SKŁADNIKI POKARMOWE ISTOTNE W NIEDOCZYNNOŚCI TARCZYCY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SKŁADNIKI POKARMOWE ISTOTNE W NIEDOCZYNNOŚCI TARCZYCY"

Transkrypt

1 ŻYWIENIE CZŁOWIEKA I METABOLIZM, 2012, XXXIX, nr 3 HANNA STOLIŃSKA 1, DIANA WOLAŃSKA 2 SKŁADNIKI POKARMOWE ISTOTNE W NIEDOCZYNNOŚCI TARCZYCY NUTRIENTS IMPORTANT IN HYPOTHYROIDISM 1 Z Zakładu Dietetyki i Żywienia Szpitalnego z Kliniką Chorób Metabolicznych i Gastroenterologii Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Kierownik: prof. dr hab. n. med. M. Jarosz 2 Z Zakładu Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób Metabolicznych Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Kierownik: prof. dr hab. L. Kłosiewicz-Latoszek Niedoczynność tarczycy jest jednym z częstszych schorzeń endokrynologicznych występującym u około 4 _ 10% populacji. Do prawidłowego funkcjonowania tarczycy niezbędna jest obecność wielu składników mineralnych, w szczególności jodu, żelaza, cynku i selenu. Składniki te uczestniczą w metabolizmie hormonów tarczycy i ich prawidłowym funkcjonowaniu. Tylko prawidłowo zbilansowana i urozmaicona dieta pozwala na dostarczenie wszystkich niezbędnych witamin i składników mineralnych, ale również pozwala na zachowanie dobrej kondycji zdrowotnej osób z niedoczynnością tarczycy. W tym celu należy zwrócić szczególną uwagę na edukację pacjentów z niedoczynnością tarczycy przez wykwalifikowanych lekarzy i dietetyków. SŁOWA KLUCZOWE: niedoczynność tarczycy jod żelazo cynk selen dieta w niedoczynności tarczycy KEYWORDS: hypothyroidism iodine iron zinc selenium diet hypothyroidism WSTĘP Choroby tarczycy należą do schorzeń, których częstość występowania jest wysoka w wielu społeczeństwach. Niedoczynność tarczycy występuje u około 4 _ 10% populacji na świecie, przy czym odsetek ten jest szczególnie wysoki (7 _ 26%) u osób w wieku podeszłym (1). Częściej dotykają one płci żeńskiej, a z badań epidemiologicznych wynika, iż u około 15% kobiet po pięćdziesiątym roku życia występują zaburzenia czynności tarczycy (2). Do prawidłowego funkcjonowania tarczycy niezbędna jest obecność niektórych witamin oraz składników mineralnych, które pełnią rolę kofaktorów umożliwiających proces reakcji enzymatycznych niezbędnych w produkcji hormonów (3). Nieprawidłowo zbilansowana dieta o niskiej wartości odżywczej może być jednym z czynników zwiększających ryzyko chorób niezakaźnych, w tym niedoczynności tarczycy. Głównymi składnikami diety mającymi bezpośredni wpływ na funkcjo- 221

2 nowanie tarczycy są jod, żelazo, cynk i selen. Wśród składników, których niedobór również może sprzyjać upośledzonej funkcji tarczycy wymienia się witaminę A, witaminę D, witaminy z grupy B (B 2 i B 3 ). Stąd też holistyczne leczenie chorób tarczycy, poza leczeniem farmakologicznym, powinno dotyczyć prawidłowo zbilansowanej diety i stylu życia. W pracy skupiono się na analizie wpływu wybranych składników mineralnych na syntezę hormonów tarczycy. Jod Organizm ludzki zawiera 15 _ 20 mg jodu, z czego 70 _ 80% znajduje się w tarczycy (5). Pierwiastek ten, pod postacią jodków, wchłaniany jest z przewodu pokarmowego i dostaje się do osocza krwi, skąd wychwytywany jest przez tarczycę, z wykorzystaniem mechanizmu zwanego pompą jodową. Cząsteczki hormonów tarczycy w swoim składzie zawierają jod, stąd odpowiednie zaopatrzenie organizmu w ten pierwiastek jest niezmiernie istotne w prawidłowym funkcjonowaniu tego gruczołu. Jod jest niezbędny do syntezy hormonów tarczycy. Jego niedobór skutkuje niewystarczającą ich produkcją, co najpierw powoduje wzrost stężenia hormonu tyreotropowego (TSH), a następne obniżenie poziomu hormonów tarczycowych tyroksyna (T4), trijodotyroninę (T3). Ponadto niedobór jodu powoduje ograniczenie wzrostu oraz powiększenie gruczołu tarczycy i powstanie wola. W badaniu kohorotowym przeprowadzonym wśród 4649 osób w Danii zaobserwowano związek między spożyciem jodu a objętością tarczycy. Nawet łagodny niedobór tego pierwiastka sprzyjał powiększaniu objętości tarczycy. Spożycie jodu odwrotnie korelowało z stężeniem tyreoglobuliny w surowicy, stąd też oznaczenie stężenia tyreoglobuliny wydaje się być dobrym markerem zaopatrzenia organizmu w jod (6). Należy dążyć zarówno do zapewnienia zalecanej podaży jak i nieprzekraczania górnego tolerowanego spożycia. Według Komitetu Naukowego ds. Żywności Unii Europejskiej (SCF Scientific Committee on Food), górny tolerowany poziom spożycia (UL) jodu wynosi 600 µg, natomiast według Ekspertów ds. Witamin i Składników Mineralnych (ERNA European Responsible Nutrition Alliance) 940 µg, w tym więcej niż 500 µg nie powinno pochodzić z suplementów (5, 7). Zbyt wysokie dawki jodu są niewskazane, zwłaszcza dla kobiet ciężarnych. Tarczyca płodu nie ma bowiem w pełni wykształconego mechanizmu adaptacji do nadmiaru jodu zwanego mechanizmem Wolfa _ Chaicoffa i w tej sytuacji jego nadmiar może prowadzić do niedoczynności tarczycy i wola u płodu. Według Międzynarodowej Komisji ds. Kontroli Zaburzeń z Niedoboru Jodu (ICC IDD The Interantional Council for Control of Iodine Deficiency Disorders) oraz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO World Health Organization) dobowa podaż jodu powinna wynosić 150μg dla młodzieży i dorosłych oraz 175 _ 200 μg dla kobiet ciężarnych i karmiących (8). Normy rekomendowane przez Instytut Żywności i Żywienia są podobne. Zalecane spożycie (RDA Recommended Dietary Allowances) to 150 μg dla osób dorosłych, dla kobiet ciężarnych i karmiących 220 μg (9). W ogólnopolskich badaniach epidemiologicznych przeprowadzonych w latach 90. wykazano, iż Polska jest krajem endemii wola (4). Obligatoryjne jodowanie soli obowiązujące w Polsce od 1997 roku zapewnia przy 222

3 zwykłej diecie, bez dodatkowego dosalania, podaż około 150 μg jodu/d (4). Wprowadzenie profilaktyki jodowej za pomocą jodowania soli przyniosło efekty, co wykazał w badaniach Szybiński i wsp. (10). Wśród badanych dzieci w wieku szkolnym w latach zaobserwowano zmniejszenie rozpowszechnienia wola z 38,4% do 7% oraz wzrost wydalania jodków w moczu z 60,4 do 96,2 μg na litr. W badaniach przeprowadzonych przez Szymandera _ Buszka i wsp. (11) oszacowano spożycie jodu wśród 450 kobiet, które było na poziomie 140 μg na dobę, co stanowi 93% pokrycia dziennego zapotrzebowania na ten pierwiastek. Średni udział jodu z soli dodanej pokrywał zapotrzebowanie na jod na poziomie 55 mcg, tj. 37% zalecanego spożycia (11). Niedobór jodu głównie występuje w rejonach, gdzie jest niskie stężenie tego pierwiastka w glebie i powietrzu. Jod w stałych ilościach występuje w wodzie morskiej (około 50 μg/l), dlatego też najlepszym źródłem jodu są ryby i skorupiaki morskie, które zawierają od 10 do 200 μg/100 g. Największą jego koncentracją charakteryzuje się makrela, małże, dorsz, ostrygi (tabela 1). Ryby słodkowodne nie są już zaliczane do dobrego źródła tego pierwiastka (zawartość od 1,5 do 25 μg/100 g). W pozostałych produktach, takich jak warzywa, owoce oraz produkty zbożowe i mleczne zawartość jodu jest zmienna i w dużym stopniu zależy od czynników środowiskowych, jak koncentracja jodu w glebie czy stosowanie nawozów oraz od ilości jodu w paszy podawanej zwierzętom hodowlanym. Gdy gleba jest uboga w jod, rośliny na niej rosnące również będą zawierały go niewiele. Z kolei zawartość jodu w mleku i produktach mlecznych zależy od jego obecności w paszy karmionych zwierząt. W badaniu Rasnussen i wsp. (6) wykazano, Tabela 1 Table 1 Zawartość jadu w wybranych produktach (13) Content of iodine in selected products (13) Produkt Food product Zawartość µg jodu/100 g Content µg of iodine/100 g dorsz/cod 110 mintaj/pollock 103 halibut/halibut 52 płastuga/plaice 52 tuńczyk/tuna 50 makrela/mackerel 45 łosoś/salmon 44 sardynka/sardine 32 sola/sole 25 śledź/herring 24 otręby pszenne/wheat bran 31 brokuły/broccoli 15 groch/pea 14 orzechy laskowe/hazelnuts 17 orzechy arachidowe/peanuts

4 iż grupa osób spożywających małe ilości mleka i jego przetworów, jest szczególnie narażona na rozwój chorób tarczycy. W tabeli przedstawiono zawartość jodu w produktach, opracowaną na podstawie Tabel składu i wartości odżywczej żywności (12). Niedobór jodu w organizmie pogłębia również deficyt innych istotnych dla prawidłowej pracy tarczycy składników, jak selen, żelazo, cynk czy witamina A (13). Żelazo Żelazo jest istotnym pierwiastkiem dla osób z chorobami tarczycy. Jeden z kluczowych enzymów, zwany tarczycową peroksydazą jodującą zawiera w swojej cząsteczce żelazo, stąd jest to mikroskładnik niezbędny w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy. Dzięki prawidłowemu działaniu wymienionego enzymu dochodzi do aktywowania przemian tyreoglobuliny w tyroksynę (T4) oraz trijodotyroninę (T3). Deficyt żelaza w ustroju prowadzi do zmniejszenia syntezy hormonów tarczycy w osoczu, zwiększenia wydzielania TSH i powiększenia tego narządu oraz rozwoju jego niedoczynności. Niedobór żelaza w organizmie najczęściej wiąże się z niską zawartością przyswajalnych form tego pierwiastka w pożywieniu lub zaburzeniami w procesie jego wchłaniania. Typowym objawem niedoboru żelaza jest niedokrwistość (IDA Iron Deficiency Anemia). Według WHO rozpowszechnienie niedokrwistości na świecie szacuje się na 25%, przy czym najczęściej występuje wśród 47% dzieci w wieku przedszkolnym oraz u 40% kobiet w ciąży (16). Przyczyną około połowy przypadków niedokrwistości jest niedobór żelaza (17). W badaniach przeprowadzonych w północnej i zachodniej Afryce wykazano, iż przewlekły niedobór żelaza objawiający się anemią oraz niedobór jodu powodujący występowanie wola dotyczy 23 _ 25% dzieci w wieku szkolnym (18, 19). Liczne badania na zwierzętach wykazały, iż IDA wpływa niekorzystnie na metabolizm tarczycy. IDA przyczynia się zmniejszenia w osoczu całkowitego stężenia T4 i T3, zmniejszenia obwodowej konwersji T4 do T3 i może zwiększyć krążące TSH (13, 20). W badaniu interwencyjnym przeprowadzonym przez Zimmermann i wsp. (17), dzieciom w wieku szkolnym z wolem endemicznym, podzielonym na dwie grupy (z IDA (n = 53) oraz bez IDA (n = 51)) podano 200 mg jodu w postaci jodowanego oleju. Grupa dzieci z niedokrwistością z niedoboru żelaza charakteryzowała się niższym wzrostem, masą ciała i wyższym stężeniem TSH. Po 15 i 30 tygodniach obserwacji odnotowano znaczne zmniejszenie objętości tarczycy oraz poprawę w stężeniach T4 i TSH w grupie pacjentów bez IDA. Były to różnice istotne statystyczne (p < 0,001) w porównaniu do grupy kontrolnej z IDA. Powyższe badania wskazują, jak niekorzystnie wpływa niedobór żelaza, przy jednoczesnym występowaniu wola, na funkcjonowanie tarczycy. Grupa dzieci bez niedokrwistości lepiej zareagowała na podawane dawki jodu, co wyrażało się bardziej istotnym zmniejszeniem objętości tarczycy i stężenia TSH (21). W badaniach Hess i wsp. (22) wykazano, iż w grupie dzieci z wolem endemicznym po suplementacji żelazem, występowanie wola zmniejszyło się o 43% w porównaniu do grupy placebo, a wielkość tarczycy zmniejszyła się dwukrotnie. Suplementacja żelazem 224

5 poprawia skuteczność jodowania soli, jako działania profilaktycznego występowania wola endemicznego. Należy jednak zaznaczyć, że wyniki prac innych autorów nie wykazują wpływu suplementacji żelaza na metabolizm tarczycy (23, 24). Codzienna dieta osób z niedoczynnością tarczycy powinna zawierać odpowiednie ilości żelaza. Według norm żywieniowych rekomendowanych przez Instytut Żywności i Żywienia codzienna dieta mężczyzn i kobiet po menopauzie powinna dostarczać 10 mg żelaza, natomiast u kobiet do okresu menopauzalnego 18 mg (9). Średnie spożycie żelaza w Polsce wynosi 12,4 mg/d (14). Głównym źródłem tego mikroskładnika w diecie Polaków są produkty zbożowe i mięso oraz jego przetwory (po 30% całkowitej zawartości żelaza w diecie) (15). W tabeli 2 została przedstawiona zawartość żelaza w wybranych produktach, będących dobrym źródłem tego pierwiastka. Selen Kolejnym pierwiastkiem istotnym w żywieniu osób z niedoczynnością tarczycy jest selen (Se). Zawartość selenu w organizmie ludzkim waha się w przedziale 10 _ 15 mg. Pierwiastek ten wchodząc w skład enzymu zwanego dejodynazą, uczestniczy w przemianach tyroksyny (T4) w formę aktywną hormonu trijodotyroninę (T3). W sytuacjach niedoboru selenu w organizmie dochodzi do zmniejszonego wytwarzania T3 w tkankach (głównie wątroba i nerki) i jego stężenia w krążeniu. Defi- Tabela 2 Table 2 Zawartość żelaza w wybranych produktach (13) Iron content in selected products (13) Produkt Food product Zawartość żelaza mg/100 g produktu Iron content mg/100 g product len, nasiona/flax seeds 17,1 dynia, pestki/pumpkin 15 otręby pszenne/wheat bran 14,9 wątróbka kurczaka/chicken liver 9,5 zarodki pszenne/wheat germ 9,0 soja, nasiona suche/soybean seeds, dry 8,9 mak/poppy seed 8,1 żółtko jajka/egg yolk 7,2 orzechy pistacjowe/pistachio nuts 6,9 fasola biała, sucha/wchite beans, dry 6,9 soczewica nasiona, suche/lentil seeds, dry 5,8 pietruszka, liście/parsley, leaves 5,0 kasza jaglana/millet 4,8 groch, suchy/peas, dry 4,7 płatki owsiane/oatmeal 3,9 mąka żytnia, typ 2000/rye flour, type ,4 wołowina, polędwica/beef, tenderlion 3,1 225

6 cyt selenu powoduje również zmniejszenie stężenia glutationu, peroksydazy (GPx) oraz reduktazy tioredoksyny (TxnRd), co prowadzi do obniżenia aktywności tarczycy (25). Selenoproteiny uczestniczą dodatkowo w ochronie tarczycy przed nadmiarem wodorotlenku wodoru i reaktywnych form tlenu (26). Deficyt selenu, będącego silnym przeciwutleniaczem, skutkuje również oksydatywnym uszkodzeniom tkanki tarczycy oraz zmniejszonym wpływem T3 na metabolizm organizmu (25). Długotrwały niedobór selenu może być przyczyną złej przyswajalności jodu, co nasila rozwój objawów niedoczynności tarczycy (27). Korzystny wpływ selenu na czynność tarczycy zależny jest jednak od prawidłowej podaży jodu. Dla przykładu, wykazano, iż suplementacja jedynie selenu u osób starszych, u których niedoczynność tarczycy występuje najczęściej, nie wpływa na wzrost stężenia T4 i stosunku T3 do T4 (28, 29). Pierwsze dowody na wpływ niedoboru selenu w połączeniu z innymi czynnikami na rozwój kretynizmu z hipotyrozemią wykazano w środkowej Afryce, gdzie suplementacja jedynie jodu była nieefektywna w poprawie funkcji tarczycy wśród dzieci na obszarach z endemicznym niedoborem jodu i/lub selenu (30). Z badań przeprowadzonych u dzieci w wieku 7 _ 16 lat wynika, że niedobór selenu powoduje obniżenie poziomu wolnej tyroksyny u dziewcząt, co sugeruje, iż odpowiedź hormonalna na niedobór jodu i selenu jest zależna od płci (31). Ocena stosunku selenu do jodu w tarczycy u dzieci z wolem endemicznym z północno _ wschodniej Polski w porównaniu z dziećmi z innych obszarów wykazała, że dzieci z niskim poziomem selenu miały niższe stężenie GPx. Natomiast różnice w poziomie T3 i TSH były widoczne jedynie u dziewcząt z niskim i wysokim stężeniem selenu, a z tym samym stężeniem jodu (3). Niedobór selenu i zaburzenia wytwarzania hormonów tarczycy mogą rozwinąć się również na skutek długotrwałego żywienia pozajelitowego, w fenyloketonurii lub być skutkiem nieodpowiednio zbilansowanej diety w dzieciństwie, u osób starszych i schorowanych (32). Poprzez modulację przemian T3 selen pochodzący z produktów spożywczych zmienia metabolizm energetyczny organizmu, a w konsekwencji wpływa na masę i skład ciała. Badania sugerują, iż jest to jedna z przyczyn problemów z utrzymaniem należnej masy ciała pacjentów z niedoczynnością tarczycy (13). Niedostateczne wytwarzanie hormonów tarczycy wraz z niedoborem selenu może wpływać na nastrój, zachowanie i funkcje poznawcze. Badania duńskie przeprowadzone wśród osób w okresie 22 lat wykazały, że chorzy wypisywani ze szpitali z rozpoznaniem hipotyreozy mieli wyższy wskaźnik późniejszych hospitalizacji z powodu depresji lub choroby dwubiegunowej niż badani z grupy kontrolnej (33). Wykazano, iż ten pierwiastek śladowy jest również niezbędny do prawidłowej pracy układu odpornościowego, tak więc jego niedobór może przyczyniać się do rozwoju zapalenia tarczycy choroby Haschimoto i osłabiania jej z powodu autoagresji (34). Zalecane średnie spożycie selenu zostało określone na poziomie 45 µg. Dawki selenu rzędu 900 µg mogą dawać objawy zatrucia, stąd z ostrożnością należy stosować suplementy z dużą zawartością selenu (35). 226

7 Selen występuje naturalnie w żywności niemal wyłącznie w postaci związków organicznych, głównie selenometioniny i selenocysteiny. Trzy nieorganiczne formy selenu mogą zawierać selenin i selenian. Obecnie w wielu krajach obserwuje się niewystarczającą koncentrację selenu w pożywieniu ze względu na niedostateczne zapasy w glebie wynikające z długotrwałych erozji i lodowców (3). Spośród produktów dostarczających znacznych ilości tego pierwiastka wymienia się skorupiaki i ryby, w których zawartość selenu waha się od 20 µg do 60 µg/100 g, w zależności od gatunku (12). W produktach mlecznych ilość selenu ściśle zależy od jego zawartości w paszy. Spośród produktów pochodzenia roślinnego jedynie rośliny nasion strączkowych, czosnek oraz grzyby zawierają większe ilości selenu (6 _ 14 µg/100 g). W pozostałych warzywach oraz owocach ilość selenu nie przekracza 2 µg/100 g. Największe ilości selenu zawierają orzechy brazylijskie (1917 µg/100 g) (36). Produkty mniej przetworzone zawierają większą ilość selenu, dotyczy to między innymi produktów zbożowych (13). Mąka pełnoziarnista dostarcza 70 µg/100 g produktu, a mąka pszenna oczyszczona około 40 µg/100 g produktu (tabela 3) (36). W niskoprzetworzonych produktach zbożowych występuje najlepiej przyswajalna forma selenu selenometioniny i selenocysteiny (13). Przeciętna zawartość selenu w dziennej polskiej diecie, oszacowana na podstawie budżetów gospodarstw domowych, waha się od 30,2 µg do 52,4 µg (37). W codziennej diecie Polaków największe ilości selenu dostarczają mięso i jego przetwory (37% selenu) oraz produkty zbożowe Tabela 3 Table 3 Zawartość selenu w wybranych produktach (38) Selenium content in selected products (38) Nazwa produktu Food product Zawartość selenu µg/100 g produktu Selenium content µg/100 g kawior/caviar 33,1 dorsz/cod 65,5 halibut/halibut 45,6 makrela/mackerel 44,1 łosoś/salmon 36,5 mintaj/pollock 36,5 śledź/herring 36,5 tuńczyk/tuna 36,5 krewetki/shrimp 29,6 karp/carp 12,6 orzech brazylijski/brazilian nut 1917 sezam/sesame 34,4 orzechy włoskie/walnuts 17,0 mąka pełnoziarnista/wholewheat flour 70,6 mąka pszenna/wheat flour 39,8 płatki owsiane/oatmeal 45,2 227

8 21%. Znaczący jest również udział mleka i produktów mlecznych 11% oraz ryb 9% (15). Cynk Cynk jest głównym pierwiastkiem w przestrzeni wewnątrzkomórkowej występującym we wszystkich komórkach żywego organizmu. Pierwiastek ten jest niezbędny do syntezy i prawidłowego funkcjonowania tyroksyny. Stanowi składnik białek receptorowych trójjodotyroniny, a jego niedobór wpływa na upośledzenie wiązania tego hormonu (13). Konsekwencją niedoboru cynku w organizmie jest obniżenie stężenia T4 i T3, a co za tym idzie, rozwoju objawów niedoczynności tarczycy (38). Niedobory cynku mogą wynikać z nieprawidłowej, mało urozmaiconej diety. Jednakże na stężenie cynku w osoczu może wpływać również długotrwały stres, infekcje oraz doustne przyjmowanie hormonów żeńskich (7). Wchłanianie tego pierwiastka może być utrudnione podczas długotrwałej suplementacji dużych dawek miedzi (3). Badania na temat wpływu cynku na stężenie hormonów tarczycy są niejednoznaczne (39). W badaniu Ganapathy i wsp. (40) stwierdzono, iż stężenie hormonów tarczycy było takie same u mężczyzn z niskim i prawidłowym poziomem cynku. Suplementacja cynku miała istotny wpływ na wzrost stężenia T4 jedynie u mężczyzn z wcześniejszym niskim poziomem tego pierwiastka. Podobne wyniki uzyskał Kandhro i wsp. (41) podczas analizy wpływu 6. miesięcznej suplementacji cynku wśród kobiet i mężczyzn w wieku 16 _ 30 lat z wolem endemicznym. Poprawa stężenia hormonów tarczycy widoczna była jedynie w grupie osób z niedoborem cynku, natomiast w grupie kontrolnej poprawa stężeń hormonów była niezauważalna. We włoskim badaniu SENIEUR wykazano, iż udział poszczególnych składników mineralnych, w tym cynku, ma wpływ na stężenie hormonów tarczycy jedynie u ludzi powyżej 65. roku życia (42). Z kolei Dabbaghmanesh i wsp. (43) wykazali, iż 11% irańskich dzieci w wieku 8 _ 13 lat z wolem endemicznym miało niskie stężenie cynku w osoczu krwi, przy jednocześnie prawidłowym stężeniu jodu. Również w badaniu Maxwell i wsp. (44) przedstawiono wzrost poziomu hormonów tarczycy po 4-miesięcznej suplementacji 26,4 mg cynku na dobę. Niedobór cynku prowadzi do spadku tempa metabolizmu oraz osłabienia funkcjonowania układu odpornościowego (3). W badaniu Hedley i wsp. przeprowadzonym na szczurach wykazano, że zwierzęta z niskim stężeniem cynku i hormonów tarczycy charakteryzują się zmniejszonym łaknieniem oraz zaburzeniem wzrostu i rozwoju (45). Średnia zawartość cynku w polskiej diecie wynosi 10,52 mg. Dieta mężczyzn dostarcza średnio 12,7 mg, natomiast kobiet 8,6 mg cynku na dzień. Zalecane spożycie cynku zostało ustalone na poziomie 11 mg/d dla mężczyzn oraz 8 mg/d dla kobiet (14). Głównym źródłem cynku w diecie Polaków są produkty zbożowe, dostarczające 30 _ 40% ogólnej ilości tego mikroskładnika oraz mięso i jego przetwory 28-34%. Spośród produktów o największej zawartości cynku wymienia się zarodki pszenne, nasiona lnu, pestki dyni oraz produkty zbożowe (pieczywo pełnoziarniste, kasza gryczana i jaglana) (tabela 4). 228

9 Wybrane produkty bogate w cynk (13) Some foods rich in zinc Nazwa produkty Food product Tabela 4 Table 4 Zawartość cynku mg/100 g produktu Zinc content mg/100 g product zarodki pszenne/wheat germ 14,9 otręby pszenne/wheat bran 8,8 len, nasiona/flax seeds 7,8 dynia, pestki/pumpkin 7,5 groch, nasiona suche/peas, dry seeds 4,2 mąka żytnia, typ 2000/rye fluor, type ,8 wołowina, pieczeń/beef, roast 3,7 fasola biała, sucha/white beans, dry 3,7 żółtko jaja/egg yolk 3,5 kasza gryczana/buckwheat 3,5 kasza jaglana/millet 3,4 soja, nasiona suche/soybeans, dry 3,4 mak/poppy send 3,3 migdały/almonds 3,2 orzechy arachidowe/peanuts 3,1 płatki owsiane/oatmeal 3,1 mąka pszenna/wheat flour 3,0 orzechy włoskie/walnuts 2,7 chleb żytni razowy/wholemeal rye bread 2,5 Pojedyncze badania wskazują również na zależność między niedoborem witaminy A i cynku w diecie, a zmniejszona koncentracją T3 i T4 w serum krwi. Do innych składników mających wpływ na prawidłową lub zaburzoną pracę gruczołu tarczycy zaliczyć można witaminę D, B2, B3, fluor, kadm, rtęć, ołów oraz karnitynę (41). Jednakże rola ich w funkcjonowaniu tarczycy nie jest jeszcze dokładnie poznana i wymaga dalszych badań i obserwacji. PODSUMOWANIE Niezależnie od rodzaju występowania choroby przewlekłej, również osoby z niedoczynnością tarczycy powinny szczególnie pamiętać o odpowiednim żywieniu, aktywności fizycznej oraz prawidłowej kondycji psychicznej. Prawidłowo zbilansowana, urozmaicona dieta pozwala na dostarczenie wszystkich witamin i składników mineralnych, w tym żelaza, jodu, selenu i cynku, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania gruczołu tarczycy. W tym celu należy zwrócić szczególną uwagę na edukację pacjentów z niedoczynnością tarczycy przez wykwalifikowanych lekarzy i dietetyków. 229

10 H. Stolińska, D. Wolańska NUTRIENTS IMPORTANT IN HYPOTHYROIDISM Hypothyroidism is one of the most common endocrine disorders occurring in approximately 4-10% of the population. For the proper functioning of the thyroid gland the adequate intake of many essential minerals, especially iodine, iron, zinc and selenium is necessary. These components are involved in the metabolism and proper functioning of thyroid hormones. Only a properly balanced and varied diet can provide for organism all the necessary vitamins and minerals, but also allows to maintain good health of people with hypothyroidism. To do this, pay special attention to educating patients with hypothyroidism by qualified physicians and dieticians should be payed. PIŚMIENNICTWO 1. McDermott M.T., Ridgway E.C.: Subclinical hypothyroidism is mild thyroid failure and should be treated. J. Clin. Endocrinol. Metab., 2001, 86, Devdhar Y.H., Ousman K.D., Burman M.D.: Hypothyroidism. Endocrinol. Metab. Clin. N. Am., 2007, 36, Cabot S.: Leczenie chorób tarczycy holistyczne metody poprawy pracy tarczycy. Warszawa, MADA, Szybiński Z.: Prevalence of goiter, iodine deficiency and iodine prophylaxis in Poland. The results of nation-wide study., Endokrynol. Pol., 1993, 44, 3, Opinion of the Scientific Committee on Food on the Tolerable Upper Level of Iodine. SCF/CS/NUTUPPLE- V/26 Final, October Rasmussen L., Ovesen L., Bülow I., et.al.: Relations between various measures of iodine intake and thyroid volume, thyroid nodularity, and serum thyroglobulin. Am. J. Clin. Nutr., 2002, 76, Safe Upper Levels for Vitamins and Minerlas. UK Expert Group for Vitamins and Minerlals. May Delange F., de Benoist B., Burgi H.: ICCIDD Working Group. International Council for Control of Iodine Deficiency Disorders Determining median urinary iodine concentration that indicates adequate iodine intake at population level. Bull. World Health Organization, 2002, 80, 8, Jarosz M., Buł hak Jachymczyk B.: Normy Żywienia Człowieka. Podstawy prewencji otyłości i chorób niezakaźnych. Warszawa, PZWL, IŻŻ, Szybiński Z., Delange F., Lewinski A., et al.: A programme of iodine supplementation using only iodised household salt is efficient--the case of Poland. Eur. J. Endokrinol., 2001, 144, 4, Szymandera-Buszka K., Waszkowiak K., Woźniak P.: Szacunkowa charakterystyka spożycia produktów będących źródłem jodu wśród kobiet w województwie wielkopolskim. Probl. Hig. Epidemiol., 2011, 92, 1, Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B., i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa, PZWL, Hess S.Y., Zimmermann M.B.: The effect of micronutrient deficiencies on iodine nutrition and thyroid metabolism. Int. J. Vitam. Nutr. Res., 2004, 74 2, Szponar L., Sekuła W., Rychlik W., i wsp.: Badania indywidualnego spożycia I stanu odżywienia w gospodarstwach domowych. Prace IŻŻ 101, Warszawa Rutkowska U., Wojtasik A.: Składniki mineralne w żywności I racjach pokarmowych. W: Składniki mineralne w żywieniu człowieka red. A. Brzozowska. Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, Poznań World Health Organization. Worldwide prevalence of anemia : WHO global database on anemia. In Benoist Bruno de, McLean Erin, Egli Ines & Cogswell Mary. Geneva: World Health Organization, World Health Organization. United Nations Children s Fund, United Nations University. Iron deficiency anemia: assessment, prevention, and control. Geneva: WHO, WHO/NHD/ Zimmermann MB., Zeder C., Chaouki N., et al.: Dual fortification of salt with iodine and microencapsulated iron: a randomized, double-blind, controlled trial in Moroccan schoolchildren. Am. J. Clin. Nutr., 2003, 77, 2, Zimmermann M., Adou P., Torresani T., et al.: Persistence of goiter despite oral iodine supplementation in goitrous children with iron deficiency anemia in Cote d Ivoire. Am. J. Clin. Nutr., 2000, 71, 1, Zimmermann M.B.: The influence of iron status on iodine utilization and thyroid function. Annu. Rev. Nutr., 2006, 26,

11 21. Zimmermann M., Adou P., Torresani T., et al.: Iron supplementation in goitrous, iron-deficient children improves their response to oral iodized oil. Eur. J. Endocrinol., 2000, 142, 3, Hess S.Y., Zimmermann M.B., Adou P., et al.: Treatment of iron deficiency in goitrous children improves the efficacy of iodized salt in Coˆte d Ivoire. Am. J. Clin. Nutr., 2002, 75, 4, Eftekhari M.H., Simondon K.B., Jalali M., et al.:. Effects of administration of iron, iodine and simultaneous iron-plus-iodine on the thyroid hormone profile in iron-deficient adolescent Iranian girls. Eur. J. Clin. Nutr., 2006, 60, 4, Eftekhari M.H., Keshavarz S.A., Jalali M., et al.: The relationship between iron status and thyroid hormone concentration in iron-deficient adolescent Iranian girls. Asia Pac. J. Clin. Nutr., 2006, 15, 1, Arthur J., Nicol F., Beckeit G.: Selenium deficiency, thyroid hormone metabolism,and thyroid hormone deiodinases. Am. J. Clin. Nutr., 1993, 57, Corvilain B., Bernard Contempr B., Longomb A., et al.: Selenium and the thyriod: how to relationship was establisched. Am. J. Clin. Nutr., 1993, 57, Kohrle J.: On the importance of selenium and iodine metabolism for thyroid hormone biosynthesis and human health. Mol. Nutr. Food Res., 2008, 52, 11, Rayman K.M., Thompson A., Bekaert B., et al.: Randomized controlled trial of the effect of selenium supplementation on thyroid function in the elderly in the United. Am. J. Clin. Nutr., 2008, 87, 2, Derumeaux H., Valeix P., Castetbon K. at al.: Association of selenium with thyroid volume and echostructure in 35- to 60-year-old French adults. Eur. J. Endocrinol., 2003, Kohrle J., Gartner R.: Selenium and thyroid. Best Pract. Res. Clin. Endocrinol. Metab., 2009, 23, Hess S.Y.: The impact of common micronutrient deficiencies on iodine and thyroid metabolism: the evidence from human studies. Best Pract. Res. Clin. Endocrinol. Metab., 2010, 24, Michael B., Zimmermann M.B., Köhrle J.: The Impact of Iron and Selenium Deficiencies on Iodine and Thyroid Metabolism: Biochemistry and Relevance to Public Health. Thyroid 2002, 12, 10, Thomsen A.F., Kvist T.K., Andersen P.K., et al.: Increasing risk of developing affective disorder in patients with hypothyroidism: a register based study. Thyroid 2005, 15, Gartner R.: Selenium in the treatment of autoimmune thyroiditis. Biofactors 2003, 19, Combs G.F., Midthune D.N., Patterson K.Y., et al.: Effects of selenomethionine supplementation on selenium status and thyroid hormone concentrations in healthy adults. Am. J. Clin. Nutr., 2009, 89, USDA National Nutrient Database for Standard Reference, gov/ 37. Wojtasik A., i wsp.: Ocena spożycia selenu z dietą w świetle aktualnych danych o zawartości tego składnika w produktach żywnościowych. Żyw. Człow. Metab., 2001, 28, Supl., Morley J. E., Gordon J., Hershman J.M.: Zinc deficiency, chronic starvation, and hypothalamic-pituitary-thyroid function. Am. J. Clin. Nutr., 1980, 33, Hess S.Y.: The impact of common micronutrient deficiencies on iodine and thyroid metabolism: the evidence from human studies. Clin. Endocrinol. Metab., 2010, 24, Ganapathy S.: Zinc, exercise, and thyroid hormone function. Crit. Rev. Food Sci. Nutr., 1999, 39, 4, Kandhro G.A., Kazi T.G., Afridi H.I., et al.: Effect of zinc supplementation on the zinc level in serum and urine and their relation to thyroid hormone profile in male and female goitrous patients. Clin Nutr., 2009, 28, 2, Ravaglia G., Forti P., Maioli F., et al.: Blood Micronutrient and Thyroid Hormone Concentrations in the Oldest-Old. J. Clin. Endocrinol. Metab., 2000, 85, 6, Dabbaghmanesh M. H., Sadegholvaad A., Zarei F., et al.: Zinc Status and Relation to Thyroid Hormone Profile in Iranian Schoolchildren. J. Trop. Pediatr., 2008, 54, 1, Maxwell C., Volpe S.L.: Effect of zinc supplementation on thyroid hormone function. A case study of two college females. Ann. Nutr. Metab., 2007, 51, 2, Freake H.C., Govoni K.E., Guda K., et al.: Actions and Interactions of Thyroid Hormone and Zinc Statusin Growing Rats J. Nutr., 2001, 131, Diana Wolańska Instytut Żywności i Żywienia ul. Powsińska 61/63, Warszawa 231

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka Ćwiczenie nr 4 Temat: Normy żywienia 1. Badania stosowane

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY MLECZNE JAKO ŹRÓDŁO JODU W DIECIE DZIECI PRZEDSZKOLNYCH Z POZNANIA

PRODUKTY MLECZNE JAKO ŹRÓDŁO JODU W DIECIE DZIECI PRZEDSZKOLNYCH Z POZNANIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 252 256 Katarzyna Waszkowiak, Krystyna Szymandera-Buszka PRODUKTY MLECZNE JAKO ŹRÓDŁO JODU W DIECIE DZIECI PRZEDSZKOLNYCH Z POZNANIA Katedra Technologii Żywienia

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś. Instytut Żywności i Żywienia

Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś. Instytut Żywności i Żywienia Warszawa, 22.10.2010r. Katarzyna Stoś Instytut Żywności i Żywienia 1. Suplementy diety- źródło składników o działaniu fizjologicznym, częstość stosowania 2. Zasadność suplementacji 3. 4. 5. Poziomy witamin

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok

Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok Warszawa, 2008 WSTĘP Jod jest mikroelementem niezbędnym dla rozwoju

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój:

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Żywienie a nastrój dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra i Zakład Dietetyki SGGW w Warszawie Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Kwas foliowy Witamina B 6 Witamina B 12 Witamina D Witamina C Kwasy

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Choroby autoimmunizacyjne grupa chorób, w których układ odpornościowy organizmu niszczy własne komórki lub tkanki jest

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016 CIĄŻA I KARMIENIE PIERSIĄ > Model : 4075211 Producent : MERCK KGAA FEMINATAL N - Podwójne zdrowie dziecka i mamy Zestaw witamin i minerałów dla kobiet w ciąży i karmiących piersią - najczęściej stosowany

Bardziej szczegółowo

Waldemar Żyngiel, Magdalena Trzuskowska

Waldemar Żyngiel, Magdalena Trzuskowska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 285 290 Waldemar Żyngiel, Magdalena Trzuskowska OCENA WARTOŚCI ODŻYWCZEJ I KALORYCZNEJ JADŁOSPISU DLA DOROSŁYCH Z CUKRZYCĄ TYPU II PROPONOWANEGO W JEDNEJ Z PORADNI

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu zdrowia. Polega ono na całkowitym pokryciu zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ WITAMIN W DIETACH KOBIET Z CHOROBĄ HASHIMOTO

ZAWARTOŚĆ WITAMIN W DIETACH KOBIET Z CHOROBĄ HASHIMOTO BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 539 543 Renata Markiewicz-Żukowska 1), Sylwia K. Naliwajko 1), Emilia Bartosiuk 2), Elżbieta Sawicka 2), Wioleta J. Omeljaniuk 1), Maria H. Borawska 1) ZAWARTOŚĆ

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 240-244 Elżbieta Sygnowska, Anna Waśkiewicz OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia

Bardziej szczegółowo

Sałatka owocowa czy tabletka - gdzie są lepsze witaminy?

Sałatka owocowa czy tabletka - gdzie są lepsze witaminy? Sałatka owocowa czy tabletka - gdzie są lepsze witaminy? Witaminy i składniki mineralne należą obok białek, tłuszczów i węglowodanów do podstawowych składników odżywczych, bez których funkcjonowanie żadnego

Bardziej szczegółowo

Diety wegetariańskie korzyści i zagrożenia

Diety wegetariańskie korzyści i zagrożenia Diety wegetariańskie korzyści i zagrożenia Witamina B 12 i żelazo Anna Brzozowska Katedra Żywienia Człowieka SGGW Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Wszechnica Żywieniowa SGGW Warszawa, 19 stycznia

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH dr hab. Barbara Pietruszka, prof. SGGW dr inż. Ewa Sicińska Zakład Podstaw Żywienia Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 718 722 Ewa Stefańska, Lucyna Ostrowska, Danuta Czapska, Jan Karczewski OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA Zakład Higieny i Epidemiologii

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOŻYCIA WITAMIN ORAZ WSKAŹNIK DIETY ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ W DIETACH OSÓB ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM

OCENA SPOŻYCIA WITAMIN ORAZ WSKAŹNIK DIETY ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ W DIETACH OSÓB ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM OCENA SPOŻYCIA WITAMIN ORAZ WSKAŹNIK DIETY ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ W DIETACH OSÓB ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM Elżbieta Karpińska*, Katarzyna Socha, Maria H. Borawska Zakład Bromatologii Uniwersytetu Medycznego

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

Ocena zawartości witamin i składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej uczniów V i VI klas wybranych warszawskich szkół podstawowych

Ocena zawartości witamin i składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej uczniów V i VI klas wybranych warszawskich szkół podstawowych 408 Probl Hig Epidemiol 2012, 93(2): 408-413 Ocena zawartości witamin i składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej uczniów V i VI klas wybranych warszawskich szkół podstawowych Assessment of

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

WARTOŚĆ ODŻYWCZA WYBRANYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCI TRADYCYJNEJ.

WARTOŚĆ ODŻYWCZA WYBRANYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCI TRADYCYJNEJ. BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 236 240 Barbara Ratkovska, Krystyna Iwanow, Agata Gorczakowska, Beata Przygoda, Anna Wojtasik, Hanna Kunachowicz WARTOŚĆ ODŻYWCZA WYBRANYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Zbożowe śniadanie zimowe. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej

Zbożowe śniadanie zimowe. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Zbożowe śniadanie zimowe dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Asortyment produktów zbożowych Produkty zbożowe stanowią podstawę wyżywienia ludności na całym świecie, znajdują się

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ WAPNIA I ŻELAZA ORAZ ICH GŁÓWNE ŹRÓDŁA W DIECIE MĘŻCZYZN W OKRESIE 21-LETNIEJ OBSERWACJI

ZAWARTOŚĆ WAPNIA I ŻELAZA ORAZ ICH GŁÓWNE ŹRÓDŁA W DIECIE MĘŻCZYZN W OKRESIE 21-LETNIEJ OBSERWACJI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 420-427 Angelika Edyta Charkiewicz, Bogusław Poniatowski, Maria Karpińska, Janusz Korecki, Jacek Jamiołkowski, Andrzej Szpak ZAWARTOŚĆ WAPNIA I ŻELAZA ORAZ ICH

Bardziej szczegółowo

Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto

Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto Strona 1 Zapalenie tarczycy Hashimoto (przewlekłe limfocytowe zapalenie gruczołu tarczowego) najczęstszy rodzaj zapalenia tarczycy i najczęstsza przyczyna pierwotnej

Bardziej szczegółowo

Sytuacja profilaktyki jodowej w Polsce w świetle ostatnich rekomendacji WHO dotyczących ograniczenia spożycia soli

Sytuacja profilaktyki jodowej w Polsce w świetle ostatnich rekomendacji WHO dotyczących ograniczenia spożycia soli PRACE POGLĄDOWE / Review articles Pediatric Endocrinology, Diabetology and Metabolism 2009, 15, 2, 103-107 ISSN 1234-625X Sytuacja profilaktyki jodowej w Polsce w świetle ostatnich rekomendacji WHO dotyczących

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Sole Mineralne Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Spis Treści 1. Co to są Sole Mineralne? 2. Rola Soli Mineralnych w Organizmie? 3. Co to są Mikro i Makroelementy? 4. Przyczyny niedoboru Soli

Bardziej szczegółowo

Długotrwałe stosowanie diety bezglutenowej zagrożenia?

Długotrwałe stosowanie diety bezglutenowej zagrożenia? Długotrwałe stosowanie diety bezglutenowej zagrożenia? Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra Dietetyki SGGW Warszawa 2011 1 Odnowa morfologiczna błony śluzowej jelita Przestrzeganie diety bezglutenowej Zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

SKŁAD WYBRANYCH SUPLEMENTÓW DIETY W ŚWIETLE OBOWIĄZUJĄCYCH WYMAGAŃ

SKŁAD WYBRANYCH SUPLEMENTÓW DIETY W ŚWIETLE OBOWIĄZUJĄCYCH WYMAGAŃ BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 596 603 Katarzyna Stoś, Bogumiła Krygier, Aneta Głowala, Mirosław Jarosz SKŁAD WYBRANYCH SUPLEMENTÓW DIETY W ŚWIETLE OBOWIĄZUJĄCYCH WYMAGAŃ Zakład Żywności i

Bardziej szczegółowo

Zawartość składników mineralnych w diecie mężczyzn w wieku 45-54 lat zamieszkałych region białostocki

Zawartość składników mineralnych w diecie mężczyzn w wieku 45-54 lat zamieszkałych region białostocki Charkiewicz Probl Hig Epidemiol AE i wsp. 2013, Zawartość 94(4): składników 905-909 mineralnych w diecie mężczyzn w wieku 45-54 lat... 905 Zawartość składników mineralnych w diecie mężczyzn w wieku 45-54

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

Dieta wspomagająca zdolności poznawcze dzieci

Dieta wspomagająca zdolności poznawcze dzieci Dieta wspomagająca zdolności poznawcze dzieci Właściwa dieta pozwala uzyskać i utrzymać przez całe życie możliwie najwyższą sprawność intelektualną, w tym zdolności uczenia się, zapamiętywania i koncentracji

Bardziej szczegółowo

Żywność, żywienie, zdrowie

Żywność, żywienie, zdrowie Żywność, żywienie, zdrowie est modus in rebus Roman Cichon CM UMK 2013 ŻYWNOŚĆ BEZPIECZNA pod względem higienicznym, UMOŻLIWIAJĄCA dostarczanie potrzebnych składników odżywczych, UMOŻLIWIAJĄCA prawidłowe

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

SKŁADNIKI MINERALNE W DIECIE PACJENTEK Z CHOROBĄ HASHIMOTO

SKŁADNIKI MINERALNE W DIECIE PACJENTEK Z CHOROBĄ HASHIMOTO BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 544 549 Sylwia K. Naliwajko 1), Renata Markiewicz-Żukowska 1), Elżbieta Sawicka 2), Emilia Bartosiuk 2), Wioleta J. Omeljaniuk 1), Maria H. Borawska 1) SKŁADNIKI

Bardziej szczegółowo

OCENA ŻYWIENIA MŁODZIEŻY DWÓCH TYPÓW SZKÓŁ LICEALNYCH Z AUGUSTOWA (WOJ. PODLASKIE) W OPARCIU O PODAŻ PODSTAWOWYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH

OCENA ŻYWIENIA MŁODZIEŻY DWÓCH TYPÓW SZKÓŁ LICEALNYCH Z AUGUSTOWA (WOJ. PODLASKIE) W OPARCIU O PODAŻ PODSTAWOWYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 332 336 Barbara Smorczewska-Czupryńska, Jolanta Ustymowicz-Farbiszewska, Ewa Granacka, Jan Karczewski OCENA ŻYWIENIA MŁODZIEŻY DWÓCH TYPÓW SZKÓŁ LICEALNYCH Z

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

MINISTER ZDROWIA PROGRAM ELIMINACJI NIEDOBORU JODU W POLSCE NA LATA 2009-2011

MINISTER ZDROWIA PROGRAM ELIMINACJI NIEDOBORU JODU W POLSCE NA LATA 2009-2011 MINISTER ZDROWIA PROGRAM ELIMINACJI NIEDOBORU JODU W POLSCE NA LATA 2009-2011 Podstawa prawna art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Żywić się zdrowo powinniśmy w każdym okresie życia, ale szczególnie ważny jest sposób odżywiania dzieci i młodzieży, kobiet w ciąży

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ PROFILAKTYKI JODOWEJ W KRAKOWIE NA PRZYKŁADZIE TRZECH GRUP WIEKOWYCH KOBIET BADANIA PILOTOWE

EFEKTYWNOŚĆ PROFILAKTYKI JODOWEJ W KRAKOWIE NA PRZYKŁADZIE TRZECH GRUP WIEKOWYCH KOBIET BADANIA PILOTOWE BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 3, str. 323 327 Paweł Zagrodzki, Ewa Ochab 1), Mirosław Bartyzel 1), Dominika Huk EFEKTYWNOŚĆ PROFILAKTYKI JODOWEJ W KRAKOWIE NA PRZYKŁADZIE TRZECH GRUP WIEKOWYCH KOBIET

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Edyta Balejko Przedmiot: Żywienie człowieka Ćwiczenie nr 5 Temat: Wskaźniki oceny wartości odżywczej białek

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS TIENS POLSKA PRZEDSTAWIA NOWĄ SERIĘ PRODUKTÓW PLUS 5000 lat chińskiej tradycji i wiedzy połączone z najnowszą technologią z Europy PRODUTY PLUS FIRMY

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 4, str. 987 991 Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska WARTOŚĆ ENERGETYCZNA ORAZ ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W DIETACH LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE

ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE WYDZIAŁ NAUK O ŻYWIENIU CZŁOWIEKA I KONSUMPCJI SGGW POLSKIE TOWARZYSTWO NAUK ŻYWIENIOWYCH ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE dr hab. Jadwiga Hamułka, prof. SGGW dr hab. Anna Kołłajtis-Dołowy

Bardziej szczegółowo

OCENA UDZIAŁU WITAMIN I SKŁADNIKÓW MINERALNYCH Z SUPLEMENTÓW W DIECIE OSÓB STARSZYCH*

OCENA UDZIAŁU WITAMIN I SKŁADNIKÓW MINERALNYCH Z SUPLEMENTÓW W DIECIE OSÓB STARSZYCH* ROCZN. PZH, 2004, 55, NR 1, 51 61 JOANNA KAŁUŻA, AGNIESZKA BAGAN, ANNA BRZOZOWSKA OCENA UDZIAŁU WITAMIN I SKŁADNIKÓW MINERALNYCH Z SUPLEMENTÓW W DIECIE OSÓB STARSZYCH* THE ASSESSMENT OF SUPPLEMENTS CONTRIBUTION

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTACJA WITAMINOWO-MINERALNA U LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH W WYBRANYCH WARSZAWSKICH STOWARZYSZENIACH SPOŁECZNYCH CZ. III.

SUPLEMENTACJA WITAMINOWO-MINERALNA U LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH W WYBRANYCH WARSZAWSKICH STOWARZYSZENIACH SPOŁECZNYCH CZ. III. BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 1, str. 30 35 Andrzej Tokarz, Agnieszka Stawarska, Magdalena Kolczewska SUPLEMENTACJA WITAMINOWO-MINERALNA U LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH W WYBRANYCH WARSZAWSKICH STOWARZYSZENIACH

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III rok/v semestr 5.

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Nieskuteczna

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Nauka Przyroda Technologie

Nauka Przyroda Technologie Nauka Przyroda Technologie ISSN 1897-7820 http://www.npt.up-poznan.net Dział: Nauki o Żywności i Żywieniu Copyright Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu 2009 Tom 3 Zeszyt 4 HALINA WEKER 1,2,

Bardziej szczegółowo

Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży. Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka

Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży. Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka Prawidłowe odżywianie to dostarczenia odpowiedniej ilości materiału energetycznego i budulcowego

Bardziej szczegółowo

UDZIAŁ SUPLEMENTÓW W SPOŻYCIU SKŁADNIKÓW MINERALNYCH PRZEZ DZIECI W WIEKU SZKOLNYM

UDZIAŁ SUPLEMENTÓW W SPOŻYCIU SKŁADNIKÓW MINERALNYCH PRZEZ DZIECI W WIEKU SZKOLNYM BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIII, 2010, 1, str. 51 59 Jadwiga Hamułka, Agata Wawrzyniak, Ewa Starzak-Jankowska UDZIAŁ SUPLEMENTÓW W SPOŻYCIU SKŁADNIKÓW MINERALNYCH PRZEZ DZIECI W WIEKU SZKOLNYM Zakład Oceny

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo