Obrony psychiczne i psychospołeczne a poczucie koherencji u młodzieży z zaburzeniami depresyjnymi

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Obrony psychiczne i psychospołeczne a poczucie koherencji u młodzieży z zaburzeniami depresyjnymi"

Transkrypt

1 KATARZYNA KICHLER Uniwersytet Gdański Obrony psychiczne i psychospołeczne a poczucie koherencji u młodzieży z zaburzeniami depresyjnymi 81

2 Recenzja Recenzent: dr hab. Mariola Bidzan, prof. UG Przedstawiony do recenzji artykuł porusza bardzo ważne zagadnienie, odnoszące się do problemu młodzieży z depresją. Autorka stawia pytanie: w jaki sposób stan zdrowia psychicznego oraz poczucie koherencji wpływają na obrony psychiczne i psychospołeczne u osób w okresie adolescencji. Pomimo powszechności depresji u dzieci i młodzieży nie jest to problem częstej penetracji badaczy, szczególnie w kontekście obron psychicznych i psychospołecznych młodzieży. Próba systematyzacji i integracji tego zagadnienia wydaje się być bardzo interesująca. Podjęte badania nie budzą wątpliwości natury metodologicznej. Autorka postawione pytania badawcze weryfikuje rzetelnie. Badania przynoszą interesujące spostrzeżenia Autorki, które w podjętej dyskusji zostały dobrze osadzone w literaturze. Artykuł jest ciekawy i dobrze przygotowany pod względem merytorycznym. Uważam, że nadaje się do druku w niezmienionej postaci. Praca powstała na podstawie części pracy magisterskiej w Zakładzie Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii pod kierunkiem prof. UG, dr hab. Marioli Bidzan. 82

3 Streszczenie Celem badania było zweryfikowanie, w jaki sposób stan zdrowia psychicznego oraz poczucie koherencji wpływają na obrony psychiczne i psychospołeczne u osób w okresie adolescencji. Okres adolescencji jest bez wątpienia czasem radykalnych zmian, wiąże się bowiem zarówno z dojrzewaniem fizycznym i płciowym, jak i intelektualnym, emocjonalnym i społecznym. Realizacja poszczególnych zadań rozwojowych może zostać zakłócona poprzez interakcję z innymi czynnikami biologicznymi, psychologicznymi czy społecznymi. Zaburzenia depresyjne są jednym z najczęściej występujących zaburzeń psychicznych w populacji młodzieży, dlatego tak ważne są pogłębione badania dotyczące tej grupy. Może się to przyczynić zarówno do wcześniejszego wykrywania zaburzeń, profilaktyki zdrowia psychicznego i samoświadomości wśród młodych ludzi, jak i do skutecznych oddziaływań terapeutycznych. W części teoretycznej zostaną przedstawione zagadnienia związane z pojęciem obrony psychologicznej oraz poczucia koherencji wśród adolescentów. Pokrótce zostanie opisany także problem zaburzeń depresyjnych w kontekście rozwojowym. Część empiryczna obejmuje badanie testem SOC-13 oraz PSPDQ dwóch grup młodzieży: z diagnozą zaburzeń depresyjnych (zaburzenia czyste i mieszane) oraz zdrowych, bez diagnozy psychiatrycznej lub podejrzenia zaburzeń na tle psychicznym. Dodatkowo zostaną przedstawione związki między diagnozą kliniczną lub jej brakiem oraz poczuciem koherencji i stosowaniem obron psychologicznych. Osobami badanymi były osoby w wieku lat, pacjenci dwóch oddziałów psychiatrycznych dla młodzieży w Gdańsku oraz osoby zdrowe, uczniowie gdańskich i szczecińskich szkół. Badania wykazują różnice w sposobach radzenia sobie przez wyżej wymienione grupy w zakresie stosowania obron (m.in. konstruktywnych i niekonstruktywnych, psychologicznych i psychospołecznych), a także poziomem rozwinięcia poczucia koherencji. W badaniach ważne okazały się także zmienne demograficzne. Słowa kluczowe: adolescencja, depresja, poczucie koherencji, aktywność obronna 83

4 Okres adolescencji jest bez wątpienia czasem radykalnych zmian, wiąże się bowiem zarówno z dojrzewaniem fizycznym i płciowym, jak i intelektualnym, emocjonalnym i społecznym. Realizacja poszczególnych zadań rozwojowych może zostać zakłócona poprzez interakcję z innymi czynnikami biologicznymi, psychologicznymi czy społecznymi. Psychopatologia rozwojowa bada wzajemne relacje między powyższymi czynnikami tyczącymi się zarówno normatywnego, jak i zaburzonego procesu rozwojowego (Radziwiłłowicz, Sumiła, 2006). Dynamika, z jaką zachodzą zmiany w młodym organizmie w połączeniu z, przykładowo, niekorzystnym wpływem środowiska rodzinnego czy rówieśniczego, czy też niekorzystnymi wydarzeniami życiowymi, może skutkować m.in. znacznym obniżeniem nastroju, który przekracza granicę dopuszczalnej normy i może stać się przyczyną choroby depresji. Jak wskazują statystyki, depresja to jedno z częściej występujących zaburzeń psychicznych u młodzieży. Jak podaje Brent i Pan (2011), rozpowszechnienie dużej depresji wynosi u młodzieży 4 8%. Od okresu dzieciństwa do ukończenia 18 roku życia ryzyko wystąpienia depresji wzrasta aż 2 4-krotnie. 20% wszystkich pacjentów do 18 roku życia stanowią osoby z rozpoznaną depresją. Polskie statystyki mówią o 0,2 1,5% dzieci z zaburzeniami w postaci dużej depresji oraz o 2 15% u młodzieży (Rabe-Jabłońska, 2004). Inne publikacje wskazują, że rozpowszechnienie depresji w przedziale wiekowym między 9 a 17 rokiem życia wynosi 0,4 8,3% (Namysłowska, Bronowska, Harrington, za: Radziwiłłowicz, 2010). Warto zwrócić uwagę na fakt, iż występowanie tego zaburzenia w okresie adolescencji wiąże się z procesem dojrzewania, a nie z wiekiem chronologicznym (Rabe-Jabłońska, 2004). Obraz kliniczny zaburzeń afektywnych jednobiegunowych u młodzieży przybiera wiele postaci, które mogą różnić się od siebie, dlatego każdy przypadek choroby powinien być rozpatrywany indywidualnie, w miarę możliwości i dostępności narzędzi badawczych. Jak podaje Radziwiłłowicz (2010), obraz kliniczny depresji u dzieci i młodzieży nie jest jednolity. W ocenie stanu chorego należy brać pod uwagę kilka ważnych czynników; są to przede wszystkim: wiek, płeć, sposób uzewnętrzniania się objawów, czynniki społeczno-kulturowe, zaburzenia współwystępujące. Według ICD-10 (2007) wśród zaburzeń depresyjnych wyróżniamy przede wszystkim epizod depresyjny (F32), zaburzenia depresyjne nawracające (F33) oraz dystymię (F34.1) jako uporczywe (utrwalone) zaburzenia nastroju. U dzieci i młodzieży diagnozowane są także depresyjne zaburzenia zachowania (F92) jako kombinacja zaburzeń zachowania (F91.~) z uporczywym i wyraźnym obniżeniem nastroju (F32.~). W klasyfikacjach diagnostycznych coraz częściej możemy spotkać się z określeniem współchorobowość lub współwystępowanie chorób (comorbidity). Współchorobowość to nakładanie się różnych zaburzeń w określonym czasie lub w ciągu całego 84

5 życia (lifetime comorbidity). Jeden typ zaburzeń psychicznych stanowi czynnik ryzyka dla wystąpienia wtórnego zaburzenia, może istnieć wspólny czynnik poprzedzający, a także mogą wystąpić czynniki częściowo wspólnie predysponujące (Kiejna, 2009). W rozpatrywaniu współwystępowania chorób psychicznych należy zwrócić uwagę na podział na zaburzenia internalizacyjne (zaburzenia z objawami skierowanymi do wewnątrz; np. depresji, anoreksji typu restrykcyjnego, zaburzeń lękowych) oraz eksternalizacyjne (zaburzenia z objawami skierowanymi na zewnątrz; np. zaburzeń zachowania, zaburzeń opozycyjno-buntowniczych czy nadużywania substancji psychoaktywnych), a także mieszane (np. depresja z zaburzeniami zachowania czy bulimia typ impulsywny; Kendall, 2004; Radziwiłłowicz, 2010). Do zachowań i objawów internalizacyjnych zaliczamy m.in. wysoki lęk społeczny, negatywny afekt, wycofanie i zahamowanie, natomiast do grupy zachowań i objawów eksternalizacyjnych przypisujemy np. wysoką impulsywność, nadpobudliwość i reaktywność emocjonalną, trudności z rozwojem autorefleksji i empatii, słabą kontrolę zachowania czy niski poziom lęku. U dzieci i młodzieży często występują czyste zaburzenia internalizacyjne i eksternalizacyjne lub zaburzenia mieszane, chociaż stanowią jakościowo różne manifestacje dysfunkcji psychologicznej. Ponadto zaburzenia internalizacyjne mogą być powiązane przyczynowo z wystąpieniem zaburzeń eksternalizacyjnych i na odwrót (Evans, Frank, 2004). Badając zaburzenia depresyjne, należy zastanowić się nad tym, czy ich symptomy stanowią odrębne zaburzenie, czy też może tworzą ogólną dysregulację (emocjonalną, behawioralną). Istotny skutek współwystępowania depresji z innymi zaburzeniami psychicznymi polega na tym, że zazwyczaj pociąga ono za sobą gorsze funkcjonowanie osoby chorej, a także poważniejszy przebieg zaburzenia niż w przypadku czystej depresji (Rohde, Lewinsohn, Seeley, 1991). Depresja jest chorobą, która bez wątpienia niesie za sobą negatywne konsekwencje, zarówno w późniejszym dorosłym życiu adolescenta, jak i w obecnym, lecz także wpływa na najbliższe otoczenie chorego na jego rodzinę czy grupę rówieśniczą. Radziwiłłowicz (2010) wymienia kilka najważniejszych psychospołecznych konsekwencji depresji u młodzieży, a są to: ryzyko podjęcia próby samobójczej, wystąpienie chorób somatycznych, przewlekły przebieg depresji lub jej nawroty, wystąpienie zaburzeń nieafektywnych czy trudności w funkcjonowaniu społecznym. Funkcjonalno-czynnościowe ujęcie relacji obrony psychologicznej i rozwoju Autorką ujęcia funkcjonalno-czynnościowego jest A. Senejko (2010). Zakłada ona, że elementarną funkcją psychiki człowieka jest rozwój, czyli ciągły proces, 85

6 podczas którego w danym okresie życia osoba osiąga ustalone i pożądane standardy. Teoria funkcjonalno-czynnościowa mówi o powiązaniu obrony psychologicznej (jako funkcji) z rozwojem. Podstawowa funkcja czynności obronnych to zabezpieczenie rozwoju psychiki oraz jej elementów w sytuacji, gdy rozwój ten jest zagrożony. Jak twierdzi np. Erikson (2002), kolejne etapy życia człowieka wiążą się z podjęciem charakterystycznych rozwojowych wyzwań, co też wiąże się ze zmianami wewnętrznego oraz zewnętrznego środowiska osoby jej poziomem kompetencji czy zasobów (Brzezińska, 2000). Ważne jest, by podmiot przy wykorzystaniu dostępnych mu zasobów sam wytworzył własne strategie radzenia sobie z problemami (Brzezińska, 2000). To, jakie strategie wypracuje sobie młoda osoba, może znacznie wpłynąć na to, w jaki sposób będzie radziła sobie w dorosłym życiu (Senejko, 2010). Z realizacją zadań rozwojowych wiąże się wiele zagrożeń (w przypadku napotkania trudności, co jest stałym elementem wyzwań rozwojowych), dlatego też bardzo istotne jest, jakie działania podejmie jednostka, by się z nimi uporać. Poszczególne zadania rozwojowe w interakcji z aktywnością obronną Senejko (2010) traktuje jako standardy rozwojowe, czyli swoiste standardy regulacji podmiotu, co stanowi o ich sile motywacyjnej, która ukierunkowuje i nadaje sens czynnościom wykonywanym przez jednostkę. Autorka ujmuje zagrożenie jako zakłócenie (utrudnienie/uniemożliwienie) realizowania najistotniejszych dla osoby standardów regulacji, czyli czynników motywacji, które pobudzają, ukierunkowują i nadają istotny sens aktywności jednostki. Natomiast obronę psychologiczną (aktywność obronną) definiuje ona jako zestaw czynności osoby, które są aktywizowane skutkiem zauważenia zagrożenia, niezależnie od rodzaju tych czynności. Wystąpi ona, gdy proces regulacji i jego najważniejsze standardy są realnie lub potencjalnie zakłócone. Szczegółowe funkcje obrony realizowane są poprzez skonkretyzowane obronne strategie i związane są z przezwyciężeniem zagrożenia, co oznacza przywrócenie możliwości realizacji najważniejszych celów motywacyjnych jednostki lub minimalizowanie skutków braku ich realizacji. Na obronę składają się nie pojedyncze akty, lecz czynności całościowe. Według ujęcia funkcjonalno-czynnościowego (Senejko, 2010), podmiot stosuje obronę psychologiczną, wykorzystując wewnętrzne zasoby i zasoby zawarte w sytuacji zagrożenia za każdym razem. Funkcja ogólna obrony wiąże się z rozwojem psychicznym osoby, ponieważ jest skierowana na jego wsparcie w sytuacji zagrożenia. Funkcje szczegółowe obrony, skierowane na realizację poszczególnych zadań rozwojowych, są skierowane na przezwyciężenie zakłóceń dotykających standardy regulacji jednostki lub zmniejszenie niekorzystnych rezultatów nierealizowania tych standardów, co z kolei może mieć zróżnicowany wpływ na rozwój. Autorka wymienia dwa rodzaje kryteriów obron psychicznych. Podziały te są dychotomiczne i ich kombinacja tworzy cztery rodzaje obron. Pierwszy z tych aspek- 86

7 tów to podział na obrony konstruktywne i niekonstruktywne, co obrazuje wkład bezpośrednich skutków obron w rozwój jednostki. Chodzi tu o bezpośrednie rezultaty wynikające ze stosowania obron, a nie te odległe w czasie. Obrony konstruktywne przyczyniają się do pokonania zakłóceń podczas realizacji najistotniejszych standardów regulacji (zwłaszcza tych rozwojowych). Obrony niekonstruktywne nie wnoszą takiego wkładu do rozwoju jednostki. Drugi podział to wyodrębnienie czynności obronnych, podczas których konieczne jest, by jednostka weszła w relacje z innymi społecznymi obiektami (obrony psychospołeczne) lub gdy nie jest to potrzebne (obrony psychiczne). Powyższe podziały pozwoliły na wyodrębnienie następujących rodzajów czynności obronnych: psychiczne konstruktywne, psychiczne niekonstruktywne, psychospołeczne konstruktywne, psychospołeczne niekonstruktywne. Obok powyższego podziału obron należy jeszcze wspomnieć o wymiarze aktywności obronnej wymiar ten może być rozwojowy (różnorodność obron przy jednoczesnej przewadze konstruktywnych, co może przyczyniać się do neutralizacji zagrożenia tak, by zabezpieczyć podstawowe standardy regulacji, a tym samym przyczynić się do rozwoju podmiotu) lub też nierozwojowy. I tak, silny rozwojowy wymiar aktywności obronnej tworzy bogactwo obron wraz z ich konstruktywnym rodzajem; słaby rozwojowy wymiar aktywności obronnej ubóstwo obron oraz konstruktywny ich rodzaj; silny nierozwojowy wymiar aktywności obronnej stanowi połączenie ubóstwa obron wraz z ich niekonstruktywnym wymiarem, a słaby nierozwojowy wymiar aktywności obronnej bogactwo obron wraz z ich niekonstruktywnym rodzajem. Poczucie koherencji a adolescencja Antonovsky (2005) zakłada, że dychotomiczny podział na zdrowie i chorobę (model patogenetyczny) jest nie do końca właściwy i wyczerpujący, dlatego proponuje on model salutogenetyczny (zorientowany na zdrowie), w którym to zdrowie i choroba stanowią kontinuum, a dana osoba może znajdować się w różnym jego miejscu. Zdrowie określone jest jako proces przemieszczania się na tym kontinuum, a nie jako stan lub stały zasób. Na przebieg powyższego procesu mają wpływ następujące czynniki: wsparcie społeczne, obrane przez jednostkę strategie radzenia sobie, zaangażowanie i spójność ja oraz kontekst społeczno-kulturowy (Antonovsky, za: Heszen, Sęk, 2008). Ponadto niezwykle ważnym założeniem autora jest to, że normalne funkcjonowanie osoby polega na dynamicznym stanie chwiejnej równowagi (Antonovsky, 2005). 87

8 Jak pisze Antonovsky (2005): poczucie koherencji jest globalną orientacją człowieka, wyrażającą stopień, w jakim człowiek ten ma dojmujące, trwałe, choć dynamiczne poczucie pewności, że (1) bodźce napływające w ciągu życia ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego mają charakter ustrukturalizowany, przewidywalny i wytłumaczalny; (2) dostępne są zasoby, które pozwolą mu sprostać wymaganiom stawianym przez te bodźce; (3) wymagania te są dla niego wyzwaniem wartym wysiłku i zaangażowania. (s. 34) Składniki poczucia koherencji to: poczucie zrozumiałości, poczucie zaradności, poczucie sensowności (Antonovsky, 2005). Badania pokazują, że poczucie koherencji pozytywnie oraz w sposób pośredni i bezpośredni wpływa na zdrowie, efektywność radzenia sobie oraz warunkuje pierwotną ocenę stresorów (Sęk, Pasikowski, 2001). Rozwija się ono w toku socjalizacji. Wpływ na jego powstanie ma kontekst historyczny w życiu człowieka, oddziaływania środowiska czy kontekst społeczno-kulturowy, a w tym wzorce wychowawcze lub systemy ról, także przypadkowe wydarzenia (Antonovsky, za: Sęk, Pasikowski, 2001). Jak twierdzi Antonovsky (2005), w toku socjalizacji powstaje także osobiste doświadczenie, które u poszczególnych osób może różnić się poziomem spójności, równowagą pomiędzy niedociążeniem a przeciążeniem oraz udziałem w podejmowaniu decyzji. Osoby, u których stwierdzono silne poczucie koherencji, charakteryzują się podwyższonymi wszystkimi trzema skalami i na odwrót, osoby, które przejawiają niskie poczucie koherencji, mają obiżone wyniki we wszystkich czynnikach. Korelacje między wszystkimi składnikami SOC są silne. Antonovsky (2005) za predyktory poczucia koherencji uważa kulturę, klasę społeczną i historię. Wymienia wzorce kształtowania SOC w okresie dorastania, jednak zaznacza, że siła poczucia koherencji u adolescentów może być niestała, a dopiero wejście w określone role w wieku dorosłym pomaga (lub nie) wzmocnić (osłabić) nadać tym cechom ostateczny kształt. Uważa, że to, co dzieje się w życiu nastoletniej osoby wpływa na budowanie poczucia koherencji. Zdaniem Antonovsky ego (2005), pierwsza warstwa postawy wobec świata (cechująca się poczuciem sensowności, zrozumiałości i zaradności) formuje się w dzieciństwie, natomiast w okresie adolescencji można mówić o kolejnym etapie rozwoju tych postaw. Zwoliński (1999) twierdzi, że subiektywna analiza własnego zdrowia jest pozytywnie związana z poczuciem koherencji u młodzieży i u osób dorosłych, a badania Frączka i Zwolińskiego (1999) wskazują, że największa korelacja poczucia koherencji zarówno w całości, jak i w poszczególnych jej czynnikach, została uzyskana, badając poziom satysfakcji z życia u adolescentów, a także, że silne poczucie koherencji predysponuje do małych tendencji do autoagresji i izolacji. 88

9 Sęk (2001) wskazuje też na różne badania na temat związku poczucia koherencji z zaburzeniami. I tak, wysokie wyniki w pomiarach poczucia koherencji tworzą odwrotnie proporcjonalny związek z depresją i lękiem (od -0,60 do -0,76, gdy p = 0,001). SOC (całościowo oraz konkretne czynniki SOC) działają przeciw negatywnym emocjom i patologiom związanym z zaburzeniami lękowymi czy depresyjnymi. Osoby badane Metoda Badania zostały przeprowadzone młodzieży (60 osób) w wieku lat (M = 17,48, SD = 1,38). Grupa kliniczna została wyłoniona wśród pacjentów Oddziału Dziennego Psychiatrycznego dla Dzieci i Młodzieży Młodzieżowy Port w Gdańskim Centrum Zdrowia oraz wśród pacjentów Oddziału Młodzieżowego Wojewódzkiego Szpitala Psychiatrycznego im. T. Bilikiewicza w Gdańsku, natomiast grupa kontrolna to uczniowie trójmiejskich i szczecińskich szkół, u których nie stwierdzono żadnych zaburzeń natury psychicznej. Wśród 30 osób z grupy kontrolnej było 22 dziewcząt i osmiu chłopców w wieku lat (M = 17,73, SD = 1,36). Grupa kliniczna to także 30 osób (w tym 21 dziewcząt) w wieku lat (M = 17,23, SD = 1,38) ze zdiagnozowanymi zaburzeniami depresyjnymi. W grupie klinicznej (rysunek 1) można wyróżnić osoby z tzw. czystą depresją: epizodem depresyjnym umiarkowanym (13 osób, w tym jedna osoba z podejrzeniem nieprawidłowo kształtującej się osobowości), zaburzenia depresyjne nawracające obecnie epizod depresyjny umiarkowany (jedna osoba), dystymia (jedna osoba), lub z diagnozą zaburzeń depresyjnych mieszanych: depresyjne zaburzenia zachowania (dziewięć osób, w tym jedna osoba z podejrzeniem nieprawidłowo kształtującej się osobowości, zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane (cztery osoby), zaburzenia adaptacyjne z reakcją depresyjną przedłużoną (dwie osoby, w tym jedna osoba z podejrzeniem zaburzeń identyfikacji płciowej). Dwadzieścia jeden osób było hospitalizowanych po raz pierwszy na oddziale psychiatrycznym, dla czterech osób był to drugi pobyt, dla dwóch osób trzeci, a dla trzech osób pobyt czwarty. 89

10 Rysunek 1. Liczebność osób z poszczególnymi zaburzeniami w grupie klinicznej osób badanych. Materiały i metody W przeprowadzonym badaniu zastosowano Kwestionariusz poczucia koherencji dla młodzieży (SOC-13; wersja skrócona Kwestionariusza orientacji życiowej A. Antonovsky ego w polskiej adaptacji Jelonkiewicz, Kosińskiej-Dec i Zwolińskiego) oraz Kwestionariusz psychospołecznych i psychicznych obron młodzieży (PSPDQ) A. Senejko. Dodatkowo badani wypełnili ankietę osobową dotyczącą danych socjodemograficznych. Osoba przeprowadzająca badanie miała także dostęp do kart pacjentów lub konsultowała się z psychologiem pracującym na oddziale, aby dokładnie określić diagnozę pacjentów. SOC-13 to narzędzie samoopisowe posiadające 13 pozycji, do których badany powinien ustosunkować się, stosując skalę siedmiostopniową dyferencjału semantycznego. Każde z pytań jest przyporządkowane jednemu z trzech składników poczucia koherencji, czyli poczuciu zrozumiałości (pięć pytań, nr: 2, 6, 8, 9, 11), poczuciu sterowalności-zaradności (cztery pytania, nr: 3, 5, 10, 13) oraz poczuciu sensowności (cztery pytania, nr: 1, 4, 7, 12). Suma wszystkich pozycji daje wynik ogólnego poczucia koherencji. PSPDQ to kwestionariusz, który diagnozuje rodzaje doświadczanych zagrożeń, stosunek wobec nich oraz czynności obronne, które są zaangażowane w radzenie sobie z tymi zagrożeniami. Osoba badana wymienia konkretne zagrożenie, które zostaje przyporządkowane do jednej z sześciu kategorii: problemy szkolne, rodzinne, z sympatią, incydenty społeczne, problemy egzystencjalne oraz towarzyskie. Następnie 90

11 ustosunkowuje się wobec niego na różnych poziomach: czy było to tylko zagrożenie, czy zagrożenie i wyzwanie, a także, jaka była jego siła i jak często doznaje poczucia zagrożenia. Następnie wymienia czynności obronne, korzystając z listy 48 reakcji na zagrożenie. Są one przyporządkowane do 16 rodzajów aktywności obronnej osim obron psychicznych (pięć niekonstruktywnych i trzy konstruktywne) i osiem obron psychospołecznych (cztery niekonstruktywne i cztery konstruktywne). Na końcu badany wymienia typowe sytuacje zagrożenia, odkąd jest w wieku dojrzewania oraz typowe obrony na takiej samej zasadzie, jak powyżej. Procedura Badani z grupy klinicznej wypełniali kwestionariusze w obecności badającego podczas hospitalizacji na oddziale psychiatrycznym (papier ołówek), natomiast osoby z grupy kontrolnej w miejscu zamieszkania (papier ołówek lub wersja komputerowa). Opiekunowie osób niepełnoletnich musieli wyrazić zgodę na badanie swojego dziecka/podopiecznego. Wyniki Analiza statystyczna testem t-studenta wykazała, że grupa kliniczna oraz kontrolna nie różnią się istotnie pod względem wieku (t(58) = 1,411, p = 0,164), a analiza testem chi-kwadrat wykazała, że grupy nie różnią się także pod względem rozkładu czynnika płci (χ 2 (1) = 0,082, p = 0,774). Obie grupy nie różnią się też istotnie pod względem liczby posiadanego rodzeństwa (t(58) = -1,254, p = 0,215) i poziomu edukacji (współczynnik kontyngencji, (2) = 0,148, p = 0,509), jednak występuje istotne zróżnicowanie pod względem miejsca zamieszkania (współczynnik kontyngencji, (4) = 0,381, p < 0,05). Jeśli chodzi o wykształcenie rodziców, obie grupy nie wykazują istotnego zróżnicowania w przypadku wykształcenia matki (współczynnik kontyngencji, (4) = 0,196, p = 0,665), natomiast występuje istotna różnica w przypadku wykształcenia ojca (współczynnik kontyngencji, (3) = 0,354, p = < 0,05). Tabela 1 oraz rysunek 2 przedstawiają analizę częstości doświadczania zagrożeń przez osoby badane, z podziałem na grupę kliniczną oraz kontrolną. Z analizy tej wynika, że aż 15 badanych z grupy klinicznej odpowiedziało, że doznaje zagrożenia dość często lub bardzo często, tymczasem ich rówieśnicy z grupy kontrolnej odpowiedzieli tak tylko w dwóch przypadkach. Umiarkowanie często zagrożenia doświadcza 13 osób z grupy kontrolnej i siedem z klinicznej. Nigdy lub rzadko poczucia zagrożenia doświadcza aż połowa badanych z grupy kontrolnej (15 osób) 91

12 i tylko osiem osób z grupy klinicznej. Analiza statystyczna wykazała, że młodzież z zaburzeniami depresyjnymi istotnie częściej czuje się zagrożona niż ich zdrowi rówieśnicy (χ 2 (4) = 15,652, p < 0,01). Tabela 1 Częstość doznawania poczucia zagrożenia w grupie klinicznej i kontrolnej nigdy Częstość doświadczania zagrożenia rzadko umiarkowanie często dość często bardzo często Osoby zdrowe Osoby z depresją Ogółem Ogółem Rysunek 2. Częstość doznawania poczucia zagrożenia w grupie klinicznej i kontrolnej. Analizie poddano różne wymiary stosowanych obron w obu grupach. Pierwszym z nich jest konstruktywność niekonstruktywność. Nieistotne w obu grupach okazało się stosowanie obron konstruktywnych (χ 2 (11) = 10,539, p = 0,483). Jeśli chodzi o stosowanie obron niekonstruktywnych, wystąpiła istotna różnica pomiędzy grupą osób z depresją i osób zdrowych (χ 2 (13) = 25,194, p = 0,022) aż osiem osób z grupy kontrolnej nie wymieniło żadnej obrony niekonstruktywnej (odpowiednio 1 osoba w grupie klinicznej), a tylko dwie osoby z tej grupy przekroczyły liczbę 8 obron niekonstruktywnych (odpowiednio było to 16 osób w grupie klinicznej). Drugim wymiarem jest stosowanie obron psychicznych (brak różnic między grupami; χ 2 (12) = 20,405, p = 0,60) i psychospołecznych (istotne różnice między grupami osoby z grupy klinicznej częściej stosują ten typ obron; χ 2 (9) = 17,823, p = 0,037). Nieistotne w tych grupach okazało się rozróżnienie w stosowaniu psychicznych obron konstruktywnych (χ 2 (6) = 5,113, p = 0,529), psychicznych obron niekonstruktywnych (χ 2 (10) = 14,444, 92

13 p = 0,154) oraz psychospołecznych obron konstruktywnych (χ 2 (6) = 5,139, p = 0,526). Istotne statystycznie okazało się stosowanie psychospołecznych obron niekonstruktywnych, które zdecydowanie przeważa w grupie klinicznej (χ 2 = 11,414, p = 0,044). Zbadano także zależność pomiędzy ogólnym poczuciem koherencji oraz jego składnikami a częstością doświadczania zagrożenia i stosowanymi czynnościami obronnymi. Analiza korelacji Spearmana wykazała, że na poziomie istotnym statystycznie (p < 0,005) występuje umiarkowany ujemny związek (r s = -0,581) między częstością doświadczania zagrożeń a ogólnym poczuciem koherencji, co oznacza, że im silniejsze poczucie koherencji, tym rzadziej jednostka doświadcza poczucia zagrożenia i na odwrót, im słabsze poczucie koherencji, tym częstsze poczucie zagrożenia. Jeśli chodzi o poszczególne składniki poczucia koherencji (SOC), czyli poczucie zrozumiałości, zaradności-sterowalności oraz sensowności, istotna statystycznie korelacja z częstością doświadczanych zagrożeń ujawniła się we wszystkich przypadkach. Kolejno, dla poczucia zrozumiałości wynosi -0,540 (p < 0,005), dla poczucia zaradności-sterowalności -0,501 (p < 0,005), dla poczucia sensowności -0,304 (p = 0,018). Za pomocą analizy regresji zbadano także, czy poczucie koherencji może stanowić predyktor częstości doświadczania zagrożeń. Wyniki okazały się istotne statystycznie dla całościowego poczucia koherencji (R 2 = 0,366; β = -0,605, p = < 0,005) oraz dla poczucia zrozumiałości (R 2 = 0,385; β = -0,361, p = 0,009), co oznacza, że silne poczucie zrozumiałości oraz ogólnie całościowe poczucia koherencji może stanowić istotny predyktor rzadkiego doświadczania poczucia zagrożenia. Za pomocą analizy korelacji Spearmana, zbadano także zależność między poczuciem koherencji i stosowaniem różnych kategorii czynności obronnych. Szczegółowo wszystkie te korelacje przedstawia tabela 2. Tabela 2 Korelacja rho Spearmana pomiędzy poczuciem koherencji a stosowaniem różnych kategorii czynności obronnych Poczucie zrozumiałości Obrony konstruktywne Obrony niekonstruktywne Obrony psychiczne Obrony psychospołeczne rho Spearmana -0,069-0,350 ** -0,219-0,228 Istotność (dwustronna) 0,598 0,006 0,093 0,080 Poczucie zaradności rho Spearmana 0,003-0,369 ** -0,257 * -0,246 Istotność (dwustronna) 0,985 0,004 0,048 0,058 93

14 Obrony konstruktywne Obrony niekonstruktywne Obrony psychiczne Obrony psychospołeczne Poczucie sensowności Całościowe poczucie koherencji rho Spearmana 0,374 ** -0,287 * -0,073 0,084 Istotność (dwustronna) 0,003 0,026 0,577 0,522 rho Spearmana 0,158-0,428 ** -0,216-0,153 Istotność (dwustronna) 0,227 0,001 0,098 0,242 Wszystkie istotne korelacje znajdują się na poziomie umiarkowanym (od 0,4) lub słabym (0,2 0,4). Stosowanie obron konstruktywnych dodatnio koreluje z poczuciem zrozumiałości u osób badanych (r s = 0,374, p = 0,003). Obrony niekonstruktywne istotnie korelują ze wszystkimi czynnikami poczucia koherencji: z całościowym poczuciem koherencji (r s = -0,428, p = 0,001), z poczuciem zaradności (r s = -0,369, p = 0,004), z poczuciem zrozumiałości (r s = -0,350, p = 0,006) i z poczuciem sensowności (r s = -0,287, p = 0,026). Stosowanie obron psychicznych w niewielkim stopniu ujemnie koreluje jedynie z poczuciem zaradności (r s = -0,257, p = 0,048), natomiast stosowanie obron psychospołecznych nie koreluje istotnie z żadnym wymienionym czynnikiem. W analizie regresji wykazano, że silne poczucie zrozumiałości może być predyktorem stosowania konstruktywnych czynności obronnych (R 2 = 0,236; β = 0,516, p = 0,002). Słabe poczucie zaradności natomiast może być predyktorem stosowania niekontruktywnych czynności obronnych, jednak jest to słaba zależność (R 2 = 0,216; β = -0,274, p = 0,003). Dla obron psychicznych i psychospołecznych nie znaleziono takich zależności. Kolejna analiza dotyczy zależności poczucia koherencji oraz szczegółowych wymiarów stosowanych obron (tabela 3). Psychiczne obrony konstruktywne charakteryzują się słabą, lecz istotną zależnością z poczuciem sensowności (r s = 0,297, p = 0,021). Psychiczne obrony niekonstruktywne ujemnie korelują ze wszystkimi wymienionymi czynnikami: z całościowym poczuciem koherencji (r s = -0,403, p = 0,001), z poczuciem zaradności (r s = -0,349, p = 0,006), z poczuciem zrozumiałości (r s = -0,353, p = 0,006) i z poczuciem sensowności (r s = -0,262, p = 0,043). Jeśli chodzi o psychospołeczne obrony konstruktywne, ich stosowanie istotnie pozytywnie koreluje z poczuciem sensowności (r s = 0,337, p = 0,008), natomiast stosowanie psychospołecznych obron niekonstruktywnych istotnie ujemnie koreluje z całościowym poczuciem koherencji (r s = -0,337, p = 0,008) oraz z poczuciem zaradności (r s = -0,292, p = 0,023).

15 Tabela 3 Korelacja rho Spearmana pomiędzy poczuciem koherencji a stosowaniem szczegółowych kategorii czynności obronnych Poczucie zrozumiałości Obrony psychologiczne konstruktywne Obrony psychologiczne niekonstruktywne Obrony psychospołeczne konstruktywne Obrony psychospołeczne niekonstruktywne rho Spearmana 0,023-0,353 ** -0,090-0,251 Istotność (dwustronna) 0,863 0,006 0,492 0,053 Poczucie zaradności Poczucie sensowności Całościowe poczucie koherencji rho Spearmana -0,004-0,349 ** -0,007-0,292 * Istotność (dwustronna) 0,976 0,006 0,957 0,023 rho Spearmana 0,297 * -0,262 * 0,337 ** -0,227 Istotność (dwustronna) 0,021 0,043 0,008 0,081 rho Spearmana 0,153-0,403 ** 0,132-0,337 ** Istotność (dwustronna) 0,243 0,001 0,314 0,008 Wykonana analiza regresji liniowej wskazuje na wystąpienie niskiego poziomu poczucia zaradności jako słabego predyktora niekonstruktywnych obron psychicznych (R 2 = 0,172; β = -0,206, p = 0,014), natomiast silne poczucie sensowności okazało się predyktorem konstruktywnych obron psychospołecznych (R 2 = 0,193; β = 0,467, p = 0,007). Istotnym predyktorem stosowania niekonstruktywnych obron psychospołecznych okazało się słabe poczucie zaradności (R 2 = 0,156; β = -0,297, p = 0,022). Dyskusja Uzyskane wyniki pozwalają na sformułowanie wniosków dotyczących niektórych aspektów stosowania obron oraz poczucia zagrożenia u młodzieży z zaburzeniami depresyjnymi i u młodzieży zdrowej, u której nigdy nie stwierdzono zaburzeń natury psychicznej, a także zależność tych czynników od poczucia koherencji. Badani mieli ustosunkować się do poszczególnych stwierdzeń znajdujących się w dwóch kwestionariuszach SOC-13 i PSPDQ, co pozwoliło wysnuć poniższe konkluzje. Analiza przeprowadzonych badań pozwala na sformułowanie kilku wniosków pierwsze z nich dotyczą doświadczania poczucia zagrożenia. Młodzież z zaburzeniami depresyjnymi subiektywnie dużo częściej doświadcza poczucia zagrożenia 95

16 niż osoby zdrowe. Wydaje się być to uzasadnione, odwołując się np. do triady poznawczej Becka, która mówi o tym, że do powstania depresji przyczyniają się m.in. negatywne myśli na temat własnego ja, bieżących doświadczeń i przyszłości (Seligman, Walker, Rosenhan, 2003). Negatywne przekonania na temat bieżących doświadczeń przejawiają się błędną interpretacją drobnych utrudnień jako przeszkód nie do pokonania czy negatywną interpretacją pozytywnych doświadczeń. To, co dla osoby zdrowej stanowi wyzwanie, dla osoby z depresją może być ogromnym zagrożeniem, stąd liczne odpowiedzi często lub bardzo często doświadczam poczucia zagrożenia u adolescentów z grupy klinicznej. Wykazano także, że często poczucia zagrożenia doznają osoby o słabym poczuciu koherencji. Można to tłumaczyć tym, że młodzież, która subiektywnie często doznaje poczucia zagrożenia, może mieć bardzo słabe przekonania (lub nie mieć ich w ogóle) dotyczące przewidywalności i stałości napływających bodźców i dostępności zasobów, ale także może mieć bardzo niską motywację do walki z zagrożeniem. Badania Pasikowskiego (2000) potwierdzają, że istnieje ujemna zależność między silnym poczuciem koherencji a postrzeganiem wydarzenia stresowego jako zagrożenia, natomiast istnieje dodatnia korelacja między silnym poczuciem koherencji a postrzeganiem wydarzenia stresowego jako wyzwania. Analiza badań własnych doprowadziła też do wniosków, że istotnym predyktorem częstego poczucia zagrożenia jest słabe poczucie zrozumiałości, czyli to, w jakim stopniu osoba postrzega bodźce zewnętrzne i wewnętrzne jako chaotyczne i nieuporządkowane czy jako spójne (Antonovsky, 2005). Kolejnym wnioskiem jest to, że osoby młode z zaburzeniami depresyjnymi dużo częściej stosują niekonstruktywne metody obronne, czyli takie, które nie służą ich rozwojowi i zazwyczaj nie pomagają przystosować się do sytuacji (Senejko, 2010). Badania Radziwiłłowicz i Wilczewskiej (2006) na grupie młodzieży po próbach samobójczych potwierdziły także, że istotnie częściej osoby z tej grupy stosowały niekonstruktywne czynności obronne. Może wynikać to z nieumiejętności przystosowania się do trudnych sytuacji (zagrożeń) i radzenia sobie z nimi, co wynika z kontekstu m.in. rodzinnego. Jeśli chodzi o niskie poczucie koherencji i jego składników, wiąże się ono ze stosowaniem obron niekonstruktywnych. Prawdopodobnie badane osoby, przy niskim poczuciu motywacji poradzenia sobie, zrozumienia sytuacji czy odnajdywania zasobów nie będą potrafiły konstruktywnie rozwiązać swojego problemu, co ściśle wiąże się z teorią Antonovsky ego (2005). Osoba, dla której świat jest chaotyczny i niezrozumiały oraz nie widzi sensu walki z problemem, będzie poddawała się sytuacji i sięgała po czynności, które mogą przynieść tylko pozorną ulgę, ale na pewno nie przyczynią się do rozwoju i realnego poradzenia sobie. Głównie u osób ze słabym poczuciem zaradności możemy przewidywać stosowanie nierozwojowych form radzenia sobie. 96

17 Jeśli chodzi o stosowanie obron konstruktywnych, wiążą się one z poczuciem zrozumiałości u osób badanych ta zmienna poznawcza pozwala trzeźwo ocenić sytuację i wyznacza być może bardziej racjonalne i długofalowe radzenie sobie. Istotne wśród osób z grupy klinicznej okazało się stosowanie obron psychospołecznych, zwłaszcza niekonstruktywnych. Zaliczymy do nich m.in. intensywne życie chwilą czy dewaluacyjne formy aktywności, co może wiązać się ze współwystępującymi zaburzeniami eksternalizacyjnymi (wiele z osób badanych miało diagnozę depresyjnych zaburzeń zachowania, co może wiązać się z agresją lub niedostosowaniem społecznym) lub zaburzeniami internalizacyjnymi (charakterystyczną obroną dla tej grupy mogą być pasywne lub unikowe czynności), które wiążą się ze społecznym wycofywaniem się osób z depresją. Wykazano też, że to właśnie osoby, które najczęściej stosują wyżej wymienione obrony, mogą przejawiać niskie poczucie zaradności. Ten składnik poczucia koherencji wpływa także na stosowanie psychicznych obron niekonstruktywnych. Wyniki te mogą pośrednio potwierdzać badania opisane przez Sęk (2001), które wykazały, że niskie poczucie koherencji oraz jej poszczególnych składników wpływa na takie niekonstruktywne sposoby radzenia sobie, jak: strategie nastawione na emocje, strategie unikania oraz rezygnacja. Podsumowanie Zdolność konstruktywnego radzenia sobie odgrywa istotną rolę w zachowaniu zdrowia, przede wszystkim psychicznego. Stosowanie przez młodzież obron konstruktywnych pełni rolę adaptacyjną, przystosowawczą do trudnej sytuacji. Osoby, które mają skłonność ku temu, by stosować obrony niekonstruktywne, mogą być bardziej podatne na zaburzenia. Przeprowadzone badania skupiły się na aspekcie relacji zaburzeń depresyjnych u adolescentów i ich sposobami radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, a także na zależności poczucia koherencji i stosowania czynności obronnych. Badania te pokazują, że badane osoby z depresją dużo częściej subiektywnie doznawały poczucia zagrożenia niż osoby zdrowe. Także stosowały więcej niekorzystnych, niekonstruktywnych obron, które mogły powodować niekorzystne rozwiązanie problemu, większe uwikłanie się w nim, jak również nie służyły one rozwojowi badanych. Jak pokazała analiza wyników badań, poczucie koherencji może mieć także wpływ na stosowanie obron przez młodych ludzi. W wielu przypadkach poczucie koherencji oraz jego poszczególnych składników miało istotny wpływ na częstość odczuwania zagrożenia, a także na stosowane obrony. 97

18 Bez wątpienia konieczne są dalsze badania pogłębiające ten temat, których wyniki mogą przyczynić się np. do rozwoju dokładniejszego procesu diagnostycznego i terapeutycznego. Jak twierdzi Radziwiłłowicz i Wilczewska (2006), rozpoznawanie takich kwestii jak poczucie beznadziejności oraz przekonania o tym, że nie można poradzić sobie z trudnymi sytuacjami, może wpływać na próby złagodzenia deficytów społecznych i poznawczych u młodzieży z problemami dotyczącymi umiejętności radzenia sobie. Bibliografia Antonovsky, A. (2005). Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii. Brent, D. A, Pan, L. (2011). Zaburzenia depresyjne u dzieci i młodzieży. W: M. H. Ebert, B. B. Nurcombe, P. T. Loosen, J. F. Leckman (red.), Psychiatria. Aktualności w rozpoznawaniu i leczeniu (t. 1, s ). Lublin: Czelej. Brzezińska, A. (2000). Społeczna psychologia rozwoju. Warszawa: Scholar. Erikson, E. (2002). Dopełniony cykl życia. Poznań: Rebis. Evans, A. S., Frank, S. J. (2004). Adolescent depression and externalizing problems: Testing two models of comorbidity in a inpatient sample. Adolescence, 39(153), Frączek, A., Zwoliński, M. (1999). Some childhood predictors of the sense of coherence (SOC) in young adults: A follow-up study. Polish Psychological Bulletin, 30(4), Heszen, I., Sęk, H. (2008). Psychologia zdrowia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kendall, P. (2004). Zaburzenia okresu dzieciństwa i adolescencji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Kiejna, A. (2009). Współchorobowość zaburzeń psychicznych. Dane epidemiologiczne. Materiały z IV Konferencji Dydaktycznej Psychiatria października 2009, Gdańsk: Via Medica. Pużyński, S. (red.). (2000). Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD- 10. Kraków Warszawa: Wydawnictwo Vesalius. Pasikowski, T. (2000). Stres i zdrowie. Poznań: Humaniora. Rabe-Jabłońska, J. (2004). Zaburzenia afektywne u dzieci i młodzieży. W: I. Namysłowska (red.), Psychiatria dzieci i młodzieży (s ). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Radziwiłłowicz, W. (2010). Depresja u dzieci i młodzieży. Analiza systemu rodzinnego ujęcie kliniczne. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. Radziwiłłowicz, W., Sumiła, A. (2006). Psychopatologia okresu dorastania. Wybrane zagadnienia. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. Radziwiłłowicz, W., Wilczewska, B. (2006). Sytuacje trudne i sposoby radzenia sobie z nimi przez młodzież podejmującą próby samobójcze. W: W. Radziwiłłowicz, A. Sumiła 98

19 (red.), Psychopatologia okresu dorastania. Wybrane zagadnienia (s ). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. Rohde, R., Lewinsohn, P. M., Seeley, J.R. (1991). Comorbidity of unipolar depression: II. comorbidity with other mental disorders in adolescents and adults. Journal of Abnormal Psychology, 100(2), Seligman, M., Walker, E., Rosenhan, D. (2003). Psychopatologia. Poznań: Zysk i S-ka. Senejko, A. (2010). Obrona psychologiczna jako narzędzie rozwoju na przykładzie adolescencji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Sęk, H. (2001). Salutogeneza i funkcjonalne właściwości poczucia koherencji. W: H. Sęk, T. Pasikowski (red.), Zdrowie stres zasoby. O znaczeniu poczucia koherencji dla zdrowia (s ). Poznań: Humaniora. Sęk, H., Pasikowski T. (red.). (2001). Zdrowie stres zasoby. O znaczeniu poczucia koherencji dla zdrowia. Poznań: Humaniora. Zwoliński, M. (1999). Sense of Coherence (SOC) and coping styles in senior adolescent. Polish Psychological Bulletin, 30(4),

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Psychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki (Helena Sęk)... 19 1.1. Źródłaidrogirozwojupsychologiiklinicznej...

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów kształcenia: Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny

Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów kształcenia: Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I stopnia Przedmiot: Diagnoza wczesnych zaburzeń zachowania Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Zakres zastosowań psychologii klinicznej. Obszary tradycyjne i współczesne (Helena Sęk)...

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013 Recenzent: prof. dr hab. Lidia Cierpiałkowska Redaktor prowadząca: Agnieszka Szopińska Redakcja i korekta: Bogna Widła Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Patologia życia społecznego. 1100-ps-s48PZS-sj. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii.

OPIS PRZEDMIOTU. Patologia życia społecznego. 1100-ps-s48PZS-sj. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Patologia życia społecznego 1100-ps-s48PZS-sj Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii Kierunek Psychologia Specjalność/specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Uniwersytet Gdański Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2010 Recenzent: prof. dr hab. Irena Obuchowska Redakcja wydawnicza: Radosław Doboszewski Projekt okładki: Dariusz Sieradzki

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Promocja zdrowia psychicznego Kod

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna i zdrowia NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Opracował zespół wychowawców klas IV-VI 1. Idea i założenia teoretyczne programu Sytuacja

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

Czynniki kształtujące akceptację endometriozy wstępne wyniki

Czynniki kształtujące akceptację endometriozy wstępne wyniki Czynniki kształtujące akceptację endometriozy wstępne wyniki Aleksandra Andysz andysz@imp.lodz.pl Zakład Psychologii Zdrowia i Pracy Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Jubileusz 40-lecia Wydziału

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I stopnia Przedmiot: Psychologia kliniczna Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZDROWOTNY Profilaktyka zaburzeń depresyjnych wśród młodzieży w wieku 16 17 lat

PROGRAM ZDROWOTNY Profilaktyka zaburzeń depresyjnych wśród młodzieży w wieku 16 17 lat PROGRAM ZDROWOTNY Profilaktyka zaburzeń depresyjnych wśród młodzieży w wieku 16 17 lat zrealizowany w 2013 roku na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego, koordynowany przez Fundację

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO - rok akademicki 2015/2016 -

REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO - rok akademicki 2015/2016 - REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO - rok akademicki 2015/2016 - (opracowany na podst. Opisu Modułu Kształcenia oraz Regulaminu Studiów w Śląskim Uniwersytecie Medycznym w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Instytut Nauk o Zdrowiu. Studia pierwszego stopnia

KARTA PRZEDMIOTU. INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Instytut Nauk o Zdrowiu. Studia pierwszego stopnia CECHA PRZEDMIOTU Jednostka realizująca Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy uzyskiwany przez studenta KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek. Mgr Ewa Wyrzykowska

OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek. Mgr Ewa Wyrzykowska OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna dorosłego Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek psychologia

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem Opracował zespół wychowawców klas 0-III 1. Idea i założenia teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Praktyczny Studia pierwszego stopnia

Pielęgniarstwo Praktyczny Studia pierwszego stopnia KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Formy pomocy rodzicom posiadającym dziecko z zaburzeniami zachowania. Moduł 188: Zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży. Diagnoza

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów

Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów III azwa ogólna bloku przedmiotów Obszar zastosowań psychologii kliniczno wychowawczej dzieci i młodzieży Semestr studiów

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ I SAMOREGULACJĄ............................................ 11 Ja, poczucie tożsamości i samoocena.............................

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii.

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

Praca dotowana z funduszy przeznaczonych na badania statutowe Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego

Praca dotowana z funduszy przeznaczonych na badania statutowe Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego Recenzenci: dr hab. Katarzyna Schier, profesor UW prof. dr hab. Aleksandra Łuszczyńska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Informacje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Obowiązkowy Wydział Nauk o Zdrowiu Położnictwo

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biologia z przyrodą. Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 1. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Biologia z przyrodą. Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 1. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Biologia z przyrodą Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 1 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching 1 Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Grażyna Rudkowska

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia. studia magisterskie stacjonarne,

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia. studia magisterskie stacjonarne, OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki i Psychologii

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Zaburzenia osobowości U dzieci i młodzieży nie rozpoznajemy zaburzeń osobowości, a jedynie nieprawidłowy rozwój osobowości. Zaburzenia osobowości: Zaburzenia osobowości definiujemy jako głęboko utrwalone

Bardziej szczegółowo

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur.

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur. REGULAMIN Zajęć z przedmiotu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień dla studentów Fizjoterapii II roku studiów I stopnia stacjonarnych. Regulamin obowiązuje od roku akademickiego 2014/15. Rodzaje zajęć: Wykłady

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność Opracowała: mgr Elżbieta Rutkowska Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001 Wyuczona bezradność Każdy człowiek często znajduje się w sytuacji, kiedy wydarzenia

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Matematyka Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych Zachowania autodestrukcyjne Autoagresja działania mające na celu spowodowanie u siebie psychicznej albo fizycznej szkody Autoagresja bywa elementem takich

Bardziej szczegółowo

Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie

Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz Krzysztof Sas-Nowosielski Stosowanie substancji psychoaktywnych przez

Bardziej szczegółowo

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota)

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota) Ośrodek Rozwoju Edukacji Niepubliczny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Koninie wpisany w rejestr ewidencji Marszałka Województwa Wielkopolskiego Nr DE.III.1.5471.54/3/2014 działający przy Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

Warsztaty diagnostyczne Zastosowanie psychologii w zarządzaniu dr B.Bajcar

Warsztaty diagnostyczne Zastosowanie psychologii w zarządzaniu dr B.Bajcar Warsztaty diagnostyczne Zastosowanie psychologii w zarządzaniu dr B.Bajcar Nr zajęć Termin 1 16.02 2 23.02 Organizacja zajęć 3 1.03. 4 8.03 5 15.03 6 22.03 7 29.03 8 5.04 9 12.04 10 19.04 11 26.04 12 10.05

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne PRZYJACIELE ZIPPIEGO Charakterystyka programu Polska Adaptacja programu Partnership for Children. Pierwsze wdrożenie przez Ośrodek Rozwoju Edukacji. Koordynator, szkolenia

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Socjoterapia

Studia Podyplomowe. Socjoterapia Studia Podyplomowe Socjoterapia I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 015/016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Wieloczynnikowe aspekty uzależnień

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Wieloczynnikowe aspekty uzależnień S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym

Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym Kurs dokształcający z zakresu Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym Szczegółowy plan szkolenia: I. Rodzina jako środowisko

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39

Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10. zaburzenia nastroju (afektywne) Depresja F30-F39 Wioleta Kitowska Kategoria zaburzeń Przykład Kod ICD-10 zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi Zespół czołowy F00-F09 zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE PUNKTY KONSULTACYJNE

SPECJALISTYCZNE PUNKTY KONSULTACYJNE SPECJALISTYCZNE PUNKTY KONSULTACYJNE W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 Specjalistyczne Punkty Konsultacyjne mieszczą się w wybranych ośrodkach socjoterapii i zespołach szkół specjalnych. Każdy punkt specjalizuje

Bardziej szczegółowo

Wykłady: Literatura. Nazwa kursu: Promocja zdrowia Autor: prof. dr hab. Władysława Pilecka mgr Stanisław Bobula

Wykłady: Literatura. Nazwa kursu: Promocja zdrowia Autor: prof. dr hab. Władysława Pilecka mgr Stanisław Bobula Nazwa kursu: Promocja zdrowia Autor: prof. dr hab. Władysława Pilecka mgr Stanisław Bobula Wykłady: 1. Pojęcie promocji zdrowia i zjawisk pokrewnych: jakość życia, prewencja zaburzeń, edukacja zdrowotna

Bardziej szczegółowo

Socjologia niepełnosprawności i rehabilitacji. mgr E. Kujawa. 1 ECTS F-2-P-SN-05 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS:

Socjologia niepełnosprawności i rehabilitacji. mgr E. Kujawa. 1 ECTS F-2-P-SN-05 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 Spis treści Wstęp....................................................... 7 1. Zaburzenia oddawania moczu w aspekcie medycznym........... 11 1.1. Definicje i charakterystyka zaburzeń oddawania moczu......

Bardziej szczegółowo