangierska, Jolanta Wierzba Dojrzewanie osób z zespołem Downa Okres dojrzewania u dzieci z zespołem Downa występuje w tym samym wieku lub, według innych źródeł, nieco wcześniej niż u dzieci zdrowych. Pierwsza miesiączka pojawia się u dziewczynek około 12. roku życia. Pacjentki z zespołem Downa często miesiączkują nieregularnie, występuje u nich także niewydolność ciałka żółtego i cykle bezowulacyjne. 18

19 19

20 Pomimo tego opisano przypadki urodzenia dzieci przez pacjentki z zespołem Downa. Ważnym problemem jest nauczenie pacjentek dbania o higienę, szczególnie w okresie około menstruacyjnym. U chłopców z zespołem Downa obserwuje się niewielkie zmniejszenie narządów płciowych, spodziectwo (ujście cewki moczowej znajduje się wówczas nieco z tyłu) czy wnętrostwo (niezstąpienie jąder do moszny). Często obserwuje się także zmniejszenie wydzielania męskich hormonów płciowych. Zasady postępowania w takich przypadkach są takie same jak u chłopców bez zespołu Downa. Seksualność Osoby dorosłe z zespołem Downa mają pełne prawo do pełnowartościowego i zgodnego z normami kulturowymi życia seksualnego. Miłość, przywiązanie, bliski kontakt z drugim człowiekiem są gwarancją pięknego i udanego życia. Coraz więcej osób z zespołem Downa łączy się w pary, podejmuje wspólne życie, które związane jest nieodłącznie ze sferą seksualną. To znamię czasu i społecznej akceptacji osoby niepełnosprawnej. Przejawianie zainteresowań seksualnych to cecha okresu dojrzewania każdego młodego człowieka, także z zespołem Downa. Istotne jest zatem zwracanie uwagi na tę sferę już od wczesnego okresu dojrzewania. Edukacja seksualna powinna obejmować między innymi podstawowe informacje o ciele kobiety i mężczyzny, a także wiedzę o własnym rozwoju fizycznym i emocjonalnym. Poznawanie własnego ciała, masturbacja i związane z nią odczucia poznawane są przez dziecko z zespołem Downa wcześnie. Z czasem tego typu zachowania seksualne dotyczą około 50% osób dorosłych obu płci (w ogólnej populacji około 20%). Często bulwersuje to domowników i opiekunów. Uczenie odpowiednich zachowań wymaga doboru odpowiedniego języka. Jeśli tego nie potrafimy, być może przyda się pomoc psychologa. Z wielokrotnie prowadzonych rozmów z rodzicami czy opiekunami nie tylko osób dorosłych, ale także nastolatków, wynika, że często bagatelizują możliwość przypadkowych kontaktów seksualnych. Zwykle słyszy się, że przez cały dzień mam córkę (syna) przy sobie, nie wykonuje niczego o czym bym nie wiedział, jest dopilnowany w szkole i na warsztatach zajęciowych. Być może... Popatrzmy na naszych młodych dorosłych innymi oczami. Łagodne, ładne i delikatne dziewczęta, czy też młode kobiety, budzą pożądanie. To naturalne. Z drugiej strony jednak, samotność i izolacja społeczna sprawia, że kobieta staje się ufna wobec osoby okazującej jej zainteresowanie. Badania prowadzone w ośrodkach całodobowej opieki nad osobami upośledzonymi wskazują u około 30% z nich na wcześniejsze współżycie, mimo braku wiedzy o tym ich opiekunów. Współży- 20

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

"Jedz aby żyd, a nie żyj aby jeśd

Jedz aby żyd, a nie żyj aby jeśd "Jedz aby żyd, a nie żyj aby jeśd Przyjmowanie pokarmów to potrzeba biologiczna, której istotne znaczenie uznaje się za oczywiste W przypadku zaburzeo odżywiania wskaźniki chorobowości i śmiertelności

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE Sylwia Musioł STATYSTYKI NA ŚWIECIE ŻYJE BLISKO 3OO MILIONÓW LUDZI CHORYCH NA CUKRZYCĘ SZACUJE SIĘ, ŻE LICZBA TA W CIĄGU JEDNEGO POKOLENIA WZROŚNIE DO OKOŁO 500 MILIONÓW W POLSCE

Bardziej szczegółowo

Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka

Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka Drodzy Rodzice! W ostatnich latach wyleczalność nowotworów u dzieci i młodzieży wzrosła aż do 70-80%, a w przypadku ostrej

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Usług Pedagogicznych i Socjalnych Związek Nauczycielstwa Polskiego- Filia Gdańsk. Robert Niedźwiedź. Gdańsk 2012/2013 rok

Ośrodek Usług Pedagogicznych i Socjalnych Związek Nauczycielstwa Polskiego- Filia Gdańsk. Robert Niedźwiedź. Gdańsk 2012/2013 rok Ośrodek Usług Pedagogicznych i Socjalnych Związek Nauczycielstwa Polskiego- Filia Gdańsk Robert Niedźwiedź Gdańsk 2012/2013 rok Nadwaga i otyłość z roku na rok w coraz większym stopniu dotykają dzieci

Bardziej szczegółowo

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna SPECJALISTYCZNY NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ MOTO MED Kazimiera Sikora 25 731 KIELCE, ul. Słoneczna 1 Biuro tel (041) 346-08-50; fax (041) 346-21-00 Przychodnie- ul Słoneczna 1 (041)345-11-47;

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

CHOROBY TARCZYCY. Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny

CHOROBY TARCZYCY. Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny CHOROBY TARCZYCY Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny EUTYREOZA HIPERTYREOZA - PRZEŁOM HIPERMETABOLICZNY HYPOTYREOZA- PRZEŁOM HIPOMETABOLICZNY Nadczynność tarczycy-

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life.

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life. POWIKŁANIA Personal solutions for everyday life. Powikłania Cukrzyca występuje u osób, w przypadku których organizm nie potrafi sam kontrolować poziomu glukozy we krwi (określanego również jako poziom

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym i przygotowanie chorego do badań. Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym

Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym i przygotowanie chorego do badań. Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym i przygotowanie chorego do badań dr n.med. Jolanta Meller Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym Ochrona pacjenta przed promieniowaniem jonizującym Podawanie

Bardziej szczegółowo

Gluten. Jeść, albo nie jeść. Oto jest pytanie! Choroby związane z glutenem. dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Gluten. Jeść, albo nie jeść. Oto jest pytanie! Choroby związane z glutenem. dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Gluten Jeść, albo nie jeść. Oto jest pytanie! Choroby związane z glutenem dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Spis treści 1. Wstęp 2. Podział chorób związanych z glutenem 3. Jaka jest różnica pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 - Pokonaj cukrzycę!

Światowy Dzień Zdrowia 2016 - Pokonaj cukrzycę! Światowy Dzień Zdrowia 2016 - Pokonaj cukrzycę! Cukrzyca logo -międzynarodowy symbol walki z cukrzycą Tło slajdów: http://www.scitecnutrition.com/pl/catalog/guide_to_vitamins/images/guide_to_vitamins-07.jpg?v=2

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Spis treści Spis treści. Słowo wstępne. Podziękowania Autorzy. 1 Ocena pacjenta w wieku rozwojowym 1

Spis treści Spis treści. Słowo wstępne. Podziękowania Autorzy. 1 Ocena pacjenta w wieku rozwojowym 1 v Słowo wstępne Przedmowa Podziękowania Autorzy xi xiii xiv xv 1 Ocena pacjenta w wieku rozwojowym 1 Co to jest stomatologia dziecięca? 1 Badanie pacjenta 2 Ostateczne rozpoznanie 7 Szacowanie ryzyka choroby

Bardziej szczegółowo

Molekularne i komórkowe podstawy treningu zdrowotnego u ludzi chorych na cukrzycę

Molekularne i komórkowe podstawy treningu zdrowotnego u ludzi chorych na cukrzycę Molekularne i komórkowe podstawy treningu zdrowotnego u ludzi chorych na cukrzycę Cukrzyca grupa chorób metabolicznych charakteryzująca się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynikającą

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA Jest to dowolna forma ruchu ciała lub jego części, spowodowana przez mięsień szkieletowy,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 66 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia

Bardziej szczegółowo

NATURALNA I BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ PODSTAWĄ NOWOCZESNEJ DIETY

NATURALNA I BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ PODSTAWĄ NOWOCZESNEJ DIETY NATURALNA I BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ PODSTAWĄ NOWOCZESNEJ DIETY KATEDRA I ZAKŁAD ZDROWIA PUBLICZNEGO Prof. dr hab. n med.dr h.c. Piotr Książek W zdrowym ciele zdrowy duch Decimus Junius Juvenalis Prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Badania profilaktyczne pod kątem zespołu Downa

Badania profilaktyczne pod kątem zespołu Downa Badania profilaktyczne pod kątem zespołu Downa Poradnik dla rodziców, krewnych i opiekunów 1 Zespół Downa co to jest? Zespół Downa to najczęściej rozpoznawalny rodzaj upośledzenia umysłowego. W genotypie

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Załącznik nr 2 ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Termin badania (wiek) Badania (testy) przesiewowe oraz świadczenia

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA PROFILAKTYCZNEGO

KARTA BADANIA PROFILAKTYCZNEGO KARTA BADANIA PROFILAKTYCZNEGO Rodzaj badania profilaktycznego Pozostała działalność profilaktyczna Wstępne (W) Okresowe (O); Kontrolne (K) monitoring stanu zdrowia (M), badanie celowane (C), czynne poradnictwo

Bardziej szczegółowo

WARIANTY POMARAŃCZOWY NIEBIESKI SREBRNY ZŁOTY PLATYNOWY

WARIANTY POMARAŃCZOWY NIEBIESKI SREBRNY ZŁOTY PLATYNOWY RODZAJ ŚWIADCZENIA: WARIANTY POMARAŃCZOWY NIEBIESKI SREBRNY ZŁOTY PLATYNOWY 24h Infolinia Medyczna Podstawowe Informacje Medyczne Koordynacja Leczenia Na Terenie Kraju Serwis SMS Potwierdzenie Terminu

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O WYKONYWANYCH BADANIACH RTG RTG kręgosłupa lędźwiowego

INFORMACJE O WYKONYWANYCH BADANIACH RTG RTG kręgosłupa lędźwiowego ...... RTG kręgosłupa lędźwiowego Badanie RTG kręgosłupa lędźwiowego jest krótkie i bezbolesne. Na badanie należy zgłosić się ze skierowaniem od lekarza i dokumentem tożsamości. Przygotowanie pacjenta

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Zasady, Kryteria Przyjęć i Wypisów Pacjentów do Oddziału Intensywnej Terapii

Zasady, Kryteria Przyjęć i Wypisów Pacjentów do Oddziału Intensywnej Terapii Dr n. med. Krzysztof Powała-Niedźwiecki Zasady, Kryteria Przyjęć i Wypisów Pacjentów do Oddziału Intensywnej Terapii Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 1. Do OIT będą

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Programy realizowane przez samorząd powiatowy

Programy realizowane przez samorząd powiatowy Programy realizowane przez samorząd powiatowy 2006 r. Program realizowany był w gminach, które zdeklarowały współfinansowanie w 25%: Siepraw, Myślenice, Lubień i Pcim. Program adresowany był do dzieci

Bardziej szczegółowo

Wady refrakcji u niemowląt, dzieci i młodzieży.

Wady refrakcji u niemowląt, dzieci i młodzieży. Anna Gotz-Więckowska Wady refrakcji u niemowląt, dzieci i młodzieży. Katedra Okulistyki i Klinika Okulistyczna UM w Poznaniu Kierownik: Prof.UM dr hab. Jarosław Kocięcki Rozwój narządu wzroku Precyzyjny

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Algorytmy postępowania w przypadku stwierdzenia objawów wskazujących na potencjalną chorobę nowotworową

Algorytmy postępowania w przypadku stwierdzenia objawów wskazujących na potencjalną chorobę nowotworową PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Algorytmy postępowania w przypadku stwierdzenia objawów wskazujących na potencjalną chorobę nowotworową

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA

ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA Biosteron, 5 mg, tabletki Biosteron, 10 mg, tabletki Biosteron, 25 mg, tabletki (Dehydroepiandrosteronum) Należy

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013 Załącznik nr 1 WYKAZ NIEULECZALNYCH, POSTĘPUJĄCYCH, OGRANICZAJĄCYCH ŻYCIE CHORÓB NOWOTWOROWYCH INIENOWOTWOROWYCH, W KTÓRYCH SĄ UDZIELANE ŚWIADCZENIA

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA

ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA IMIĘ I NAZWISKO PESEL. 1. Czy leczy się Pan/Pani? Jeśli tak to na jakie schorzenie? TAK / NIE 2. Jakie leki przyjmuje Pan/Pani obecnie? TAK / NIE 3. Czy był/a Pan/Pani operowana?

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE MA ZNACZENIE. Opracowanie prezentacji: Agnieszka Danielewicz, dietetyk, edukator społeczny w cukrzycy

ŻYWIENIE MA ZNACZENIE. Opracowanie prezentacji: Agnieszka Danielewicz, dietetyk, edukator społeczny w cukrzycy ŻYWIENIE MA ZNACZENIE Opracowanie prezentacji: Agnieszka Danielewicz, dietetyk, edukator społeczny w cukrzycy Oczekiwania wobec Młodych Wyniki w nauce Osiągnięcia w sporcie Przebojowość Pewność siebie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA - DZIECI (do 16 r.ż.)

ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA - DZIECI (do 16 r.ż.) ANKIETA ANESTEZJOLOGICZNA - DZIECI (do 16 r.ż.) Lekarz anestezjolog usypia i znieczula pacjenta na czas zabiegu. Stosując odpowiednie leki uzyskuje okresowe ograniczenie czynności ośrodkowego układu nerwowego

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal Omówienie rozpowszechnienia choroby Alergiczny nieżyt nosa (ANN) jest najczęściej występującym zaburzeniem zapalnym w obrębie

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze. Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę

Nadciśnienie tętnicze. Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę Nadciśnienie tętnicze Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę EPIDEMIOLOGIA: Odsetek nadciśnienia tętniczego w populacji Polski w wieku średnim (36-64 lat) wynosi 44-46% wśród mężczyzn i 36-42%

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Glaucoma-profi laxis 2015

Glaucoma-profi laxis 2015 bezpłatny zestaw pomiarów: pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego metodą bezkontaktową pachymetria (mierzenie grubości rogówki) autorefraktometria (komputerowy pomiar wad widzenia) Glaucoma-profi laxis 2015

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem Jadwiga Zapała CHOROBY CYWILIZACYJNE Nowotwory Choroby układu krążenia Choroby metaboliczne Schorzenia układu nerwowego EUROPEJSKI

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności.

Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności. Zdrowy tryb życia Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności. Wyróżnia się: Zdrowie fizyczne prawidłowe funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Warianty Opieki Medycznej oferta współpracy dla Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN z dnia 05.05.2015r.

Warianty Opieki Medycznej oferta współpracy dla Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN z dnia 05.05.2015r. Medica Polska Sp. z o.o. ul. Śląska 21 (City Arcade) 81-319 Gdynia tel. (+4858) 662 07 77 fax (+4858) 662 07 78 24h infolinia 801 600 999 e-mail: office@medicapolska.pl www.medicapolska.pl Warianty Opieki

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego Program realizowany pod patronatem Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia CUKRZYCA ZAGROŻENIA W CHOROBIE Cukrzyca to poważna choroba. Ponieważ występuje dość często,

Bardziej szczegółowo

Karta profilaktycznego badania lekarskiego ucznia klasy 0 Kolejność wypełniania: 1-rodzic/opiekun, 2-pielęgniarka, 3-lekarz

Karta profilaktycznego badania lekarskiego ucznia klasy 0 Kolejność wypełniania: 1-rodzic/opiekun, 2-pielęgniarka, 3-lekarz Karta profilaktycznego badania lekarskiego ucznia klasy 0 Kolejność wypełniania: 1-rodzic/opiekun, 2-pielęgniarka, 3-lekarz pieczęć szkoły KARTA PROFILAKTYCZNEGO BADANIA LEKARSKIEGO UCZNIA KLASY 0 (informacje

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy.

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy. (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania Dzień Miesiąc Rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok Numer PESEL

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Stan zdrowia uczniów warszawskich szkół podstawowych Seminarium ZDROWIE DZIECI NASZĄ TROSKĄ Warszawa, 24 marca 2008 roku Katarzyna Paczek Dyrektor Mazowieckiego Centrum Zdrowia Publicznego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Opis programu Leczenie radioizotopowe

Opis programu Leczenie radioizotopowe Opis programu Leczenie radioizotopowe I. Leczenie radioizotopowe z zastosowaniem 131-I Leczenie dotyczy schorzeń tarczycy (choroby Graves-Basedowa, wola guzowatego, guzów autonomicznych). Polega ono na

Bardziej szczegółowo