mogę spać spokojnie w nocy!

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "mogę spać spokojnie w nocy!"

Transkrypt

1 Stowarzyszenie Uronef Nasze Dzieci na rzecz dzieci z chorobami urologicznymi i nefrologicznymi Mamo, tato... mogę spać spokojnie w nocy! Jak zmienić jakość życia dzieci moczących się w nocy po wprowadzeniu refundacji nowoczesnego leczenia? Materiały prasowe Partner konferencji

2 KOMUNIKAT PRASOWY Warszawa, dnia 4 października 2012 roku KOMUNIKAT PRASOWY Od 1 września 2012 roku dzieci z moczeniem nocnym mają dostęp do diagnostyki i leczenia zgodnie z europejskimi standardami. W trosce o dobro dzieci, Minister Zdrowia powołał Grupę Ekspertów, która opracowała Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy. Składają się one z kilku części opisujących aktualną terminologię medyczną dotyczącą moczenia nocnego, przyczyny tego schorzenia, diagnostykę i leczenie oraz wskazania do przekazania pacjenta do ośrodka specjalistycznego. Wprowadzenie jednolitej terminologii, poza aspektem medycznym, pozwoli na ocenę częstości występowania tego zjawiska w populacji dziecięcej w Polsce, którą obecnie możemy jedynie szacować. Jednolity standard postępowania z dzieckiem moczącym się w nocy ułatwi podjęcie diagnostyki i terapii już na poziomie lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, co niewątpliwie poprawi dostęp pacjentów do leczenia. Stworzone postępowanie diagnostyczne pozwala na racjonalne przeprowadzenie badań umożliwiających rozpoznanie typu moczenia na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej, a decyzje o wykonaniu badań inwazyjnych pozostawia w rękach specjalistów. Rolą lekarza podstawowej opieki zdrowotnej jest: wstępna diagnostyka składająca się z wywiadu ze szczególnym uwzględnieniem innych objawów dotyczących zaburzeń oddawania moczu, badanie pacjenta z oceną zewnętrznych narządów moczowo-płciowych, dzienniczek oddawania moczu i kalendarz moczenia oraz podstawowe badania laboratoryjne i badanie ultrasonograficzne. Szczególnie istotna jest dobra współpraca z rodzicami i/lub opiekunami dziecka, gdyż od ich zaangażowania zależy prawidłowe wypełnienie dzienniczka oddawania moczu i kalendarza moczenia oraz dalsze skuteczne leczenie. Wytyczne wskazują standardowe, równoważne metody terapeutyczne pierwszego rzutu, takie jak farmakoterapia przy użyciu desmopresyny lub leczenie kondycjonujące przy użyciu alarmu nocnego. Mogą one być zastosowane przez lekarza pierwszego kontaktu, po wykluczeniu innych istotnych patologii leżących u podstaw moczenia. Warto podkreślić, że leczenie farmakologiczne lub alarmem wybudzeniowym powinno być poprzedzone trzymiesięcznym okresem standardowej uroterapii. Terapia ta polega na wprowadzeniu prawidłowego rozkładu płynów w ciągu dnia z jednoczesnym ograniczeniem picia na 1-2 godziny przed snem, regularnym oddawaniu moczu w ciągu dnia, leczeniu zaparć (jeśli takie występują). Dopiero po tym okresie, w przypadku niepowodzenia terapii można 1

3 KOMUNIKAT PRASOWY wprowadzić desmopresynę lub alarm nocny. Kluczowe jest odnotowanie tego faktu w dokumentacji medycznej dziecka, ze względu na wymóg jaki Narodowy Fundusz Zdrowia stawia w przypadku refundacji leczenia demospresyną. Standardy klarownie przedstawiają wskazania do leczenia w ośrodkach specjalistycznych, co pozwoli z jednej strony na szybszy dostęp wybranych pacjentów, którzy tego wymagają do nefrologa i/lub urologa dziecięcego, z drugiej zaś strony standardy stanowią podstawę do rozpoczęcia leczenia na poziomie podstawowej opieki medycznej u pacjentów niewymagających pomocy specjalisty. Wprowadzenie przez Ministra Zdrowia od 1 września 2012 roku refundacji leczenia farmakologicznego pierwszego rzutu (desmopresyny), niewątpliwie poprawi dostępność do leczenia szerokiej grupie dzieci, które dotychczas nie mogły być leczone z powodów ekonomicznych. Należy podkreślić, że wczesne zdiagnozowanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia pozwala na uchronienie dziecka przed zaburzeniami sfery emocjonalnej i socjalnej. Rodzice powinni skontaktować się z lekarzem, jeżeli dziecko opanowało już trening czystości i nagle wtórnie zaczęło się moczyć w nocy lub ukończyło 5 rok życia bez efektywnego opanowania treningu czystości, czego efektem jest przewaga ilości mokrych nocy nad suchymi. Wizyta u lekarza jest także konieczna kiedy u dziecka powtarzają się epizody nagłego przymusu oddania moczu, odczuwania dyskomfortu lub bólu w trakcie oddawania moczu oraz częste oddawanie moczu małymi porcjami. Objawów moczenia nie wolno lekceważyć, by nie przeoczyć wad rozwojowych lub chorób układu moczowego wymagających specjalistycznego leczenia. Na potrzeby pediatrów, lekarzy pierwszego kontaktu, specjalistów oraz rodziców dzieci mających problem z moczeniem, powstał internetowy serwis edukacyjny zawierający kompendium wiedzy i porad w zakresie moczenia nocnego u dzieci. W dniu 4 października 2012 roku w Warszawie odbyła sie konferencja prasowa pt. Mamo, tato mogę spać spokojnie w nocy! Jak zmienić jakość życia dzieci moczących się w nocy po wprowadzeniu refundacji nowoczesnego leczenia?, zorganizowana przez Stowarzyszenie Uronef Nasze Dzieci. Patronat nad spotkaniem objął Rzecznik Praw Dziecka. W konferencji prasowej udział wzięli: Krystyna Czaplicka-Trojanowska Naczelnik w Departamencie Matki i Dziecka w Ministerstwie Zdrowia, Elżbieta Karasek przedstawicielka Rzecznika Praw Dziecka, dr med. Grzegorz Paruszkiewicz chirurg dziecięcy, lekarz zajmujący się diagnostyką i leczeniem moczenia nocnego u dzieci, dr med. Michał Maternik z Kliniki Chorób Nerek i Nadciśnienia Dzieci i Młodzieży Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, ICCS Regional Representatives, członek Grupy Ekspertów powołanej przez Ministra Zdrowia, która opracowała Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy, Beata Remańska Prezes Zarządu Stowarzyszenia Uronef Nasze Dzieci, Dorota Różycka Rzecznik Stowarzyszenia Uronef Nasze Dzieci. Na spotkanie przybyli również przedstawiciele mediów. 2

4 KOMUNIKAT PRASOWY W trakcie dyskusji eksperci zgodnie stwierdzili, że wprowadzenie wytycznych przyniesie wiele korzyści dla każdej z zainteresowanych stron (środowisko medyczne, pacjenci, Narodowy Fundusz Zdrowia). Podkreślono zaangażowanie Ministerstwa Zdrowia w proces tworzenia i rozpowszechniania wytycznych, co pozwala mieć nadzieję na ich szerokie wprowadzenie do codziennej praktyki lekarzy zajmujących się dziećmi na różnych szczeblach referencyjnych. Więcej informacji: Stowarzyszenie Uronef Nasze Dzieci ul. Sybilli 11 m Warszawa tel , D&D Communication Renata Obuchowska tel

5 Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy Zalecenia opracowane przez grupę ekspertów Polskiego Towarzystwa Urologii Dziecięcej oraz Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej są syntezą opublikowanych zaleceń International Children s Continence Society. Do analizy zakwalifikowano jedynie meta analizy oraz badania o wysokim stopniu wiarygodności klinicznej (poziom 1 i 2 wg European Association of Urology). Siłę rekomendacji, które stanowiły podstawę obecnego opracowania należy określić jako A i B w skali trójstopniowej wg European Association of Urology. I. Nocne nietrzymanie moczu Nocne nietrzymanie moczu (nocturnal incontinence), zwane moczeniem nocnym (nocturnal enuresis) bezwiedne oddawanie moczu w nocy, podczas snu, zdarzające się u dziecka, które zakończyło już trening czystości (naukę świadomego oddawania moczu) lub ukończyło 5 lat. Nokturia (nocturia) oddawanie moczu w nocy przez dziecko, które samo się wybudza i świadomie oddaje mocz. II. Typy i rodzaje moczenia nocnego Wyróżnia się: 1) podstawowe typy moczenia nocnego: a) monosymptomatyczne moczenie nocne (MMN) moczenie nocne, któremu nie towarzyszą inne objawy ze strony dolnych dróg moczowych (ok. 80% dzieci moczących się w nocy), b) niemonosymptomatyczne moczenie nocne (NMMN) moczenie nocne, któremu towarzyszą inne objawy ze strony dolnych dróg moczowych, jak np.: nietrzymanie moczu w ciągu dnia, parcia naglące, częste lub rzadkie mikcje, objaw kucania, zakażenia układu moczowego itp. (ok. 20% dzieci moczących się w nocy); 2) rodzaje moczenia nocnego: a) pierwotne moczenie nocne moczenie nocne, w trakcie którego nie wystąpił 6 miesięczny okres suchych nocy, b) wtórne moczenie nocne moczenie nocne, w trakcie którego wystąpił okres suchych nocy przekraczający 6 miesięcy (najczęściej występuje u dzieci z wadami i chorobami układu moczowego lub zaburzeniami psychicznymi). 4

6 III. Przyczyny moczenia nocnego 1. W patogenezie MMN wyróżnia się 2 podstawowe mechanizmy: 1) poliuria nocna wzmożone wydzielanie moczu w nocy, spowodowane niedoborem wazopresyny (hormon antydiuretyczny wydzielany przez przysadkę mózgową). Dziecko zazwyczaj moczy się w nocy raz, około 3-4 godzin po zaśnięciu, 2) nocna nadczynność wypieracza niepohamowane skurcze pęcherza występujące w ciągu nocy, powodujące zmniejszenie oczekiwanej objętości pęcherza moczowego (gwałtowny skurcz powoduje wzrost ciśnienia śródpęcherzowego i bezwiedne opróżnienie pęcherza). Dziecko zazwyczaj moczy się kilka razy w ciągu nocy. W obydwu grupach chorych obserwuje się podwyższony próg pobudliwości, co powoduje odczytywanie przez ośrodki w mózgu impulsów z wypełnionego pęcherza jako zbyt słabych (podprogowych) i brak reakcji wzbudzenia ze snu. Podczas głębokiego snu czucie wypełnienia pęcherza jest obniżone, a gromadząca się w pęcherzu ilość moczu przekraczająca jego pojemność funkcjonalną może doprowadzić do bezwiednego opróżnienia. Możliwe jest również występowanie innych mechanizmów patogenetycznych. 2. Moczenie nocne często współtowarzyszy w następujących jednostkach chorobowych: 1) zespół nadpobudliwości psycho-ruchowej (ADHD), 2) bezdechy nocne, 3) zespół Willy-Prader a, 4) jadłowstręt psychiczny, 4) anemia sierpowata, 5) padaczka. IV. Diagnostyka schorzenia 1. Celem wstępnej diagnostyki dziecka z moczeniem nocnym jest szybkie wykluczenie istnienia wady anatomicznej układu moczowego, zaburzeń czynnościowych dolnych dróg moczowych, choroby ogólnoustrojowej, a w szczególności: cukrzycy, przewlekłej choroby nerek lub moczówki prostej, oraz zaburzeń psychicznych. 2. Stwierdzenie wady, zaburzenia lub choroby wymienionych powyżej wymaga skierowania dziecka do dalszej odpowiedniej diagnostyki specjalistycznej. Ocena dziecka moczącego się w nocy dokonywana jest na podstawie: 1) wywiadu chorobowego polegającego na: a) ustaleniu, czy w życiu dziecka występowały okresy suchych nocy i jak długo trwały (odróżnienie moczenia nocnego pierwotnego od wtórnego), 5

7 b) ustaleniu występowania objawów zaburzeń czynności dolnych dróg moczowych, w szczególności: parć naglących, manewrów powstrzymujących oddanie moczu (stawania na palcach, przebierania nogami, kucania na pięcie, uciskania prącia), mikcji przerywanej, słabego strumienia moczu, konieczności wspomagania mikcji tłocznią brzuszną (odróżnienie moczenia nocnego monosymptomatycznego od niemonosymptomatycznego), c) stwierdzeniu występowania zakażeń układu moczowego, d) odnotowaniu występowania wrodzonych wad i anomalii rozwojowych u dziecka i jego rodziny, e) odnotowaniu wszelkich zabiegów operacyjnych, szczególnie związanych z drogami moczowymi, f) przeprowadzeniu wywiadu rodzinnego z uwzględnieniem informacji o występowaniu moczenia nocnego u któregoś z rodziców oraz o jego przyczynach, jeżeli takie informacje można uzyskać, g) określeniu częstości występowania moczenia nocnego oraz nokturii, h) ocenie częstości oddawania stolca, występowania zaparć oraz brudzenia stolcem, i) ocenie stopnia motywacji rodziców i dziecka, która w znaczący sposób wpłynie na powodzenie terapii, j) ocenie zachowania dziecka podczas snu (jak długo dziecko śpi, w którym okresie nocy występuje epizod moczenia, czy dziecko wybudza się po zmoczeniu lub czy jest wybudzane celem oddania moczu, czy wybudzenie dziecka jest trudne, czy dziecko chrapie, czy występują epizody bezdechu nocnego); 2) prowadzonego, przez 48 godzin, dzienniczka mikcji zawierającego informacje o częstości i objętości oddawanego moczu oraz ilości i czasie przyjmowanych przez dziecko płynów (Tabela 1). 3. Na podstawie zapisów dzienniczka mikcji oceniana jest częstość oraz maksymalna objętości mikcji (największa objętość moczu wydalona przez dziecko podczas jednej mikcji). U większości dzieci odpowiada ona czynnościowej pojemności pęcherza moczowego. Czynnościową pojemność pęcherza moczowego porównuje się z wartością oczekiwanej pojemności pęcherza (OPP) dla danego wieku dziecka. OPP jest wyliczana według wzoru: OPP = 30 + (wiek w latach x 30) Wzór ten jest stosowany przy wyliczaniu OPP dla dzieci do 12 roku życia. Powyżej 12 r. ż OPP wynosi 390 ml. Wartości prawidłowe maksymalnej objętości mikcji (czynnościowej pojemności pęcherza) mieszczą się w zakresie 65% 135% OPP. Prawidłowa częstość mikcji u dzieci wynosi od 4 do 7 razy na dzień. 4. Wielkość diurezy nocnej ocenia się sumując ilość moczu oddanego do pieluchy (różnica wagi pomiędzy mokrą a suchą pieluchą), ilość moczu z nokturii oraz ilość moczu z pierwszej porannej 6

8 mikcji. W przypadku, gdy wyliczona objętość diurezy nocnej przekracza 130% OPP dla danego wieku dziecka, rozpoznaje się poliurię nocną. 5. Dla dziecka moczącego się w nocy prowadzi się kartę obserwacji mikcji (Tabela 2). 6. W celu zdiagnozowania moczenia nocnego u dziecka przeprowadza się: 1) badanie fizykalne obejmujące w szczególności ocenę: a) wyglądu zewnętrznych narządów płciowych, b) zachowania czucia na kroczu, c) \wyglądu kończyn dolnych, d) wyglądu okolicy krzyżowo-ogonowej; 2) badania laboratoryjne: a) badanie ogólne moczu mające na celu wykluczenie glikozurii jako wskaźnika cukrzycy i białkomoczu jako wskaźnika przewlekłej choroby nerek oraz zakażenia układu moczowego, b) posiew moczu wykonywany u dziecka z istniejącą leukocyturią lub objawami klinicznymi zakażenia układu moczowego, c) oznaczenie stężenia kreatyniny w surowicy krwi; 3) badanie ultrasonograficzne (USG), którego opis zawiera następujące informacje: a) liczbę, wielkość oraz położenie nerek z oceną ich zróżnicowania korowo rdzeniowego oraz opisem istniejących nieprawidłowości ich struktury, a w przypadku poszerzenia układu kielichowo-miedniczkowego, także podanie wymiarów kielichów oraz wymiaru A-P miedniczki, b) ocenę moczowodów, a w przypadku ich poszerzenia podanie ich wymiarów, c) ocenę pęcherza moczowego z oceną grubości ściany pęcherza przed mikcją oraz oceną objętości moczu zalegającego po mikcji (za znamienne zaleganie po mikcji uznaje się objętość powyżej 20 ml; w przypadku objętości pomiędzy 5-20 ml zaleca się powtórzenie badania), d) ocenę odbytnicy pod kątem wypełnienia masami kałowymi jako wskaźnika zaparć. 7. W przypadku braku możliwości postawienia diagnozy na podstawie ww. badań, dziecko kierowane należy skierować do specjalisty, który kwalifikuje do dalszych badań diagnostycznych: 1) badanie przepływu cewkowego (uroflowmetria); 2) badanie urodynamiczne (cystometria); 3) badania obrazowe, takie jak: a) cystouretrografia mikcyjna, b) urografia, c) scyntygrafia nerek, d) tomografia komputerowa jamy brzusznej; 7

9 4) badania rezonansu magnetycznego jamy brzusznej i kanału kręgowego w przypadku podejrzenia współwystępowania wad wrodzonych układu moczowego lub neurogennych i nieneurogennych zaburzeń czynności pęcherza moczowego. V. Leczenie 1. Objawy dzienne oraz zaparcia, towarzyszące moczeniu nocnemu, leczy się w pierwszej kolejności. 2. Monosymptomatyczne moczenie nocne leczy się w następujący sposób: 1) postępowaniem i leczeniem obejmuje się całą rodzinę chorego dziecka; 2) leczenie prowadzi się w dwóch etapach: a) I etap obejmuje postępowanie wspomagające i motywujące. Rozpoczyna się zastosowaniem reżimu płynowego polegającego na ograniczeniu spożywania płynów wieczorem oraz wprowadzeniu zakazu spożywania płynów w nocy. Szczególną uwagę należy zwrócić na rodzaj przyjmowanych płynów. Zaleca się picie płynów obojętnych (woda, soki, słaba herbata), natomiast unikanie napojów gazowanych zawierających kofeinę oraz bogatych w wapń (mleko, kakao, płynna czekolada). Czas, od którego należy stosować ograniczenia płynowe, oraz ilość płynu, ustala się po przeanalizowaniu dzienniczka mikcji, b) II etap obejmuje podawanie leków lub stosowanie alarmu wybudzeniowego; 3) brak efektów terapeutycznych po zastosowaniu leczenia, o którym mowa w pkt 2, stanowi wskazanie do skierowania pacjenta do ośrodka specjalistycznego; 4) niedopuszczalne jest rozpoczynanie leczenia moczenia nocnego z pominięciem I etapu; 5) lekarz może podjąć decyzję o nieprzerywaniu przez rodziców praktyki wybudzania dziecka w nocy w celu oddania moczu, jeżeli praktyka ta została rozpoczęta przed podjęciem leczenia. 3. Postępowanie wspomagające i motywujące trwa przez cały okres leczenia i ma na celu zmianę nieprawidłowych nawyków związanych z przyjmowaniem płynów i oddawaniem moczu oraz stolca. W trakcie postępowania zwraca się uwagę na eliminację poczucia winy u dziecka oraz kar, jeżeli były stosowane. 4. W leczeniu zaparć w pierwszej kolejności wdraża się zalecenia dietetyczne oraz środki zmiękczające stolec. 5. W celu monitorowania skuteczności leczenia lekarz zaleca rodzicom dziecka moczącego się w nocy prowadzenie kalendarza moczenia nocnego (Tabela 3), tak by jego stosowanie dawało pozytywne efekty motywacyjne, a nie wykazywało porażki dziecka. Sposób prowadzenia kalendarza moczenia nocnego dostosowuje się do wieku i rozwoju intelektualnego dziecka. Kalendarz moczenia nocnego powinien być prowadzony przez cały okres leczenia. 6. Skuteczność stosowania reżimu płynowego, ocenia się po 3 miesiącach, na podstawie kalendarza moczenia nocnego. 8

10 7. Stosowaną formą leczenia może być alarm wybudzeniowy. Istotą takiego leczenia jest zamiana niekontrolowanego moczenia nocnego na kontrolowane oddawanie moczu w nocy (nokturia). W chwili pojawienia się pierwszej kropli moczu alarm dźwiękowy ma za zadanie obudzić dziecko, które powinno dojść do toalety i świadomie oddać mocz. Terapia alarmem, stosowana łącznie z reżimem płynowym, trwa nieprzerwanie co najmniej przez 3 miesiące. Po tym okresie ocenia się efekty leczenia na podstawie kalendarza moczenia nocnego. W przypadku 14 następujących po sobie suchych nocy można odstąpić od stosowania reżimu płynowego, a w przypadku kolejnych 30 suchych nocy terapię uznaje się za zakończoną. 8. Desmopresyna jako syntetyczny analog wazopresyny, powinna być stosowana do leczenia moczenia nocnego spowodowanego poliurią nocną, nieustępującą po zastosowaniu odpowiedniego reżimu płynowego, który powinien być kontynuowany przez cały okres farmakoterapii. Podawanie: w przypadku formy melt (podjęzykowo), należy rozpoczynać od dawki 120 mcg/dobę, w jednej dawce, na min przed zaśnięciem. Dawkę można zwiększyć bezpiecznie do 240 mcg/dobę, w przypadku tabletek, należy rozpoczynać od dawki 0,2 mg/dobę, w jednej dawce, na 60 min przed zaśnięciem. Dawkę można zwiększyć bezpiecznie do 0,4 mg/dobę. W przypadku oporności na powyższe dawkowanie, należy przekazać chorego do dalszego leczenia specjalistycznego. Najsilniejsze działanie leku zaczyna się po upływie 1-2 godzin od podania i trwa do 8-12 godzin. Jeżeli podczas leczenia objawy moczenia ustępują, to podawanie desmopresyny powinno być kontynuowane przez co najmniej 3 miesiące. Następnie terapia może być okresowo przerywana w celu oceny ustąpienia moczenia nocnego. Leczenie desmopresyną należy redukować bądź zmniejszając dawkę codzienną, bądź podając lek co drugi dzień. Nagłe przerwanie leczenia skutkuje wyższym odsetkiem nawrotów. 9. U dzieci, które nie odpowiedziały na leczenie desmopresyną lub alarmem wybudzeniowym, po analizie czynników mogących indukować niepowodzenie terapii, można połączyć zastosowanie alarmu z jednoczesnym podawaniem desmopresyny. Jak wynika z analizy badań klinicznych, takie postępowanie może zwiększyć odsetek wczesnej odpowiedzi na leczenie do ok. 85% i zmniejszyć ryzyko nawrotów do ok. 40%. 10. Przed każdym kolejnym etapem leczenia lekarz określa skuteczność dotychczas stosowanej terapii. Skuteczność terapii ocenia się według następującej skali: 1) sukces terapeutyczny całkowite ustąpienie objawów lub maksymalnie jeden epizod moczenia nocnego w miesiącu; 2) dobra odpowiedź kliniczna zmniejszenie liczby mokrych nocy o 90%; 3) częściowa odpowiedź kliniczna zmniejszenie liczby mokrych nocy od 89% do 50%; 4) brak odpowiedzi na leczenie zmniejszenie liczby mokrych nocy mniejsze niż 50%. 9

11 VI. Postępowanie w przypadku braku odpowiedzi na leczenie 1. Leczenie pierwszego rzutu charakteryzuje się wysoką skutecznością kliniczną, jednakże po zaprzestaniu leczenia istnieje dość wysoka skłonność do nawrotu dolegliwości. W przypadku desmopresyny sięga ona 50-60%, w przypadku alarmu podobnie, choć istnieją doniesienia o niższym odsetku nawrotów. 2. Stosując farmakoterapię należy pamiętać, że niektóre dzieci z poliurią nocną mają także nadczynność wypieracza i właściwy efekt terapeutyczny można uzyskać dopiero po zastosowaniu skojarzonego leczenia: desmopresyna + oxybutynina. O wdrożeniu takiego leczenia powinien zdecydować urolog dziecięcy lub nefrolog dziecięcy. 3. Planując kolejne etapy leczenia należy pamiętać, że po upływie kilku, do kilkunastu miesięcy może zmienić się odpowiedź kliniczna i można zastosować ponownie to samo postępowanie z potencjalnie większą skutecznością. 4. Jeśli leczenie pierwszego rzutu nie przynosi pożądanego efektu dalsze postępowanie powinno być prowadzone w ośrodku specjalistycznym. 10

12 Tabela 1. Dzienniczek mikcji Godzina Ilość moczu (ml) Ilość płynów (ml) Uwagi (np. epizody nokturii, moczenia nocnego, moczenia dziennego, parcia naglące, inne objawy) 11

13 Tabela 2. Karta obserwacji dziecka moczącego się w nocy Rodzaj obserwacji Czas trwania obserwacji Informacje uzyskane z obserwacji Epizody nokturii 14 nocy - częstość nokturii Epizody moczenia dziennego 14 dni - częstość moczenie dziennego Epizody moczenia nocnego 14 nocy - częstość moczenia nocnego Objętość diurezy nocnej Inne objawy ze strony dolnych dróg moczowych 7 dni 14 dni - ocena obecności nocnej poliurii - częstość występowania objawów Godzina rozpoczęcia i zakończenia snu 14 dni - czas spędzany w łóżku Wypróżnienia 14 dni - ocena obecności zaparć Epizody brudzenia stolcem 14 dni - ocena nasilenia zaparć Tabela 3. Kalendarz moczenia Pon Wt Śr Czw Pt Sob Nd Tydzień 1 Tydzień 2 Tydzień 3 Tydzień 4 12

14 Zalecane piśmiennictwo: Abedin ZM, Moslemi MK, Kholaseh ZG. Comparison between imipramine and imipramine combined with pseudoephedrine in 5-12-year-old children with uncomplicated enuresis: a doubleblind clinical trial. J Pediatr Urol 2011; 7: Alawwa IA, Matani YS, Saleh AA, Al-Ghazo MA. A placebo-controlled trial of the effects of hydrochlorothiazide on nocturnal enuresis. Urol Int 2010; 84: Alloussi SH, Murtz G, Lang C et al. Desmopressin treatment regimens in monosymptomatic and nonmonosymptomatic enuresis: A review from a clinical perspective. J Pediatr Urol 2011; 7: Austin PF, Ferguson G, Yan Y, Campigotto MJ, Royer ME, Coplen DE. Combination therapy with desmopressin and an anticholinergic medication for nonresponders to desmopressin for monosymptomatic nocturnal enuresis: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Pediatrics 2008; 122: Bachmann C, Ackmann C, Janhsen E, Steuber C, Bachmann H, Lehr D. Clinical evaluation of the short-form pediatric enuresis module to assess quality of life. Neurourol Urodyn 2010; 29: Brown ML, Pope AW, Brown EJ. Treatment of primary nocturnal enuresis in children: a review. Child Care Health Dev 2011; 37: De GA, Van HC, Raes A et al. Oral lyophylizate formulation of desmopressin: superior pharmacodynamics compared to tablet due to low food interaction. J Urol 2011; 185: Esposito M, Carotenuto M, Roccella M. Primary nocturnal enuresis and learning disability. Minerva Pediatr 2011; 63: Evans J, Malmsten B, Maddocks A, Popli HS, Lottmann H. Randomized comparison of long-term desmopressin and alarm treatment for bedwetting. J Pediatr Urol 2011; 7: Evans J, Malmsten B, Maddocks A, Popli HS, Lottmann H. Randomized comparison of long-term desmopressin and alarm treatment for bedwetting. J Pediatr Urol 2011; 7: Glad MG, Brannstrom M, Eldh M, Mattsson S. Voiding school for children with idiopathic urinary incontinence and/or bladder dysfunction. J Pediatr Urol 2010; 6: Hoebeke P, Bower W, Combs A, De JT, Yang S. Diagnostic evaluation of children with daytime incontinence. J Urol 2010; 183: Kiddoo D. Nocturnal enuresis. Clin Evid (Online) 2011; 2011 Koff, S. A.: Estimating bladder capacity in children. Urology, 21: 248, Kwak KW, Lee YS, Park KH, Baek M. Efficacy of desmopressin and enuresis alarm as first and second line treatment for primary monosymptomatic nocturnal enuresis: prospective randomized crossover study. J Urol 2010; 184: Kwak KW, Park KH, Baek M. The efficacy of enuresis alarm treatment in pharmacotherapy-resistant nocturnal enuresis. Urology 2011; 77:

15 17 Mathew JL. Evidence-based management of nocturnal enuresis: an overview of systematic reviews. Indian Pediatr 2010; 47: Neveus T, Eggert P, Evans J et al. Evaluation of and treatment for monosymptomatic enuresis: a standardization document from the International Children s Continence Society. J Urol 2010; 183: Nevéus T, von Gontard A, Hoebeke P, Hjälmås K, Bauer S, Bower W, Jørgensen TM, Rittig S, Walle JV, Yeung CK, Djurhuus JC. The standardization of terminology of lower urinary tract function in children and adolescents: report from the Standardisation Committee of the International Children s Continence Society. J Urol Jul; 176 (1): Nunes VD, O Flynn N, Evans J, Sawyer L. Management of bedwetting in children and young people: summary of NICE guidance. BMJ 2010; 341: c5399 Pereira RF, Silvares EF, Braga PF. Behavioral alarm treatment for nocturnal enuresis. Int Braz J Urol 2010; 36: Pereira RF, Silvares EF, Braga PF. Behavioral alarm treatment for nocturnal enuresis. Int Braz J Urol 2010; 36: Su MS, Li AM, So HK, Au CT, Ho C, Wing YK. Nocturnal Enuresis in Children: Prevalence, Correlates, and Relationship with Obstructive Sleep Apnea. J Pediatr Mar 11. Van de Walle J, Van HC, Raes A. Is there still a role for desmopressin in children with primary monosymptomatic nocturnal enuresis?: a focus on safety issues. Drug Saf 2010; 33: Van de Walle J, Rittig S, Bauer S, Eggert P, Marschall-Kehrel D, Tekgul S Practical consensus guidelines for the management of enuresis. Eur J Pediatr, 171 (4), 2012 Vogt M, Lehnert T, Till H, Rolle U. Evaluation of different modes of combined therapy in children with monosymptomatic nocturnal enuresis. BJU Int 2010; 105: von Gontard A, Heron J, Joinson C. Family history of nocturnal enuresis and urinary incontinence: results from a large epidemiological study. J Urol 2011; 185: von Gontard A, Baeyens D, Van Hoecke E, Warzak WJ, Bachmann C. Psychological and psychiatric issues in urinary and fecal incontinence. J Urol Apr; 185 (4): Wootton J, Norfolk S. Nocturnal enuresis: assessing and treating children and young people. Community Pract 2010; 83: Wootton J, Norfolk S. Nocturnal enuresis: assessing and treating children and young people. Community Pract 2010; 83: Yousef KA, Basaleem HO, bin Yahiya MT. Epidemiology of nocturnal enuresis in basic schoolchildren in Aden Governorate, Yemen. Saudi J Kidney Dis Transpl 2011; 22: Yucel S, Kol A, Guntekin E, Baykara M. Anticholinergics do not improve cure rate of alarm treatment of monosymptomatic nocturnal enuresis. Urology 2011; 77:

16 dr med. Michał Maternik Klinika Chorób Nerek i Nadciśnienia Dzieci i Młodzieży Gdański Uniwersytet Medyczny, ICCS Regional Representative członek Grupy Ekspertów powołanej przez Ministra Zdrowia, która opracowała Wytyczne postępowania diagnostyczno- terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy Z inicjatywy Ministerstwa Zdrowia powołano Grupę Ekspertów Polskiego Towarzystwa Urologii Dziecięcej oraz Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej kierowaną przez prof. dr hab. med. Małgorzatę Bakę-Ostrowską, Konsultanta Krajowego w dziedzinie Urologii Dziecięcej. W skład Grupy weszli również: dr hab. med. Wojciech Apoznański z Kliniki Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu, prof. dr hab. med. Marcin Tkaczyk z Kliniki Pediatrii i Immunologii CZMP w Łodzi i dr med. Michał Maternik z Kliniki Chorób Nerek i Nadciśnienia Dzieci i Młodzieży UM w Gdańsku. W efekcie kilkumiesięcznej pracy Grupy zostały przygotowane Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy. Powstały one na podstawie opublikowanych zaleceń International Children s Continence Society (ICCS) i zostały dostosowane do warunków systemu polskiej opieki zdrowotnej. ICCS jest to międzynarodowe towarzystwo naukowe skupiające specjalistów z wielu dziedzin medycyny zajmujących się zaburzeniami oddawania moczu u dzieci. Opracowanie i publikacja wytycznych postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy miały na celu: zwrócenie uwagi środowiska medycznego na ten istotny problem w opiece nad dziećmi, wprowadzenie jednolitej, aktualnej terminologii zgodnej ze światowymi standardami w dziedzinie zaburzeń oddawania moczu u dzieci, wprowadzenie jednolitego standardu postępowania przez lekarzy rodzinnych i specjalistów zajmujących się dziećmi z moczeniem nocnym, wskazaniem możliwości diagnostycznych i terapeutycznych zgodnych z obecnie dostępną wiedzą medyczną, wskazaniem grup pacjentów z objawem moczenia, którzy powinni znaleźć się pod stałą opieką nefrologa i/lub urologa dziecięcego. Wytyczne składają się z kilku części opisujących aktualną terminologię medyczną dotyczącą moczenia nocnego, przyczyny tego schorzenia, szczegółowo omawiają diagnostykę i leczenie oraz w ostatniej części przedstawiają wskazania do przekazania pacjenta do ośrodka specjalistycznego. 15

17 Wprowadzenie jednolitej terminologii poza aspektem medycznym pozwoli na ocenę częstości występowania tego zjawiska w populacji dziecięcej w Polsce, którą obecnie możemy jedynie szacować. Jednolity standard postępowania z dzieckiem moczącym się w nocy ułatwi podjęcie diagnostyki i terapii już na poziomie lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, co niewątpliwie poprawi dostęp pacjentów do leczenia. Omówione postępowanie diagnostyczne pozwala na racjonalne przeprowadzenie badań umożliwiających rozpoznanie typu moczenia na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej, a decyzje o wykonaniu badań inwazyjnych pozostawia w rękach specjalistów. Rolą lekarza podstawowej opieki zdrowotnej jest: wstępna diagnostyka składająca się z wywiadu ze szczególnym uwzględnieniem innych objawów dotyczących zaburzeń oddawania moczu, badanie pacjenta z oceną zewnętrznych narządów moczowo-płciowych, dzienniczek mikcji i kalendarz moczenia oraz podstawowe badania laboratoryjne i badanie ultrasonograficzne. Szczególnie istotna jest dobra współpraca z rodzicami i/lub opiekunami dziecka, gdyż od ich zaangażowania zależy prawidłowe wypełnienie dziennika mikcji i kalendarza moczenia oraz dalsze skuteczne leczenie. Wytyczne wskazują standardowe, równoważne metody terapeutyczne pierwszego rzutu, takie jak farmakoterapia przy użyciu desmopresyny lub leczenie kondycjonujące przy użyciu alarmu nocnego. Mogą one być zastosowane przez lekarza pierwszego kontaktu, po wykluczeniu innych istotnych patologii leżących u podstaw moczenia. Wartym podkreślenia wydaje się fakt, że leczenie farmakologiczne lub alarmem wybudzeniowym powinno być poprzedzone trzymiesięcznym okresem standardowej uroterapii. Terapia ta polega na wprowadzeniu prawidłowego rozkładu płynów w ciągu dnia z jednoczesnym ograniczeniem picia na 1-2 godziny przed snem, regularnym oddawaniu moczu w ciągu dnia, leczeniu zaparć (jeśli takie występują). Dopiero po tym okresie, w przypadku niepowodzenia terapii można wprowadzić desmopresynę lub alarm nocny. Kluczowe jest odnotowanie tego faktu w dokumentacji medycznej dziecka, ze względu na wymóg jaki Narodowy Fundusz Zdrowia stawia w przypadku refundacji leczenia demospresyną. Standardy klarownie przedstawiają wskazania do leczenia w ośrodkach specjalistycznych, co pozwoli z jednej strony na szybszy dostęp wybranych pacjentów, którzy tego wymagają do nefrologa i/lub urologa dziecięcego, z drugiej zaś strony standardy stanowią podstawę do rozpoczęcia leczenia na poziomie podstawowej opieki medycznej u pacjentów niewymagających pomocy specjalisty. Kolejnym efektem opublikowania Wytycznych, w procesie poprawy jakości sprawowania opieki zdrowotnej nad dzieckiem moczącym się w nocy, jest wprowadzenie refundacji leczenia farmakologicznego pierwszego rzutu (desmopresyny) od września Niewątpliwie poprawi to dostępność do leczenia szerokiej grupie dzieci, które dotychczas nie mogły być leczone z powodów ekonomicznych. Nadal nierozwiązana pozostaje sprawa refundacji leczenia alarmami wybudzeniowymi, które stanowią równorzędną i komplementarną metodę do farmakoterapii w przypadku terapii dziecka z moczeniem nocnym. 16

18 Podsumowując należy stwierdzić, iż wypracowanie wytycznych postępowania diagnostycznoterapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy przynosi wiele korzyści dla każdej ze stron (środowisku medycznemu, pacjentom, Narodowemu Funduszowi Zdrowia). Istotne jest również zaangażowanie Ministerstwa Zdrowia w procesie tworzenia i rozpowszechniania wytycznych, co pozwala mieć nadzieję na ich szerokie wprowadzenie do codziennej praktyki lekarzy zajmujących się dziećmi na różnych szczeblach referencyjnych. 17

19 MOCZENIE NOCNE U DZIECI dr med. Grzegorz Paruszkiewicz chirurg dziecięcy, lekarz zajmujący się diagnostyką i leczeniem moczenia nocnego u dzieci Moczenie nocne u dzieci Moczenie nocne pomimo powszechnego występowania jest problemem nadal często bagatelizowanym zarówno przez rodziców, jak i środowisko medyczne. Moczenie nocne jest bardzo rzadko tematem artykułów zarówno w prasie medycznej, jak i w czasopismach kierowanych do rodziców, audycji radiowych, czy programów telewizyjnych poświęconych zagadnieniom zdrowotnym. Brak informacji sprzyja utrwalaniu się różnorodnych mitów i pojawianiu się błędnych koncepcji odnośnie przyczyn moczenia nocnego oraz postępowania z moczącym się dzieckiem. Moczenie nocne nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, bądź życia dziecka i według mnie z tego względu nie poświęca mu się należytej uwagi, dlatego moczenie nocne nie znajduje odpowiedniego miejsca w medycynie wieku rozwojowego. Przez wiele lat moczenie nocne było traktowane jako nieprawidłowy nawyk lub nawet lenistwo dziecka. Takie podejście opóźniało uzyskanie fachowej porady. Niestety wciąż duża liczba moczących się dzieci nie trafia do lekarza lub zgłasza się zbyt późno rzeczywiście część dzieci wyrasta samoistnie z moczenia nocnego. Każdego roku przestaje się moczyć około 15% dzieci (tak zwane spontaniczne ustępowanie moczenia nocnego). Nie wiadomo jednak kiedy to nastąpi u konkretnego dziecka, a przecież utrzymujące się moczenie u pozostałych 85% dzieci spowoduje wtórne zaburzenia emocjonalne, oraz będzie przyczyną nieprawidłowych kontaktów z rówieśnikami i konfliktów w rodzinie. Moczenie nocne skutek, czy przyczyna zaburzeń emocjonalnych? Do niedawna moczenie nocne u dzieci było najczęściej traktowane jako zaburzenie pochodzenia emocjonalnego i zwykle w takich sytuacjach stawiano rozpoznanie moczenie na tle psychogennym. Zastosowanie w takich przypadkach psychoterapii nie odnosiło zwykle oczekiwanych efektów, co było dodatkowym źródłem frustracji dla całej rodziny, a przede wszystkim dla dziecka. Badania epidemiologiczne prowadzone na dużych grupach dzieci nie potwierdziły związku między moczeniem nocnym pierwotnym (czyli moczeniem nocnym, które utrzymuje się od wczesnego dzieciństwa bez przerwy dłuższej niż 6 miesięcy), a stresem psychicznym u dziecka, stosunkami panującymi w rodzinie, bądź warunkami socjoekonomicznymi. W przypadku moczenia nocnego wtórnego (moczenie nocne, które pojawiło się u dziecka dopiero w wieku 8-10 lat po okresie, kiedy w nocy nie moczyło się) można brać pod uwagę zaburzenia emocjonalne. Zwłaszcza, gdy wystąpienie moczenia wiąże się z silnym stresem (śmierć bliskiej osoby, rozwód rodziców). W takich sytuacjach należy w pierwszej kolejności wykluczyć takie przyczyny, jak 18

20 MOCZENIE NOCNE U DZIECI wada układu moczowego, zakażenie dróg moczowych, choroba układu nerwowego i dopiero wtedy można zgłosić się z dzieckiem na konsultację do psychologa lub psychiatry. Ostatnie badania wykazały, że częstość występowania zaburzeń emocjonalnych w grupie siedmiolatków z moczeniem nocnym i w grupie niemoczących się rówieśników jest taka sama. Z kolei u starszych dzieci z utrzymującym się moczeniem nocnym zwiększa się ryzyko wystąpienia wtórnych zaburzeń emocjonalnych. Stwierdza się u nich nadmierną nerwowość, obniżoną samoocenę, trudności z koncentracją, gorszy kontakt z rówieśnikami. Często w takich sytuacjach moczenie nocne jest błędnie traktowane jako moczenie na tle psychogennym. W rzeczywistości jest odwrotnie zaburzenia emocjonalne są skutkiem moczenia, a nie jego przyczyną. Świadczy o tym najlepiej fakt, że u dziecka, u którego udało się opanować moczenie ustępują wszelkie problemy natury psychogennej. Istnieje oczywiście grupa pacjentów z moczeniem nocnym na tle psychogennym, ale nie jest ona tak liczna, jak do niedawna sądzono. Przed zakwalifikowaniem dziecka do grupy pacjentów z moczeniem psychogennym należy zawsze wykluczyć organiczne przyczyny moczenia (zakażenie układu moczowego, choroby nerek, choroby układu nerwowego). Moczenie nocne u dzieci konsekwencje Według badań przeprowadzonych z użyciem Skali Postaw Dziecka Wobec Choroby (CATIS), dzieci moczące się czują się bardziej chore i ograniczone przez swoją chorobę niż dzieci z astmą, czy chorobą serca. Moczenie nocne staje się szczególnie dokuczliwe w okresie wyjazdów, takich jak wycieczki szkolne, kolonie, obozy, ferie zimowe czy zielone szkoły. Moczące się dzieci są zawstydzane, poniżane, nierzadko narażone na odrzucenie i uwagi ze strony rówieśników. Rozwija się u nich poczucie winy i kompleks niższości. Obawiając się reakcji rówieśników, wzbraniają się przed wyjazdem. Powoduje stopniowe pogarszanie się samooceny dziecka, jego izolację w środowisku i trudności w nawiązywaniu kontaktów. Problem moczenia nocnego jest wyjątkowo wstydliwy nie tylko dla dzieci, ale również ich rodziców. Stanowi to jedną z przyczyn zbyt późnego szukania pomocy, gdyż rodzice niechętnie zgłaszają ten problem lekarzowi uważając, że ich sytuacja rodzinna jest przyczyną moczenia nocnego. Poza omówionymi konsekwencjami w rozwoju emocjonalnym dziecka moczenie nocne ma również swoje konsekwencje ekonomiczne dla całej rodziny. Wiadomo, że w przypadku zaniechania skutecznego leczenia, moczenie nocne może utrzymywać się nawet przez kilkanaście lat. Z danych szacunkowych wynika, że generuje w skali roku wydatki w granicach 1000 złotych (pieluchy, wymiana materaca, koszty prania pościeli i piżamy). Moczenie nocne utrzymujące się przez 5 lat to już kwota ponad 5000 złotych. Dlatego tak ważne jest prawidłowo prowadzone leczenie moczenia nocnego. Mając do dyspozycji skuteczne leki dajmy szansę dziecku i jego najbliższym na normalne życie. 19

21 MOCZENIE NOCNE U DZIECI PORADY DLA RODZICÓW Gdzie i kiedy rodzice powinni się zgłosić się z dzieckiem moczącym się w nocy? Kiedy należy rozpocząć diagnostykę moczenia nocnego u dzieci? Istnieje wiele kontrowersyjnych opinii. Z mojego doświadczenia wynika, że nie można ustalić dolnej granicy wieku. Wszystko zależy od rodzaju stwierdzanych zaburzeń oddawania moczu i innych objawów towarzyszących moczeniu nocnemu. Jeżeli u czteroletniego dziecka moczeniu nocnemu towarzyszy moczenie bielizny w dzień (popuszczanie moczu między normalnym oddaniem moczu) lub moczenie nocne pojawia się po okresie, gdy dziecko prawidłowo kontrolowało oddawanie moczu to powyższe objawy mogą świadczyć o obecności: wady anatomicznej układu moczowego, zakażeń dróg moczowych lub być wynikiem nieprawidłowej czynności dolnych dróg moczowych. W takiej sytuacji należy zgłosić się do lekarza nie czekając do 5 roku życia. W niektórych przypadkach istnieją wskazania do jeszcze wcześniejszego rozpoczęcia diagnostyki układu moczowego u dziecka moczącego się w nocy. Gdy dziecko ma okresowo zwyżki temperatury ciała bez wyraźnej przyczyny z jednoczesnym częstszym oddawaniem moczu i trudnościami z wstrzymaniem moczu, występują dolegliwości w trakcie oddawania moczu (ból, pieczenie), mocz ma ostry i nieprzyjemny zapach należy wtedy podejrzewać zakażenie dróg moczowych. Jeżeli dziecko moczy się tylko w nocy (tak zwane monosymptomatyczne moczenie nocne), to z diagnostyką układu moczowego można się wstrzymać do 5-6 roku życia i następnie rozpocząć leczenie moczenia nocnego. Rodzice powinni zgłosić się z problemem moczenia nocnego u dziecka do poradni rejonowej. W większości przypadków to lekarz rodzinny lub pediatra może przeprowadzić diagnostykę moczenia nocnego w przychodni. Lekarz zleca badanie ogólne i posiew moczu oraz USG jamy brzusznej z oceną układu moczowego. U większości dzieci wyniki podstawowych badań są prawidłowe. Oznacza to, że dziecko nie ma wady anatomicznej układu moczowego, ani zakażenia i wtedy lekarz rozpoczyna leczenie moczenia nocnego. Tylko niewielka grupa dzieci moczących się w nocy wymaga wizyty u specjalisty: urologa dziecięcego bądź nefrologa. Jak rodzice mogą pomóc dziecku z moczeniem nocnym przed rozpoczęciem leczenia farmakologicznego? Stopniowe zwiększanie ilość napojów wypijanych w dzień: dzieci w wieku 5-7 lat powinny wypić do godziny 16:00-17:00 od 800 ml do 1000 ml (4-5 szklanek), starsze dzieci około ml (6-7 szklanek lub kubków). 20

22 MOCZENIE NOCNE U DZIECI PORADY DLA RODZICÓW Ograniczanie picia wieczorem: dzieci w wieku 5-7 lat powinny wypić 2-3 godziny przed snem nie więcej niż ml, starsze dzieci do 200 ml. Jeżeli wieczorem dziecko odczuwa pragnienie, podajemy dziecku do picia: wodę, słabą herbatę, soki owocowe (z wyłączeniem napojów zawierających cytrusy). W godzinach wieczornych nie podajemy dziecku: napojów mlecznych (mleko, jogurt, kakao, płynna czekolada), nabiału (sery, twarożki, kaszki na mleku), napojów gazowanych. Wyrabianie nawyku regularnego opróżniania pęcherza w dzień: dziecko powinno oddawać mocz co 3-4 godziny, ostatnie oddanie moczu konieczne jest przed snem, (bardzo ważne, by dziecko zaczęło noc z pustym pęcherzem). Trening pęcherza: kilka razy w tygodniu stopniowo wydłużamy przerwy między oddawaniem moczu, gdy dziecko chce iść do ubikacji, staramy sie odwrócić jego uwagę i opóźniamy skorzystanie z toalety, okresowo mierzymy ilość moczu oddanego po wstrzymaniu, by pokazać dziecku postępy w zwiększaniu pojemności pęcherza. Nie wolno zalecać dziecku, by przerywało oddawanie moczu! Zaciskanie zwieracza cewki moczowej podczas oddawania moczu powoduje niekorzystny wzrost ciśnienia w pęcherzu moczowym. Unikanie ciężkostrawnych kolacji. Dbamy o codzienne oddawanie stolca, nie wolno dopuszczać do zaparć!!!. Nie wolno wyśmiewać sie z dziecka i karać go za mokre łóżko. Należy wspierać i motywować moczące się w nocy dziecko do współpracy. 21

23 MOCZENIE NOCNE U DZIECI PORADY DLA RODZICÓW Warto też pochwalić dziecko za postępy w zmianie jego dotychczasowych nawyków (np. za picie większej ilości napojów w ciągu dnia, opróżnianie pęcherza przed snem). W celu oceny efektów postępowania wspomagającego i motywującego rodzice prowadzą: kontrolę moczenia nocnego i samodzielnego wstawania w nocy do toalety (kalendarz moczenia nocnego), jednodniową kontrole oddawania moczu w dzień z oceną ilości wypijanych napojów powtarzaną co 2 tygodnie (pomiary ilości moczu oddawanego na każdą porcję od pierwszego oddania moczu po nocy do ostatniego przed snem). 22

24 AUTORYTET dr med. Grzegorz Paruszkiewicz Chirurg dziecięcy, lekarz zajmujący się diagnostyką i leczeniem moczenia nocnego u dzieci. Absolwent Akademii Medycznej w Warszawie. W latach pracownik Kliniki Chirurgii Dziecięcej Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie na stanowiskach od młodszego asystenta do adiunkta. W latach kierownik założonej przez siebie Pracowni Badań Urodynamicznych. W 1997 roku przyznano mu tytuł doktora nauk medycznych z zakresu diagnostyki urodynamicznej u dzieci. Od 1999 roku zajmuje się diagnostyką i leczeniem dzieci z zaburzeniami oddawania moczu w Medycznym Centrum Diagnostyki Urodynamicznej URODYN w Warszawie. W latach prowadził Pracownię Badań Urodynamicznych w Centrum Zaburzeń Oddawania Moczu w Warszawskim Szpitalu dla Dzieci. Od stycznia 2012, oprócz pracy w Medycznym Centrum Diagnostyki Urodynamicznej URODYN, wykonuje również badania urodynamiczne w Szpitalu Dziecięcym im. Dzieci Warszawy w Dziekanowie Leśnym. Autor i współautor ponad 50 publikacji z zakresu chirurgii i urologii dziecięcej. Współautor książki Nietrzymanie moczu u dzieci i dorosłych, a także współzałożyciel i redaktor czasopisma Wiadomości Urodynamiczne. Wygłosił ponad 100 referatów na sympozjach, kongresach krajowych i międzynarodowych, organizowanych m.in. przez naukowe towarzystwa chirurgów dziecięcych, nefrologów, urologów, neurologów i ginekologów. Stypendysta z zakresu urologii, m.in. w Roland Klinik w Bremie, w Klinice Urologii Akademii Medycznej w Hamburgu oraz w Klinice Urologii Akademii Medycznej w Hanowerze. Uczestnik indywidualnych szkoleń z zakresu diagnostyki urodynamicznej w Monachium, Berlinie, Augsburgu i Ulm. Współorganizator wielu sympozjów dotyczących diagnostyki urodynamicznej. Prowadził dwa granty Komitetu Badań Naukowych poświęcone zaburzeniom oddawania moczu u dzieci. Wykłada na kursach specjalizacyjnych organizowanych dla lekarzy przez Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie. W latach prezes Stowarzyszenia Pomocy Dzieciom z Moczeniem Nocnym DOBRA NOCKA organizacji pożytku publicznego. Członek Polskiego Towarzystwa Chirurgów Dziecięcych, International Continence Society, International Children s Continence Society i International Pelvic Floor Dysfunction Society. 23

25 AUTORYTET dr med. Michał Maternik Specjalista chorób dzieci, starszy wykładowca w Klinice Chorób Nerek i Nadciśnienia Dzieci i Młodzieży Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Regional Representative of International Children s Continence Society Central Europe. Prowadzi badania z zakresu zaburzeń mikcji oraz zastosowania nieinwazyjnych metod ich leczenia. Prowadzi poradnię zaburzeń mikcji przy Klinice Chorób Nerek i Nadciśnienia Dzieci i Młodzieży. Organizator międzynarodowych i krajowych kursów i szkoleń w zakresie diagnostyki i terapii zaburzeń mikcji. GOSPODARZE KONFERENCJI Beata Remańska Mama chłopca, który urodził się z chorobą układu moczowego. Założycielka portalu Jedna z inicjatorek założenia Stowarzyszenia Uronef Nasze Dzieci, w którym od 2006 roku pełni funkcję Prezesa Zarządu. Społecznie aktywnie uczestniczy w organizowaniu działań mających na celu pomoc osobom stykającym się z chorobami urologicznymi i nefrologicznymi u swojego dziecka. Dorota Różycka W szeregach Stowarzyszenia Uronef Nasze Dzieci od 2006 roku. Rzecznik prasowy Stowarzyszenia. Moderator forum Współorganizatorka dorocznych zjazdów społeczności skupionej wokół forum i Stowarzyszenia. Polonistka i bibliotekarka. Mama dwóch synów. 24

26 STOWARZYSZENIE URONEF NASZE DZIECI Stowarzyszenie Uronef Nasze Dzieci na rzecz dzieci z chorobami urologicznymi i nefrologicznymi Organizacja społeczna zrzeszającą rodziców, krewnych oraz przyjaciół dzieci z wadami i chorobami urologicznymi oraz nefrologicznymi. Powstała w 2005 roku z inicjatywy osób skupionych wokół forum 7 czerwca 2006 roku Stowarzyszenie uzyskało wpis do Krajowego Rejestru Sądowego w Warszawie pod nr Cele Stowarzyszenia: zrzeszenie osób zainteresowanych problematyką związaną z chorobami i wadami układu moczowego i ich leczeniem, działanie na rzecz dzieci z wadami i chorobami urologicznymi oraz nefrologicznymi, otaczanie opieką rodzin dzieci z wadami i chorobami urologicznymi oraz nefrologicznymi (układu moczowego), wymiana wszelkich doświadczeń związanych z chorobą i pielęgnacją dziecka oraz wymiana informacji o możliwości efektywnego leczenia, pomoc i wsparcie dla rodziców borykających się z choroba dziecka, ze swoim zwątpieniem, lękiem i obawami, prowadzenie działalności popularyzatorskiej, informacyjno-uświadamiającej, edukacyjnej, budzenie i pogłębianie wrażliwości społecznej różnych środowisk do działania na rzecz dzieci z w/w problemami, organizowanie kongresów, konferencji, sympozjów, posiedzeń, zjazdów, poradnictwa, imprez kulturalnych, rekreacyjnych, oświatowych i innych, a także obozów i wczasów, podejmowanie i popieranie inicjatyw społecznych zgodnych z celami statutowymi Stowarzyszenia, podejmowanie działań na rzecz zwiększenia skuteczności i komfortu leczenia dzieci z wadami i chorobami układu moczowego, a także na rzecz praw małego pacjenta, certyfikowanie ośrodków medycznych, oddziałów szpitalnych z punktu widzenia chorego. 25

27 STOWARZYSZENIE URONEF NASZE DZIECI Działalność Stowarzyszenia: prowadzenie działalności gospodarczej zgodnie z obowiązującymi przepisami, w celu pozyskania środków na cele statutowe, organizowanie samopomocy mającej na celu przeciwdziałanie uczuciu rezygnacji, strachu, osamotnienia i bezradności, organizowanie pomocy członkom stowarzyszenia w rozwiązywaniu wszelkich problemów życiowych poprzez informację, pomoc prawną, socjalno-bytową, psychologiczną oraz współdziałanie w organizowaniu działalności społecznej, gospodarczej i kulturalnej, współdziałanie z organizacjami społecznymi, religijnymi, administracji państwowej i samorządowej, placówkami służby zdrowia i innymi organizacjami i stowarzyszeniami pracującymi dla dobra i na rzecz dzieci. Stowarzyszenie nie ingeruje w kompetencje lekarzy, ale usilnie stara się być uzupełnieniem i pomocą dla osób walczących z chorobą układu moczowego dziecka. Dąży do tego, aby forum dostępne w Internecie pod adresem zgromadziło szerokie grono osób, które potrzebują wsparcia lub chcą go udzielić potrzebującym. Członkowie Stowarzyszenia Uronef angażują się czynnie w realizację zadań statutowych, a ich nadrzędnym celem jest działanie na rzecz dzieci i ich rodzin. Oferują swój czas i życzliwą uwagę tym, którzy utracili nadzieję, szukają otuchy czy poszukują informacji. Członkowie Stowarzyszenia to w przeważającej części rodzice chorych dzieci. Posiadane środki własne to przede wszystkim społeczna praca osób ze Stowarzyszenia w ramach projektów non-profit. Nikt z Zarządu, nikt z całego Stowarzyszenia nie pobiera wynagrodzenia za swój czas i umiejętności poświęcone działalności organizacji. Stowarzyszenie Uronef usilnie dąży do tego, aby dzięki niemu sprawdziła się dewiza, że razem jest łatwiej. Stowarzyszenie Uronef Nasze Dzieci ul. Sybilli 11 m Warszawa tel ,

Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy.

Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy. Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego z dzieckiem moczącym się w nocy. Zalecenia opracowane przez grupę ekspertów Polskiego Towarzystwa Urologii Dziecięcej oraz Polskiego Towarzystwa Nefrologii

Bardziej szczegółowo

Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich

Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich dr n. med. Agata Korzeniecka - Kozerska Założenia TRUDNOŚCI Z USTALENIEM CZY

Bardziej szczegółowo

Moczenie nocne. Co mogą zrobić rodzice

Moczenie nocne. Co mogą zrobić rodzice Moczenie nocne Co mogą zrobić rodzice Moczenie nocne - schorzenie bardziej powszechne niż myślisz Warto pamiętać, że w obliczu problemu nie jesteśmy sami. Moczenie nocne nie jest tematem chętnie poruszanym

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Lek. Marcin Polok Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych w zakresie medycyny

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego Program realizowany pod patronatem Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

OPIEKA AMBULATORYJNA NAD CHORYMI Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA

OPIEKA AMBULATORYJNA NAD CHORYMI Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA OPIEKA AMBULATORYJNA NAD CHORYMI Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA dr hab. med. Ewa Konduracka Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Krakowski Szpital Specjalistyczny

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1)

LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1) Załącznik B.14. LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie przewlekłej białaczki szpikowej u dorosłych imatinibem 1.1 Kryteria kwalifikacji Świadczeniobiorcy

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ PORADNI NR 3 Specjalistyczna Poradnia Wczesnej Diagnozy i Rehabilitacji GAZETKA NR 4 Beata Drobek-Ziemińska Agnieszka Furman

ZESPÓŁ PORADNI NR 3 Specjalistyczna Poradnia Wczesnej Diagnozy i Rehabilitacji  GAZETKA NR 4 Beata Drobek-Ziemińska  Agnieszka Furman ZESPÓŁ PORADNI NR 3 Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna nr 6 Specjalistyczna Poradnia Wczesnej Diagnozy i Rehabilitacji 20-863 Lublin, ul. Młodej Polski 30 tel./ fax (81) 741-09- 30; 0-501-37-00-90

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ K.OLESZCZYK J.RYBICKI A.ZIELINSKA-MEUS I.MATYSIAKIEWICZ A.KUŚMIERCZYK-PIELOK K.BUGAJSKA-SYSIAK E.GROCHULSKA STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ XVI Konferencja Jakość w Opiece

Bardziej szczegółowo

Materiał dotyczący postępowania w moczeniu nocnym u dzieci.

Materiał dotyczący postępowania w moczeniu nocnym u dzieci. Materiał dotyczący postępowania w moczeniu nocnym u dzieci. Moczenie nocne - poważny problem w świecie dziecka. Moczenie nocne jest to bezwiedne oddawanie moczu w nocy, zdarzające się u dziecka, które

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Prof. Piotr Radziszewski Klinika Urologii Ogólnej, Onkologicznej i Czynnościowej OGRANICZENIE DOSTĘPNOŚCI W ZAKRESIE LECZENIA NIETRZYMANIA MOCZU

Prof. Piotr Radziszewski Klinika Urologii Ogólnej, Onkologicznej i Czynnościowej OGRANICZENIE DOSTĘPNOŚCI W ZAKRESIE LECZENIA NIETRZYMANIA MOCZU Prof. Piotr Radziszewski Klinika Urologii Ogólnej, Onkologicznej i Czynnościowej OGRANICZENIE DOSTĘPNOŚCI W ZAKRESIE LECZENIA NIETRZYMANIA MOCZU Wiek populacji (lata) Występowanie OAB będzie stale rosnąć

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ZDROWIA Warszawa. JĘ.!: 2013 Podsekretarz Stanu Aleksander Sopliński MZ-MD-P-O734O3 7-2/AT! 13 Pan Marek Michalak Rzecznik Praw Dziecka ul Przemysłowa 30/32 OO-450 Warszawa W nawiązaniu do

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Dostępność do świadczeń gwarantowanych w Polsce na podstawie Barometru Fundacji Watch Health Care

Dostępność do świadczeń gwarantowanych w Polsce na podstawie Barometru Fundacji Watch Health Care www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu Dostępność do świadczeń gwarantowanych w Polsce na podstawie Barometru Fundacji Watch Health Care Lek. med. Krzysztof Łanda Misja Fundacja Watch Health Care

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Zafascynowany samą operacją, jak i związaną z nią atmosferą: specyficzny nastrój mający. właśnie robi się coś ważnego i niezwykłego.

Zafascynowany samą operacją, jak i związaną z nią atmosferą: specyficzny nastrój mający. właśnie robi się coś ważnego i niezwykłego. Zafascynowany samą operacją, jak i związaną z nią atmosferą: specyficzny nastrój mający źródło w przekonaniu całego zespołu chirurgów, anestezjologów i pielęgniarek, że oto właśnie robi się coś ważnego

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego ADIN przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego ADIN przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego ADIN przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Moczenie nocne Moczenie nocne (zwane

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWARCIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ w rodzaju: programy profilaktyczne i promocja zdrowia

Bardziej szczegółowo

ETIOLOGY PRIMARY, MONOSYMPTOMATIC NOCTURNAL

ETIOLOGY PRIMARY, MONOSYMPTOMATIC NOCTURNAL IMiD, Wydawnictwo Aluna Developmental Period Medicine, 2013, XVII, 4 Bożena Eberdt-Gołąbek 1, Krystyna Zmysłowska 2, Małgorzata Słowik, Kamil Hozyasz 3 ETIOLOGY PRIMARY, MONOSYMPTOMATIC NOCTURNAL 1 Poradnia

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Choroby ultra-rzadkie Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Definicje, częstość występowania Podstawą definicji chorób rzadkich są dane epidemiologiczne dotyczące występowania choroby w całej populacji

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI PACJENT NA RYNKU PRACY 43 lata, stan wolny, wykształcenie średnie Pierwsze objawy w wieku 29 lat. Średnio 1 rok mija od momentu pierwszych

Bardziej szczegółowo

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3 Kod przedmiotu: IOZRM-L-3k18-2012-S Pozycja planu: B18 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność - Jednostka

Bardziej szczegółowo

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy i opiekuńczo-leczniczy Zadaniem zakładu opiekuńczego jest okresowe objęcie całodobową pielęgnacją oraz kontynuacją leczenia świadczeniobiorców

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY 1.Kryteria kwalifikacji 1.1 Leczenia interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Warianty Opieki Medycznej oferta współpracy dla Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN z dnia 05.05.2015r.

Warianty Opieki Medycznej oferta współpracy dla Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN z dnia 05.05.2015r. Medica Polska Sp. z o.o. ul. Śląska 21 (City Arcade) 81-319 Gdynia tel. (+4858) 662 07 77 fax (+4858) 662 07 78 24h infolinia 801 600 999 e-mail: office@medicapolska.pl www.medicapolska.pl Warianty Opieki

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 7 Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

Kliniczny Oddział Urologiczny IV Wojskowy Szpital Kliniczny we Wrocławiu

Kliniczny Oddział Urologiczny IV Wojskowy Szpital Kliniczny we Wrocławiu Kliniczny Oddział Urologiczny IV Wojskowy Szpital Kliniczny we Wrocławiu Operacyjne sposoby leczenia nietrzymania moczu Dr n. med. Tomasz Tuchendler Kliniczny Oddział Urologiczny, IV Wojskowy Szpital Kliniczny

Bardziej szczegółowo

DYREKTOR Warszawskiego Szpitala dla Dzieci SPZOZ z siedzibą w Warszawie (00-328), ul. Kopernika 43, Na podstawie art. 26 ust. 1 w zw. z ust.

DYREKTOR Warszawskiego Szpitala dla Dzieci SPZOZ z siedzibą w Warszawie (00-328), ul. Kopernika 43, Na podstawie art. 26 ust. 1 w zw. z ust. DYREKTOR Warszawskiego Szpitala dla Dzieci SPZOZ z siedzibą w Warszawie (00-328), ul. Kopernika 43, Na podstawie art. 26 ust. 1 w zw. z ust. 3 ustawy z dn. 15 kwietnia 2011 roku o działalności leczniczej

Bardziej szczegółowo

Sprawdź, czy Twoje picie jest bezpieczne zrób test AUDIT

Sprawdź, czy Twoje picie jest bezpieczne zrób test AUDIT Sprawdź, czy Twoje picie jest bezpieczne zrób test AUDIT TEST AUDIT Test Rozpoznawania Zaburzeń Związanych z Piciem Alkoholu. Test rekomendowany przez WHO 38. Przeczytaj dokładnie kolejne pytania. Zastanów

Bardziej szczegółowo

Szybki dostęp do usług medycznych

Szybki dostęp do usług medycznych Ubezpieczenie Moje Zdrowie Szybki dostęp do usług medycznych Wiemy, co się liczy! Z Tobą od A do Z Zdrowie przede wszystkim Troszczysz się o nie na co dzień. Starasz się zapobiegać, ale czasem konieczne

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie reumatologii za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie reumatologii za rok 2014 Marzena Olesińska Instytut Reumatologii Klinika i Poliklinika Układowych Chorób Tkanki Łącznej Ul. Spartańska 1 02-637 Warszawa Tel. 22.844 57 26 Fax. 22 646 78 94 Email: marzena.olesinska@vp.pl Warszawa

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne aspekty zaburzeń mikcji

Psychologiczne aspekty zaburzeń mikcji Psychologiczne aspekty zaburzeń mikcji Ilona Chudzik lekarz, psycholog Klinika i Katedra Pediatrii, Nefrologii i Nadciśnienia Gdański Uniwersytet Medyczny śycie człowieka dzieli się na kilka etapów, a

Bardziej szczegółowo

Zakażenia układu moczowego

Zakażenia układu moczowego Zakażenia układu moczowego Zakażenia układu moczowego SPIS TREŚCI CO TO JEST UKŁAD MOCZOWY? nerka moczowód pęcherz moczowy cewka moczowa zobacz więcej NA CZYM POLEGA ZAKAŻENIE UKŁADU MOCZOWEGO? pałeczka

Bardziej szczegółowo

LECZENIE RAKA BEZ LIMITU

LECZENIE RAKA BEZ LIMITU Warszawa, 21 marca 2014 r. LECZENIE RAKA BEZ LIMITU PAKIET ONKOLOGICZNY Pacjent, u którego podejrzewa się chorobę nowotworową, musi być jak najszybciej zdiagnozowany i rozpocząć leczenie. Na szybką terapię

Bardziej szczegółowo

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne Prawo do opieki paliatywnej Dostęp do opieki paliatywnej stanowi prawny obowiązek, potwierdzony przez konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie fizjoterapii za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie fizjoterapii za rok 2014 Warszawa, 15.02.2015 r. Dr Grażyna Brzuszkiwicz-Kuźmicka Akademia Wychowania Fizycznego J. Piłsudskiego Wydział Rehabilitacji Ul. Marymoncka 34 00-968 Warszawa Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Społeczne aspekty chorób rzadkich Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Narodowe Plany w EU - zabezpieczenie społeczne Koordynacja pomiędzy sektorem ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego.

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1 Formularz Kontroli Jakości Nr Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr Droga Koleżanko, drogi Kolego. Formularz Kontroli Jakości Nr (formularz w kolorze pomarańcowym) zawiera pytania dotyczące anamnezy,

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

DEFINICJE. OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Opieka długoterminowa w Polsce jest realizowana w dwóch obszarach: pomocy społecznej i służby zdrowia.

DEFINICJE. OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Opieka długoterminowa w Polsce jest realizowana w dwóch obszarach: pomocy społecznej i służby zdrowia. PROJECT - TRAINING FOR HOMECARE WORKERS IN THE FRAME OF LOCAL HEALTH CARE INITIATIVES PILOT TRAINING IN INOWROCŁAW, POLAND 22-23.02.2014 DEFINICJE W Polsce w ramach świadczeń poza szpitalnych wyróżniamy

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA. MINIRIN Melt (Desmopressinum) 60 mikrogramów 120 mikrogramów 240 mikrogramów Liofilizat doustny

ULOTKA DLA PACJENTA. MINIRIN Melt (Desmopressinum) 60 mikrogramów 120 mikrogramów 240 mikrogramów Liofilizat doustny ULOTKA DLA PACJENTA Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty,

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Program leczenia głuchoty metodą wielokanałowych wszczepów implantów ślimakowych i pniowych.

Program leczenia głuchoty metodą wielokanałowych wszczepów implantów ślimakowych i pniowych. MINISTERSTWO ZDROWIA DEPARTAMENT POLITYKI ZDROWOTNEJ Program polityki zdrowotnej pn.: Program leczenia głuchoty metodą wielokanałowych wszczepów implantów ślimakowych i pniowych. ŚRODKI BUDŻETOWE NA REALIZACJĘ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Informacja prasowa Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Warszawa, 28 października Chorzy na szpiczaka mnogiego w Polsce oraz ich bliscy mają możliwość uczestniczenia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy)

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) Ogrzewacz dolny jest odpowiedzialny za funkcje rozrodcze i wydalanie. Obejmuje podbrzusze i rejon narządów płciowych. Objawy: utrata energii, łatwa

Bardziej szczegółowo

KAMPANIA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA

KAMPANIA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA KAMPANIA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA Kilka słów o kampanii Cel kampanii Podniesienie wiedzy wśród rodziców i opiekunów w zakresie diagnostyki i leczenia moczenia nocnego u dzieci Upowszechnienie jednolitego standardu

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie HIPERTENSJOLOGII za okres od 1 stycznia do 15 października 2014 roku

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie HIPERTENSJOLOGII za okres od 1 stycznia do 15 października 2014 roku Warszawa, 11.02.2015 Andrzej Januszewicz Instytut Kardiologii, ul. Alpejska 42, 04-628 Warszawa tel.22 34 34 339; fax. 22 34 34 517; E-mail: a.januszewicz@ikard.pl Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychologii klinicznej za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychologii klinicznej za rok 2014 Warszawa 2015-02-10 Aleksandra Kühn-Dymecka Instytut Psychiatrii i Neurologii 02-957 Warszawa Al. Sobieskiego 9 Email dymecka@ipin.edu.pl tel., 224582534 Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychologii

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO Łódź, dnia 11 marca 2014 r. Poz. 1232 UCHWAŁA NR 146/14 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO z dnia 18 lutego 2014 r. w sprawie zmiany Statutu Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Problemy stomatologiczne polskich dzieci i młodzieży propozycje działań do rozważenia

Problemy stomatologiczne polskich dzieci i młodzieży propozycje działań do rozważenia Problemy stomatologiczne polskich dzieci i młodzieży propozycje działań do rozważenia Posiedzenie Plenarne Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia Warszawa 15.12.2010r. prof.. dr hab.. Barbara Adamowicz-Klepalska

Bardziej szczegółowo

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA rok III semestr V PIELĘGNIARSTWO GERIATRYCZNE (80 godzin) (Oddział geriatrii) 1. Zasady i specyfika komunikowania się z osobą

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego może być stosowana łącznie z leczeniem operacyjnym chemioterapią. Na podstawie literatury anglojęzycznej

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

Czy dobrze leczymy w Polsce ostre zespoły wieńcowe?

Czy dobrze leczymy w Polsce ostre zespoły wieńcowe? Czy dobrze leczymy w Polsce ostre zespoły wieńcowe? co można jeszcze poprawić? Grzegorz Opolski I Katedra i Klinika Kardiologii WUM Porównanie liczby ppci/mln mieszkańców w 37 krajach (dane za 2007 i

Bardziej szczegółowo

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna.

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna. Kontakt: Punkt Pielęgniarski: (087) 562 64 83, Sekretariat: (087) 562 64 79 Kliknij po więcej informacji Regulamin Zakładu Pielęgnacyjno-Opiekuńczego Psychiatrycznego w Specjalistycznym Psychiatrycznym

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI Załącznik nr 3 SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI 1. Określenie: 1) ciężka hipoglikemia oznacza

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZESPOŁU WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU DZIECKA W SPECJALNYM OŚRODKU SZKOLNO-WYCHOWAWCZYM IM. LECHA WIERUSZA W ŚWIEBODZINIE

REGULAMIN ZESPOŁU WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU DZIECKA W SPECJALNYM OŚRODKU SZKOLNO-WYCHOWAWCZYM IM. LECHA WIERUSZA W ŚWIEBODZINIE REGULAMIN ZESPOŁU WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU DZIECKA W SPECJALNYM OŚRODKU SZKOLNO-WYCHOWAWCZYM IM. LECHA WIERUSZA W ŚWIEBODZINIE Podstawa prawna: I. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chirurgii plastycznej za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chirurgii plastycznej za rok 2014 Bartłomiej Noszczyk Klinika Chirurgii Plastycznej, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego 22 5841 191 Warszawa 22-01-2015 Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chirurgii plastycznej za rok

Bardziej szczegółowo

Universitäts-Frauenklinik Essen. Medycyna prenatalna i medycyna płodowa Centrum perinatologiczne I. Stopnia

Universitäts-Frauenklinik Essen. Medycyna prenatalna i medycyna płodowa Centrum perinatologiczne I. Stopnia Universitäts-Frauenklinik Essen Medycyna prenatalna i medycyna płodowa Centrum perinatologiczne I. Stopnia Szanowni Państwo, Drodzy Rodzice, Nasze Centrum medycyny prenatalnej oferuje Państwu pełne spektrum

Bardziej szczegółowo

STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ

STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ PROPOZYCJE ROZWIĄZAŃ PROBLEMÓW Warszawa, 26 kwietnia 2016 r. Projekt badawczy STWARDNIENIE ROZSIANE - ZARZĄDZANIE CHOROBĄ Projekt jest kontynuacją prac badawczych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁALNOŚCI ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY. W NOWEJ WSI EŁCKIEJ TYP A, TYP B i TYP C

PROGRAM DZIAŁALNOŚCI ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY. W NOWEJ WSI EŁCKIEJ TYP A, TYP B i TYP C PROGRAM DZIAŁALNOŚCI ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY W NOWEJ WSI EŁCKIEJ TYP A, TYP B i TYP C Środowiskowy Domy Samopomocy w Nowej Wsi Ełckiej funkcjonuje od dnia 1 grudnia 2012 r. Dom jest dziennym ośrodkiem

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... 2014 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... 2014 r. Projekt z dnia 10.10.2014 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej Na podstawie

Bardziej szczegółowo