Współczesna konsumpcja usług - determinanty, trendy i kierunki przemian

Podobne dokumenty
Pomiar dobrobytu gospodarczego

Czy małe może być efektywne i dochodowe, a duże piękne i przyjazne środowisku. Andrzej Kowalski

Akademia Młodego Ekonomisty. Mierniki dobrobytu gospodarczego. Jak mierzyć dobrobyt?

2.2 Gospodarka mieszkaniowa Struktura wykształcenia... 19

ROZDZIAŁ 16 ZMIANY STRUKTUR WYDATKÓW GOSPODARSTW DOMOWYCH W POLSCE

ANALIZA DOCHODÓW I WYDATKÓW GOSPODARSTW DOMOWYCH OSÓB PRACUJĄCYCH NA WŁASNY RACHUNEK W POLSCE W LATACH

Wybrane problemy rozwoju obszarów wiejskich w Polsce kontekst regionalny

Różnice w wydatkach na zagospodarowywanie czasu wolnego między młodymi i starszymi. Marlena Piekut

ROZDZIAŁ 15 PRZEMIANY STRUKTURY KONSUMPCJI GOSPODARSTW DOMOWYCH W POLSCE ANALIZA EKONOMETRYCZNA

Jak Polacy zarabiali i wydawali pieniądze ze swoich budżetów domowych w 2018 r.? [RAPORT]

Polskie rodziny mają do wydania coraz więcej pieniędzy - obszerna analiza

URZĄD STATYSTYCZNY W OPOLU WYDZIAŁ BADAŃ ANKIETOWYCH

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w lutym 2012 r.

Luka płci w emeryturach w przyszłości

Sytuacja gospodarstw domowych w 2016 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych

Regionalne zróżnicowanie konsumpcji i dochodów gospodarstw domowych w Polsce REGIONAL DIVERSITY OF CONSUMPTION AND INCOMES OF HOUSEHOLDS IN POLAND

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym w 2016 r. omówienie danych

Główny Urząd Statystyczny

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym. Komentarz do danych za 2014 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

Dlaczego jedne kraje są biedne a inne bogate?

WYDATKI KONSUMPCYJNE GOSPODARSTW DOMOWYCH Z DZIEĆMI NA UTRZYMANIU

Wydatki na ochronę zdrowia

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w listopadzie 2011 r.

Analiza wydatków na towary i usługi konsumpcyjne gospodarstw domowych w Polsce w latach

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Katowicach

Poziom dochodów a konsumpcja polskich gospodarstw domowych w latach w świetle badań statystycznych

ROZDZIAŁ 8 SYTUACJA GOSPODARSTW DOMOWYCH W POLSCE W OKRESIE TRANSFORMACJI

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, Warszawa BUDŻETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R.

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Warunków Życia. Sytuacja gospodarstw domowych w 2009 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych

Analiza wydatków polskich gospodarstw domowych na łączność

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

cen towarów i usług konsumpcyjnych

Charakterystyka przedsiębiorstw transportu samochodowego w Polsce w latach

ZMIANY W PRZESTRZENNYM ZRÓŻNICOWANIU ŹRÓDEŁ UTRZYMANIA GOSPODARSTW DOMOWYCH W POLSCE W LATACH

Powiat pruszkowski Trendy konsumenckie w okresie I.2013

Konkurencyjność polskiego eksportu rolno-spożywczego

Agroturystyka w Polsce na tle pozostałych krajów Unii Europejskiej

Bezpieczeństwo emerytalne kobiet w Europie. dr Agnieszka Chłoń-Domińczak Instytut Statystyki i Demografii SGH Instytut Badań Edukacyjnych

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w grudniu 2013 r.

Zrównoważona ochrona zdrowia wyzwania dla systemów ochrony zdrowia w obliczu starzejącego się społeczeństwa

Migracje szansą województwa pomorskiego

ELASTYCZNOŚĆ POPYT SZTYWNY DOCHODOWA ELASTYCZNOŚC POPYTU POPYT DOSKONALE ELASTYCZNY. e p P

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

Zachodniopomorskie rolnictwo w latach

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

* * * BUD ETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W 2010 R.

Zmiany sytuacji dochodowej a wydatki na usługi w polskich gospodarstwach domowych

PODSTAWOWE POJĘCIA Dochód rozporządzalny Dochód do dyspozycji Wydatki Wydatki na towary i usługi konsumpcyjne Pozostałe wydatki Spożycie

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w maju 2014 r.

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym w 2018 r. Komentarz do danych

Osiągniecia i wyzwania w Polsce w zakresie przedwczesnego kończenia nauki

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w grudniu 2008 r.

Emerytury nowosystemowe wypłacone w grudniu 2018 r. w wysokości niższej niż wysokość najniższej emerytury (tj. niższej niż 1029,80 zł)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

Wydatki na kulturę w 2011 r.

AKCESJA DO UE A WYDATKI W GOSPODARSTWACH DOMOWYCH W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

SYTUACJA DOCHODOWA ROLNICTWA W KRAJACH EUROPY ŚRODKOWEJ I WCHODNIEJ THE INCOME SITUATION IN AGRICULTURE IN THE CEE COUNTRIES

System opieki zdrowotnej na tle innych krajów

Wydatki mieszkaniowe gospodarstw domowych i ubóstwo energetyczne Skala zjawiska i grupy wrażliwe

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, Warszawa BUDŻETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 R.

Usługi społeczne a zrównoważony rozwój regionów

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w marcu 2012 r.

Plan prezentacji WPR polityką ciągłych zmian

Drożyzna przed świętami. Rekordowy wzrost cen żywności w sklepach

SYTUACJA NA RYNKU PRACY W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO- POMORSKIM

Współczesność i przyszłość demograficzna a usługi opiekuńcze: przypadek Polski Dr Paweł Kaczmarczyk Fundacja Ośrodek Badań nad Migracjami

W kierunku konwergencji gospodarstwa domowe

MIESIĘCZNE WYDATKI MŁODYCH GOSPODARSTW DOMOWYCH Z WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO NA PŁASZCZYŹNIE PORÓWNAWCZEJ

Innowacje w firmach czy to się opłaca?

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

Wykształcenie jako determinanta poziomu i struktury wydatków gospodarstw domowych

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w grudniu 2014 r.

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

ILOŚCIOWE I JAKOŚCIOWE ZMIANY W STANIE PARKU CIĄGNIKOWEGO

4. Analiza porównawcza potencjału Ciechanowa

HANDEL I GASRONOMIA W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU

Nowe trendy demograficzne a zmiany w konsumpcji w Polsce

Na co Polacy wydają pieniądze?

V. Społeczne aspekty mieszkalnictwa

WARUNKI ŻYCIA MIESZKAŃCÓW POZNANIA URZĄD MIASTA POZNANIA WYDZIAŁ ROZWOJU MIASTA

W lipcu ceny żywności w sklepach spadły o 1 proc. - raport GUS

W spisie ludności 2002 ustalano główne i dodatkowe źródło utrzymania dla poszczególnych osób oraz

Przedsięwzięcia w fazie Start-UP oraz nakłady na badania i rozwój (R&D) sytuacja w Polsce oraz na świecie.

Współczesne problemy zdrowotne ludności Polski. Determinanty zdrowia. Diagnozowanie sytuacji zdrowotnej. Paweł Goryński Zakład Epidemiologii

BUDŻETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2004 ROKU

Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w grudniu 2012 r.

Wybrane zróżnicowania społeczno-gospodarcze i przestrzenne a inteligentny rozwój obszarów wiejskich

P O L S K A maja 2014 r.

Analiza zmian w liczbie zbadanych budżetów gospodarstw domowych w latach Wstęp

Analiza wydatków konsumpcyjnych rolniczych gospodarstw domowych

Powierzchnia województw w 2012 roku w km²

Transkrypt:

dr inż. A. Murawska Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy, Wydział Zarządzania, Katedra Ekonomii i Prawa Gospodarczego Współczesna konsumpcja usług - determinanty, trendy i kierunki przemian Wstęp We współczesnej, innowacyjnej gospodarce rola konsumenta dóbr i usług nabiera większego znaczenia niż we wcześniejszych etapach rozwoju. Odnosi się to zarówno do konsumenta jako jednostki, gospodarstwa domowego, jak również całego społeczeństwa 1. Współczesny konsument odgrywa rolę nie tylko klienta, nabywcy, czy użytkownika, lecz również producenta lub inwestora. Im konsument jest bardziej wyedukowany, innowacyjny i przedsiębiorczy, tym jego konsumpcja jest w większym stopniu innowacyjna. Wynika stąd, że konsument z jednej strony konsumuje różne dobra i usługi, a z drugiej strony przyczynia się do postępu technologicznego, a także kształtowania tendencji na rynku usług 2. Należy podkreślić, że w ostatnich dziesięcioleciach usługi pełnią coraz ważniejszą rolę w funkcjonowaniu współczesnych społeczeństw i gospodarstw domowych. Usługi stały się nieodzownym dodatkiem do większości dóbr materialnych, pozwalają funkcjonować gospodarstwu domowemu, korzystać z osiągnięć cywilizacyjnych, wzbogacać osobowość człowieka, tworzyć kapitał ludzki, społeczeństwo wiedzy, wyzwalać i atrakcyjnie zagospodarowywać wolny czas, zabezpieczać finanse, przemieszczać się. To powoduje, że konsumenci coraz częściej odczuwają potrzeby, których zaspokojenie wymaga korzystania ze świadczenia usług 3. Niewątpliwie, współczesny konsument coraz wyraźniej domaga się usług nowoczesnych, innowacyjnych, o wysokiej jakości, koncentruje się na technologiach utożsamianych z Internetem, smartfonami, ipadami itp., ale też w swoich decyzjach nabywczych coraz częściej uwzględnia komfort, bezpieczeństwo i czas wolny 4. W 2012 r. M. Kent, prezes Coca-Cola Company, na spotkaniu Consumer Goods Forum w Stambule określił pięć najważniejszych megatrendów, które stanowią istotny bodziec zmian zachowań konsumentów na rynku dóbr i usług. Są to: urbanizacja, starzenie się społeczeństwa, wzrost liczebności klasy średniej, rosnąca świadomość konsumentów oraz zrównoważony rozwój 5. Zmiany te stwarzają nowe wyzwania dla firm usługowych. Współcześni konsumenci mają z reguły większe dochody i chętniej sięgają po usługi turystyczne, gastronomiczne, finansowe, obsługi gospodarstwa domowego, kultury, a także poszukują e- usług, które odciążą ich od czaso- i pracochłonnych czynności 6. Usługi mają też istotną rolę do odegrania w budowaniu zrównoważonego rozwoju i zrównoważonej konsumpcji. Celem zrównoważonej produkcji i konsumpcji jest maksymalizacja wydajności i efektywności produktów, usług i inwestycji tak, aby zaspokoić dzisiejsze potrzeby społeczeństwa bez narażania zdolności przyszłych pokoleń do zaspokajania ich potrzeb 7. Jakość życia, dobrobyt i wzrost gospodarczy jeszcze do niedawna kojarzyły się z możliwością nieograniczonego zaspokajania potrzeb. Jednak coraz częściej uwaga konsumentów kierowana jest na konsekwencje takich zachowań i budowanie odpowiedzialności za realizowaną konsumpcję 8. 1 A. Olejniczuk-Merta A., Konsumpcja w innowacyjnej gospodarce, Konsumpcja i rozwój nr 1/2011, s. 30. 2 Ibidem, s.31. 3 A. Dąbrowska, Konsument na rynku usług w Polsce, IBRKiK, Warszawa, 2013, s. 13. 4 M. Bombol, A. Dąbrowska, Czas wolny. Konsument, rynek, marketing, K.E.Liber, Warszawa, 2003. 5 Zobacz szerzej: Pięć megatrendów, które w najbliższej przyszłości zmienią zachowania nabywców, http://www.marketingnews.pl/meeeage.php?art=35084 [dostęp 20.11.2014 r.]; Dąbrowska, Konsument na rynku usług w Polsce, IBRKiK, Warszawa, 2013, s. 23. 6 A. Dąbrowska, op.cit., s. 23. 7 Zrównoważona produkcja i konsumpcja pdf, http://www.google.pl/url?url=http://www.eea.europa.eu/pl/publications/ srodowisko-europy-2014-czwarty-raportoceny/download&rct=j&frm=1&q=&esrc=s&sa=u&ei=m8htvmqoj4fzpzrwg OAN&ved=0CCAQFjAC&usg=AFQjCNE5d8Sl6RT_LQJAB7wHG-WvtKpG6A [dostęp 20.11.2014 r.] 8 A. Dąbrowska, op.cit., s. 43. Logistyka 991

Celem artykułu było ukazanie uwarunkowań oraz kierunków przemian i trendów zachodzących w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie poziomu i struktury konsumpcji usług w Polsce w latach 2000-2013 i krajach Unii Europejskiej w latach 2002-2012. W szczególności, korzystając z danych wtórnych pochodzących z badań budżetów gospodarstw domowych w Polsce dokonano analizy cech gospodarstw domowych, które ponoszą na najwyższym i najniższym poziomie wydatki na dobra i usługi. Na podstawie danych pochodzących z badań ankietowych, przeprowadzonych w 2014 r. wśród 80 gospodarstw domowych zlokalizowanych w województwie kujawsko-pomorskim, dokonano analizy uwarunkowań (przyczyn) zmian w korzystaniu z usług. Istotną kwestią była analiza przeciętnych miesięcznych wydatków przeznaczanych na dobra i usługi w gospodarstwach domowych w Polsce. Na podstawie podanych pochodzących z Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat dokonano analizy udziału końcowych wydatków na dobra i usługi w wydatkach ogółem oraz tendencje ich zmian. Podczas analiz dotyczących krajów Unii Europejskiej nie uwzględniono Chorwacji, z uwagi na brak zgromadzonych danych dla tego kraju. W celu lepszego zobrazowania uzyskanych wyników badań posłużono się metodą opisową, porównawczą i graficzną, obliczono wskaźniki struktury, natężenia i dynamiki. Determinanty konsumpcji usług Procesy integracji i globalizacji w istotny sposób współtworzą nowe uwarunkowania funkcjonowania gospodarstw domowych i konsumentów 9. Procesy te są dominujące w otoczeniu współczesnego konsumenta, przyczyniają się również do stworzenia tzw. europejskiej kultury konsumpcji 10. Są one efektem rozwoju poziomu życia społeczeństw i jakościowych przemian w spożyciu, polegających na przechodzeniu od niższych do wyższych form i sposobów konsumpcji, oszczędzających czas wolny konsumenta, przyczyniających się do lepszej kondycji i zdrowia. Współczesna konsumpcja dóbr i usług determinowana jest szeregiem nowych czynników: demograficznych (spadek przyrostu naturalnego, migracja, starzenie się społeczeństwa, wydłużenie długości życia ludności, przeobrażenia w funkcjonowaniu rodziny, rozpad jej tradycyjnej struktury, wzrost aktywności kobiet, rola dzieci w podejmowaniu decyzji zakupu itp.), kulturowych (nowe wartości i cele konsumpcji, wzrost wymagań i zmiana preferencji konsumentów, etyka i indywidualizm w konsumpcji, zmiana mentalności i świadomości konsumenckiej, wzrost znaczenia jakościowych aspektów spożycia, wzrost znaczenia czasu wolnego), technologicznych (rozwój różnych form komunikacji, nowe formy sprzedaży, ekologiczne nastawienie producentów i konsumentów), ekonomicznych (wzrost konkurencji, zmiana tempa wzrostu gospodarczego, zmiana siły nabywczej ludności, polaryzacja dochodów, rozwój własności prywatnej) 11. W literaturze przedmiotu wśród czynników, które wpływają na konsumpcję dóbr i usług są wymieniane przede wszystkim ekonomiczne, społeczne, demograficzne, kulturowe, psychologiczne 12. W tabeli 1 przedstawiono cechy polskich gospodarstw domowych ponoszących wydatki na dobra i usługi w 2013 roku. Na podstawie uzyskanych zestawień wynika można wnioskować, że uwarunkowania dochodowe oraz społeczno-demograficzne istotnie różnicują poziom wydatków przeznaczanych na konsumpcję zarówno dóbr, jak i usług. Na żywność, napoje oraz odzież i obuwie największe wydatki są ponoszone przez gospodarstwa domowe emerytów i pracujących na własny rachunek, bez osób niepełnosprawnych, w największych miastach, w województwie mazowieckim, o najwyższych dochodach, oraz małżeństwa bez dzieci lub z 1 dzieckiem. Z kolei wydatki na najniższym poziomie są ponoszone przez gospodarstwa domowe pracowników na stanowiskach robotniczych, rolników lub rencistów, z osobami niepełnosprawnymi, na wsiach i w 9 E. Kieżel (red.), Konsument i jego zachowania na rynku europejskim, PWE, Warszawa, 2010, s. 91. 10 K. Mazurek-Łopacińska, Polscy konsumenci w drodze do Unii Europejskiej, w: Zachowania podmiotów rynkowych w Polsce a proces integracji europejskiej, red, Z. Kędzior, K. Karcz, Akademia Ekonomiczna, Katowice 2001, s.179. 11 A. Kusińska, Zachowania polskich konsumentów na rynku w latach dziewięćdziesiątych, w: Rynek i konsumpcja w transformowanej gospodarce, red. F. Misiąg, IRWiK, Warszawa 2000, s. 118. 12 E. Kieżel, op. cit., s. 104, M. Janoś-Kresło, B. Mróz, Konsument i konsumpcja we współczesnej gospodarce, SGH w Warszawie, Warszawa 2006, s. 119. 992 Logistyka

Odzież i obuwie Napoje alkoholowe, wyroby tytoniowe i narkotyki Żywność i napoje bezalkoholowe województwie wielkopolskim i podkarpackim, o najniższych dochodach oraz małżeństwa z 3 dzieci i więcej (tab. 1). Tabela 1. Cechy polskich gospodarstw domowych ponoszących wydatki na żywność, napoje, używki oraz odzież i obuwie w 2013 roku. Cechy gospodarstw domowych ponoszących wydatki Wydatki na najwyższym poziomie w zł na najniższym poziomie w zł Gospodarstwa domowe emerytów (324,78), w grupie kwintalowej V, (364,75), małżeństwa bez dzieci (359,11), bez osób niepełnosprawnych (267,23), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (311,90), w województwie mazowieckim (288,00). rachunek (31,28) i pracowników na stanowiskach nierobotniczych (31,27), w grupie kwintalowej V (49,30), małżeństwa bez dzieci (43,15), bez osób niepełnosprawnych (28,24), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (40,50), w województwie mazowieckim (33,75). rachunek (85,29), w grupie kwintalowej V (110,18), małżeństwa z 1 dzieckiem na utrzymaniu (79,55), bez osób niepełnosprawnych (59,00), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (89,71), w województwie mazowieckim (74,10). robotniczych (225,07), w grupie kwintalowej I (186,93), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (191,91), z osobami niepełnosprawnymi (254,43), na wsiach (247,38), w województwie wielkopolskim (241,75). Gospodarstwa domowe rolników (18,35), w grupie kwintalowej I (14,41), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (13,11), z osobami niepełnosprawnymi (24,03), na wsiach (21,90), w województwie podkarpackim (19,24). Gospodarstwa domowe rencistów (27,38), w grupie kwintalowej I (23,89), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (42,59), z osobami niepełnosprawnymi (35,39), na wsiach (43,44), w województwie wielkopolskim (42,98). Źródło: opracowanie własne na podstawie: Budżety gospodarstw domowych w 2013 r., 2014, GUS, Warszawa, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunki-zycialudnosci/budzety-gospodarstw-domowych-w-2013-r-,9,8.html [data pobrania: 21.11.2014]. Analizując dane zawarte w tabeli 2, w której szczegółowo przedstawiono cechy polskich gospodarstw domowych konsumujących usługi, można wyciągnąć kilka istotnych wniosków. Wydatki finansowe związane z użytkowaniem mieszkania oraz ze zdrowiem, transportem, łącznością, rekreacją i kulturą, edukacją i korzystaniem z restauracji i hoteli, na najwyższym poziomie są ponoszone przez gospodarstwa domowe emerytów, pracowników na stanowiskach nierobotniczych lub pracujących na własny rachunek, w największych miastach, o największych dochodach, bez osób niepełnosprawnych, w województwie mazowieckim oraz małżeństwa bez dzieci. Jedynie na edukację najwięcej wydają małżeństwa z dwojgiem dzieci oraz na restauracje i hotele małżeństwa z jednym dzieckiem. Z kolei wydatki na usługi na najniższym poziomie są ponoszone przez gospodarstwa domowe pracowników na stanowiskach robotniczych, rolników i rencistów, na wsiach, o najniższych dochodach, z osobami niepełnosprawnymi, w województwach lubelskim, warmińsko-mazurskim, podkarpackim i świętokrzyskim, czyli regionach o najniższym rozwoju gospodarczym i poziomie życia, oraz małżeństwa z 3 dzieci i więcej. W zakresie wydatków ponoszonych na transport występują pewne odstępstwa, gdyż najmniej wydają na zaspokojenie potrzeb w tym zakresie mieszkańcy miasteczek do 20 tys. mieszkańców oraz gospodarstwa domowe zlokalizowane w województwie zachodniopomorskim. Nieco inne są również cechy gospodarstw domowych zaspokajających potrzeby w zakresie edukacji, gdyż na ten cel najniższe wydatki są ponoszone przez gospodarstwa domowe emerytów oraz małżeństwa bez dzieci (tab. 2). Na podstawie przeprowadzonych badań ankietowych wśród gospodarstw domowych zlokalizowanych w województwie kujawsko-pomorskim stwierdzono, iż w co trzecim gospodarstwie domowym (31% ogółu) poziom wydatków na konsumpcję usług w ciągu ostatnich pięciu lat wzrósł, a w co drugim gospodarstwie pozostał bez zmian (46%). Tylko 9% ogółu gospodarstw domowych zdeklarowało, że poziom wydatków na usługi zmalał. Wzrosły wydatki ponoszone na transport oraz użytkowanie mieszkania i nośniki energii, a zmalały ponoszone na łączność. Logistyka 993

Restauracje i hotele Edukacja Rekreacja i kultura Łączność Transport Zdrowie Wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa domowego Użytkowanie mieszkania i nośniki energii Tabela 2. Cechy polskich gospodarstw domowych ponoszących wydatki na mieszkanie i usługi w 2013 roku. Cechy gospodarstw domowych ponoszących wydatki Wydatki na najwyższym poziomie w zł na najniższym poziomie w zł Gospodarstwa domowe emerytów (286,07), w grupie kwintalowej V (358,33), małżeństwa bez dzieci (317,08), bez osób niepełnosprawnych (226,34), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (321,15), w województwie mazowieckim (260,34). nierobotniczych (69,23), w grupie kwintalowej V (102,12), małżeństwa bez dzieci (73,86), bez osób niepełnosprawnych (52,59), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (72,30), w województwie mazowieckim (62,87). Gospodarstwa domowe emerytów (101,92), w grupie kwintalowej V (102,36), małżeństwa bez dzieci (98,00), z osobami niepełnosprawnymi (63,27), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (95,13), w województwie mazowieckim (73,67). rachunek (150,11), w grupie kwintalowej V (224,05), małżeństwa bez dzieci (151,91), bez osób niepełnosprawnych (111,44), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (177,26), w województwie mazowieckim (138,34). rachunek (68,25) i pracowników na stanowiskach nierobotniczych (68,32), w grupie kwintalowej V (89,26), małżeństwa bez dzieci (70,02), bez osób niepełnosprawnych (57,10), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (83,16), w województwie mazowieckim (64,23). nierobotniczych (110,04), w grupie kwintalowej V (158,96), małżeństwa bez dzieci (94,28), bez osób niepełnosprawnych (75,56), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (150,12), w województwie mazowieckim (105,70). nierobotniczych (27,04), w grupie kwintalowej V (28,68), małżeństwa z 2 dzieci na utrzymaniu (25,38), bez osób niepełnosprawnych (14,48), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (38,57), w województwie mazowieckim (28,33). rachunek (54,40), w grupie kwintalowej V (78,75), małżeństwa z 1 dzieckiem na utrzymaniu (42,63), bez osób niepełnosprawnych (34,82), w miastach o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej (84,04), w województwie mazowieckim (52,05). Gospodarstwa domowe rolników (146,36), w grupie kwintalowej I (114,69), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (120,33), z osobami niepełnosprawnymi (200,49), na wsiach (173,94), w województwie lubelskim (166, 07). robotniczych (35,97), w grupie kwintalowej I (21,97), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (32,85), z osobami niepełnosprawnymi (39,54), na wsiach (41,77), w województwie warmińsko-mazurskim (39,25) i wielkopolskim (39,28). robotniczych (28,43), w grupie kwintalowej I (20,28), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (21,71), bez osób niepełnosprawnych (51,25), na wsiach (41,01), w województwie warmińsko-mazurskim (43,67) i podkarpackim (43,91). Gospodarstwa domowe rencistów (39,89), w grupie kwintalowej I (42,18), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (67,06), z osobami niepełnosprawnymi (70,92), w miastach o liczbie mieszkańców poniżej 20 tys. (82,41), w województwie zachodniopomorskim (68,83). Gospodarstwa domowe rolników (37,97), w grupie kwintalowej I (30,46), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (35,72), z osobami niepełnosprawnymi (46,33), na wsiach (41,91), w województwie podkarpackim (41,90). Gospodarstwa domowe rolników (37,94), w grupie kwintalowej I (27,93), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (59,46), z osobami niepełnosprawnymi (47,21), na wsiach (48,69), w województwie świętokrzyskim (47,26). Gospodarstwa domowe emerytów (2,43), w grupie kwintalowej I (4,06), małżeństwa bez dzieci (5,89), z osobami niepełnosprawnymi (5,77), na wsiach (7,12), w województwie podkarpackim (6,56). Gospodarstwa domowe rolników (13,01), w grupie kwintalowej I (11,04), małżeństwa z 3dzieci i więcej na utrzymaniu (24,38), z osobami niepełnosprawnymi (16,11), na wsiach (17,02), w województwie warmińsko-mazurskim (14,40). Źródło: opracowanie własne na podstawie: Budżety gospodarstw domowych w 2013 r., 2014, GUS, Warszawa, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunki-zycialudnosci/budzety-gospodarstw-domowych-w-2013-r-,9,8.html [data pobrania: 21.11.2014]. Istotnymi czynnikami, które w ostatnich pięciu latach wpłynęły na zmiany w wydatkach ponoszonych na usługi są ceny, dochody, większy wybór usług na rynku, zmiany upodobań, obecny kryzys gospodarczy, większy nacisk na gromadzenie oszczędności. I tak też w badanych gospodarstwach domowych w województwie kujawsko-pomorskim, okazało się, że zmiany w wydatkach ponoszonych na użytkowanie mieszkania i nośniki energii, usługi zdrowotne i medyczne, transport i edukację spowodowane były w 994 Logistyka

Wyszczególnienie Wydatki Żywność i napoje bezalkoholowe Napoje alkoholowe, wyroby tytoniowe i narkotyki Odzież i obuwie Użytkowanie mieszkania i nośniki energii Wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa domowego Zdrowie Transport Łączność Rekreacja i kultura Edukacja Restauracje i hotele głównej mierze wzrostem (lub spadkiem) cen za te usługi, z kolei zmiany w wydatkach ponoszonych na łączność ewolucją upodobań, a na rekreację i kulturę wzrostem dochodów 13. Trendy i kierunki przemian konsumpcji usług Zasadniczą rolę w osiąganiu określonego poziomu życia odgrywa poziom konsumpcji dóbr żywnościowych i nieżywnościowych, lecznictwo oraz sposób spędzania czasu wolnego 14. Z kolei środki służące do zaspokajania potrzeb, a więc ilość i jakość spożywanej żywności, usług zdrowotnych, edukacyjnych, transportowych oraz związanych ze spędzaniem czasu wolnego wpływają na stopniową poprawę poziomu i jakości życia, co przejawia się we wzroście zdrowotności i długości życia ludzi. Tabela 3. Przeciętne miesięczne wydatki na dobra i usługi w zł na 1 osobę w gospodarstwach domowych w Polsce w latach 2000 2013 2000 599,49 184,77 17,98 33,10 107,21 35,59 26,63 59,56 21,05 40,08 8,61 8,41 2004 694,70 195,08 19,01 34,28 140,78 34,05 35,07 63,02 32,50 47,04 10,51 12,26 2005 690,30 194,10 18,85 35,00 135,64 34,28 34,72 61,49 36,67 47,25 9,07 12,80 2006 744,81 202,11 19,99 40,18 146,94 37,96 36,57 65,30 38,36 53,20 10,44 14,63 2007 809,95 215,77 21,84 46,28 149,14 44,80 40,02 75,46 40,66 61,54 11,13 15,39 2008 904,27 231,14 23,81 49,76 170,80 49,38 43,68 91,08 42,98 71,86 11,28 18,08 2009 956,68 240,08 26,06 49,93 188,03 51,51 47,90 92,74 43,47 76,35 11,44 20,72 2010 991,44 246,14 26,94 52,35 199,88 51,19 47,42 94,78 43,43 79,80 12,75 22,93 2011 1015,12 254,13 27,41 51,77 210,34 49,05 50,41 97,03 42,59 81,81 12,48 24,82 2012 1050,78 263,85 28,46 51,69 213,77 50,35 52,68 102,92 41,90 85,55 12,41 29,25 2013 1061,70 264,36 27,30 53,72 220,56 49,67 53,94 102,38 54,69 69,22 12,53 30,64 Is dla 2013 r. 2004r.=100% 153 136 144 157 157 146 154 162 168 147 119 250 Udział wydatków w wydatkach ogółem 100 24,9 2,6 5,1 20,8 4,7 5,1 9,6 5,2 6,5 1,2 2,9 Źródło: opracowanie własne na podstawie: budżety gospodarstw domowych w 2013 r., 2014, GUS, Warszawa, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunki-zycialudnosci/budzety-gospodarstw-domowych-w-2013-r-,9,8.html [data pobrania: 21.11.2014]. Obserwując i analizując wydatki na dobra i usługi ponoszone przez gospodarstwa domowe w Polsce można zaobserwować, że sukcesywnie wzrasta ich poziom. Niewątpliwie jednym z podstawowych uwarunkowań tego wzrostu jest podnoszenie się poziomu cen nabywanych dóbr i usług oraz wzrost 13 Badania własne przeprowadzone wśród 80-ciu gospodarstwach domowych w województwie kujawsko-pomorskim w 2014 r. pt. Uwarunkowania zmian poziomu i struktury konsumpcji usług w gospodarstwach domowych. 14 F. Bylok, Przemiany społecznego znaczenia konsumpcji we współczesnym społeczeństwie, Annales. Etyka w życiu gospodarczym, Vol. 9, nr 1, 2006, s. 212, http://www.annalesonline.uni.lodz.pl/archiwum/2006/2006_01_bylok_209_ 218.pdf [dostęp 12.12.2014 r.]. Logistyka 995

uzyskiwanych dochodów. W 2013 roku 1 członek gospodarstwa domowego miesięcznie wydawał na konsumpcję średnio 1061,70 zł, o 53% więcej niż w 2004 roku. Najwięcej gospodarstwa domowe w Polsce przeznaczają na żywność (w 2013 r. 264,36 zł) oraz na użytkowanie mieszkania i nośniki energii (220,56 zł), najmniej na zaspokajanie potrzeb związanych z edukacją (12,53 zł) oraz na korzystanie z restauracji i hoteli (30,64 zł). W porównaniu do 2004 roku największy, bo 1,5 krotny wzrost nastąpił w zakresie wydatków ponoszonych na restauracje i hotele, oraz łączność (o 68%) i transport (o 62%), najmniejszy z kolei w zakresie wydatków na edukację, zaledwie o 19% (tab. 3). Na podstawie danych gromadzonych przez Eurostat w krajach Unii Europejskiej można zwrócić uwagę na pewne różnice w strukturze udziału wydatków na dobra, a przede wszystkim usługi w wydatkach ogółem. Najnowsze dane pokazują, że w gospodarstwach domowych w Unii Europejskiej największy udział w strukturze wydatków stanowią wydatki ponoszone na użytkowanie mieszkania i nośniki energii, aż 24,1%, przy czym jest najmniejszy na Malcie (11,9%), a największy w Danii (29,3%). W strukturze wydatków końcowych ponoszonych na konsumpcję, spośród analizowanych usług, największy udział stanowią wydatki na transport (13,0%), rekreację i kulturę (8,7%) oraz restauracje i hotele (8,5%), a najmniejszy: wydatki ponoszone na edukację (1,1%), komunikację (2,6%) oraz zdrowie (3,7%) (tab. 4). Kraje Unii Europejskiej pod względem struktury wydatków ponoszonych na dobra i usługi są istotnie zróżnicowane. Największe różnice pomiędzy krajami występują odnośnie konsumpcji napojów alkoholowych, tytoniu i narkotyków (V s =40,8%), a wśród usług w zakresie poziomu zaspokajania potrzeb związanych z edukacją (V s =59,5%) oraz wydatkami za korzystanie z restauracji i hoteli (V s =48,1%) (tab. 4). Tabela 4. Udział końcowych wydatków na dobra i usługi w wydatkach ogółem w gospodarstwach domowych w 2012 r. w % w krajach Unii Europejskiej (EU-27). EU (27 V Wyszczególnienie Poland Min Max s w countries) % Żywność i napoje bezalkoholowe 13 18,5 8,3 (Luxembourg) 27,5 (Romania) 29,6 Napoje alkoholowe, tytoń i narkotyki 3,6 6,3 2,8 (Italy) 9,6 (Czech Republic) 40,8 Odzież i obuwie 5,2 4,4 2,7 (Hungary) 7 (Italy) 23,3 Mieszkanie, woda, prąd, gaz i inne 24,1 23,1 11,9 (Malta) 29,3 (Denmark) 17,2 Meble, wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa 5,6 4,5 4,0 (Latvia) 7,3 (Bulgaria) 17,1 domowego Zdrowie 3,7 4,6 1,6 (United Kingtom) 6,4 (Greece) 30,7 Transport 13 10,2 7,7 (Slovakia) 19,1 (Luxembourg) 17,7 Komunikacja 2,6 2,7 1,7 (Luxembourg) 5,7 (Bulgaria) 30,1 Rekreacja i kultura 8,7 7,9 5,6 (Greece) 11,2 (Finland) 19,4 Edukacja 1,1 1,2 0,3 (Sweden) 3,6 (Ireland) 59,5 Restauracje i hotele 8,5 2,9 2,8 (Lithuania) 16,8 (Malta) 48,1 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu http://epp.eurostat.ec.europa.eu /tgm/refreshtableaction.do;jsessionid=9ea7d07d30deb19be14e2ff74122b0088a1f80950131.e34mbxesaxa Sc40LbNiMbxeNbN0Ke0?tab=table&plugin=1&pcode=tsdpc520&language=en [data pobrania:21.11.2014]. O ile przedstawione tendencje we wzroście wydatków na dobra i usługi wartościowo mogą budzić pewne wątpliwości, gdyż wzrost ten z jednej strony może być spowodowany wzrostem cen i zarazem kosztów ponoszonych za te usługi, a także wzrostem dochodów ludności, to przedstawianie tendencji we wzroście lub spadku udziału wydatków na dobra i usługi, może być bardziej miarodajną informacją w zakresie zmian zachodzących w konsumpcji. W latach 2002-2012 w krajach UE wzrost udziału wydatków w wydatkach końcowych ogółem nastąpił w zakresie zaspokajania potrzeb związanych z użytkowaniem mieszkania (o 15%), ze zdrowiem (o 12%) oraz edukacją (o 10%). Z kolei relatywnie największy spadek udziału w wydatkach ogółem zaobserwowano w przypadku wydatków na odzież i obuwie (spadek o 13%), na meble, wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa domowego (o 12%) oraz na rekreację i kulturę (o 9%) (tab. 5). 996 Logistyka

Tabela 5. Tendencje zmian udziału końcowych wydatków na dobra i usługi w wydatkach ogółem w gospodarstwach domowych w % w 2012 r. (2002=100%) w krajach Unii Europejskiej (EU-27). I s dla 2012 Wyszczególnienie r. (2002=100) Poland Min Max Żywność i napoje bezalkoholowe 99 85 77 (Latvia) 106 (Portugal) Napoje alkoholowe, tytoń i narkotyki 95 95 74 (Luxembourg) 134 (Cyprus) Odzież i obuwie 87 92 57 (Czech Republik) 110 (Lithuania) Mieszkanie, woda, prąd, gaz i inne 115 100 74 (Bulgaria) 150 (Greece) Meble, wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa 88 102 64 (Ireland) 162 (Bulgaria) domowego Zdrowie 112 118 58 (Netherlands) 250 (Romania) Transport 97 112 67 (Cyprus) 162 (Latvia) Komunikacja 96 90 58 (Finland) 193 (Greece) Rekreacja i kultura 91 108 75 (Greece) 177 (Bulgaria) Edukacja 110 92 55 (Estonia) 225 (Luxembourg) Restauracje i hotele 98 100 72 (Slovakia) 124 (Estonia) Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostatu http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/refreshtable Action.do;jsessionid=9ea7d07d30deb19be14e2ff74122b0088a1f80950131.e34MbxeSaxaSc40LbNiMbxeNb N0Ke0?tab=table&plugin=1&pcode=tsdpc520&language=en [data pobrania:21.11.2014]. W Polsce tendencje zmian zachodzących w strukturze ponoszonych wydatków kształtują się nieco inaczej niż w krajach Unii Europejskiej ogółem. Przykładowo, podczas gdy średnio w Unii Europejskiej udział wydatków na żywność utrzymuje się w ostatnim dziesięcioleciu na podobnym poziomie to w Polsce spadł o 15%. Odwrotnie z kolei jest w przypadku udziału wydatków na użytkowanie mieszkania i nośniki energii, gdyż w Polsce wartość ta utrzymuje się na podobnym poziomie, z kolei we Wspólnocie wzrósł o 15%. W Polsce w ostatnich latach największy wzrost udziału wydatków w wydatkach ogółem zaobserwowano w zakresie poziomu zaspokajania potrzeb związanych ze zdrowiem (o 18%) transportem (o 12%) oraz rekreacją i kulturą (o 8%), a największy spadek udziału wydatków w wydatkach ogółem miał miejsce w przypadku komunikacji (o 10%) i edukacji (o 8%) (tab. 5). Podsumowanie Zmienność roli usług w ostatnich latach jest konsekwencją przemian o charakterze demograficznym, społecznym, gospodarczym, technologicznym i politycznym, co związane jest z trendami rozwoju gospodarki światowej. Następuje rozwój usług związanych z wypoczynkiem, rozrywką i turystyką i transportem. Bodźcem tych zmian są aspiracje ludzi, którzy domagają się poszerzenia zakresu usług edukacyjnych i kulturalnych. Konsumenci zmieniają swoje zachowania na rynku dóbr i usług pod wpływem różnych uwarunkowań. Znaczenie roli usług, a szczególności poziomu wydatków ponoszonych na usługi wynika równocześnie z posiadanych dochodów, a także cech społeczno-demograficznych konsumentów usług. Obecny poziom i struktura konsumpcji usług w Polsce dzięki zmianom, które miały miejsce w ostatnim dziesięcioleciu, są coraz bardziej zbliżone do krajów o ugruntowanym usługowym modelu gospodarki. Jednak różnice pomiędzy Polską a krajami europejskimi o wysokim poziomie życia i rozwoju gospodarczym są nadal widoczne. Następuje rozwój usług związanych z wypoczynkiem, transportem, zdrowiem czy edukacją, jednak tendencje zachodzących zmian i ich poziom jest różny w różnych krajach europejskich, a głównym tego powodem są uwarunkowania dochodowe. Proces zmian na rynku usług rozpoczął się i jest nieodwracalny. Wzrost dochodów ludności oraz poziomu i jakości życia jest impulsem do ewolucji zachowań konsumenta i konsumpcji. Globalizacja, rozwój nowoczesnych technologii, możliwość korzystania z Internetu, zmiany w wypełnianiu czasu wolnego, rynek nasycony produktami i oferowanymi usługami są bodźcami, które wpływają na tworzenie Logistyka 997

modelu współczesnego konsumenta. Z jednej strony poprzez intensywną konsumpcję usług przyczyniamy się do wzrostu gospodarczego, co jest korzystne dla kraju, z drugiej strony nadmierna konsumpcja nie prowadzi do zrównoważonego rozwoju i zrównoważonego poziomu życia, czyli na tyle oszczędnego, aby przyszłe pokolenia mogły żyć na podobnym poziomie w przyszłości. Rola konsumenta w kształtowaniu gospodarek krajów i ochrony środowiska jest coraz większa i dlatego niezmiernie ważna jest edukacja racjonalności podejmowanych decyzji oraz podniesienia świadomości ekologicznej ludności w zakresie zrównoważonego korzystania z usług. Streszczenie Celem artykułu było ukazanie uwarunkowań oraz kierunków przemian i trendów zachodzących w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie poziomu i struktury konsumpcji usług w Polsce i w krajach Unii Europejskiej. W artykule dokonano analizy cech gospodarstw domowych, które ponoszą na najwyższym i najniższym poziomie wydatki na dobra i usługi, uwarunkowań zmian korzystania z usług oraz poziomu i struktury wydatków. Stwierdzono, że zmienność roli usług w ostatnich latach jest konsekwencją przemian o charakterze demograficznym, społecznym i gospodarczym. Następuje rozwój usług związanych z wypoczynkiem, transportem, zdrowiem czy edukacją, jednak tendencje zachodzących zmian i ich poziom jest różny w różnych krajach europejskich. Modern consumption of services - determinants, trends and changes Abstract The purpose of the article was to show the conditions and directions of changes and trends in the last decade in terms of the level and structure of consumption of services in Poland and in the European Union. This article analyzes the characteristics of households with the highest and lowest spending on goods and services, conditions change the use of services and the level and structure of expenditure. It was found that the variability of the role of services in recent years is a consequence of demographic, social and economic changes. Followed by the development of services related to leisure, transport, health and education, but the trends of change and their level is different in various European countries. Literatura [1]. Bombol M., Dąbrowska A., Czas wolny. Konsument, rynek, marketing, K.E.Liber, Warszawa, 2003. [2]. Budżety gospodarstw domowych w 2013 r., 2014, GUS, Warszawa (i lata poprzednie). [3]. Bylok F., Przemiany społecznego znaczenia konsumpcji we współczesnym społeczeństwie, Annales. Etyka w życiu gospodarczym, Vol. 9, nr 1, 2006, s. 212, http://www.annalesonline.uni.lodz.pl/archiwum/2006/2006_01_bylok_209_ 218.pdf [dostęp 12.12.2014 r.]. [4]. Dąbrowska A.: Konsument na rynku usług w Polsce, IBRKiK, Warszawa, 2013. [5]. http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/refreshtableaction.do;jsessionid=9ea7d07d30deb19be14e2ff7412 2b0088a1f80950131.e34MbxeSaxaSc40LbNiMbxeNbN0Ke0?tab=table&plugin=1&pcode=tsdpc520&l anguage=en [data pobrania:21.11.2014]. [6]. Janoś-Kresło M., Mróz B., Konsument i konsumpcja we współczesnej gospodarce, SGH w Warszawie, Warszawa, 2006. [7]. Kieżel E. (red.), Konsument i jego zachowania na rynku europejskim, PWE, Warszawa, 2010. [8]. Kusińska A., Zachowania polskich konsumentów na rynku w latach dziewięćdziesiątych, w: Rynek i konsumpcja w transformowanej gospodarce, red. F. Misiąg, IRWiK, Warszawa 2000. [9]. Mazurek-Łopacińska K., Polscy konsumenci w drodze do Unii Europejskiej, w: Zachowania podmiotów rynkowych w Polsce a proces integracji europejskiej, red, Z. Kędzior, K. Karcz, Akademia Ekonomiczna, Katowice 2001. [10]. Olejniczuk-Merta A.: Konsumpcja w innowacyjnej gospodarce, Konsumpcja i rozwój nr 1/2011. [11]. Pięć megatrendów, które w najbliższej przyszłości zmienią zachowania nabywców, http://www.marketing-news.pl/meeeage.php?art=35084 [dostęp 20.11.2014 r.]. [12]. Zrównoważona produkcja i konsumpcja pdf,http://www.eea.europa.eu/pl/publications/ srodowiskoeuropy-2014-czwarty-rapor-oceny/download&rct=j&frm=1&q=&esrc=s&sa=u&ei 998 Logistyka

=M8htVMqOJ4fZPZrwgOAN&ved=0CCAQFjAC&usg=AFQjCNE5d8Sl6RT_LQJAB7wHG- WvtKpG6A [dostęp 20.11.2014 r.] Logistyka 999