ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU"

Transkrypt

1 Zeszyty Majdanka 2003, t. XXII ROBERT KUWAŁEK ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU Problematyka zagłady Żydów lubelskich coraz częściej staje się tematem interesującym dla wielu historyków. Mimo kilku publikacji, które ukazały się na ten temat, nadal jednak wiele faktów dotyczących likwidacji getta lubelskiego oraz losów jego mieszkańców w okresie Akcji Reinhardt czy w ogóle w okresie okupacji hitlerowskiej wymaga podjęcia dodatkowych badań 1. Tematyka Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku również omawiany już był w historiografii polskiej, jednakże dotychczas nie został on wyczerpany 2. Wyjaśnienia wymagają chociażby różne aspekty losów Żydów lubelskich, zwłaszcza ostatniej grupy tej społeczności, która po likwidacji dużego getta na Podzamczu znalazła się w getcie szczątkowym na Majdanie Tatarskim, a następnie, w wy- 1 Pierwszą pracą poświęconą zagładzie ludności żydowskiej w Lublinie oraz w ogóle na Lubelszczyźnie był artykuł T. Berenstein. Przez wiele lat tematyka losów społeczności żydowskiej w Lublinie nie mogła doczekać się osobnego opracowania, chociaż pewne informacje na ten temat można było znaleźć w wielu artykułach czy pracach dotyczących ogólnej tematyki okupacyjnej. Niewielki artykuł na temat getta lubelskiego napisał Z. Mańkowski, a w 1999 r. ukazała się monografia getta w Lublinie autorstwa T. Radzika. Niestety, ta ostatnia praca nie wyczerpuje całkowicie problematyki losów ludności żydowskiej w Lublinie pod okupacją hitlerowską i nosi znamiona schematyzmu. Mimo że należy uznać ją za cenną publikację jest to bowiem pierwsza w ogóle monografia getta lubelskiego jednakże autor jej nie wykorzystał ani wszystkich dostępnych źródeł, ani literatury, na podstawie których można byłoby dokładnie odtworzyć losy Żydów lubelskich w czasie okupacji nazistowskiej. T. Berenstein: Martyrologia, opór i zagłada ludności żydowskiej w dystrykcie lubelskim podczas okupacji hitlerowskiej. Biuletyn ŻIH. nr ; J. Kasperek: Położenie i zagłada ludności żydowskiej w Lublinie podczas okupacji hitlerowskiej ( ). (W:) Materiały z sesji Hitlerowskie ludobójstwo w Polsce i Europie Warszawa 1983; Tegoż: Kronika wydarzeń w Lublinie w okresie okupacji hitlerowskiej. Lublin 1989 oraz Wysiedlenia w Lublinie w okresie okupacji hitlerowskiej ( ). Zeszyty Majdanka, t. X. 1980; Z. Mańkowski: Życie i zagłada Żydów w Lublinie. (W:) Pamięć i Sprawiedliwość. Biuletyn GKBZpNP IPN, t. XXXVIII. 1995; T. Radzik: Lubelska dzielnica zamknięta. Lublin T. Berenstein, A. Rutkowski: Żydzi w obozie koncentracyjnym na Majdanku Biuletyn ŻIH, nr O losie Żydów w obozie na Majdanku można znaleźć wiele rozproszonych informacji w artykułach publikowanych w Zeszytach Majdanka, dotyczących poszczególnych aspektów funkcjonowania tego obozu.

2 R O B E R T K U W A Ł E K niku kolejnych akcji likwidacyjnych, została skierowana do obozu koncentracyjnego na Majdanku oraz żydowskich obozów pracy na terenie Lublina. Dalszych badań wymaga także los innych grup więźniów żydowskich kierowanych do lubelskiego obozu koncentracyjnego z terenu dystryktu lubelskiego, ziem polskich czy zagranicy. Wciąż badacze tej tematyki stoją przed próbą ustalenia wielkości tych transportów. Pomimo że w dotychczasowych publikacjach znajduje się sporo informacji na temat więźniów żydowskich Majdanka, nadal wiele pytań związanych z ich dziejami pozostaje bez odpowiedzi 3. Artykuł ten stanowi nie tylko próbę odtworzenia faktów dotyczących Żydów lubelskich w samym obozie na Majdanku, ale także podejmuje zagadnienie oszacowania, ilu Żydów z Lublina zginęło w tym obozie. Ta druga kwestia wydaje się być jednym z poważniejszych problemów, zwłaszcza że w opublikowanych już pracach, niestety nielicznych, dotyczących zagłady ludności żydowskiej w Lublinie i na Lubelszczyźnie, pojawiają się różne liczby Żydów lubelskich, deportowanych zarówno do obozu zagłady w Bełżcu, jak i do lubelskiego obozu koncentracyjnego. Niewielki transport mieszkańców getta w Lublinie, który został wysłany do obozu na Majdanku w dniu 12 grudnia 1941 r., był pierwszym w ogóle żydowskim transportem, który tu trafił 4. Do obozu skierowano wówczas 150 mężczyzn, złapanych w getcie lubelskim, którzy nie posiadali zaświadczeń o pracy 5. Transport ten miał ścisły związek z budową obozu koncentracyjnego. Już wcześniej przy inwestycji tej wykorzystywano Żydów, ale nie byli oni ani więźniami Majdanka, ani też mieszkańcami getta w Lublinie. Od października 1941 r. na Majdanek przyprowadzano bowiem jeńców Wojska Polskiego pochodzenia żydowskiego z obozu przy ul. Lipowej 7, którzy obok jeńców ra- 3 Pewną taką próbą prześledzenia losów zwartej grupy więźniów żydowskich, osadzanych nie tylko na Majdanku, ale w ogóle w obozach na terenie dystryktu lubelskiego, była jedna z ostatnich publikacji J. Marszałka, poświęcona losom Żydów warszawskich, deportowanych w różnych okresach okupacji nazistowskiej do dystryktu lubelskiego. Artykuł ten jednak nie wyczerpuje całkowicie tej tematyki i wymaga dalszych, pogłębionych badań. Odnosi się to w ogóle do badań nad dziejami ludności żydowskiej w dystrykcie lubelskim, albowiem poza wspomnianym już artykułem T. Berenstein oraz pracami D. Pohla i B. Musiała, nie ukazały się o osobne opracowania dotyczące zagłady poszczególnych skupisk żydowskich na Lubelszczyźnie. Publikacje na ten temat stałyby się bardzo pomocnym materiałem do badania również dziejów więźniów żydowskich w obozie na Majdanku. J. Marszałek: Żydzi warszawscy w Lublinie i na Lubelszczyźnie w latach (W:) Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina. t. I, red. T. Radzik, Lublin 1995; D. Pohl: Von der Judenpolitik zum Judenmord. Der Distrikt Lublin des Generalgouvernements Frankfurt am Main 1993; tegoż: Rola dystryktu lubelskiego w Ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej. Zeszyty Majdanka, t. XVIII (1997); B. Musial: Deutsche Zivilverwaltung und Judenverfolgung in Generalgouvernement. Eine Fallstudie zum Distrikt Lublin. Wiesbaden T. Berenstein, A. Rutkowski: Żydzi w obozie koncentracyjnym..., op. cit., s Z. Leszczyńska: Kronika obozu na Majdanku, Lublin 1980, s

3 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU dzieckich stanowili pierwszą grupę przymusowych robotników budujących obóz koncentracyjny. W grudniu 1941 r., gdy wśród jeńców radzieckich wybuchła epidemia tyfusu, która zagroziła także jeńcom żydowskim, komendantura obozu jenieckiego przy Lipowej odmówiła dalszego wysyłania swoich więźniów na Majdanek. Tym samym mogło to spowodować wstrzymanie zaawansowanych już prac budowlanych w obozie. Pomiędzy komendanturą Lipowej, a szefem SS i Policji Bezpieczeństwa w dystrykcie lubelskim, SS-Gruppenführerem Odilem Globocnikiem, który był odpowiedzialny za budowę obozu na Majdanku, miało dojść na tym tle nawet do konfliktu który zakończył się decyzją, że brakującą liczbę robotników przymusowych uzupełni się Żydami z getta lubelskiego. Obławę w getcie miała zorganizować komendantura obozu przy Lipowej 6. Do przeprowadzenia tej łapanki zmuszono jeńców żydowskich przebywających w obozie. Na ulicach getta zatrzymali oni 320 mężczyzn zdolnych do pracy, których doprowadzono do obozu przy ul. Lipowej, gdzie przeprowadzono ich selekcję. Fakt przeprowadzenia obławy przez jeńców żydowskich spowodował, że od tego czasu zaostrzył się konflikt pomiędzy więźniami z Lipowej a mieszkańcami getta. Żydzi lubelscy zaczęli postrzegać własnych pobratymców jako współpracowników hitlerowców 7. 6 T. Berenstein, A. Rutkowski: Żydzi w obozie koncentracyjnym..., op. cit., s Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (dalej APMM), Pamiętniki i relacje, sygn. VII-643, Relacje i pamiętniki żydowskie, Obóz żydowskich jeńców wojennych w Lublinie, s. 98; O konflikcie pomiędzy jeńcami z Lipowej a Żydami z getta: S. Goldberg (Shie Chechever): The Undefeated. Tel-Aviv 1985, s Autor tych wspomnień, Żyd lubelski stwierdził, że więźniowie (chodziło o jeńców z Lipowej) nienawidzili lubelskich Żydów bardziej niż chrześcijanie. Przyczyną tego konfliktu miała być sytuacja z początków 1940 r., gdy Judenrat lubelski odmówił przejęcia na swoje utrzymanie grupy kilkuset żydowskich jeńców wojennych, których po wypędzeniu z Lublina hitlerowcy zamordowali w czasie marszu śmierci do Białej Podlaskiej. Inną przyczyną tego konfliktu mógł być fakt niejako uprzywilejowanej pozycji jeńców żydowskich z obozu przy ul. Lipowej. Władzom niemieckim nie udało się narzucić im obowiązku noszenia opasek z gwiazdą Dawida. Dzięki temu, że grupy jeńców pracowały poza obozem, miały możliwość zdobywania dodatkowych środków pożywienia. Jeńcy w końcu, a przynajmniej ich część, traktowani byli jako wysokiej klasy specjaliści zatrudnieni w warsztatach obozowych, stąd też władze obozu przy ul. Lipowej starały się ich chronić przed nadmierną eksploatacją, o czym świadczy chociażby fakt wycofania tej grupy z zadań związanych z budową obozu na Majdanku, gdzie w tym czasie jeńcy żydowscy zagrożeni byli zarażeniem się tyfusem od jeńców sowieckich. Z drugiej strony bardzo wielu jeńców z Lipowej utrzymywało prywatne kontakty z Żydami lubelskimi, którzy z jednej strony pomagali im finansowo, a z drugiej korzystali na wymianie żywności, którą mogli prowadzić żołnierze żydowscy w mieście. Wiele z tych kontaktów było na tyle zażyłych, że zdarzały się nawet małżeństwa pomiędzy Żydówkami z getta w Lublinie i jeńcami żydowskimi z Lipowej. Jak dotychczas, dzieje żydowskiego obozu pracy oraz obozu dla żydowskich jeńców wojennych nie doczekały się osobnego opracowania. United States Holocaust Memorial Museum (dalej USHMM), sygn. RG *0087, Wywiad z Samuelem Gruberem, zarejestrowany na kasecie video w lutym 1995 r.; APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-1243, C. Fischer: Losy rodziny podczas okupacji. (Autorka tej relacji, Cypora Fischer, była żoną jeńca 3

4 R O B E R T K U W A Ł E K W wyniku selekcji, z grupy 320 mężczyzn z getta, zwolniono 170 osób posiadających aktualne zaświadczenia Urzędu Pracy. Natomiast pozostałych 150, po przewiezieniu do więzienia na Zamku i przebraniu tam w ubranie więzienne, przesłano na Majdanek 8. Po tym wydarzeniu, w getcie lubelskim zaczęto spekulować, w jakim celu schwytani Żydzi zostali tam deportowani. Nikt nie przypuszczał, że mieli oni stanowić kontyngent robotników przymusowych, niezbędnych do budowy obozu. Natomiast jeszcze po wojnie wśród ocalałych Żydów lubelskich panowała opinia, że grupa ta miała być przedmiotem eksperymentu nazistowskiego, polegającego na sprawdzeniu, w jaki sposób warunki obozowe będą wpływać na Żydów 9. Od początku też Judenrat lubelski czynił starania o zwolnienie tych osób z obozu. Starania takie podjęły również rodziny aresztowanych. Można to było uczynić tylko za pomocą łapówki, dlatego też krewni osadzonych na Majdanku starali się zebrać odpowiednio dużą sumę pieniędzy, by wykupić swoich bliskich. Judenrat postanowił także zorganizować wśród Żydów lubelskich specjalną zbiórkę żywności i odzieży, które zamierzano przesłać na Majdanek dla osadzonych tam ziomków 10. Z pewnością również starano się przekupić odpowiednie władze niemieckie, by uwolnić aresztowanych. Stąd też mogła wynikać prośba z początków stycznia 1942 r. niemieckiego Urzędu Pracy w Lublinie, skierowana do samego Globocnika, o zwolnienie z obozu 22 fachowców 11. W czasie, gdy ważyły się losy pierwszych Żydów lubelskich osadzonych w obozie na Majdanku, znaczna część ich już nie żyła. Przyczyną ich wysokiej śmiertelności były epidemia tyfusu, potworne warunki egzystencji i pracy, jak również brak przyzwyczajenia do reżimu obozowego osób sprowadzonych bezpośrednio z wolności. Pod koniec stycznia 1942 r., gdy władze SS oraz komendantura obozu na Majdanku wyraziły zgodę na zwolnienie części fachowców, okazało się, że ze 150 pierwotnie osadzonych więźniów, pozostało jedynie 17 osób. Zwolnieni znajdowali się w fatalnym stanie, tak że z obozu trzeba było wojennego z obozu przy ul. Lipowej 7, a w swoich wspomnieniach podaje informacje o innych Żydówkach lubelskich, które wyszły za mąż za jeńców z Lipowej). Relacja K. B. z kwietnia 1994 r., w zbiorach autora (autorka tej relacji, mieszkająca do dzisiaj w Lublinie, która przeżyła getto lubelskie, zastrzegła sobie anonimowość). 8 Z. Leszczyńska: Kronika..., op. cit, s Zeznania świadków o Lipowej i Majdanie Tatarskim, Zeznanie Szlomo Grubera. (W:) Dos Buch fun Lublin. Paryż 1957, s. 431; S. Goldberg (Shie Chechever): op. cit., s Z. Leszczyńska: Kronika..., op. cit., s. 33. S. Goldberg wspomina, że wśród osadzonych wtedy na Majdanku znajdował się jego siostrzeniec, a jego siostra strała się zebrać odpowiednią sumę pieniędzy, by go wykupić. S. Goldberg (Shie Chechever): op. cit., s Z. Leszczyńska: Kronika..., op. cit., s. 34. O zwolnienie robotników starały się u Globocnika również firmy niemieckie, przesyłając do jego sztabu imienne wykazy przetrzymywanych na Majdanku robotników żydowskich. Dokumenty i materiały. t. I, Obozy. oprac. N. Blumental: Łódź 1946, s

5 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU ich wynosić na noszach 12. W międzyczasie do obozu trafiały już kolejne grupy mężczyzn z getta lubelskiego. Władze SS, poszukując fachowców i siły roboczej, niezbędnej do budowy KL Lublin, zaczęły organizować kolejne łapanki na terenie getta w Lublinie. Obławy te najprawdopodobniej miały związek z decyzją SS-Oberführera dr. inż. Heinza Kammlera, szefa służby budowlanej w Głównym Urzędzie Gospodarczo-Budowlanym SS, który nadzorował budowę Majdanka, o rezygnacji z wykorzystania jeńców wojennych jako robotników na Majdanku ze względu na ich katastrofalny stan zdrowia. Jeńców mieli zastąpić robotnicy cywilni i więźniowie z innych obozów koncentracyjnych 13. Rezerwuarem najtańszej siły roboczej było właśnie getto w Lublinie, położone najbliżej obozu. Jednocześnie, na początku 1942 r., przeprowadzano także obławy w gettach położonych wokół Lublina 14. Niestety, z powodu braku materiału źródłowego trudno ustalić dzisiaj, ilu dokładnie Żydów lubelskich zostało zabranych w okresie styczeńluty 1942 r. na Majdanek. Prawdopodobnie liczba ta nie przekroczyła kilkuset. 12 W drugiej połowie stycznia 1942 r. Urząd Pracy w Lublinie starał się o zwolnienie 29 fachowców z getta lubelskiego. S. Goldberg (Shie Chechever): op. cit., s. 113; J. Kasperek: Kronika wydarzeń..., op. cit., s. 175; Z. Leszczyńska: Kronika..., op. cit., s. 35; T. Radzik: Lubelska dzielnica..., op. cit., s Z. Leszczyńska: Kronika..., op. cit., s Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej AŻIH), sygn. 301/2013, Relacja Mojżesza Apelbauma. Apelbaum, który był członkiem Rady Żydowskiej w Firleju, wspominał, że na przełomie 1941 i 1942 r. w wyniku obławy w tej miejscowości, na Majdanek zabrano 25 krawców. Judenrat w Firleju, za pośrednictwem Judenratu w Lubartowie, próbował wykupić ich za 25 tysięcy złotych. Niemcy pieniądze wzięli, ale uwięzionych nie zwolnili. Prawdopodobnie łapanki takie organizowane były również w innych skupiskach żydowskich w okolicach Lublina. Innym źródłem wiadomości napływu więźniów żydowskich z małych miasteczek w dystrykcie lubelskim do obozów w Lublinie są wspomnienia Mosze Brina z Bychawy, który stwierdził, że w okresie gdy zaczęto budować obóz na Majdanku, Niemcy zorganizowali w Bychawie obławę na młodych mężczyzn, których wywieziono do Lublina do budowy baraków na Majdanku. Nikt ze złapanych do Bychawy już nie powrócił. M. Brin podaje, że miało to miejsce na początku 1942 r., ale jeszcze przed rozpoczęciem akcji deportacyjnych w gettach. Autor relacji sam był w późniejszym okresie zabrany w grupie krawców żydowskich z Bychawy do Lublina i znalazł się w obozie na Flugplatzu. Wydaje się, że wysyłka krawców z Bychawy do obozu na dawnym lotnisku miała pewne znamiona dobrowolności. Krawcom obiecano dobre warunki w obozie. Na miejscu okazało się, że ich zadaniem było sortowanie futer. Brin na Flugplatzu znalazł się prawdopodobnie w lutym lub marcu 1942 r., ponieważ wspominał, że przebywał tam, gdy w Lublinie rozpoczęła się akcja likwidacyjna getta na Podzamczu. Z obozu uciekł, gdy wraz z grupą więźniów wyprowadzono go do porządkowania terenu getta po deportacji Żydów lubelskich. Wykorzystał fakt, że jedyną ich eskortę stanowili policjanci żydowscy z Lublina. Wspomnienia te mogą być również wskazówką, że Żydzi z małych miasteczek na Lubelszczyźnie, na początku 1942 r., ale jeszcze przed rozpoczęciem Akcji Reinhardt kierowani byli zarówno w niewielkich grupach na Majdanek, jak również do organizującego się obozu pracy na Flugplatzu. M. Brin: Jorn fun pejen un umkun. (W:) Bychawa. Sefer Zichron. Red. J. Edini, wyd. Komitet Byłych Mieszkańców Bychawy w Izraelu. Tel-Aviv 1969, s

6 R O B E R T K U W A Ł E K Jeden z większych 100 osobowy transport Żydów lubelskich trafił do obozu 22 lutego 1942 r., gdy przebywało ich tu już 150. Następnego dnia wszyscy Żydzi osadzeni na Majdanku, w liczbie 250 osób, zostali zamordowani. Na jedynym zamieszkałym przez więźniów I polu wyłapywano przez cały dzień wszystkich więźniów z gwiazdą Dawida, następnie za barakiem nr 19 kolejno byli oni bici kołkiem w głowę, a następnie wieszani na haku podpinanym pod brodę 15. Jak już było wspomniane, prymitywne warunki panujące w obozie w tym okresie, mordercza praca i znęcanie się nad więźniami powodowały, że nawet te kilkudziesięcioosobowe grupy Żydów lubelskich, które tu trafiły przed likwidacją getta w Lublinie, nie przeżywały dłużej niż kilkanaście dni lub kilka tygodni. Brak relacji więźniów żydowskich z tego okresu powoduje, że nie jesteśmy w stanie podać nawet przybliżonej ich liczby. Z. Leszczyńska szacuje, że w okresie styczeń-marzec 1942 r. na Majdanek przybyło 1600 Żydów polskich, głównie z terenu Lubelszczyzny 16. Niestety, z wyżej podanych przyczyn nie można zweryfikować tych danych. Trudno też jest ustalić, ilu było wśród tej grupy Żydów z samego Lublina. Można jedynie pokusić się o podanie szacunkowej liczby od 500 do nawet 1000 osób, jeżeli założymy, że dane podawane przez Z. Leszczyńską nie są zawyżone i przyjmiemy, że największa liczba Żydów osadzonych w tym okresie na Majdanku mogła pochodzić z samego Lublina. Najprawdopodobniej jednak z getta w Lublinie trafiło na Majdanek nie więcej niż 500 osób. Może świadczyć o tym fakt, że pomimo iż władze obozowe potrzebowały wciąż rąk do pracy przy budowie obozu, nie mogły bez porozumienia z przedsiębiorstwami, instytucjami czy jednostkami wojska i policji w Lublinie żądać wciąż nowych, i do tego dużych grup robotników żydowskich, ponieważ w tym czasie zatrudnieni byli oni na terenie samego Lublina, na różnych placówkach. Wielu pracowało również w obozie przy ul. Lipowej 7. Część z nich, jeszcze od 1940 r., jako wyselekcjonowani fachowcy, pracowała na stałe w warsztatach obozowych. Innych Żydów z Lublina, a także spoza Lublina (z terenu całego dystryktu), w tym również kobiety, osadzano tutaj karnie, na przykład za nielegalny handel lub szmugiel żywności do gett czy od lata 1941 r. za nielegalne opuszczenie getta. Sporą grupę więźniów, tzw. karnych, przekazywał na Lipową Arbeitsamt lubelski lub SD z zaznaczeniem, że są to osoby osadzone tutaj czasowo, na mocy wyroków, za uchylanie się od pracy. Były 15 J. Madej: Bicie i robota na mrozie. (W:) Jesteśmy świadkami. Wspomnienia byłych więźniów Majdanka. Oprac. Cz. Rajca, E. Rosiak, A. Wiśniewska. Lublin 1969, s. 12. Jest to jedyna relacja na ten temat i trudno dzisiaj stwierdzić, czy autor jej nie pomylił się daty i liczby zamordowanych wówczas więźniów żydowskich, zwłaszcza że we wspomnieniach tych znajduje się informacja o karaniu przez SS-manów śmiercią również innych więźniów, którzy tego dnia próbowali obserwować wyłapywanie Żydów. W takich warunkach trudno jest stwierdzić, ilu ludzi zostało złapanych i zamordowanych. 16 Z. Leszczyńska: Transporty i stany liczbowe obozu. (W:) Majdanek Red. T. Mencel, Lublin 1991, s

7 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU to grupy liczące po kilkadziesiąt osób 17. W okresie przeprowadzania łapanek wielu Żydów lubelskich z obawy, by nie trafić do obozu, po prostu ukrywało się i przygotowywało specjalne schrony 18. Do getta docierały również różne informacje na temat samego obozu. Krążyły między innymi pogłoski, że osadzeni na Majdanku mieli podpisywać specjalne oświadczenia, że zostali aresztowani za rzekome przestępstwa, których mieli się jakoby dopuścić. Docierały także strzępy informacji o wieszaniu więźniów. Wiadomości te przekazywane były między innymi przez jeńców z Lipowej, którzy pracowali na terenie obozu koncentracyjnego 19. W nocy z 16 na 17 marca 1942 r. rozpoczęła się likwidacja getta lubelskiego na Podzamczu. Na kilka godzin przed rozpoczęciem akcji likwidacyjnej odbyła się w Lublinie narada urzędników nazistowskich, podczas której szef sztabu Akcji Reinhardt, SS-Hauptsturmführer Hermann Höfle, wyjaśniał sposób przeprowadzania deportacji w dystrykcie. Höfle stwierdził, że w trakcie likwidacji poszczególnych gett, jak również w przypadku przybywania transportów z Żydami spoza dystryktu lubelskiego (chodziło głównie o transporty z terenu Rzeszy, Protektoratu Czech i Moraw oraz Słowacji), należałoby przeprowadzać wstępne selekcje, by oddzielić zdolnych do pracy od niezdolnych. Hauptsurmführer Höfle zamierza zbudować wielki obóz, w którym zdolni do pracy Żydzi zostaną zarejestrowani według swoich zawodów i gdzie będzie można zgłaszać zapotrzebowanie na nich. Niezdolni do pracy mieli być odsyłani do obozu zagłady w Bełżcu, a w przypadku Żydów z terenu Rzeszy i Protektoratu najpierw do punktów zbornych, czyli gett tranzytowych w Piaskach i Izbicy Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej APL), Rada Żydowska w Lublinie (dalej RŻL), sygn. 43, Wydział Obozowy obozu pracy w Lublinie, , Wykazy osób sprowadzonych do obozu przy ul. Lipowej w okresie , s W 1942 r. na murach getta wywieszane były również ogłoszenia informujące, że pewne grupy osób za niestawiennictwo się do pracy osadzane były karnie w obozie przy ul. Lipowej. Patrz: APL, RŻL, sygn. 12, Ogłoszenia związane z pracą Żydów i wysiedleniem, 1942, Ogłoszenie nr 5 z dn r., s. 5. Na terenie Lublina funkcjonowały jeszcze dwa inne obozy, w których koncentrowano Żydów oskarżonych o uchylanie się od pracy. Były to placówki przy ul. Browarnej i ul. Probostwo. Z obydwu obozów aresztowanych kierowano do innych obozów pracy, już z wyrokami. Być może stąd też przesyłani byli Żydzi lubelscy na Majdanek. Obóz przy ul. Probostwo, istniejący od r., nawet w oficjalnych dokumentach niemieckich określany był jako obóz karny dla uchylających się od pracy Żydów. To właśnie o nim wspominał W. Dobrowolski w swoim pamiętniku, określając go mianem obozu przy ul. Bonifraterskiej (dzisiaj ul. Biernackiego równoległa ulica do Probostwa). APL, RŻL, Ogłoszenia związane z pracą Żydów i wysiedleniem, 1942, Ogłoszenie Nr 12 z dn r., s. 14; Gubernator Dystryktu Lubelskiego (dalej GDL), sygn. 148, Ferstellung aller vorhandenem Lager, Wykaz obozów pracy w Lublinie z dn , s. 29; W. Dobrowolski: Pięć lat na muszce. (Wspomnienia więźnia Majdanka). Lublin 1994, s S. Goldberg (Shie Chechever): op. cit., s APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-643, Pamiętnik Idy Gliksztajn, s. 28; S. Erlichman- Bank: Listy z piekła. Białystok 1992, s Notatka Reutera, pracownika Urzędu Gubernatora Dystryktu Lubelskiego, o rozmowie 7

8 R O B E R T K U W A Ł E K Gdy Höfle wspominał o budowie wielkiego obozu, miał na myśli najprawdopodobniej obóz koncentracyjny na Majdanku, który powinien stać się rezerwuarem żydowskiej siły roboczej na terenie Lubelszczyzny. Niestety, nie znamy dokładnych ustaleń dotyczących getta lubelskiego, ale ogólne stwierdzenie o selekcji na zdolnych i niezdolnych do pracy miało prawdopodobnie dotyczyć również Lublina. Już sam fakt, że w lutym 1942 r. podzielono getto na dwie części A i B, z których część pierwsza przeznaczona była dla osób zatrudnionych w placówkach niemieckich i urzędników Judenratu, czyli dla tych, jak to określali Żydzi, którzy byli uprzywilejowani, może świadczyć, że jeszcze na kilka dni przed początkiem likwidacji Żydów lubelskich Niemcy starali się przygotować wstępną selekcję na zdolnych i niezdolnych do pracy. W getcie B skoncentrowano zdecydowaną większość żydowskich mieszkańców Lublina, która nie posiadała odpowiednich zaświadczeń o pracy, a tym samym od marca 1942 r. skazana była na zagładę w pierwszej kolejności 21. Potwierdziły to następne wypadki, jak chociażby rejestracja pracujących, przeprowadzona na kilka dni przed likwidacją getta, polegająca na stemplowaniu książeczek pracy. Stempel ten zwalniał od wysiedlenia z Lublina 22. Praktyka zastosowana przez hitlerowców podczas wysiedlania getta na Podzamczu szybko wykazała, że wszelkie stemple i zaświadczenia o pracy okazały się fikcją. Już pierwszej nocy, z 16 na 17 marca 1942 r., gdy rozpoczęło się brutalne wysiedlanie ulic Unickiej i Lubartowskiej, nie przeprowadzano żadnej selekcji na zdolnych i niezdolnych do pracy. SS-mani i kompania Ukraińców z obozu szkoleniowego SS w Trawnikach, którzy przeprowadzali akcję wysiedleńczą, czynili to z takim okrucieństwem, pozostając pod wpływem alkoholu, że od razu wybuchła panika, która uniemożliwiła przeprowadzenie jakiejkolwiek selekcji. Do kolumny wysiedlonych dołączano również te osoby, które miały stemple w książeczkach pracy i zaświadczenia z firm niemieckich. Wiele osób zostało przy tym zastrzelonych zarówno w mieszkaniach, jak i na ulicach, przeprowadzonej z szefem sztabu Akcji Reinhardt Hermannem Höfle, w związku z rozpoczętą na Lubelszczyźnie akcją zagłady ludności żydowskiej, w: Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Oprac. T. Berenstein, A. Eisenbach, A. Rutkowski, Warszawa 1957, s J. Kasperek: Kronika wydarzeń w Lublinie w okresie okupacji hitlerowskiej. Lublin 1983, s W getcie rozeszły się wówczas pogłoski, że w Lublinie ma pozostać jedynie pracujących Żydów. Plotki te także świadczyły o przeciekach, które trafiały do lubelskiego getta z samego Urzędu Gubernatora Lubelskiego. Na początku marca 1942 r. rząd GG poinformował bowiem gubernatora Zornera, że w Lublinie powinno utworzyć się obóz przejściowy dla Żydów z terenu Rzeszy i że w związku z tym w dystrykcie lubelskim miało być rozlokowanych tymczasowo właśnie Żydów APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-643, Pamiętnik Idy Gliksztajn, s. 29; J. Kasperek: Kronika wydarzeń..., op. cit., s. 188,

9 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU w czasie marszu do synagogi Maharszala przy ul. Jatecznej, którą zamieniono na punkt zborny dla wysiedlanych. Praktyka taka trawała w zasadzie przez cały okres likwidacji getta i w początkowym okresie spowodowała nawet interwencje przedsiębiorców niemieckich. Działo się tak nawet pomimo oficjalnego ogłoszenia przez SS, że wszyscy, którzy posiadali stemple w książeczkach pracy, mieli przenieść się do getta B 23. Razem z niepracującymi Niemcy zabierali pracujących i w efekcie wiele osób decydowało się na zorganizowanie sobie kryjówek w getcie, unikając wychodzenia na conocne selekcje. Przez cały okres likwidacji getta na Podzamczu, która trwała od 17 marca do 15 kwietnia 1942 r., żadna grupa Żydów lubelskich nie trafiła do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Z getta codziennie odprowadzano grupy liczące około osób na Umschlagplatz lubelski, znajdujący się za rzeźnią miejską na Tatarach, skąd transporty odchodziły do obozu zagłady w Bełżcu. Na samym początku kwietnia 1942 r. władze niemieckie wydały rozporządzenie, że w Lublinie miało pozostać zaledwie 2500 osób narodowości żydowskiej, którym, jako robotnikom niezbędnym dla gospodarki okupacyjnej zostaną wydane nowe dokumenty tożsamości, tzw. J-Ausweisy. Tyle też przydzielono Żydom kart żywnościowych. W kilka dni później liczba osób, które zakwalifikowane zostały do otrzymania nowych dokumentów podniesiona została do nieco ponad Pomimo że J-Ausweisy miały być wydawane przede wszystkim Żydom pracującym, a tym samym chronionym przed wywózką na zagładę, w rzeczywistości zdarzało się, że posiadacze tzw. Jotów też byli zabierani przez SS-manów do transportów odchodzących do Bełżca. W wielu przypadkach o posiadaniu tego uprzywilejowanego dokumentu decydowała nie tyle przydatność lub fakt zatrudnienia w przedsiębiorstwie niemieckim, ile koneksje i posiadanie odpowiednich zasobów gotówki lub kosztowności Zentralestelle Ludwigsburg, sygn. 208 AR-274/60, Sprawa przeciwko Georgowi Michalsenowi, s ; Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej APL), Rada Żydowska w Lublinie (dalej RŻL), sygn. 12, s. 18, J. Kasperek: Kronika wydarzeń..., op. cit., s APL, RŻL, sygn. 3, Protokoły z posiedzeń Rady Żydowskiej w Lublinie. Protokół z posiedzenia w dn ; sygn. 164, Wykaz Żydów posiadających J-Ausweis, przebywających na terenie Majdanu Tatarskiego, Wspominana tutaj jednostka archiwalna stanowi bardzo cenne źródło dotyczące Żydów lubelskich w ostatnim okresie ich egzystencji, dotychczas słabo wykorzystane zarówno w badaniach nad dziejami tej społeczności, jak również przy pracach związanych z dziejami obozu na Majdanku. Spośród ponad 4200 osób figurujących na tej liście, zdecydowana większość stała się więźniami i ofiarami lubelskiego obozu koncentracyjnego. O dokumencie tym będzie mowa jeszcze w niniejszym artykule. T. Radzik: Lubelska dzielnica..., op. cit., s. 44, Teoretycznie prawo do rozdzielania J-Auswesów miała Rada Żydowska w Lublinie, która sporządzała również listy Żydów zatrudnionych w przedsiębiorstwach i instytucjach niemieckich. W rzeczywistości część tych dokumentów znalazła się w rękach Szamy Grajera, dawnego sutenera lubelskiego, który w czasie okupacji pozostawał na usługach Gestapo jako główny konfident w getcie lubelskim. W restauracji należącej do niego, mieszczącej się przy ul. Lubartow- 9

10 R O B E R T K U W A Ł E K Do dzisiaj dokładnie nie wiadomo, ile osób w wyniku akcji likwidacyjnej getta na Podzamczu trafiło do obozu zagłady w Bełżcu i ile zostało zamordowanych na miejscu, w Lublinie. W różnych źródłach i publikacjach podawane są różne dane na ten temat. W starszych publikacjach przyjmowało się, że akcja marcowa w getcie lubelskim doprowadziła do deportacji około Żydów miejscowych do obozu zagłady w Bełżcu 26. W późniejszych publikacjach pojawiły się informacje, obniżające tę liczbę do osób 27. Przyjmuje się również, że w domach, na ulicach i w wyniku masowych egzekuskiej (niesitniejący dzisiaj dom na rogu Lubartowskiej i Alei Tysiąclecia), w czasie akcji deportacyjnej SS zorganizowało sztab całej operacji. Tu też Szama Grajer wraz z grupą własnych współpracowników dokonywał formalnej sprzedaży dokumentów, których cena sięgała niejednokrotnie kilku tysięcy złotych. O procederze tym doskonale poinformowani byli Niemcy, którzy otrzymywali od Grajera część zarobionych przez niego pieniędzy i kosztowności. Procederem tym zjamowali się także niektórzy skorumpowani członkowie i pracownicy Judenratu. ZstL, sygn. 208 AR- 274/60, Sprawa przeciwko Georgowi Michalsenowi, s. 449; AŻIH, sygn. 301/2784, relacja Rachmila Gartenkrauta, s Informację taką podał m.in. Y. Arad w swojej pracy poświęconej obozom zagłady. Zestawiając swoją listę transportów do obozu śmierci w Bełżcu, opierał się on głównie na wcześniejszych, pochodzących z lat 50. i 60. publikacjach Tatiany Berenstein oraz zeznaniach świadków i ocalałych Żydów, opublikowanych w księgach pamięci (Yizkor Buch). Trudno jednak uznać, by świadkowie deportacji czy ocaleni Żydzi mogli dokładnie pamiętać, ile osób wywieziono z ich rodzinnych miast. Y. Arad: Bezlec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington-Indianapolis 1984, s Wiadomość o liczbie deportowanych Żydów można znaleźć w: J. Kiełboń: Migracje ludności w dystrykcie lubelskim w latach Lublin 1995, s Inni autorzy powołując się na zachowane materiały archiwalne podają liczbę Żydów lubelskich wysiedlonych z getta do końca marca 1942 r. Autor jedynej dotychczas monografii getta, wspominany tu już T. Radzik, podaje taką samą liczbę i, niestety, nie pokusił się nawet o oszacowanie, jak wiele ofiar pochłonęła akcja likwidacyjna getta na Podzamczu. Najniższą liczbę deportowanych, traktowaną jako dającą się bezwzględnie ustalić na podstawie zachowanych materiałów,można znaleźć w niemieckich materiałach śledczych dotyczących spraw prowadzonych przeciwko byłym funkcjonariuszom SS i Gestapo w Lublinie. Niemieckie organa ścigania podały, że do Bełżca w marcu i kwietniu 1942 r. zostało wywiezionych co najmniej osób. Już w latach 60. w publikacjach izraelskich można było znaleźć informację o ponad deportowanych Żydach lubelskich. Największą liczbę wywiezionych z Lublina do Bełżca Żydów podawały bieżące meldunki konspiracyjnego Biura Informacji i Propagandy przy Komendzie Głównej AK. Według nich do obozu zagłady w Bełżcu trafiło około Żydów lubelskich. Instytut Pamięci Narodowej Główna Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie (dalej IPNwW), Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie przeciwko Lotharowi Hoffmannowi i innym, Wiesbaden, Nr 8 Ks 1/70, t. I, s. 51; N. Blumental: Documents from Lublin Ghetto. Judenrat Without Direction. Jerusalem 1967, s. XXIV; Eksterminacja Żydów w latach (Dokumenty Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej ze zbiorów Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego). Oprac. M. Tyszkowa, Biuletyn ŻIH, Nr 2-3 ( ), kwiecień-wrzesień 1992, s. 56; J. Kasperek: Wysiedlenia w Lublinie w okresie okupacji hitlerowskiej ( ). Zeszyty Majdanka, t. X (1980), s. 114; tegoż: Kronika wydarzeń w Lublinie w okresie okupacji hitlerowskiej. Lublin 1983, s. 191; T. Radzik: Lubelska dzielnica..., op. cit., s

11 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU cji, w samym Lublinie miało zginąć wówczas od 1500 do 2000 osób. 28 Z powodzeniem można przyjąć, że spośród Żydów lubelskich, około zostało zamordowanych w Bełżcu 29. Wynika z tego, że w Lublinie powinno pozostać po wstrzymaniu deportacji około Żydów. Liczbę tę potwierdzają także relacje ocalałych, podając, że w grupie tej były także osoby, które posiadały J-Ausweisy 30. Ci, którzy udali się do nowego getta nielegalnie, to członkowie rodzin Żydów posiadających dokumenty oraz część osób, które ukrywały się na terenie dużego getta, a także pewna grupa Żydów, która jeszcze w marcu 1942 r. mieszkała na stałe poza gettem. Wszyscy ci ludzie łudzili się, że zostaną zalegalizowani przez Niemców w małym getcie, tymczasem wpadli w pułapkę. Po zbiorowej przeprowadzce na Majdan Tatarski, który był wtedy podmiejską dzielnicą robotniczą, bardziej przypominającą wieś, okazało się, że miejsce to w ogóle nie było przygotowane na przyjęcie tak dużej liczby mieszkańców. Ludzie gnieździli się więc na strychach, w komórkach, chlewikach czy wręcz 28 Na terenie getta ginęli przede wszystkim starcy, chorzy oraz dzieci, czyli te osoby, które nie były zdolne do marszu na Tatary. W domach ginęli także ukrywający się Żydzi. Wiele osób zostało zastrzelonych po drodze z getta na rampę kolejową, skąd odchodziły pociągi z Bełżca. Każdego ranka członkowie Bractwa Pogrzebowego jeździli specjalnymi platformami konnymi na Kalinowszczyznę, przez którą przechodzili deportowani, by zebrać z tej ulicy ciała i oczyścić ze śladów krwi. Zastrzelonych w getcie i na Kalinowszczyźnie chowano w masowych grobach na cmentarzu żydowskim przy dzisiejszej ul. Walecznych. Deportacji nie podlegali także pacjenci z obydwu szpitali Ogólnego i Epidemicznego, którzy zostali wywiezieni do lasu pod wsią Niemce i tam rozstrzelani, a także dzieci z Ochronki oraz pensjonariusze Domu Starców, których egzekucja odbyła się na łąkach na Tatarach. Również więźniowie żydowscy w więzieniu na Zamku (prawdopodobnie aresztowani jeszcze przed akcją marcową i także Żydzi, którzy usiłowali w tym czasie uciec z getta, zostali rozstrzelani w Lublinie, w przynajmniej dwóch egzekucjach. Miały one miejsce na Górkach Czechowskich osób (kobiety i meżczyźni) oraz r. 240 osób. AŻIH, sygn. 301/1813, Relacja Szymona Fajersztajna, s. 6-7; H. Feldman: Fun Majdan bis Dachau. (W:) Dos Buch fun Lublin. Paris 1952, s. 422; J. Kasperek: Kronika wydarzeń..., op. cit., s. 191; T. Radzik: Lubelska dzielnica..., op. cit., s O ponad mieszkańców getta lubelskiego wspomina T. Radzik, ale podając informację za kwiecień 1941 r. należy jednak zaznaczyć, że przy ujemnym przyroście naturalnym w warunkach getta, liczba ta mogła wzrosnąć do około do marca 1942 r. Zimą 1941/1942 w getcie lubelskim panowała epidemia tyfusu, w wyniku której sporo osób zmarło. Wzrost liczby ludności żydowskiej w getcie lubelskim do marca 1942 r. mógł się przede wszystkim wiązać z napływem Żydów z prowincji lub getta warszawskiego. Więcej na temat demografii w getcie lubelskim patrz: A. Melezin: Przyczynek do znajomości stosunków demograficznych wśród ludności żydowskiej w Łodzi, Krakowie i Lublinie w czasie okupacji niemieckiej. Łódź 1946, s ; T. Radzik: Lubelska dzielnica..., op. cit., s APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-643, Pamiętnik Idy Gliksztajn, s. 37. W niemieckich materiałach śledczych jest mowa o 5000 Żydów lubelskich, którzy przenieśli się na Majdan Tatarski. W grupie tej było około 3000 legalnych posiadaczy J-Ausweisów. IPNwW, Wyroki i akty oskrażenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie przeciwko Lotharowi Hoffmannowi i innym, Wiesbaden Nr 8 Ks 1/70, t. II, s

12 R O B E R T K U W A Ł E K na ulicach. Dla blisko 1500 osób w ogóle zabrakło miejsca w jakimkolwiek pomieszczeniu 31. Zaraz po przesiedleniu resztek Żydów na Majdan Tatarski, sporządzono tam spis ludności, który stał się póxniej podstawą do przeprowadzenia akcji wysiedleńczej z getta. W dzień po zakończeniu spisu, rankiem 20 kwietnia 1942 r., getto na Majdanie zostało otoczone przez policję i SS. Formacje te przeprowadziły niespodziewaną kontrolę dokumentów, oznaczającą w praktyce selekcję. Wszystkich ludzi, którzy znaleźli się na Majdanie, spędzono na plac pomiędzy zabudowaniami getta, a granicą dawnych Zakładów Lotniczych Plage Laśkiewicz, gdzie już wtedy istniał obóz pracy, tzw. Flugplatz. Poganiając nahajkami przerażonych, SS-mani przeprowadzali selekcję, wybierając tych, którzy nie mieli odpowiednich dokumentów. Akcją kierowali oficerowie SS z Gestapo lubelskiego, odpowiedzialni za sprawy żydowskie i likwidację getta: SS-Obersturmführer Hermann Worthoff i SS-Untersturmführer dr Harry Sturm 32. Większość wyselekcjonowanych stanowiły kobiety z dziećmi, ale była wśród nich znaczna grupa mężczyzn zdolnych do pracy, którym odmówiono zaświadczeń. Cała ta grupa została następnie skierowana do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Był to pierwszy transport do lubelskiego obozu koncentracyjnego, w którym znalazły się całe rodziny. Do dzisiaj nie wiadomo dokładnie, ile osób zabrano wówczas z Majdanu Tatarskiego. Wszelkie informacje, które posiadamy na ten temat, pochodzą od świadków lub oskarżonych po wojnie sprawców. Liczby te oscylują pomiędzy 1500 a 3000 osób 33. Jedyny oficjalny dokument, podający liczby wysiedlonych 31 APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-643, Pamiętnik Idy Gliksztajn, s. 38; Wspomnienia Rosy Moscher-Witkowskiej, s. 103; AŻIH, sygn. 301/2784, Relacja Rachmila Gartenkrauta, s. 11; H. Feldman: Fun Majdan..., op. cit., s IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden Nr 8, Ks 1/70, t. II, s Najmniejszą znaną liczbę wyselekcjonowanych wówczas Żydów spotykamy w dokumentach niemieckich, pochodzących ze śledztwa przeciwko SS-manom z Lublina. Znajduje się w nich informacja, że na Majdanek zabrano wówczas co najmniej 1000 osób. O ponad 1200 pisze W. Dobrowolski. Świadkowie, którzy przeżyli getto na Majdanie Tatarskim wspominają najczęściej o grupie osób. Szef krematorium na Majdanku, Erich Muhsfeldt w swoich zeznaniach stwierdził, że na Majdanek trafiło wówczas około 3000 Żydów lubelskich. W publikacjach dotyczących Majdanka występują również różne liczby przyprowadzonych wówczas osób. Wystarczy porównać dwie publikacje, których autorką jest Z. Leszczyńska. W Kronice obozu podaje ona, że na Majdanek przypędzono wówczas 1200 osób, powołując się raz na kartotekę odzieżową, w której nie ma informacji o ogólnej liczbie transportu, a drugi raz na wspomnienia W. Dobrowolskiego. W monografii obozu na Majdanku ta sama autorka, sporządzając aneks dotyczący transportów, liczbę tę podniosła już do 4000 osób, ale w aneksie nie ma wiadomości, skąd zaczęrpnęła te dane. Różne liczby można znaleźć również w publikacjach Z. Murawskiej. We wcześniejszym artykule, poświęconym kobietom na Majdanku, jest mowa o 4000 osób, w późniejszym o transporcie osób. APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-643, Pamięt- 12

13 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU wówczas z Majdanu Tatarskiego to informacja, którą podał do Prezydium Żydowskiej Samopomocy Społecznej w Krakowie, zaraz po wysiedleniu części mieszkańców małego getta, prezes Judenratu lubelskiego, dr Marek Alten. Warto tu zacytować fragment tej informacji, w której jednak nie padają dokładne liczby. Nie wiemy też, na jakiej podstawie Alten szacował liczbę osób wysiedlonych z Majdanu, a jednocześnie zaznaczał, że o losie ich, oficjalnie w getcie jeszcze nie było nic wiadomo: P. Dr. Alten dziś po raz pierwszy dzwoni i komunikuje, iż dotąd nie miał sposobności skomunikować się z nami. Z ludności żydowskiej miasta Lublina, wynoszącej przeszło , znajduje się obecnie na Majdanie Tatarskim, szacunkowo niecałe Z samego Majdana nastąpiło wysiedlenie 4000 Żydów przed tygodniem, o godz. 5 rano. Dotąd nie wiadomo, gdzie wysiedleńcy się znajdują. Możnaby im udzielić pomocy, gdyby wiedziano, dokąd tę pomoc skierować 34. Opierając się na zeznaniach Ericha Muhsfeldta i zakładając, że podał on przybliżoną informację o liczbie Żydów przypędzonych wówczas na Majdanek (i raczej zgodną ze wstępnymi ustaleniami Judenratu lubelskiego z kwietnia 1942 r., o czym mowa powyżej), można założyć, że wynosiła ona rzeczywiście osób, czyli tyle, na ile wcześniej, szacowano liczbę nielegalnych mieszkańców getta. W obozie na Majdanku SS-mani z załogi obozowej przeprowadzili selekcję przypędzonych, wybierając jedynie mężczyzn zdolnych do pracy, zaś pozostałych, z pewnymi wyjątkami, o których za chwilę, sukcesywnie, przez dwa trzy dni wywożono do lasu krępieckiego, gdzie ich rozstrzeliwano. Część osób, które SS-mani uznali za nielegalnie przebywające w getcie, trafiła wówczas także do obozu na Flugplatzu. Niestety, nie wiadomo, ile nik Idy Gliksztajn, s. 41; Pamiętniki i relacje, sygn. VII-1001, Ida Rapapport-Gliksztajn, Getto Lublin i Majdan Tatarski, s. 21 w obydwu tych wspomnieniach znajduje się informacja o 3000 osób wysłanych na Majdanek; AŻIH, sygn. 301/2784, Relacja Rachmila Gartenkrauta, s. 11 (4000 osób); IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Akt oskrżenia w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden Nr 8, Ks 1/70, t. II, s. 249 ; W. Dobrowolski: Pięć lat na muszce..., op. cit., s. 33; A. Żmijewska-Wiśniewska: Zeznania szefa krematorium Ericha Muhsfeldta na temat byłego obozu koncentracyjnego w Lublinie (Majdanek). Zeszyty Majdanka, t. I (1965), s. 139; Z. Leszczyńska: Kronika obozu..., op. cit., s. 48; Majdanek Praca zbiorowa pod red. T. Mencla. Lublin 1991, s. 438; Z. Murawska: Kobiety w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Zeszyty Majdanka, t. IV (1969), s. 92; tejże: Dzieci w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Zeszyty Majdanka, t. V (1970), s. 143; T. Radzik: Lubelska dzielnica..., op. cit., s. 50 (autor ten podaje, że spośród 3000 osób, które nie posiadały J-Ausweisu, 1200 przeniesiono na Majdanek, a resztę rozstrzelano na placu, na Majdanie Tatarskim, co jest niezgodne z prawdą); R. Kuwałek: Zbrodnie w lesie krępieckim w świetle zeznań świadków. Zeszyty Majdanka, t. XXI (2001), s AŻIH, Żydowska Samopomoc Społeczna (dalej ŻSS), sygn. 211/143, Korespondencja Prezydium ŻSS w Krakowie z Markiem Altenem, Notataka o rozmowie telefonicznej z p. Dr. Altenem dnia r., o godz. 8 rano, s

14 R O B E R T K U W A Ł E K ich było i czy skierowano je na Flugplatz bezpośrednio z Majdanu, czy już po selekcji w obozie 35. Omawiana selekcja przeprowadzana była bardzo powierzchownie, o czym wspomina W. Dobrowolski: (...) Jakiejś wysokiej rangi esesman wydał rozkaz, aby wszystkie kobiety, dzieci oraz mężczyźni, którzy nie mają jeszcze 18 lat i mężczyźni w wieku lat ponad 45 stanęli po lewej stronie drogi, a wszyscy pozostali mężczyźni po prawej. Ci ostatni będą zbadani przez lekarza i przyjmowani do obozu pracy, a pozostali wraz z kobietami i dziećmi, skierowani zostaną do innego, lżejszego obozu, w którym robota będzie mniej męcząca. Do badania sprowadzono lekarza Polaka, więźnia obozowego. Wielka ilość mężczyzn narzekała na rozmaite choroby i tych kierowano do grupy kobiet i dzieci. Naiwni uwierzyli, że w ten sposób dostaną się do lżejszej pracy. Wielu podawało się za chorych tylko dlatego, aby nie rozłączać się z rodziną, bez względu na los, który ją czeka. Badanie polegało na wywiadzie z pacjentem. Lekarz wszystkim wierzył na słowo. Niemcy, obecni przy tym badaniu, do niczego się nie wtrącali i nie oponowali, gdy podawano lekarzowi jawnie fałszywe daty urodzenia lub zmyślone choroby. Kiedy stanąłem przed lekarzem, zapytał mnie skąd pochodzę. Gdy się dowiedział, że z Warszawy, oświadczył, że on również jest warszawianinem i nie radzi mi przechodzić w stronę kobiet. A gdy zbliżył się do nas esesman, lekarz odezwał się głośno: - Zdrów jak ryba. Marsz do pracy! Stanąłem w grupie przebadanych, zdolnych do roboty. Było nas ponad stu. W odległości jakichś 30 metrów od nas stała wielka grupa tysiąca osób i co chwilę ktoś z mojej grupy przebiegał w stronę kobiet i dzieci, skąd dolatywały wezwania krewnych i znajomych, aby się do nich przyłączyć. Wydawało mi się dziwne, że esesmani na to nie reagują 36. Autor powyższych wspomnień stwierdził, że w wyniku tej selekcji, do obozu trafiło 120 mężczyzn. Tymczasem Erich Muhsfeldt mówił w swoich zeznaniach o grupie mężczyzn, których wyselekcjonowali nie tylko SS-mani 35 O fakcie wysyłki pewnej grupy Żydów z getta na Majdanie Tatarskim na Flugplatz wspominają niemieckie dokumenty śledcze. O tym, że Żydzi lubelscy przebywali na Flugplatzu po selekcji r. pośrednio świadczą także źródła, zachowane w aktach Rady Żydowskiej w Lublinie, a mianowicie wykaz obozów i placówek pracy, dla których Żydowska Samopomoc Społeczna w Lublinie organizowała akcję dostarczania żywności, rozdzielanej osadzonym tam więźniom żydowskim. APL, RŻL, sygn. 6, Sprawozdania poszczególnych wydziałów Judenratu. Sprawozdanie z opieki nad Żydami robotnikami, przebywającymi w obozach w Lublinie za czas od 13 kwietnia do 15 czerwca 1942 r., s. 180; IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden, Nr 8 Ks 1/70, t. I, s W. Dobrowolski: Pięć lat na muszce..., op. cit., s

15 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU z obozu na czele z komendantem Karlem Ottonem Kochem i kierownikiem obozu więźniarskiego Heinrichem Hackmannem, ale także członkowie SD z Lublina, którzy odpowiedzialni byli za selekcję w getcie na Majdanie Tatarskim 37. Przyprowadzeni na Majdanek Żydzi lubelscy, już po selekcji spędzili jedną noc w obozie, gdzie przetrzymywani byli w pustych wówczas jeszcze barakach Effektenkammer, a następnego dnia lubelskie SD wywoziło ich do Krępca na egzekucję 38. Muhsfeldt wyraźnie wskazywał w swoich zeznaniach na fakt, że za mord ten odpowiadało lubelskie SD, do którego zadań należał także nadzór nad gettem. Późniejsze materiały sądowe potwierdziły także fakt, że masowej egzekucji dokonali osobiście również Hermann Worthoff i dr Harry Sturm, obydwaj z lubelskiego Gestapo 39. Przeznaczonych na zagładę stłoczono maksymalnie w barakach koło łaźni, które później wykorzystywano na magazyny mienia więźniarskiego. Warunki, w jakich znaleźli się skazańcy pozbawiały ich całkowicie złudzeń co do dalszego losu: Zapchano nas wszystkich do kilku szop, gdzie było tak ciasno, że każdy wisiał dosłownie w powietrzu. Nogi tych, którzy stali, grzęzły w lepkim błocie. Ani wody, ani chleba nie dostaliśmy. Stałam z moją ośmioletnią dziewczynką, trzymałam ją cały czas na ręce. (...) Zajechały auta ciężarowe i hitlerowcy kazali ludziom wchodzić do aut. Wielu się pchało, żeby jak najprędzej wyjść z tych dusznych pomieszczeń. Mnie instynkt mówił, żebym się nie spieszyła, więc wciąż się cofałam do tyłu. (...) Stanęłam przy ścianie zbitej z desek i przez szparę obserwowałam, co się dzieje na zewnątrz szopy. Widziałam, że odjeżdżają auta pełne ludzi, a po krótkim czasie wracają puste. Widziałam, że na auta ładuje się również trupy tych, którzy się udusili w ścisku lub umarli wskutek ataku serca lub wyczerpania. Niemiec liczył szybko i doliczał żywych do umarłych. To mi dało do myślenia, zrozumiałam, że się wszystkich zabija. W miarę ubywania ludzi opróżniało się jedną szopę po drugiej, jak w jednej zostało kilka osób, które się nie mieściły na ostatnim aucie, to kazali przejść do drugiej szopy, jeszcze pełnej i dołączyć się do znajdujących się w niej. W przejściu z jednej szopy do drugiej usłyszałam, że się wywozi wszystkich do lasu w Krępcach 40. Autorka cytowanej powyżej relacji, Anna Bach, żona znanego lubelskiego 37 Ibidem, s. 36; A. Żmijewska-Wiśniewska: Zeznania szefa krematorium..., op. cit., s O szczegółach tej egzekucji patrz: R. Kuwałek: Zbrodnie w lesie krępieckim..., op. cit. 39 A. Żmijewska-Wiśniewska: Zeznania szefa krematorium..., op. cit., s. 139; IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden Nr 8, Ks 1/70, t. II, s APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-1254, Bach Anna, Protokół zeznania świadka, s Wzmianka o liczeniu ofiar wskazuje, że musiały być prowadzone jakieś statystyki ofiar, które przesyłane były do sztabu Akcji Reinhardt. 15

16 R O B E R T K U W A Ł E K adwokata, Arona Bacha, który do czasu swojej śmierci w getcie lubelskim pod koniec 1940 r. pełnił funkcję członka Judenratu, uniknęła losu większości Żydów lubelskich, rozstrzelanych wówczas w lesie krępieckim. Wraz z grupą kilkudziesięciu (niemieckie źródła sądowe mówią o około 300) osób została wyreklamowana i zwolniona z Majdanka ostatniego dnia egzekucji 41. W tym przypadku pomogły dawne koneksje nieżyjącego już męża, który bardzo dobrze znał adwokata Marka Altena, pełniącego funkcję prezesa lubelskiego Judenratu oraz fakt, że sama Anna Bach zatrudniona była dotychczas jako urzędniczka Rady Żydowskiej. Oprócz Bachowej, z obozu do getta na Majdanie powrócili wówczas wyreklamowani robotnicy specjaliści, a także grupa osób tzw. uprzywilejowanych w getcie, w tym kobiety, które pracowały w instytucjach niemieckich i gestapowcy lubelscy znali je osobiście 42. W tym miejscu należy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak liczna grupa kobiet, dzieci i w ogóle osób uznanych za niezdolne do pracy trafiła wówczas do lubelskiego obozu koncentracyjnego, skoro nie przywożono tutaj innych transportów rodzinnych? Selekcja w getcie na Majdanie Tatarskim miała miejsce, jak już było powiedziane, w dniu 20 kwietnia 1942 r. Dotychczasowa praktyka, stosowana w trakcie przeprowadzania likwidacji getta lubelskiego polegała na deportacji osób niezdolnych do pracy do obozu zagłady w Bełżcu. Po 14 kwietnia 1942 r. obóz w Bełżcu był już nieczynny i sztab Akcji Reinhardt nie kierował tam transportów 43. W tym samym czasie drugi obóz zagłady, budowany w Sobiborze, nie przyjmował jeszcze tak licznych transportów. Trwały tam ostatnie prace konstrukcyjne, chociaż pewne grupy więźniów już tam zostały wysłane 44. W takiej sytuacji SS, zwłaszcza lokalne struktury Gestapo i SD, od- 41 Ibidem, s. 8. O 300 osobach wyreklamowanych z Majdanka, które powróciły do getta, wspominają niemieckie materiały sądowe. Zwolnieniami z obozu wywożonych na śmierć Żydów z Majdanu Tatarskiego zajmował się wtedy osobiście SS-Untersturmführer dr Harry Sturm. IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden, Nr 8 Ks 1/70, t. II, s W ten sposób wyreklamowani zostali rodzice Stefanii Komeckiej, która pracowała dla Harry`ego Sturma jako stenotypistka. Ona sama została przez niego uratowana w czasie selekcji na Majdanie, pomimo że nie miała wówczas J-Ausweisu. Zwolnienie Bachowej z córką miało o wiele bardziej burzliwy przebieg, ponieważ było przyczyną awantury pomiędzy siostrą Bachowej i adwokatem Izaakiem Kerszmanem z jednej strony, a adwokatem Altenem z drugiej, podczas której Altenowi zarzucono łapownictwo przy przydzielaniu J-Ausweisów. W każdym razie świadczy to, o ewentualnych zwolnieniach z grupy doprowadzonej na Majdanek decydował wówczas prezes Judenratu i on musiał przedstawić Sturmowi i Worthoffowi listę osób, które należało uratować. IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyroki i akty oskarżenia, sygn. 17, Wyrok w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden, Nr 8 Ks 1/70, t. II, s. 250, 263; APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-1254, Bach Anna, Protokół zeznania świadka, s M. Tregenza: Bełżec okres eksperymentalny. Listopad 1941 kwiecień Zeszyty Majdanka, t. XXI (2001), s Były to niewielkie transporty z gett we Włodawie i Zamościu oraz jeden zbiorowy transport z Rejowca. Żydzi wysłani tymi transportami mieli za zadanie przede wszystkim dokończyć bu- 16

17 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU powiedzialne za likwidację getta w Lublinie, zdecydowały się na skierowanie tej grupy osób, która stanowiła dla nich, oględnie mówiąc, nadwyżkę ludności w getcie szczątkowym, do obozu na Majdanku. Tu, po wstępnej selekcji, osadzono w obozie bardzo niewielką grupę więźniów, a resztę osób rozstrzelano w lesie krępieckim. Na Majdanku nie było jeszcze wtedy komór gazowych 45, nie tworzono też osobnego obozu kobiecego, w którym można byłoby osadzić kobiety zdolne do pracy. Stąd najprostszym i najskuteczniejszym sposobem na wymordowanie tylu osób były masowe egzekucje w podlubelskim lesie. Fakt, że za wykonanie egzekucji w Krępcu odpowiedzialne było lubelskie SD, świadczy, że musiało istnieć jakieś porozumienie pomiędzy władzami obozowymi na Majdanku, które zgodziły się przyjąć na swój teren znaczną grupę osób, przetrzymać ją tutaj czasowo, a nawet wykorzystać fakt, że wśród doprowadzonych na Majdanek znajdują się mężczyźni zdolni do pracy, a następnie współdziałać z SS-manami z Lublina przy egzekucji, z której władze obozowe wyniosły wymierne korzyści w postaci zrabowanych zamordowanym rzeczy, a przede wszystkim kosztowności i pieniędzy, które mieli ze sobą 46. Być może mógł tu zadecydować rozkaz któregoś z wyższych oficerów ze sztabu Akcji Reinhardt, nakazujący komendanturze obozu na Majdanku przyjęcie tego transportu. Grupa wyselekcjonowanych osób, które zostały osadzone w obozie, też nie mogła być duża, ponieważ już w tym czasie na Majdanku przebywało kilka tysięcy Żydów słowackich i czeskich, a kolejne transporty nadal napływały do dystryktu lubelskiego, tak więc obóz koncentracyjny nie cierpiał na brak rąk do pracy. Ostatecznie można stwierdzić, opierając się na różnych źródłach, że do obozu skierowano zaledwie 10% Żydów przyprowadzonych z Majdanu Tatarskiego, natomiast pozostałych zamordowano. Przyjmując również, że Erich Muhsfeldt nie zawyżał danych o liczbie ofiar tej akcji (nie miał ku temu powodu), w Krępcu zostało wówczas zamordowanych około osób 47. Potwierdza dowę obozu. Do wyjaśnienia pozostaje kwestia wcześniejszego transportu, z końca marca 1942 r., którym do Sobiboru mogli trafić Żydzi wysiedleni z Kazimierza Dolnego i Wąwolnicy. R. Kuwałek: Obóz zagłady w Sobiborze w historiografii polskiej i obcej. Zeszyty Majdanka, t. XXI (2001), s Potwierdzają to także ustalenia sędziego Z. Łukaszkiewicza, który w swoim opracowaniu poświęconym Majdankowi zwrócił uwagę na fakt, że w 1942 r. na Majdanek nie kierowano transportów Żydów polskich, którzy mieli zostać zgładzeni, ponieważ trafiali oni do obozów w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. W obozie lubelskim nie było jeszcze wtedy odpowiednich urządzeń do masowego niszczenia ludzi. Z. Łukaszkiewicz: Obóz koncentracyjny i zagłady Majdanek. Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, t. IV (1948), s A. Żmijewska-Wiśniewska: Zeznania szefa krematorium..., op. cit., s Ibidem. Najniższą liczbę zamordowanych podają niemieckie materiały sądowe, ale jednocześnie znajduje się tam informacja, że w Krępcu zamordowanych zostało co najmniej 500 osób. Ponad 1000 osób wymienia W. Dobrowolski. Badania śledcze przeprowadzane bezpośrednio po wyzwoleniu Lublina, w 1944 r., w lesie krępieckim też nie dały odpowiedzi na temat 17

18 R O B E R T K U W A Ł E K to zachowana w APMM Księga Zmarłych. Ze wspomnień W. Dobrowolskiego wiadomo, o ile autor się nie myli, że ludzi tych oznaczono numerami powyżej W Księdze Zmarłych znajdują się informacje o śmierci 61 Żydów, urodzonych w Lublinie i oznakowanych w obozie numerami od 5419 do W tym przedziale numerów mieści się również numer nadany Dobrowolskiemu. Różnica pomiędzy najniższym a najwyższym numerem nadanym w tym przedziale wynosi 222, a więc należy założyć, że na Majdanku osadzono wówczas zdecydowanie ponad 100 osób, wymienianych przez Dobrowolskiego i liczba ta byłaby bliższa zeznaniom Muhsfeldta. Informacja o tym przedziale numerów, którymi oznaczono wówczas Żydów lubelskich, może wskazywać również na fakt, że w obozie osadzono wówczas nawet więcej osób, niż 222. Po tej akcji, w getcie na Majdanie Tatarskim pozostało oficjalnie nieco ponad 4200 Żydów, posiadających J-Ausweisy i uznanych za zatrudnionych w instytucjach funkcjonujących na terenie getta oraz przedsiębiorstwach niemieckich 50. Aż do września 1942 r., na Niemcy nie przeprowadzili na Majdanie żadliczby ofiar tej egzekucji. Członkowie Polsko-Sowieckiej Komisji Nadzwyczajnej odkryli wówczas tylko trzy masowe groby, w których znaleźli szczątki zamordowanych tam osób. W największym znajdowało się ponad 360 ciał. Na podstawie wyników badań tych szczątków można było ustalić, że niewątpliwie należały one do ofiar pochodzących z getta na Majdanie Tatarskim, rozstrzelanych tutaj po r. IPNwW, Wyroki i akty oskarżenia, Wyrok w sprawie Lothar Hoffmann i inni, Wiesbaden, Nr 8, Ks 1/70, t. II, s. 263; W. Dobrowolski: Pięć lat na muszce..., op. cit., s. 34; R. Kuwałek: Zbrodnie w lesie krępieckim..., op. cit., s Sam autor wspomnień otrzymał numer obozowy W. Dobrowolski: Pięć lat na muszce..., op. cit., s Więzień o najniższym numerze, 5419, to Moses Helfmann, ur r. w Lublinie, zmarły r. Najwyższy numer w tej grupie, 5641,posiadał: Motke Frydmann, ur r. w Lublinie, zmarły na Majdanku w dn r. APMM, sygn. Id19, Księga Zmarłych, k. 72, Wspomniane było już, że w Archiwum Państwowym w Lublinie znajduje się lista osób, posiadających J-Ausweisy, przebywających w getcie na Majdanie Tatarskim. Jest to kapitalne źródło do badania dziejów Żydów lubelskich w okresie okupacji nazistowskiej. Należy założyć, że spośród ponad 4200 osób, które figurują na tej liście, około 90% stało się w późniejszym okresie więźniami obozu na Majdanku. Oprócz nich przebywała w getcie również pewna grupa ludzi, którzy na Majdanie znaleźli się nielegalnie i byli ukrywani przez członków rodzin. Tak było chociażby z dziećmi, którym nie przydzielono J-Ausweisów, poza przypadkami dzieci, których rodzice byli zatrudnieni w Judenracie. Miały one po lat. Młodsze dzieci i niemowlęta na liście tej nie figurują. Dzieci, jako osoby niezdolne do pracy, nie miały prawa do pozostawania w getcie dla pracujących. Mimo to rodzice ukrywali je w getcie lub poza nim, o czym można znaleźć wzmianki we wspomnieniach. Osoby dorosłe, które nie posiadały dokumentów narażone były na aresztowanie i natychmiastowe wysiedlenie, co w rzeczywistości oznaczało doprowadzenie na Majdanek. Zasadnicza część listy spisana została na maszynie do pisania i najprawdopodobniej figurują na niej przede wszystkim te osoby, którym przydzielono J-Ausweis jeszcze przed przeprowadzką z getta na Podzamczu na Majdan Tatarski. Oprócz nich są też osoby, które dopisywano do listy odręcznie i w tym przypadku możemy mieć do czynienia z akcją legalizacji Żydów, którzy przeżyli selekcję z dnia r. lub zostali dopisani w późniejszym okresie. Lista sporządzona została z pewnością po r., bo można znaleźć na niej osoby, 18

19 ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU nej masowej akcji. Natomiast częste były obławy właśnie na osoby przebywające tu nielegalnie lub na grupy ludzi uciekających z likwidowanych gett, w tym także warszawskiego. Tych zatrzymywano przy bramie prowadzącej na Majdan Tatarski, a następnie pod strażą odstawiano na Majdanek, być może również na pobliski Flugplatz: (...) Ilość uciekinierów warszawskich powiększała się. Jedna grupa przybyła nawet legalnie i posiadała zezwolenie na zamieszkanie. Widocznie była w tym pomoc Kremina. Po długich tarapatach podróży dostali się do naszego szczęśliwego raju. Stali tam około bramy od 6-tej rano do godziny 17. Czekali z tobołkami i dziećmi, wyczerpani. Zdołaliśmy podać im chleb z herbatą przez druty. W końcu nadeszły władze i z furmankami załadowali ich prosto na Majdanek 51. Brak odpowiedniej dokumentacji i opieranie się na materiałach szczątkowo zachowanych w APMM powodują też pojawienie się nowych pytań badawczych, na które nie jesteśmy w stanie odpowiedzieć. W materiale archiwalnym PMM znajduje się bowiem lista imienna 384 Żydów polskich i 74 niemieckich, osadzonych w obozie na Majdanku w dn. 7 maja 1942 r. Lista ta zawiera informacje o odebranych tym ludziom pieniądzach, zegarkach i obrączkach 52. Informację na temat Żydów niemieckich możemy wyjaśnić raczej bez problemu. Znaleźć wśród nich można osoby urodzone w Würzburgu i Aachen, z których to miast wiosną 1942 r. trafiły transporty do getta tranzytowego w Izbicy. Zdecydowanie więcej problemów nastręcza lista Żydów polskich. Przeważają na niej osoby, które urodziły się w Lublinie i jego najbliższych okolicach (Głusk, Chodel, Lubartów). Jest też kilka osób pochodzących z Kalisza i Łodzi, a więc z które zwolniono z Majdanka po pierwszej selekcji, jak chociażby wspomnianą tu Annę Bach, która na liście figuruje jako Bach Chana, ur r. APL, RŻL, sygn. 164, Wykaz Żydów posiadających J-Ausweis, przebywających na Majdanie Tatarskim., s. 5; Ustalenia M. Grudzińskiej w dokumentacji do wystawy poświęconej dzieciom na Majdanku pt. Elementarz. 51 APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-1001, Ida Rapaport-Gliksztajn, Getto Lublin i Majdan Tatarski, s. 26. Viktor Kremin był przedsiębiorcą niemieckim, Treuhänderem przedsiębiorstw żydowskich, które zajmowały się utylizacją surowców wtórnych. Grupy robotników żydowskich, które pracowały dla niego na terenie dystryktów lubelskiego i Galicja, przez dłuższy czas uchodziły za uprzywilejowane i były zwalniane z akcji deportacyjnych. Z grup tych uratowało się sporo osób, które miały szansę na ucieczkę w czasie zagrożenia. Kremin uchodził za osobę uprzywilejowaną, przyjaciela Globocnika, a tym samym był dobrze poinformowany o planach SS w Lublinie. W relacjach ocalałych znajdują się wzmianki, że Kremin miał uprzedzać nawet Żydów o zbliżających się selekcjach w getcie, a nawet załatwiał zwolnienia osadzonym już na Majdanku osobom. Dzisiaj jego postać jest mało znana, a warta chyba wzmiankowania, ponieważ człowiek ten, będąc Niemcem, pomógł uratować się pewnej grupie osób. APMM, Pamiętniki i relacje, sygn. VII-464, Jan Bołotnow, Pamiętnik; I. Gewerc-Gottlieb: Mój Lublin szczęśliwy i nieszczęśliwy. (W:) Ścieżki pamięci. Żydowskie Miasto w Lublinie losy, miejsca, historia. Red. J. J. Bojarski. Lublin Rishon LeZion 2002, s APMM, sygn. Id23, vol. 1, Transport z dn r., k

20 R O B E R T K U W A Ł E K miast, z których przesiedlano do Lublina Żydów w latach Można więc założyć, że owych 384 Żydów polskich trafiło na Majdanek z Lublina. Dzień wcześniej, to znaczy 6 maja 1942 r., w obozie na Majdanku znalazła się także jakaś grupa Żydów z Lublina, ponieważ informacje na ten temat zachowane są w kartotece pieniężnej. Znajdują się tutaj informacje o 8 osobach, Żydach, urodzonych w Lublinie, którym tego dnia odebrano na Majdanku pieniądze. Przedział numerów między tymi osobami wynosi od 6625 do Porównując tę informację ze wspomnianą tu już Księgą Zmarłych, można stwierdzić, że w grupie tej również znajduje się większość Żydów lubelskich lub urodzonych na Lubelszczyźnie. W tym przypadku analizie poddano grupę więźniów żydowskich, noszących w obozie numery od 6614 do 7019, o których zgonach można znaleźć informacje w zachowanym materiale archiwalnym 54. Różnica pomiędzy tym ciągiem numerów wynosi 405, a więc byłby to bardzo duży transport. Wśród ludzi oznaczonych numerami w tym przedziale znajduje się także 18 Żydów niemieckich i 3 słowackich lub czeskich. Można to wytłumaczyć faktem, że ludzie ci również przebywali wówczas w Lublinie lub zostali po prostu dołączeni do tego transportu. Analizą objętych zostało 166 osób, które otrzymały numery w wspomnianym przedziale i które zmarły na Majdanku. Zdecydowana większość z nich to osoby urodzone w Lublinie. W jaki sposób ludzie ci trafili na Majdanek w dniach 6 i 7 maja 1942 r., nie wiadomo. Nikt z autorów wspomnień o przeżyciach w getcie na Majdanie Tatarskim nie wspomina o selekcjach przeprowadzanych tam w maju 1942 r. Być może osoby te osadzone były wcześniej w innych obozach w Lublinie, np. na Flugplatzu, jako tzw. robotnicy cywilni lub w obozie przy ul. Lipowej 7? Nie była to chyba grupa osób z więzienia na Zamku, ponieważ większość więźniów żydowskich z Zamku w tym czasie Niemcy rozstrzeliwali i dopiero od października 1942 r. przyjęto procedurę, że Żydów z tego więzienia wysyłano na Majdanek 55. Trudno przypuszczać, że była to grupa pozbawionych funkcji policjantów żydowskich z getta, gdyż akcja redukcji oddziału Żydowskiej Służby Porządkowej oraz Komisji Sanitarnej, w świetle jedynej relacji na ten temat, miała odbyć się pod koniec maja. Zredukowanych policjantów żydowskich 53 Numerem 6625 oznaczono w obozie Simche Reimanna ur. w Lublinie w dn r. Natomiast numer 7018 otrzymał Hennoch Weberszpil, ur r. w Lublinie. APMM, Id26, v. 22, k. 19 i v. 28, k Najniższy numer w tej grupie przyznano Noachowi Gardenowi (6614), ur. w Chełmie r. i zmarłemu na Majdanku r. Najwyższy (7019) otrzymał Chil Friedmann, ur r. w Lublinie, zmarły r. Noach Garden mógł być osobą, która urodziła się w Chełmie, ale przed wojną lub w czasie wojny mieszkała w Lublinie. Następny numer po nim nosił Rubin Olivek, ur r. w Lublinie, który zmarł w obozie r. APMM, Id19, k. 64, 67, AŻIH, sygn. 301/1813, Relacja Szymona Fajersztajna, s

.htit\ f -i**- J OŚRODEK BRAMA GRODZKA

.htit\ f -i**- J OŚRODEK BRAMA GRODZKA .htit\ f -i**- J OŚRODEK BRAMA GRODZKA TEATR NN Historia jednego życia Miejsce, które widać na sąsiedniej fotografii znajduje się w samym centrum Lublina. Nie wyróżnia się niczym szczególnym i nie zwraca

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja historyczna na temat miejsca pamięci Umschlagplatz w Lublinie (teren dawnych Zakładów Mięsnych w Lublinie)

Dokumentacja historyczna na temat miejsca pamięci Umschlagplatz w Lublinie (teren dawnych Zakładów Mięsnych w Lublinie) Kuwałek Robert Dokumentacja historyczna na temat miejsca pamięci Umschlagplatz w Lublinie (teren dawnych Zakładów Mięsnych w Lublinie) I. Rys historyczny Teren tzw. Umschlagplatzu w Lublinie - miejsca,

Bardziej szczegółowo

Świadectwo urodzenia Jakuba Szlomo Bytmana, okres międzywojenny (na górze) oraz strona tytułowa dziennika z Lublina Lubliner Tugblat.

Świadectwo urodzenia Jakuba Szlomo Bytmana, okres międzywojenny (na górze) oraz strona tytułowa dziennika z Lublina Lubliner Tugblat. Życie za życie Źródło: http://www.zyciezazycie.pl/zyz/endlsung-der-judenfrag/teka-edukacyjna-zaglad-3/1898,teka-edukacyjna-quotzaglada-zydow -Polskichquot-Materialy-ikonograficzne.html Wygenerowano: Poniedziałek,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów gimnazjum OKUPACJA NIEMIECKA ZIEM POLSKICH

Scenariusz zajęć dla uczniów gimnazjum OKUPACJA NIEMIECKA ZIEM POLSKICH Scenariusz zajęć dla uczniów gimnazjum OKUPACJA NIEMIECKA ZIEM POLSKICH Wykorzystanie programu multimedialnego Historia Świata i Polski 1914-1948, Wojny światowe mgr Maria Kosterkiewicz Gimnazjum nr 12

Bardziej szczegółowo

Zamość Rotunda Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny

Zamość Rotunda Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny Zamość Historia Miejsce upamiętnienia zbrodni niemieckich w dawnej działobitni twierdzy zamojskiej, zwanej Rotundą, przy ul. Męczenników Rotundy [na lewo za Bramą Szczebrzeską [ul. Szczebrzeska]. Po kampanii

Bardziej szczegółowo

HOLOCAUST SIEDLECKICH ŻYDÓW

HOLOCAUST SIEDLECKICH ŻYDÓW HOLOCAUST SIEDLECKICH ŻYDÓW Żydzi osiedlili się w Siedlcach w połowie XVI wieku. Początkowo zajmowali się karczmarstwem, a później także rzemiosłami i kupiectwem. W roku 1794 została wybudowana żydowska

Bardziej szczegółowo

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM GETTO WARSZAWSKIE I POWSTANIE W GETCIE WARSZAWSKIM Utworzenie getta: W 1940 r. Niemcy ogrodzili murem część centrum Warszawy i stłoczyli tam prawie pół

Bardziej szczegółowo

Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach].

Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach]. Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach]. Chłopcy pochodzenia żydowskiego w Szydłowcu, b.d. [ze zbiorów IPN]. Mężczyzna ubrany w żydowski strój modlitewny,

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Instytut Pamięci Narodowej

Instytut Pamięci Narodowej Instytut Pamięci Narodowej Źródło: http://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/11021,komunikat-o-podjeciu-sledztwa-w-sprawie-obozu-zaglady-kl-ausch witz-birkenau.html Wygenerowano: Środa, 4 stycznia 2017,

Bardziej szczegółowo

Zagłada lubelskich Żydów

Zagłada lubelskich Żydów Marcin Wroński Zagłada lubelskich Żydów Najkrócej mówiąc... Prześladowanie Żydów w Niemczech zaczęło się już w 1933 roku, kiedy naziści doszli do władzy w Niemczech. W 1935 roku rząd III Rzeszy ogłosił

Bardziej szczegółowo

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Definicja getta Getto część miasta przymusowo zamieszkiwana przez mniejszość narodową lub

Bardziej szczegółowo

Majdanek Państwowe Muzeum na Majdanku

Majdanek Państwowe Muzeum na Majdanku Majdanek Państwowe Muzeum na Majdanku Historia Niemiecki obóz koncentracyjny KL Lublin, tak brzmiała jego oficjalna nazwa położony w granicach Generalnego Gubernatorstwa [G.G] funkcjonował w okresie II

Bardziej szczegółowo

Warszawa Muzeum Więzienia Pawiak

Warszawa Muzeum Więzienia Pawiak Warszawa Muzeum Więzienia Pawiak Historia Znajduje się w miejscu więzienia zbudowanego w latach 1830-1835 przez władze carskie między ul. Dzielną, Pawią i Ostrożną [później Więzienną]. Kompleks zabudowań

Bardziej szczegółowo

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert IDEA Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego służy pogłębieniu refleksji nad polskim doświadczeniem konfrontacji z dwoma totalitaryzmami nazistowskim i komunistycznym. Został powołany

Bardziej szczegółowo

Śmierć na raty. Historia likwidacji lubelskiego getta

Śmierć na raty. Historia likwidacji lubelskiego getta Gazeta.pl Lublin Wiadomości Lublin Śmierć na raty. Historia likwidacji lubelskiego getta Małgorzata Szlachetka 12.03.2012, aktualizacja: 12.03.2012 20:18 Ulica Św. Mikołaja, obecnie Szkolna, zdjęcie które

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

Prawda i kłamstwo o Katyniu

Prawda i kłamstwo o Katyniu Zofia Szczepańczyk opiekunowie : mgr Ewa Lenartowicz mgr Zbigniew Poloczek Prawda i kłamstwo o Katyniu Ilustrowany Kurier polski Warszawa,17.04.1943r. Oficerowie polscy ofiarami okrucieństw bolszewickich

Bardziej szczegółowo

OFERTA WYDAWNICZA PAŃSTWOWEGO MUZEUM NA MAJDANKU

OFERTA WYDAWNICZA PAŃSTWOWEGO MUZEUM NA MAJDANKU OFERTA WYDAWNICZA PAŃSTWOWEGO MUZEUM NA MAJDANKU Obóz zagłady w Bełżcu w relacjach ocalonych i zeznaniach polskich świadków, red. Dariusz Libionka, Lublin 2013, 272 s., cena: 30,00 zł Publikacja jest pierwszym

Bardziej szczegółowo

Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN

Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://pamiec.pl/pa/kalendarium-1/14061,2-sierpnia-1940-roku-sformowano-slynny-polski-dywizjon-mysliwski-303-sluzacy-w -n.html Wygenerowano: Piątek, 2 września

Bardziej szczegółowo

Getta eksterminacja pośrednia

Getta eksterminacja pośrednia Getta eksterminacja pośrednia 1. Plany koncentracji Żydów 21 września 39 r. Reinhard Heydrich wydał instrukcję dotyczącą koncentracji ludności żydowskiej w większych miastach 1. Tworzenie gett tłumaczono

Bardziej szczegółowo

Co wiemy o Treblince? Stan badań

Co wiemy o Treblince? Stan badań Co wiemy o Treblince? Stan badań What Do We Know About Treblinka? The Current State of Research Redakcja: Edward Kopówka Edited by: Edward Kopówka Referaty wygłoszone podczas I Konferencji Naukowej w Muzeum

Bardziej szczegółowo

RODZINA JAKUBOWSKICH

RODZINA JAKUBOWSKICH RODZINA JAKUBOWSKICH Opowiada historię rodziny Jakubowskich ze wsi Skotniki Dolne uhonorowanych medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata Projekt IPN ma na celu przybliżenie uczniom i nauczycielom historii

Bardziej szczegółowo

ZACHOWAĆ PAMIĘĆ OBOZY PRACY PRZYMUSOWEJ NA TERENIE SZCZECINA W OKRESIE II WOJNY ŚWIATOWEJ

ZACHOWAĆ PAMIĘĆ OBOZY PRACY PRZYMUSOWEJ NA TERENIE SZCZECINA W OKRESIE II WOJNY ŚWIATOWEJ ŚCIEŻKA EDUKACYJNO - HISTORYCZNA PRZYGOTOWANA PRZEZ UCZNIÓW KL. I LA XI LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W SZCZECINIE ZACHOWAĆ PAMIĘĆ OBOZY PRACY PRZYMUSOWEJ NA TERENIE SZCZECINA W

Bardziej szczegółowo

-w Wprowadzenie 12 Wstęp

-w Wprowadzenie 12 Wstęp Spis treści -w Wprowadzenie 12 Wstęp str. 12 str. 20 str. 21 Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

STUDIA ŻYDOWSKIE. ALMANACH. [Jewish Studies. Almanac]

STUDIA ŻYDOWSKIE. ALMANACH. [Jewish Studies. Almanac] STUDIA ŻYDOWSKIE. ALMANACH [Jewish Studies. Almanac] Rada Naukowa / Editorial Board: Natalia Aleksiun, Instytut Historii PAN / Touro College, New York Alina Cała, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Sztutowo Muzeum Stutthof

Sztutowo Muzeum Stutthof Sztutowo Muzeum Stutthof Historia Pierwsi więźniowie przybyli do niemieckiego obozu pod Sztutowem 2 września 1939 r. Do 30 września 1941 r. obóz nosił nazwę "Zivillager Stutthof". Termin "KL Stutthof"

Bardziej szczegółowo

1 marca Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Ponieważ żyli prawem wilka, historia o nich głucho milczy Zbigniew Herbert

1 marca Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Ponieważ żyli prawem wilka, historia o nich głucho milczy Zbigniew Herbert 1 marca Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych Ponieważ żyli prawem wilka, historia o nich głucho milczy Zbigniew Herbert Żołnierze Wyklęci żołnierze antykomunistycznego Podziemia stawiających opór

Bardziej szczegółowo

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady 1 Geneza holocaustu W ramach Szkoły Dialogu nauczyciele z ZS-P w Dobrej znacznie wybiegają ponad podstawę programową i próbują uczniom przybliżyć dramat narodu żydowskiego podczas II wojny światowej. Szeroko

Bardziej szczegółowo

Martyrologia Wsi Polskich

Martyrologia Wsi Polskich Martyrologia Wsi Polskich Źródło: http://martyrologiawsipolskich.pl/mwp/wirtualne-mauzoleum/modul-ii-eksterminacja/fotogaleria/2515,eksterminacja-wsi-foto galeria.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt Potulice jedno miejsce, dwie pamięci Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Oldenburg Toruń 2009 1. Hitlerowski kompleks obozowy Potulice

Bardziej szczegółowo

Krajna w czasach eksterminacji

Krajna w czasach eksterminacji Województwo Kujawsko-Pomorskie www.szklakipamieci.kujawsko-pomorskie.pl Szlak męczeństwa - II wojna światowa Egzekucja w Rudzkim Moście k. Tucholi w 1939 r Miejsca: Nakło, Paterek k. Nakła, Radzim, Karolewo,

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów.

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://www.pamiec.pl/pa/kalendarium-1/13081,8-grudnia-1941-roku-do-niemieckiego-osrodka-zaglady-w-kulmhof-chelmnonad-nerem-.html Wygenerowano: Wtorek, 5 lipca

Bardziej szczegółowo

Historia bezpieczeństwa wewnętrznego

Historia bezpieczeństwa wewnętrznego Historia bezpieczeństwa wewnętrznego ćwiczenia Policja granatowa dr Karol Dąbrowski Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa (PP), policja komunalna, powołana XII 1939 w starostwach na podstawie zarządzenia

Bardziej szczegółowo

Nalot bombowy na Wieluń 1 września

Nalot bombowy na Wieluń 1 września Nr 7/2016 30 08 16 Nalot bombowy na Wieluń 1 września 1939 r. Autor: Bogumił Rudawski (IZ) We wczesnych godzinach porannych 1 września 1939 r. lotnictwo niemieckie przeprowadziło atak bombowy na Wieluń

Bardziej szczegółowo

Wykonały: Ania Jankowska Karolina Kolenda Dominika Łubian

Wykonały: Ania Jankowska Karolina Kolenda Dominika Łubian Wykonały: Ania Jankowska Karolina Kolenda Dominika Łubian Wydawałoby się, że każdy miał dzieciństwo, krótsze, dłuższe, kolorowe lub mniej. Dla nie jednego tamtejszego dziecka skończyło się ono jednak bezpowrotnie

Bardziej szczegółowo

Eksterminacja wsi - fotogaleria

Eksterminacja wsi - fotogaleria Eksterminacja wsi - fotogaleria zbiorów IPN]. Wieszanie na drzewie jednego z zatrzymanych Polaków, Dmenin, pow. radomszczański, b.d. [ze [ze zbiorów IPN]. Po pierwszej egzekucji w Dmeninie, pow. radomszczański.

Bardziej szczegółowo

Niemieckie obozy na ziemiach okupowanej Polski w latach

Niemieckie obozy na ziemiach okupowanej Polski w latach Truth About Camps W imię prawdy historycznej Źródło: http://www.truthaboutcamps.eu/th/niemieckie-obozy/15475,niemieckie-obozy-na-ziemiach-okupowanej-polski-w-l atach-19391945.html Wygenerowano: Piątek,

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 9 kwietnia 1999 r.

USTAWA z dnia 9 kwietnia 1999 r. Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach

Bardziej szczegółowo

Projekt Edukacyjny Gimnazjum Specjalne w Warlubiu. Kto ty jesteś Polak mały

Projekt Edukacyjny Gimnazjum Specjalne w Warlubiu. Kto ty jesteś Polak mały Projekt Edukacyjny Gimnazjum Specjalne w Warlubiu Kto ty jesteś Polak mały Miejsca Pamięci Narodowej w okolicach Warlubia WARLUBIE- CMENTARZ PARAFIALNY mogiła żołnierzy W mogile pochowano 37 nieznanych

Bardziej szczegółowo

SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI >

SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI > 1 SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI >. Q ^ :. U 0 ^ ę ^,... I./2. Dokumenty ( sensu stricto) dotyczące relatora 1./3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące relatora *'»» "II. Materiały uzupełniające relację III./l.

Bardziej szczegółowo

CBŚP I KWP W KRAKOWIE ZATRZYMALI PODEJRZANYCH O PORWANIE DZIECKA DLA OKUPU

CBŚP I KWP W KRAKOWIE ZATRZYMALI PODEJRZANYCH O PORWANIE DZIECKA DLA OKUPU POLICJA.PL Źródło: http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/152352,cbsp-i-kwp-w-krakowie-zatrzymali-podejrzanych-o-porwanie-dziecka-dla-okupu. html Wygenerowano: Piątek, 22 grudnia 2017, 01:23 CBŚP I KWP

Bardziej szczegółowo

1/2. Dokumenty (sensu stricto) dotyczące osoby relatora. 1/3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące osoby relatora "

1/2. Dokumenty (sensu stricto) dotyczące osoby relatora. 1/3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące osoby relatora 1 SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI 3 U. ^, W.h R 1/1. Relacja k. 5 " ł 1/2. Dokumenty (sensu stricto) dotyczące osoby relatora 1/3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące osoby relatora " 111/1 - Materiały dotyczące

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia... 1) w art. 10 dotychczasową treść oznacza się art. 10 ust. 1 i dodaje się ustęp 2 w brzmieniu:

Ustawa z dnia... 1) w art. 10 dotychczasową treść oznacza się art. 10 ust. 1 i dodaje się ustęp 2 w brzmieniu: Ustawa z dnia... PROJEKT o zmianie ustawy z dnia 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony

Bardziej szczegółowo

Martyrologia Wsi Polskich

Martyrologia Wsi Polskich Martyrologia Wsi Polskich Źródło: http://martyrologiawsipolskich.pl/mwp/wirtualne-mauzoleum/modul-iv-kresy-ii-rp/ziemie-wcielone-do-iii/fotogaleria/2506,zie mie-wcielone-do-iii-rzeszy-fotogaleria.html

Bardziej szczegółowo

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa:

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa: Holocaust Holocaust Holocaust, (całopalenie - termin angielski, pochodzący z kościelnej łaciny holocaustum, z gr. holo-kautóo - spalam ofiarę w całości), spolszczenie: Holokaust określenie stosowane do

Bardziej szczegółowo

Mirosław Jeziorski, Krzysztof Płaska IPN

Mirosław Jeziorski, Krzysztof Płaska IPN BIULETYN IPN PISMO O NAJNOWSZEJ HISTORII POLSKI NR 1 2 (134 135), styczeń luty 2017 Mirosław Jeziorski, Krzysztof Płaska IPN Zbiór zastrzeżony odtajnianie na raty W początkowym okresie funkcjonowania IPN

Bardziej szczegółowo

Konkurs REGULAMIN KONKURSU. Postanowienia ogólne

Konkurs REGULAMIN KONKURSU. Postanowienia ogólne Konkurs Kiedy Człowiek był tylko numerem. Obywatele polscy w niemieckich obozach jenieckich, koncentracyjnych oraz obozach zagłady w okresie II wojny światowej REGULAMIN KONKURSU 1 Postanowienia ogólne

Bardziej szczegółowo

Raport podsumowujący działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w rodzinie Niebieska Linia.

Raport podsumowujący działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w rodzinie Niebieska Linia. Raport podsumowujący działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w rodzinie Niebieska Linia. Marzec, 214 Działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR LXXV/848/10 RADY MIASTA OŚWIĘCIM. z dnia 27 października 2010 r.

UCHWAŁA NR LXXV/848/10 RADY MIASTA OŚWIĘCIM. z dnia 27 października 2010 r. UCHWAŁA NR LXXV/848/10 RADY MIASTA OŚWIĘCIM z dnia 27 października 2010 r. w sprawie organizacji na terenie miasta Oświęcim obchodów świąt narodowych oraz innych rocznic i świąt. Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Ruch wędrówkowy ludności

Ruch wędrówkowy ludności Trzeci Lubelski Konkurs Statystyczno-Demograficzny z okazji Dnia Statystyki Polskiej Ruch wędrówkowy ludności Statystyka i demografia Projekt dofinansowany ze środków Narodowego Banku Polskiego Urząd Statystyczny

Bardziej szczegółowo

Muzeum Auschwitz-Birkenau

Muzeum Auschwitz-Birkenau Muzeum Auschwitz-Birkenau W kwietniu 1940 roku na rozkaz naczelnego dowódcy SS Heinricha Himlera rozpoczęto budowę obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu - Zasolu, przy wykorzystaniu istniejących tam już

Bardziej szczegółowo

Temat: Jasnowłosa prowincja film o wygnanych Wielkopolanach

Temat: Jasnowłosa prowincja film o wygnanych Wielkopolanach Temat: Jasnowłosa prowincja film o wygnanych Wielkopolanach 1. Przeczytaj podaną niżej definicję, następnie spróbuj odpowiedzieć, jaki cel ma współtworzony przez Jacka Kubiaka film Złotowłosa prowincja.

Bardziej szczegółowo

Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN

Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://pamiec.pl/pa/fotokronika-ipn/14487,historyczne-konwersatorium-objazdowe-dla-uczestnikow-konkursu-nie-liczby-wi dze-a.html Wygenerowano: Niedziela, 15 stycznia

Bardziej szczegółowo

Martyrologia Wsi Polskich

Martyrologia Wsi Polskich Martyrologia Wsi Polskich Źródło: http://martyrologiawsipolskich.pl/mwp/wirtualne-mauzoleum/modul-iii-eksploatacja/fotogaleria/2514,eksploatacja-wsi-1939-1 945-fotogaleria.html Wygenerowano: Czwartek,

Bardziej szczegółowo

POLICEALNE STUDIUM INFORMACJI, ARCHIWISTYKI I KSIĘGARSTWA PRACA DYPLOMOWA SPUŚCIZNA ARCHIWALNA TATIANY BERENSTEIN 1908-1997. sygn.

POLICEALNE STUDIUM INFORMACJI, ARCHIWISTYKI I KSIĘGARSTWA PRACA DYPLOMOWA SPUŚCIZNA ARCHIWALNA TATIANY BERENSTEIN 1908-1997. sygn. POLICEALNE STUDIUM INFORMACJI, ARCHIWISTYKI I KSIĘGARSTWA PRACA DYPLOMOWA SPUŚCIZNA ARCHIWALNA TATIANY BERENSTEIN 1908-1997 sygn. S/326 OPRACOWAŁY: KATARZYNA WÓJCIK MAGDALENA STEFANIAK WARSZAWA 2002 0

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką

REGULAMIN KONKURSU Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką REGULAMIN KONKURSU Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć Straty osobowe i ofiary 1 REGULAMIN 1. Niniejszy Regulamin określa zasady przeprowadzenia Konkursu Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć Straty

Bardziej szczegółowo

Działalność Oddziału w okresie wojny: Reaktywacja Oddziału

Działalność Oddziału w okresie wojny: Reaktywacja Oddziału Działalność Oddziału w okresie wojny: Związek Księgowych w Polsce rozwijał się, miał już poważne osiągnięcia i dalsze plany, których realizację uniemożliwił wybuch II wojny światowej. Najeźdźca wprowadził

Bardziej szczegółowo

Autor: Zuzanna Żukowska

Autor: Zuzanna Żukowska Autor: Zuzanna Żukowska 2 października 2012 roku odbyła się wycieczka do byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego Stutthof. Wzięły w niej udział klasy 3 d oraz 3 e. Zbiórka przed Gimnazjum nr 3 im. Jana

Bardziej szczegółowo

Radom w drugiej wojnie światowej i dziś

Radom w drugiej wojnie światowej i dziś Radom w drugiej wojnie światowej i dziś 1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. Pierwsze naloty na Radom, wykonano jeszcze rankiem 1.09.1939. Zbombardowano wówczas

Bardziej szczegółowo

Ściganie sprawców zbrodni popełnionych w obozie zagłady KL Auschwitz-Birkenau

Ściganie sprawców zbrodni popełnionych w obozie zagłady KL Auschwitz-Birkenau Truth About Camps W imię prawdy historycznej Źródło: http://truthaboutcamps.eu/th/zaloga-ss-kl-auschwitz/dokumentacja-pl/16821,sciganie-sprawcow-zbrodni-popelnio nych-w-obozie-zaglady-kl-auschwitz-birkenau.html

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY MELITSER JIDN JOM KIPPUR PAMIĘC O ŻYDACH Z MIELCA. Realizowany w. Zespole Szkół Technicznych. w Mielcu

PROJEKT EDUKACYJNY MELITSER JIDN JOM KIPPUR PAMIĘC O ŻYDACH Z MIELCA. Realizowany w. Zespole Szkół Technicznych. w Mielcu PROJEKT EDUKACYJNY MELITSER JIDN JOM KIPPUR PAMIĘC O ŻYDACH Z MIELCA Realizowany w Zespole Szkół Technicznych w Mielcu MIELEC, 2014 NASZE DZIAŁANIA W RAMACH PROEJKTU MELITSER JIDN JOM KIPPUR (PAMIĘĆ O

Bardziej szczegółowo

Praca w narodowosocjalistycznych gettach

Praca w narodowosocjalistycznych gettach Praca w narodowosocjalistycznych gettach Deutsches Historisches Institut & Żydowski Instytut Historyczny Termin: 3 i 4 grudnia 2010 r. Ofiarą narodowosocjalistycznej polityki ekspansji i eksterminacji

Bardziej szczegółowo

Przed wybuchem II wojny światowej w Polsce mieszkało 35 mln 100 tys. osób, w tym 3 mln 460 tys.

Przed wybuchem II wojny światowej w Polsce mieszkało 35 mln 100 tys. osób, w tym 3 mln 460 tys. Truth About Camps W imię prawdy historycznej Źródło: http://www.truthaboutcamps.eu/th/zaglada-zydow/15476,zaglada-zydow.html Wygenerowano: Sobota, 21 stycznia 2017, 13:01 Zagłada Żydów Przed Zagładą Przed

Bardziej szczegółowo

Podstawowe regulacje prawne dotyczące wypowiedzenia umowy ubezpieczenia na życie znajdują się w art. 812 4 k.c. oraz art. 830 k.c.

Podstawowe regulacje prawne dotyczące wypowiedzenia umowy ubezpieczenia na życie znajdują się w art. 812 4 k.c. oraz art. 830 k.c. Anna Dąbrowska główny specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych Wypowiedzenie umowy ubezpieczenia na życie Regulacje prawne Podstawowe regulacje prawne dotyczące wypowiedzenia umowy ubezpieczenia na

Bardziej szczegółowo

W środę 1 października 2014r. wybraliśmy się na wycieczkę do Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wzięło w niej udział razem około 55 uczniów z naszej klasy

W środę 1 października 2014r. wybraliśmy się na wycieczkę do Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wzięło w niej udział razem około 55 uczniów z naszej klasy W środę 1 października 2014r. wybraliśmy się na wycieczkę do Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wzięło w niej udział razem około 55 uczniów z naszej klasy i klasy 3D, nasz wychowawca, nauczyciel historii pan

Bardziej szczegółowo

Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze

Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze ZESZYTY MAJDANKA 2014, t. XXVI Robert Kuwałek Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze Obóz zagłady w Sobiborze koło Włodawy funkcjonował od początku maja 1942 r. do

Bardziej szczegółowo

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście 27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście Ja wiem, że nigdy nie istnieliśmy Nie znajdziesz nas w przebytych epopejach nie wskrzesisz w urywkach listów migawkach z dnia Nie spotkasz ani jednego

Bardziej szczegółowo

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

I. REGULAMIN Niniejszy Regulamin jest jedynym dokumentem, który określa zasady przeprowadzenia konkursu dla wolontariuszy Fundacji Świat na Tak.

I. REGULAMIN Niniejszy Regulamin jest jedynym dokumentem, który określa zasady przeprowadzenia konkursu dla wolontariuszy Fundacji Świat na Tak. 1 Regulamin konkursu Razem lepiej dla wolontariuszy Fundacji Świat na Tak organizowanego przez Fundację Polsko-Niemieckie Pojednanie i Fundację Świat na Tak I. REGULAMIN Niniejszy Regulamin jest jedynym

Bardziej szczegółowo

Niezatarte ślady getta warszawskiego

Niezatarte ślady getta warszawskiego projekt lekcji muzealnej w Żydowskim Instytucie Historycznym przeznaczonej dla uczniów liceum czas trwania: 60 min. Cele główne: uświadomienie uczniom, że historia getta warszawskiego jest integralna częścią

Bardziej szczegółowo

Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.)

Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.) ZESZYTY MAJDANKA 2008, t. XXIV TOMASZ KRANZ, ROBERT KUWAŁEK, BEATA SIWEK-CIUPAK Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.) Podczas

Bardziej szczegółowo

Niemiecka dokumentacja fotograficzna zbrodni katyńskiej

Niemiecka dokumentacja fotograficzna zbrodni katyńskiej Nr 3/2016 06 04 16 Niemiecka dokumentacja fotograficzna zbrodni katyńskiej Autor: Stanisław Żerko (IZ) W nocy z 12 na 13 kwietnia 1943 r. rozgłośnie niemieckie poinformowały o odnalezieniu w Katyniu na

Bardziej szczegółowo

Losy ludności żydowskiej na ziemiach polskich w latach 1939-1945

Losy ludności żydowskiej na ziemiach polskich w latach 1939-1945 Losy ludności żydowskiej na ziemiach polskich w latach 1939-1945 Większość ludzi słowo Żydzi kojarzy z obrazem wychudzonej postaci w pasiastym ubraniu, z widokiem obozowych baraków lub zamkniętego getta.

Bardziej szczegółowo

70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej

70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej 70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej, 11/05/2015 13:45, autor: Redakcja Bielawa Podobnie jak w całym kraju, tak i w Bielawie, 8 maja odbyły się obchody upamiętniające 70. rocznicę zakończenia II

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

ROZBITA GRUPA TRUDNIĄCA SIĘ PASERSTWEM CZĘŚCI SAMOCHODOWYCH

ROZBITA GRUPA TRUDNIĄCA SIĘ PASERSTWEM CZĘŚCI SAMOCHODOWYCH POLICJA.PL Źródło: http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/126915,rozbita-grupa-trudniaca-sie-paserstwem-czesci-samochodowych.html Wygenerowano: Niedziela, 21 sierpnia 2016, 08:18 Strona znajduje się w archiwum.

Bardziej szczegółowo

A R T Y K U Ł Y EKSTERMINACJA ŻYDÓW NA MAJDANKU I ROLA OBOZU W REALIZACJI AKCJI REINHARDT. Wstęp

A R T Y K U Ł Y EKSTERMINACJA ŻYDÓW NA MAJDANKU I ROLA OBOZU W REALIZACJI AKCJI REINHARDT. Wstęp Zeszyty Majdanka 2003, t. XXII A R T Y K U Ł Y TOMASZ KRANZ EKSTERMINACJA ŻYDÓW NA MAJDANKU I ROLA OBOZU W REALIZACJI AKCJI REINHARDT Wstęp Przy rekonstruowaniu i opisywaniu historii obozu koncentracyjnego

Bardziej szczegółowo

OPRACOWALI: MAREK BORCHERT ALICJA E. BORCHERT. Juchnowiec Górny, 2010 r.

OPRACOWALI: MAREK BORCHERT ALICJA E. BORCHERT. Juchnowiec Górny, 2010 r. OPRACOWALI: MAREK BORCHERT ALICJA E. BORCHERT Juchnowiec Górny, 2010 r. 1911 1940 Aspirant Policji Państwowej BIOGRAFIA Syn Stanisława i Józefy z Muchów, ur. 13 VI 1911 roku w Juchnowcu Dolnym koło Białegostoku.

Bardziej szczegółowo

Sprawdź Swoją wiedzę na temat Żołnierzy Wyklętych

Sprawdź Swoją wiedzę na temat Żołnierzy Wyklętych Sprawdź Swoją wiedzę na temat Żołnierzy Wyklętych Wypełnij kartę odpowiedzi Imię i nazwisko Klasa Szkoła UWAGA Test zawiera 25 pytań jednokrotnego i wielokrotnego wyboru. Za każdą kompletną poprawną odpowiedź

Bardziej szczegółowo

I./2. Dokumenty ( sensu stricto) dotyczące relatora ----- "I./3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące relatora

I./2. Dokumenty ( sensu stricto) dotyczące relatora ----- I./3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące relatora 1 I./l. Relacja ^ /I I./2. Dokumenty ( sensu stricto) dotyczące relatora ----- "I./3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące relatora "II. Materiały uzupełniające relację III./l. Materiały dotyczące rodziny

Bardziej szczegółowo

mówi prokurator Łukasz Gramza z krakowskiego IPN, prowadzący śledztwo dotyczące niemieckiego obozu KL Auschwitz

mówi prokurator Łukasz Gramza z krakowskiego IPN, prowadzący śledztwo dotyczące niemieckiego obozu KL Auschwitz Truth About Camps W imię prawdy historycznej Źródło: http://truthaboutcamps.eu/th/misja/aktualnosci/16900,mamy-obowiazek-wyjasnic-niemieckie-zbrodnie-z-kl-ausch witz.html Wygenerowano: Poniedziałek, 24

Bardziej szczegółowo

WAŻNE DATY WAŻNE BITWY. Lekcja. Temat: Lekcja powtórzeniowa. 1 września 1939 roku - wybuch II wojny światowej

WAŻNE DATY WAŻNE BITWY. Lekcja. Temat: Lekcja powtórzeniowa. 1 września 1939 roku - wybuch II wojny światowej Lekcja Temat: Lekcja powtórzeniowa. WAŻNE DATY 1 września 1939 roku - wybuch II wojny światowej 22 czerwca 1941 roku - atak Niemiec na Związek Radziecki 1 sierpnia 1944 roku - wybuch powstania warszawskiego

Bardziej szczegółowo

Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz

Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz Historia Muzeum mieści się w dawnej fabryce Samuela Abbego u zbiegu ulic Sowińskiego i Zgierskiej. W okresie okupacji niemieckiej znajdowało

Bardziej szczegółowo

ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25

ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25 ROCZNICA ZBRODNI KATYŃSKIEJ Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25 Zostaną po nas tylko guziki (bohater filmu Katyń w reż. A. Wajdy) Szanowni Państwo, Mam zaszczyt zaprosić na I przegląd filmów

Bardziej szczegółowo

k.yi S. A S P IS Z A W A R T O Ś C I T E C Z K I I. Materiały dokumentacyjne 1/1 relacja właściwa i o. % 5' A-i

k.yi S. A S P IS Z A W A R T O Ś C I T E C Z K I I. Materiały dokumentacyjne 1/1 relacja właściwa i o. % 5' A-i 1 S P IS Z A W A R T O Ś C I T E C Z K I I. Materiały dokumentacyjne 1/1 relacja właściwa i o. % 5' A-i 1/2 - dokumenty (seusu stricto) dot. osoby relatora ---- 1/3 - Inne materiały dokumentacyjne dot.

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa FUNDACJA SŁAWEK S Mienia Warszawa KOALICJA POWRÓT DO WOLNOŚCI Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej Fundacja Sławek Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej Warszawa Stowarzyszenie Pomocy Społecznej, Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina

Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego 4, 273-276 2012 Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego

Bardziej szczegółowo

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA. z dnia 26 stycznia 2018 r.

Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA. z dnia 26 stycznia 2018 r. Tekst ustawy przekazany do Senatu zgodnie z art. 52 regulaminu Sejmu USTAWA z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 16.03.2015. Pan Komendant Nadinsp. Krzysztof Gajewski Komendant Główny Policji. Szanowny Panie Komendancie,

Warszawa, 16.03.2015. Pan Komendant Nadinsp. Krzysztof Gajewski Komendant Główny Policji. Szanowny Panie Komendancie, Warszawa, 16.03.2015 Pan Komendant Nadinsp. Krzysztof Gajewski Komendant Główny Policji Szanowny Panie Komendancie, Organizacje tworzące Koalicję na rzecz CEDAW zwracają się do Pana Komendanta z prośbą

Bardziej szczegółowo

Raport podsumowujący działalnos c Ogo lnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia w 2012 roku

Raport podsumowujący działalnos c Ogo lnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia w 2012 roku Raport podsumowujący działalnos c Ogo lnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia w 2012 roku Działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

Człowiek wobec wojny, wojna wobec człowieka Holocaust

Człowiek wobec wojny, wojna wobec człowieka Holocaust Człowiek wobec wojny, wojna wobec człowieka Holocaust Magdalena Wiśnioch Warszawskie Centrum Innowacji Edukacyjno-Społecznych i Szkoleń XXVI Liceum Ogólnokształcące w Warszawie Polska Źródło A. cz. 1 Protokół

Bardziej szczegółowo

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą.

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Element działań wojennych kampanii wrześniowej pierwszej kampanii

Bardziej szczegółowo

Ostrzeszów obóz jeniecki

Ostrzeszów obóz jeniecki Ostrzeszów obóz jeniecki Historia Obóz dla jeńców podoficerów i szeregowych Stalag XXI A [Schildberg], istniał od września 1939 do marca 1943 r. W początkowym okresie przebywała tam także ludność cywilna

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

75 LAT TEMU NIEMCY DOKONALI NAJWIĘKSZEJ EGZEKUCJI W PALMIRACH

75 LAT TEMU NIEMCY DOKONALI NAJWIĘKSZEJ EGZEKUCJI W PALMIRACH 75 LAT TEMU NIEMCY DOKONALI NAJWIĘKSZEJ EGZEKUCJI W PALMIRACH 368 osób, w tym Maciej Rataj i Janusz Kusociński, zginęło w największej egzekucji dokonanej przez Niemców w dniach 20-21 czerwca 1940 roku

Bardziej szczegółowo