EKONOMIKA INSTYTUCJONALNA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "EKONOMIKA INSTYTUCJONALNA"

Transkrypt

1 W a c ł a w S t a n k i e w i c z EKONOMIKA INSTYTUCJONALNA Zarys wykładu Wydanie III uzupełnione Redakcja Olga Lesicka Opracowanie graficzne Piotr Kalita Uwagi kierować pod adresem: Warszawa

2 Spis treści WSTĘP PRZEDMIOT I KRÓTKIE DZIEJE U źródeł ekonomiki instytucjonalnej Dorobek starej ekonomiki instytucjonalnej Na uboczu wielkich zwrotów w powszechnej myśli ekonomicznej Odrodzenie i próba integracji NOWA EKONOMIKA INSTYTUCJONALNA Coase prekursor czy mistrz? North nie tylko kliometria Williamson teoria kosztów transakcyjnych Elinor Ostrom zarządzanie wspólnotowe Hodgson dużo o ekonomice ewolucyjnej Perspektywy rozwoju wiele niewiadomych ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE Koncepcje i teoria instytucji Instytucja a organizacja Formalizm, indywidualizm i holizm Teoria instytucjonalnej matrycy EKONOMICZNA TEORIA PRAW WŁASNOŚCI Instytucja własności Systemy praw własności Wolny dostęp do zasobów i system własności wspólnej System własności grupowej i prywatnej Własność państwowa Uwagi o prawie własności intelektualnej Teoremat Coase`a RYNEK UJĘCIE INSTYTUCJONALNE Narodziny i rozwój rynku Rynek i plan W gąszczu struktur instytucjonalnych Wyzwania okresu ekspansji wymiany rynkowej Sieci w architekturze współczesnego rynku INSTYTUCJONALNA TEORIA KONTRAKTÓW O instytucji kontraktów Główne rodzaje i klasyfikacja kontraktów Kontrakt kompletny uwagi uzupełniające 113 2

3 7. PROBLEMY KONTRAKTÓW NIEKOMPLETNYCH Teoria i praktyka kontraktów niekompletnych Ciągłe poszukiwanie presja praktyki Kontrakty relacyjne TEORIA KOSZTÓW TRANSAKCYJNYCH Pojęcie i typy transakcji Koncepcja kosztów transakcyjnych Podstawy ogólnej teorii kosztów transakcyjnych Powiązania i klasyfikacja Zapotrzebowanie na rachunek kosztów transakcyjnych PRZEDSIĘBIORSTWO JAKO INSTYTUCJA I ORGANIZACJA Narodziny i rozwój instytucjonalnej teorii przedsiębiorstwa Koncepcja układu: pryncypał-agent Wielkie korporacje EKONOMIKA INSTYTUCJONALNA O ROLI PAŃSTWA Powstanie i ewolucja państwa jako instytucji i organizacji Funkcje państwa w systemie społeczno-gospodarczym Teoria wyboru społecznego ZJAWISKO I PROBLEMY SZAREJ STREFY Krótkie dzieje i zarys teorii Kilka lekcji z historii społeczno-gospodarczej Na drodze do teorii Realia i wyzwania współczesności Zagadnienia szarej strefy w polskiej gospodarce INSTYTUCJONALNE UJĘCIE KRYZYSU GOSPODARCZEGO Pole obserwacji cykl gospodarczy i dynamika płyt matrycy instytucjonalnej Dynamika systemu instytucjonalnego jako źródło kryzysu Obecny kryzys globalny TEORIA PROJEKTOWANIA MECHANIZMÓW GOSPODARCZYCH Geneza i najnowsze dzieje Struktura teorii Zastosowania doświadczenia i oferta INSTYTUCJONALNO-EKONOMICZNA ANALIZA PRAWA 248 3

4 14.1. O wspólnym obszarze badań ekonomii i prawa Struktura ekonomicznej analizy prawa jako przedmiotu dydaktycznego i badań naukowych Tylko jeden przykład ZRĘBY EKONOMIKI EWOLUCYJNEJ Teoria ewolucji ekonomicznej Ewolucyjna teoria zmian instytucjonalnych Proces transformacji ustroju społeczno-gospodarczego SŁOWNIK BIBLIOGRAFIA Spis rysunków i tablic

5 W S T Ę P Decyzję o wprowadzeniu wykładu ekonomiki instytucjonalnej do programu kształcenia Prywatnej Wyższej Szkoły Businessu, Administracji i Technik Komputerowych w Warszawie podjął w lutym 2004 r. Jego Magnificencja Rektor Prof. dr Tadeusz Koźluk. Osiem lat doświadczeń wdrażania treści programowych tego przedmiotu, praktycznie na wszystkich kierunkach kształcenia obowiązkowego dla ekonomistów i jako oferta dla studentów informatyki, prawa, administracji i dyplomacji przyniosły bogaty materiał, pozwalający doskonalić proces dydaktyczny. Dokonuje się przeto zmian w strukturze tematycznej, metodach zajęć, propozycjach literatury i zestawach pytań kontrolnych. W roku 2007 ukazało się drugie rozszerzone wydanie podręcznika, które trafiło także do wielu uczelni krajowych. Trzeba jednak pamiętać, że ekonomika instytucjonalna jest w stanie ekspansji, jej przedstawiciele zdobywają Nagrody Nobla, aktywnie działają międzynarodowe towarzystwa naukowe i lawinowo rośnie literatura fachowa. Obserwuje się wzrost badań stosowanych i dodatnie sprzężenie zwrotne między popytem na praktyczny aspekt nauczania tego przedmiotu a podażą oferty dydaktycznej ze strony ośrodków naukowo-badawczych. Nowe uzupełnione wydanie jest więc potrzebne i w pełni uzasadnione. W tym wydaniu znalazły się trzy nowe rozdziały poświęcone zagadnieniom instytucjonalnego ujęcia kryzysu gospodarczego, teorii projektowania mechanizmów gospodarczych oraz instytucjonalno-ekonomicznej analizie prawa. W ten sposób wychodzimy naprzeciw zapotrzebowaniu społecznemu naszych czasów. Wszak zjawisko współczesnego kryzysu ma już zasięg globalny i przyczyny dopiero intensywnie rozpoznawane przez naukę. Nie ustają także eksperymenty sterowania i regulowania w ramach dynamicznie funkcjonujących systemów społeczno-gospodarczych. Wreszcie w Polsce rośnie aprobata dla integracji poczynań specjalistów, w których ekonomia, w tym ekonomika instytucjonalna, może pełnić rolę pożytecznego spoiwa środowiska nauk społecznych i zwłaszcza codziennego współdziałania ekonomistów i prawników. Jako autor i wykładowca pozwalam sobie zgłosić kilka uwag i propozycji pod adresem studentów i czytelników. Otóż zalecana literatura jest tylko propozycją, a załączona bibliografia wciąż jeszcze skromnym, wyselekcjonowanym zestawem publikacji, ułatwieniem w podejmowaniu decyzji o dalszym studiowaniu ekonomiki instytucjonalnej. W tym wydaniu podręcznika korzystałem już szerzej z coraz bogatszego zestawu publikacji naszych polskich autorów. Pragnę zwrócić uwagę na pojawiające się materiały konferencji 5

6 naukowych, poświęconych ekonomice instytucjonalnej. W relatywnie krótkim okresie ukazały się i są dostępne następujące wartościowe publikacje: 1. W 2005 r. Nowa ekonomia instytucjonalna. Teoria i zastosowania praktyczne, pod redakcją prof. dr. hab. Stanisława Rudolfa Szefa Katedry Ekonomiki Instytucjonalnej w Wyższej Szkole Ekonomii i Prawa w Kielcach, zawierająca bogaty zbiór opracowań polskich autorów. Kolejne konferencje w tym ośrodku owocowały obszernymi publikacjami w latach 2009 i Ekonomia instytucjonalna teoria i praktyka, pod redakcją prof. Urszuli Zagóry- Jonszty, będąca prezentacją obrad konferencji zorganizowanej we wrześniu 2005 r. przez Akademię Ekonomiczną w Katowicach. Polecam serię wydawniczą Dokonania współczesnej myśli ekonomicznej, pod tą samą redakcją, w której tomach pojawiły się już liczne cenne publikacje z ekonomiki instytucjonalnej. 3. Od 2005 r. pod auspicjami Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika ukazało się już 7 obszernych tomów cyklu Ekonomia i Prawo, pod redakcją Barbary Polszakiewicz i Jerzego Boehlke. Mamy tu dostęp do prawdziwej krynicy wiedzy o rozwoju ekonomiki instytucjonalnej, a zwłaszcza dyscypliny nazywanej ekonomiczną analizą prawa. 4. Bożena Klimczak Wybrane problemy i zastosowania ekonomii instytucjonalnej, Wyd. AE we Wrocławiu, Janina Godłów-Legiędź (red.), Instytucje i transformacja, Wyd. A. Marszałek, Toruń 2009 oraz niezwykle inspirująca rozprawa Pani Profesor, wielce zasłużonej dla promowania ekonomiki instytucjonalnej w Polsce, pt. Współczesna ekonomia. Ku nowemu paradygmatowi? (Wyd. C.H.Beck, Warszawa 2010). * Oprócz wyrazów szacunku i wdzięczności, skierowanych do JM Rektora Prywatnej Wyższej Szkoły Businessu, Administracji i Technik Komputerowych Profesora dr. Tadeusza Koźluka, za stworzenie warunków do podjęcia i kontynuacji wykładu oraz napisania tego podręcznika, pragnę także podziękować za codzienną życzliwość pracownikom Wydziału Nauk Społecznych i Technik Komputerowych, a moim studentom za aktywność i zainteresowanie problemami mikro- i makroekonomii, jak również polityką i doktrynami ekonomicznymi, wśród których nie brakowało wątków wziętych z ekonomiki instytucjonalnej. 6

7 1. PRZEDMIOT I KRÓTKIE DZIEJE Do sprawdzonych w dydaktyce metod należy oczywiście krótka wstępna prezentacja cech wykładanej dyscypliny naukowej, zwłaszcza wskazanie jej miejsca w zbiorze nauk pokrewnych, obiektu badawczego, struktury i głównych powiązań z realiami życia społecznego. Taka prezentacja ma zachęcić do opanowania treści poznawanego przedmiotu i rozbudzić zainteresowanie ich przydatnością i rolą we własnym programie zdobywania wiedzy specjalistycznej i ogólnej. Dla oszczędności czasu i miejsca pozwalam sobie w tym miejscu tylko na dwie uwagi. Pierwsza dotyczy samej nazwy przedmiotu. Dlaczego nie użyłem dość często stosowanego w naszym kraju określenia ekonomia instytucjonalna i trzymam się nazwy ekonomika instytucjonalna? Po prostu uznaję nazwę ekonomia za właściwą dla całej nauki o gospodarowaniu, podczas gdy ekonomika jest nazwą tylko części tej nauki. Druga uwaga dotyczy definicji pojęcia ekonomika instytucjonalna. W bogatej literaturze naukowej i popularnonaukowej znajdują się liczne definicje, zbudowane zwykle pod kątem rozważań prowadzonych przez autora. Nie mogę opowiedzieć się za jedną z nich, bez przeprowadzenia odpowiedniego wywodu i przywołania licznych argumentów. Sądzę, że w zarysie wykładu przedmiotu dopiero wchodzącego do programów wyższych uczelni, za wystarczającą możemy przyjąć następującą definicję: Ekonomika instytucjonalna jest to część nauki ekonomicznej, która za punkt odniesienia w poznawaniu i wyjaśnianiu procesów gospodarczych przyjmuje instytucję, jako pewien wzorzec wykształcony przez zbiorowość społeczną. Nie trudno zauważyć, że proponowana definicja wymaga kolejnych uściśleń, a przede wszystkim wyjaśnienia pojęcia instytucja. Uznałem, że zaspokojeniu takiej potrzeby może służyć przypomnienie dziejów ekonomiki instytucjonalnej, która jest wszak fragmentem historii myśli ekonomicznej. Z tych względów strukturę tego rozdziału podporządkowałem zarówno chronologii etapom narodzin i rozwoju, jak i ekspozycji istotnego wydarzenia, jakim stał się podział ekonomiki instytucjonalnej na dwa, współcześnie równoległe nurty U źródeł ekonomiki instytucjonalnej Czas i miejsce narodzin określonej koncepcji, doktryny, całego nurtu, prądu lub szkoły naukowej myśli ekonomicznej można zidentyfikować pozornie łatwo. Wystarczy odwołać się do dokumentów, autentycznych rozpraw i rzetelnej analizy sytuacji społeczno-gospodarczej konkretnego okresu, z której zrodziło się szczególne zapotrzebowanie na nowe ujęcie problemu. W praktyce mamy do czynienia z paradoksem odwrócenia biegu czasu, a mianowicie powtarzającym się nakazem ponownego wyjaśnienia przyczyn, wkładu prekursorów i oświetlenia dokonań mistrzów, w miarę jak starzeje się lub po prostu ewoluuje badana doktryna ekonomiczna. Tak jest także z ekonomiką instytucjonalną. Jeszcze do lat 50- ych ubiegłego wieku wystarczała znajomość narodzin i rozwoju amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej, o której obecnie mówimy jako o starej, oryginalnej lub tradycyjnej. Pojawienie się i dynamiczny rozwój nowej ekonomiki instytucjonalnej, aspirującej nawet do rangi relatywnie samodzielnego nurtu, prądu lub nawet szkoły, wręcz wymusiło poszukiwanie własnych, oryginalnych korzeni, a po pewnym czasie także odwoływanie się do pokrewieństwa, zbieżności poglądów i wspólnych obszarów zainteresowań. Przy tych zastrzeżeniach nie popełnimy większego błędu, rozpoczynając krótki przegląd dziejów ekonomiki instytucjonalnej od opisu źródeł twórczej inspiracji mistrzów amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej. Burzliwy rozwój Stanów Zjednoczonych w drugiej połowie XIX wieku stworzył klimat pobudzający także rozwój oryginalnych koncepcji naukowych. Znawcy problemu 7

8 wskazują zwłaszcza na trzy pierwotne źródła, które zasiliły płodny w późniejszym okresie prąd, przenikający większość nauk społecznych, a który przyjęto nazywać instytucjonalizmem. Do takich źródeł zalicza się: darwinizm społeczny, antropologię kulturową i pragmatyzm. Przypomnę ich główne tezy 1. NAUKI SPOŁECZNE: 1. DARWINIZM SPOŁECZNY 2. ANTROPOLOGIA KULTUROWA 3. PRAGMATYZM INSTRUMENTALIZM STARA EKONOMIKA INSTYTUCJONALNA DOKTRYNY EKONOMICZNE: HISTORYZM 1. PROTEKCJONIZM WYCHOWAWCZY Rys Źródła amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej. Darwinizm społeczny dotarł z Europy do USA na fali ewolucjonizmu i przyczynił się do powstania amerykańskiej socjologii. Pod wpływem dzieł wielkiego uczonego angielskiego Herberta Spencera ( ) w języku tej nauki zagościły pojęcia struktura społeczna, instytucja i organizacja, odnoszące się do takich wspólnot, jak rodzina, wspólnota religijna i zawodowa, zrzeszenia polityczne i układy produkcyjne. Oryginalne, amerykańskie wątki do tych koncepcji wprowadził William Graham Sumner ( ), podnosząc do najwyższej rangi znaczenie doboru naturalnego w więziach społecznych. Teza, zaczerpnięta z biologii, że przeżyją tylko najzdatniejsi, miała uznanie wśród obserwatorów i uczestników praktyki ówczesnego etapu rozwoju amerykańskiego kapitalizmu. Walka człowieka o przetrwanie wymusiła tworzenie wspólnot na podstawie pewnych praktyk, obyczajów, upodobań i obrzędów, które stały się naturalnymi sposobami postępowania w gromadzie (w oryginale folkways). Mamy tu do czynienia z opisem kategorii instytucja. W ramach ogólnej nauki o człowieku wyodrębnia się antropologię kulturową, która bada życie ludzkie w ramach odziedziczonego dorobku materialnego i duchowego wspólnot społecznych. Rozgłos przyniosły badania nad pierwocinami więzi społecznej, prowadzone w bezpośrednim kontakcie uczonych z plemionami indiańskimi. Lewis Henry Morgan ( ) na podstawie wieloletnich badań życia Irokezów wskazał na znaczenie takich instytucji, jak rodzina, małżeństwo, ród i plemię w ogólnym procesie rozwoju ludzkości. Warto wspomnieć, że jego badania wykorzystał m.in. Fryderyk Engels w swojej rozprawie o powstaniu instytucji własności prywatnej i państwa. 1 Por. W. Stankiewicz, Ekonomika instytucjonalna. Narodziny i rozwój, Wyd. BBS, PWSBiA, Warszawa 2004, s

9 Inspiracja ze strony filozofii była niezwykle silna i oryginalna, bowiem pochodziła z koncepcji odzwierciedlającej specyfikę amerykańską. Dynamizm gospodarczy, społeczny i polityczny rodzącego się mocarstwa, legł u podstaw pragmatyzmu, jako doktryny podkreślającej znaczenie czynu i działania, prawdziwości teorii przez jej skutki praktyczne. W czołówce amerykańskiego pragmatyzmu wysokie miejsce zajmował Charles Sander Peirce ( ), który odrzucał podejście Kartezjusza o konieczności stworzenia wstępnej metody badawczej, zakładał ciągłość procesu poznania i zalecał osobliwą skromność w postaci wątpienia konstruktywnego. Głoszona przez niego zasada pragmatyczna zakłada, że stworzone pojęcie intelektualne trzeba przetłumaczyć na dyrektywę dla praktyki i oszacować skutki działania. W tym samym duchu wypowiadał się wybitny filozof i psycholog William James ( ). Wprowadził on pojęcie aktywnej jednostki ludzkiej, tworzenie się w procesie ewolucji szczególnej jaźni społecznej (the social self). Jego zdaniem, instynkty pierwotne człowieka przekształcają się w zachowania wyuczone, nawyki, które stają się siłą napędową rozwoju społecznego. W ten sposób zasada pragmatyczna uzyskała wsparcie ze strony psychologii. Skrajną postać pragmatyzmu opracował i upowszechnił John Dewey ( ) pod nazwą instrumentalizmu. W nawiązaniu do filozofii empiryzmu postulował realizację programu przebudowy ustroju społecznego na podstawie nauki o dominującym znaczeniu reakcji organizmów na bodźce płynące ze środowiska naturalnego i stosowane narzędzia. Funkcjonowanie amerykańskiego systemu społeczno-gospodarczego dowodzi konieczności liczenia się z zasadami indeterminizmu i prakseologii. Omówione trzy źródła inspirujące twórców instytucjonalizmu zasiliły słabą jeszcze amerykańską myśl ekonomiczną i przyczyniły się do wkrótce do powstania jej oryginalnych koncepcji. Zamiast kolejnych skromnych adaptacji doktryn europejskich, zwłaszcza autorów angielskich i francuskich, amerykańscy ekonomiści podejmują zadania i problemy wyrastające z konkretnych potrzeb młodego i dynamicznie rosnącego własnego państwa. Mimo uznanej atrakcyjności szkoły klasycznej odrzucono jej skrajny liberalizm na rzecz doktryny protekcjonizmu wychowawczego, tj. utrzymania efektywnej bariery celnej przed ekspansją importu brytyjskiego. Zwolennikiem protekcjonizmu był zarówno bliski doradca prezydenta Jerzego Waszyngtona Aleksander Hamilton ( ), jak i dwaj wybitni uczeni, biznesmeni i działacze społeczni Daniel Raymond ( ) i Henry Charles Carey ( ). W ich koncepcjach zawierał się program polityki przyspieszenia industrializacji, akumulacji kapitału i wewnętrznej ekspansji gospodarczej w gwałtownie rozszerzających się granicach Stanów Zjednoczonych. Wysoko ceniono w nich tradycje przyniesione przez imigrantów, rozwijane przez wspólnoty pionierów i zawarte w etyce kościołów protestanckich. W tym miejscu przypomnę, że późniejszy mistrz niemieckiej szkoły narodowej Friedrich List ( ) przebywał na wymuszonej emigracji w USA w latach , obserwował i uczestniczył w przemianach społeczno-gospodarczych, tworząc własną doktrynę protekcjonizmu na użytek jednoczących się Niemiec i ogólnie jako ofertę dla krajów gospodarczo nierozwiniętych. Dorobek kolejnych szkół niemieckich, które utrwaliły w powszechnej myśli ekonomicznej wysoką pozycję całego kierunku historycznego, przyczynił się poważnie, na zasadzie sprzężenia zwrotnego, do rozwoju pierwocin amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej. Koncepcje jej twórców rodziły się w warunkach dramatycznych wydarzeń związanych z wojną secesyjną ( ) i ekspansją młodego mocarstwa, korzystającego z ogromnego potencjału gospodarczego. Wojna secesyjna obnażyła sprzeczności interesów i złożoność struktury społecznej (możemy już mówić o matrycy instytucjonalnej) uprzemysłowionej Północy i rolniczego Południa, trudności sprawowania władzy w ramach federacji i liberalnej polityki gospodarczej. Po wojnie secesyjnej wielu młodych amerykańskich ekonomistów szukało 9

10 natchnienia w uczelniach niemieckich i u wykładowców kierunku historycznego. Odpowiadały im opisowe ujęcia historii gospodarczej, analiza przemian w ustroju wspólnot wiejskich, strukturach osiedlowych, organizacjach stanowych i zawodowych oraz postulaty oparte na etyce. Teoretyczne spekulacje kierunku subiektywno-marginalistycznego znalazły się na dalszym planie. To grupa młodych ekonomistów wykształconych w ośrodkach niemieckich nadała w 1885 r. ton założycielom Amerykańskiego Towarzystwa Ekonomicznego (American Economic Association AEA). W programie znalazły się następujące wytyczne działania: 1) państwo jest siłą niezbędną dla zapewnienia warunków postępu społecznego; 2) nauka ekonomiczna preferuje badania życia gospodarczego w ujęciu historycznym z wykorzystaniem metod statystycznych; 3) konflikt między światem pracy i kapitału rodzi liczne napięcia, których rozwiązanie wymaga współdziałania kościołów, państwa i nauki; 4) polityka gospodarcza nie może być analizowana z pozycji partyjnych, natomiast powinna być wspierana naukową analizą prawną. Historia wciąż aktywnie działającego Towarzystwa odnotowała jednak dość krótki etap fascynacji historyzmem. Po osiągnięciu poziomu kraju wysoko uprzemysłowionego, dysponującego ogromnymi nadwyżkami produkcji rolnej i skutecznie konkurującego w handlu zagranicznym z Wielką Brytanią i Niemcami, przewagę w AEA zdobywa pluralizm metodologiczny. Dobrym przykładem jest ewolucja koncepcji amerykańskiego współtwórcy kierunku neoklasycznego Johna Batesa Clarka ( ), który startował z pozycji niemieckiego historyzmu i chrześcijańskiego socjalizmu, aby dojść do sławy jako autor dzieła Podział bogactwa (The Distribution of Wealth, 1899), w którym wykorzystał metody rachunku marginalnego i założenia sięgające tradycji szkoły klasycznej. Warto odnotować fakt, że w poszukiwaniach źródeł inspiracji lub bezpośredniego wpływu na powstanie i rozwój ekonomiki instytucjonalnej znalazły się także interesujące poglądy na temat roli marksizmu. Do zapoznania się z nimi lepiej jednak zabrać się po wstępnym przestudiowaniu dorobku twórców amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej Dorobek starej ekonomiki instytucjonalnej W najnowszej literaturze przedmiotu znajdujemy dość częste odwołania do wypowiedzi znanych ekonomistów, zawierające sformułowania i wątki na miarę prekursorskich w stosunku do koncepcji mistrzów amerykańskiego instytucjonalizmu. Pozostawmy te sprawy historykom myśli ekonomicznej, aby więcej czasu poświęcić niezwykle płodnym twierdzeniom wielkiego uczonego T. Veblena, równie oryginalnym ujęciom J. Commonsa, teorii cyklu opracowanej przez W. Mitchella i próbom syntezy ekonomiki instytucjonalnej podejmowanym przez J. M. Clarka. To ich dorobek naukowy zdecydował w dużym stopniu o włączeniu ekonomiki instytucjonalnej do grona poważnych doktryn myśli ekonomicznej pierwszej połowy XX wieku. Jako paradoks możemy przyjąć fakt, że prawie bezspornie uznany za mistrza całego nurtu instytucjonalnego Thorstein Bunde Veblen ( ) w swoich licznych publikacjach nie używał nazwy ekonomika instytucjonalna i tylko niekiedy definiował kluczowe dla tej dyscypliny wiedzy pojęcie instytucja. Największy rozgłos przyniosła mu intelektualnie wręcz agresywna teoria klasy próżniaczej, nie mieszcząca się w ramach tylko ekonomii i nawet socjologii, ale powiązana z filozofią pragmatyzmu, psychologią, antropologią kulturową, doktryną ewolucji społecznej i wyraźnie z krytyczną analizą ówczesnej fazy ustroju kapitalistycznego. Nie bez znaczenia była także jego postawa życiowa, ukształtowana przez pochodzenie i konflikty w pracy akademickiej, a także forma i styl prezentacji twierdzeń. Jego rozprawy są wciąż odczytywane, interpretowane i popularyzowane, a czasem wręcz upraszczane. Trzeba to raczej przyjąć jako dowód 10

11 wielkości Veblena. Do prezentacji wkładu Veblena do ekonomiki instytucjonalnej wybrałem tylko klika kwestii. Zacznę od zainteresowania się Veblena takim obiektem, jak instytucja. Wydaje się, że już sama jego liczna rodzina stanowiła bogate i obfite źródło przemyśleń i wniosków. Była to bowiem rodzina ubogich imigrantów z Norwegii, pionierów wydzierających prerię dla zakładanych farm, chłopów obdarzonych instynktem dobrej roboty, wspartym etyką protestancką i z uporem przebijających się do godnej pozycji w początkowo tak obcym środowisku społecznym. Veblen zdobywał wiedzę dzięki ogromnemu talentowi, przełamywał barierę języka angielskiego, nie zapominając skandynawskich korzeni kulturowych, broniąc się często dowcipem lub złośliwością, ale także nie stroniąc od aktywnej walki z przejawami kołtunerii i ucisku społecznego. Codzienne obcowanie w schematach zachowań dziedziczonych od pokoleń nauczyły Veblena szacunku do ich trwałości, a w miarę zdobywania biegłości w analizach proponowanych przez ewolucjonizm i pragmatyzm (wszak jego wykładowcami byli krótko Sumner i Peirce) obserwacje te stały się tworzywem do formułowania coraz śmielszych i oryginalnych poglądów. W lutym 1899 r. ukazało się wielkie dzieło Veblena Teoria klasy próżniaczej wywołując prawdziwą burzę dyskusji nie tylko w Stanach Zjednoczonych. Był to niezwykle ostry atak na świat biznesu i kulturę pieniądza, wykorzystujący do głębokiej analizy strukturę instytucjonalną ustroju społeczno-ekonomicznego. Veblen nie przywiązywał większej wagi do precyzyjnego określenia pojęcia instytucja, uznanego i powszechnie stosowanego w pracach psychologów i socjologów. Dopiero w rozdziale VIII. Teorii... umieścił następującą definicję: Instytucje społeczne to w swej istocie dominujące sposoby myślenia uwzględniające poszczególne warunki społeczne, poszczególne funkcje jednostki i społeczności. [...] Instytucje społeczne czyli nawyki myślowe czy sposoby ujmowania zjawisk które kierują ludzkim życiem, pochodzą z przeszłości. Są wytworami przeszłości, dostosowanymi do ówczesnych warunków, dlatego nigdy nie są w całkowitej zgodzie z wymogami teraźniejszości 2. Bez trudu zauważymy możliwość wykorzystania tej definicji do nawet kilku prostszych określeń istoty pojęcia instytucja i do wyjaśnienia jej genezy lub powiązań strukturalnych. Czerpiąc obficie ze wszystkich wspomnianych źródeł amerykańskiej i europejskiej myśli naukowej i skupiając uwagę na treści i strukturze swojej teorii klasy próżniaczej, wprowadzał Veblen kolejne obiekty badawcze instytucje społeczne warunki ich powstawania, ewolucję i wielostronne powiązania. To od pierwotnego instynktu pracy (workmanship) wiedzie długa droga do postawy współzawodnictwa w ramach rodu i plemienia oraz zwyczaju i nawyku demonstrowania siły, bogactwa, z których zrodziła się tak brzemienna w skutki instytucja własności prywatnej. Ta instytucja działa już w ramach wyższego stadium kultury barbarzyńskiej, jej transformacji ze stadium dzikości do stadium preferującego postawy zaborcze (łupieżcze). Powstają pierwociny klasy próżniaczej, jako grupy i instytucji społecznej utrwalającej zwyczaj demonstrowania posiadanej własności, bogactwa i możliwości szczególnego typu konsumpcji, w celu wyróżnienia się spośród innych członków wspólnoty. Próżnowanie na pokaz to nieprodukcyjne użytkowanie czasu, wyraz pogardy dla działalności produkcyjnej, podkreślanie jako godnych uprawiania zajęć rządzenia, rzemiosła wojennego, sprawowania obrządków religijnych i uprawiania sportu. Niezwykle sugestywnie przedstawił Veblen obraz klasy próżniaczej jako instytucji funkcjonującej w ramach szerszej i historycznie młodszej fazie kultury quasi-pokojowej, którą można także określić jako świat pieniądza. W krytycznym zwierciadle teorii klasy próżniaczej łatwo rozpoznawano oblicze amerykańskiego ustroju społecznego i gospodarczego, a w dyskusjach mnożono przykłady szkodliwych moralnie postaw i marnotrawstwa zasobów. W rozważaniach Veblena coraz wyraźniej występuje analiza 2 T. Veblen, Teoria klasy próżniaczej, PWN, Warszawa 1971, s

12 dynamiki ustroju ekonomicznego, opartego na sprzecznościach miedzy dwoma jego układami, a mianowicie układem instytucji produkcyjnych (technicznych) i biznesowych (finansowych). Konserwatyzm, wyrastający z instytucji próżnowania na pokaz i ostentacyjnej konsumpcji, staje się hamulcem w procesie koniecznego przystosowania się do postępu technicznego. Dorobek naukowy Veblena obejmuje także jego koncepcje i postulaty dotyczące ekonomiki ewolucyjnej, jako teorii rozwoju społeczno-gospodarczego lub po prostu ujmowania procesu transformacji życia wspólnoty ludzkiej. Już w obszernym artykule pod znamiennym tytułem Dlaczego ekonomika nie jest nauką ewolucyjną? (Why Is Economics Not an Evolutionary Science?, Quarterly Journal of Economics z lipca 1898 r.) sygnalizował Veblen niedostatki metodologii opartej na statycznym ujęciu zjawisk, naturalnych i trwałych prawach natury. Postulował przeto odrzucenie teleologii jako postawy badawczej odwołującej się do powszechnej celowości działań na rzecz poznawania rzeczywistych przyczyn warunkujących decyzje podmiotów. Zamiast prostej taksonomii, a więc formalnej klasyfikacji i hierarchizacji rzeczy i zjawisk, zalecał analizę istoty konkretnych instytucji i ich powiązań. W ten sposób Veblen zrywał także z tradycją kierunku historycznego i jego opisem systemów gospodarczych opartym właśnie na taksonomii. Odrzucił także hedonizm szkoły austriackiej, traktującej człowieka gospodarującego jako zwykłe chociaż doskonałe urządzenie, izolowany szczelnie kalkulator przyjemności i przykrości. Postulowany przez Veblena schemat rozwoju nauki ekonomicznej podkreślał znaczenie jej więzi z ewolucją całego układu kultury, jako kompleksu nawyków życiowych i myślowych dominujących wśród członków wspólnoty. Ekonomika ewolucyjna pisał musi być także teorią wzrostu kulturowego, wszak silnie zdeterminowanego potrzebami gospodarczymi i sekwencją instytucji ekonomicznych. Natomiast u samych podstaw wiedzy i nauki leżał instynkt czystej ciekawości i sprzężenie zwrotne z praktyką. Prezentację dorobku Veblena kończę przypomnieniem jego pionierskiego ujęcia genezy i rozwoju korporacji, jako instytucji współczesnego kapitalizmu, oraz zjawiska technokracji, zwiastującego sprzeczności interesów właścicieli kapitału i menedżerów wielkich przedsiębiorstw, wielkich kapitanów przemysłu. Veblen wnikliwie analizował przekształcenia organizacyjne i instytucjonalne w świecie biznesu i techniki, ewolucję instytucji przedsiębiorstwa, postawy warstw i klas społecznych, narastanie zjawisk kryzysowych także w skali międzynarodowej. Teza Veblena o rysującym się wyraźnie podporządkowaniu instytucji państwa interesom wielkiego biznesu wywołała burzliwą dyskusję. Veblen pisał: Rząd konstytucyjny jest rządem biznesu. [...] Rząd pracuje zwykle w interesie biznesmenów, w pełnej zgodności celów. [...] Za zgodą wielkiej części ludności, włączając nawet tych, którzy nie mają w tym interesów pieniężnych, rząd konstytucyjny stał się głównie departamentem organizacji biznesu i jest kierowany według rad biznesmenów 3. * Podstawy amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej tworzył także John Rogers Commons ( ), który w młodości poznał dobrze prozę życia średnio zamożnych farmerów w Ohio, Indiana i Wisconsin, próbował szczęścia w zawodzie drukarza, walczył o prawa związków zawodowych, a studia formalnie ukończył na poziomie bakałarza. Pewien wpływ na jego późniejsze koncepcje wywarły niemiecki historyzm (zainteresowanie dziejami konkretnych wydarzeń społeczno-gospodarczych) i chrześcijański socjalizm, ale największy obserwacja procesu reform dokonywanych w latach w Stanach Zjednoczonych, którym dano nazwę ery postępowej (Progressive Era). Po objęciu w 1904 r. stanowiska wykładowcy na stanowym University of Wisconsin (Madison) twórczo połączył obowiązki 3 T. Veblen, The Theory of Business Enterprise, Mentor, New York 1904, s

13 dydaktyczne z działalnością społeczną i polityczną. Współpracował z wybitnym politykiem, gubernatorem R. M. La Follete`em, wdrażając programy doskonalenia stanowej polityki ochrony praw konsumenta, doskonalenia systemu finansowego i łagodzenia konfliktów między światem kapitału i pracy. Przez kilka lat Commons i jego studenci przeanalizowali ogromny materiał zawarty w orzeczeniach sądów zamykających sprawy związane z konfliktami pracy. Fundamentalne publikacje na ten temat zaświadczają, że stał się on wybitnym przedstawicielem ekonomiki pracy i ekspertem w polityce społeczno-gospodarczej, zwłaszcza w zakresie negocjacji i realizacji kontraktów najmu. Podstawowy wkład Commonsa do amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej znajduje się w trzech obszernych książkach. Pierwsza, Podstawy prawne kapitalizmu (Legal Foundations of Capitalism) ukazała się w 1924 r. i jest sugestywnym wykładem więzi nauki prawa z ekonomią. Drugą autor opublikował w 1934 r. już po przejściu na emeryturę i w tytule wyróżnił wreszcie nazwę powstającej dyscypliny nauk ekonomicznych, a mianowicie Ekonomika instytucjonalna: jej miejsce w ekonomii politycznej. Dopiero po śmierci Commonsa opublikowano w 1950 r. jego trzecie wielkie dzieło Ekonomikę działania kolektywnego (The Economics of Collective Action). Dla lepszego zapoznania się z oryginalnym ujęciem treści ekonomiki instytucjonalnej konieczne jest przypomnienie kilku najważniejszych tez zawartych w tych dziełach. We wstępie do Podstaw prawnych kapitalizmu Commons pisał: Celem tej książki jest opracowanie ewolucyjnej i behawiorystycznej, czy raczej wolicjonalnej teorii wartości, opowiadając się tym samym po stronie tych, którzy zerwali z tradycją psychologii hedonistycznej, dotychczas tak silnie oddziałującej na nauki prawne i ekonomiczne 4. Commons, w odróżnieniu od Veblena, korzystał w pełni ze zdobyczy psychologii behawioralnej, która odrzuciła subiektywną metodę introspekcji (obserwacji samego siebie) na rzecz analizy dających się obserwować zachowań ludzi. Ten nurt psychologii był bliski amerykańskiemu pragmatyzmowi i ułatwiał Commonsowi rozwijać całościowo ujętą doktrynę ekonomiczną. Gospodarka jest, według niego, z jednej strony stosunkiem człowieka do przyrody, a więc relacją techniczną, ilościową; a z drugiej strony stosunkiem człowieka do człowieka, przeto ma wymiar jakościowy. Można mówić o dwóch układach gospodarki technicznej (engineering economy) i gospodarki biznesu (business economy). Dla określenia całości (dzisiaj chyba określilibyśmy to jako system) Commons wprowadził pojęcie układ działający (going concern). Rozwój tych układów opiera się na regułach działania (working rules), które opracowuje i wdraża Sąd Najwyższy państwa. Podstawowe kategorie nauki ekonomii kształtowały się, zdaniem Commonsa, pod przemożnym wpływem orzeczeń i interpretacji sądów. Taką sterowaną ewolucję przechodziło pojęcie własności od posiadania przedmiotów fizycznych z ich wartością użytkową, do nieuchwytnego aktywu, niematerialnego, ale mającego wartość rynkową, opartą na oczekiwaniach podmiotów gospodarki. Ewolucja przekształceń układów działających występuje bardzo wyraźnie w orzeczeniach sądowych dotyczących konfliktów rodzących się podczas zawierania i realizacji transakcji. Współczesna ekonomika instytucjonalna umieściła teorię kosztów transakcji na poczesnym miejscu, wskazując na prekursorski charakter koncepcji Commonsa. Przytoczę jego kilka tez. Transakcja jest godna obserwacji naukowej, jako wyraz woli ludzkiej, związany z wyborem w warunkach ograniczeń i w zgodzie z roboczym układem reguł działającego układu. Transakcje można definiować od strony jakościowej, uwzględniając psychologię, zwłaszcza intencje stron, albo od strony ilościowej, kalkulując nakłady materialne i czynniki współtworzące stopień siły oddziaływania stron. Oryginalne podejście zastosował Commons określając elementarny model transakcji. Zamiast tradycyjnie opisywanego układu: jeden 4 J. R. Commons, Legal Foundations of Capitalism, University of Wisconsin Press, Madison 1957, s. VII. 13

14 sprzedający jeden kupujący, wykorzystał model pięciosobowy. Mamy zatem układ: sprzedawca i jego konkurent kupujący i jego rywal władca, jako czynnik ustalający reguły, sędzia, arbiter lub po prostu otoczenie, środowisko, w którym pojawia się transakcja. Zastosowana przez Commonsa i jego uczniów metoda przesiewania wyroków i orzeczeń sądowych pozwoliła także odtworzyć historyczny proces targowania się (bargaining) stron o wysokość renty, płac i cen. W tym oto procesie wyłoniła się instytucja własności prywatnej, poznano liczne przyczyny i ograniczenia decyzji cenowych, zajęto się sporami o płace, tak brzemiennymi w konflikty społeczne. Niektóre uogólnienia Commonsa poszły tak daleko, że w ich wyniku mechanizm rynkowy uznany został za czynnik podrzędny w stosunku do efektów widzialnej ręki władzy sądowniczej. * Przed prezentacją treści dwutomowej Ekonomiki instytucjonalnej warto przypomnieć krótkie dzieje wprowadzania tej nazwy do terminologii w amerykańskiej literaturze przedmiotu 5. Przyjmuje się, że to amerykański ekonomista Walton Hale Hamilton ( ) wprowadził do obiegu określenie podejście instytucjonalne w referacie na konferencji Amerykańskiego Towarzystwa Ekonomicznego w roku 1918, zatytułowanym Instytucjonalne podejście do teorii ekonomicznej (The Institutional Approach to Economic Theory, opublikowany w materiałach konferencji z 1919 r.). Argumentacja autora zawierała się w tezach, że takie podejście: 1) jednoczy badania w różnych obszarach; 2) przybliża analizę procesów zarządzania; 3) odpowiada pojmowaniu instytucji, zarówno jako zmiennych elementów życia gospodarczego, ale i podmiotów, które tym życiem kierują; 4) pozwala traktować proces społeczno-gospodarczy w formie jedności zmian instytucjonalnych i rozwoju całości; 5) wykorzystuje zdobycze współczesnej psychologii społecznej, zwłaszcza teorii ludzkich zachowań (behawioryzmu). Hamilton wskazał na liczne grono amerykańskich ekonomistów, w tym na T. Veblena, W. Mitchella i J.M. Clarka, którzy takie instytucjonalne podejście stosowali, nawet nie definiując kluczowego pojęcia instytucja. Wielkie dzieło Commonsa w samym tytule potwierdzało akceptację podejścia instytucjonalnego, a w podtytule lokalizację nowej subdyscypliny w naukach ekonomicznych, konkretnie w ekonomii politycznej 6. Samą ekonomię polityczną traktował Commons jako teorię gospodarki narodowej, system gospodarki w skali makro, natomiast ekonomikę instytucjonalną jako jej składnik eksponujący rolę i znaczenie działania zbiorowego (collective action) w sterowaniu procesem transakcji indywidualnych. Wyraźnie preferując osiągnięcia praktyki legislacyjnej, uogólnienia praktyki sądowniczej i odrzucając wywody na temat genezy instytucji, Commons oparł się na swoich tezach o istocie procesu transakcji i koncepcji układu działającego. To właśnie trzy typy transakcji przetargowe, menedżerskie i racjonujące jako układy działające (going concerns), razem ze swoimi regułami funkcjonowania, od rodziny, poprzez korporacje, związek zawodowy, stowarzyszenia gospodarcze, aż do samego państwa, są tym, co nazywamy instytucjami 7. Commons uznawał wprawdzie Veblena za pioniera ekonomiki instytucjonalnej, ale zarzucał mu nietrafne pojmowanie pragmatyzmu i brak znajomości najnowszego orzecznictwa sądowego, w którym nowe zjawiska, np. własności nieuchwytnej, znajdują wyjaśnienie na gruncie relacji interesów obu stron kapitalistów i robotników. Veblen, jego zdaniem, dostrzegał tylko wyzysk oparty na zwyczaju i nawykach. Podobnie jest z 5 Korzystam z publikacji wybitnego znawcy historii ekonomiki instytucjonalnej Malcolma Rutherforda: Institutionalism Between the Wars, Journal of Economic Perspectives, 2001, nr 3, s oraz Institutional Economics: Then and Now. 6 J. R. Commons, Institutional Economics. Its Place in Political Economy, The University of Wisconsin Press, Madison Tamże, s

15 veblenowskim ujmowaniem roli instynktu dobrej roboty, jako wyrastającego z samej przyrody i akumulacji bogactwa pieniężnego. Commons ujmował to zjawisko jako rezultat ewolucji idei, nawyków i prawa, powiązanych z procesem transakcji. Pragmatyzm, według niego, powinien być w ekonomice instytucjonalnej wykorzystywany jako metoda badawcza dla poznania działających układów (instytucji) i relacji między jednostkami występującymi w procesie zawierania i realizacji transakcji. W procesach transakcji pisał Commons funkcjonują reguły prawa stanowionego, a więc odmienne od prawa natury. W omawianym tu dziele i pośmiertnie wydanej Ekonomice działania zbiorowego znajdujemy liczne przykłady definiowania pojęcia ekonomii i ekonomiki instytucjonalnej oraz instytucjonalnego oświetlenia pojęć stosowanych w tradycyjnym nurcie myśli ekonomicznej. Borykając się z jednakowymi nazwami obiektu i przedmiotu badań (ang. economy) Commons pisał, że przedmiotem ekonomiki instytucjonalnej, w odróżnieniu od ekonomii inżynieryjnej i nauki o gospodarstwie domowym, nie są rzeczy fizyczne, towary, ani praca, ale działanie zbiorowe. To właśnie działanie zbiorowe ustala reguły postępowania dla praw własności, zobowiązań, wolności i zagrożeń. Reguły te kształtują oczekiwania wybiegające w przyszłość i to one określają granice rzadkości, użyteczności, efektywności i przede wszystkim wartości rozsądnej (reasonable value). Według Commonsa, wartość rozsądna jest ewolucyjnym, kolektywnym określeniem tego, co jest rozsądne z punktu widzenia wszystkich politycznych, moralnych i ekonomicznych warunków oraz sędziów Sądu Najwyższego. Taki Sąd uwzględnia intuicje, zwyczaje i nawyki, dokonuje ich selekcji i logicznej dedukcji, nie zapominając o wymogu praktycznym, tj. zdrowym rozsądku. Wkład Commonsa do budowy zrębów starego instytucjonalizmu ocenia się, słusznie, jako niezwykle oryginalny i nie ustępujący dziełu Veblena. Dyskusje nad podobieństwem i różnicami w koncepcjach obu uczonych trwają i warto z nich korzystać, zapoznając się z losami ekonomiki instytucjonalnej, natomiast w tym miejscu trzeba ograniczyć się tylko do kilku uwag związanych z oceną wartości trzech twierdzeń Commonsa, związanych z kategorią instytucja 8. Pierwsze twierdzenie o pojęciach działanie zbiorowe i kolektywna wola (collective will) sugeruje, że instytucje mają własną wolę, która jest transcendentną, tj. znajdującą się poza wolą jednostek. Commons w drugim twierdzeniu ignoruje rezultaty niezamierzonych ludzkich interakcji, włączając także działania nieplanowych instytucji. Trzecie twierdzenie podkreśla postawę Commonsa, który wyróżniał raczej instytucje legalne, poświęcając mniej uwagi instytucjom nie wymagającym regulacji prawnych, jak np. instytucjom samoorganizującym się i tworzącym się spontanicznie. Znawcy zagadnienia znajdują argumenty podważające kategoryczność tak ujętych twierdzeń, odsyłając do nieraz sprzecznych wypowiedzi samego Commonsa. Nam pozostaje zgodzić się z faktem, że rysujące się współcześnie zróżnicowanie nurtów ekonomiki instytucjonalnej i powoływanie się na koncepcje Veblena lub Commonsa jest wręcz normalne w rozwoju nauki. * Pragmatyzm i talent w ilościowym ujmowaniu zjawisk makroekonomicznych wniósł do amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej uczeń Veblena i Deweya Wesley Clair Mitchell ( ). W naszej prezentacji możemy wskazać tylko na parę przykładów jego osiągnięć naukowych i politycznych. Warto pamiętać, że Mitchell za punkt wyjścia przyjął nowe ujęcie psychologii społecznej (behawioryzm), podkreślającej znaczenie instynktów, nawyków i układów, określanych jako całości (entities) psychologiczne. Takie układy instytucje społeczne, wielkie zorganizowane systemy pojęciowe określają i wymuszają racjonalne zachowania gospodarcze. Taka pozycja wyjściowa wystarczała do prowadzenia 8 Por.: G.M.Hodgson, John R. Commons and the Foundations of Institutional Economics, Journal of Economic Issues, 2003, nr 3, s

16 głębokiej analizy systemu gospodarki pieniężnej Stanów Zjednoczonych, opracowania teorii cyklu gospodarczego i rozwinięcia metod rachunku gospodarki narodowej. W znacznym stopniu wymuszone przez promotora studia nad historią emisji papierowego pieniądza w latach wojny secesyjnej i następnie w długim okresie polityki porządkowania systemu pieniężnego, stały się inspiracją do badań nad wielkimi agregatami makroekonomicznymi. Kiedy w roku 1913 Mitchell opublikował pierwszą wersję Business Cycles, znalazł się od razu w czołówce analityków zjawiska stanowiącego historyczne wyzwanie dla ustroju kapitalistycznego. Ogromny materiał statystyczny, zwłaszcza związany z obserwacją obiegu pieniężnego, ruchu cen, produkcji, konsumpcji i zatrudnienia, poddał Mitchell obróbce, określonej jako opis analityczny (analitic description). Oznaczało to rezygnację z pokusy pełnego i wyczerpującego wyjaśnienia przyczyn cyklu gospodarczego na rzecz ujęć cząstkowych, analizy poszczególnych faz cyklu i przede wszystkim z myślą o obiektywnej różnorodności cyklów koniunkturalnych. Z niezwykle obszernych wywodów Mitchella w odniesieniu do teorii cyklu warto zapamiętać kilka. Mitchell głosił, że teoria cyklu gospodarczego jest opisową analizą procesów kumulujących się zmian w następujących fazach cyklu ożywienie, rozkwit, kryzys i depresja. Historia gospodarcza dowodzi, że zasięg oddziaływania cyklu rozszerzał się, a wśród jego przyczyn występowały wyraźne przesunięcia ich wagi i znaczenia. Współcześnie wielki biznes stał się ośrodkiem generującym stany niepewności i ryzyka podejmowania decyzji związanych z przyszłością. Konieczne jest przeto badanie relacji między instytucjami pieniężnymi i całym układem społecznym, kulturą, dziedzictwem sięgającym epoki dzikości. Pragmatyzm leżał u podstaw wielkiego czynu, jakim było powołanie do życia w 1920 roku prywatnej organizacji Narodowego Biura Badań Gospodarczych (The National Bureau of Economic Research NBER), którą aż do roku 1945 kierował skutecznie Mitchell. Stał się także wybitnym ekspertem i doradcą w realizacji polityki Nowego Ładu w okresie wielkiego kryzysu lat 30-ych. * Bogaty i wielostronny dorobek wniósł do amerykańskiej ekonomiki instytucjonalnej także John Maurice Clark ( ), którego ojciec John Bates Clark ( ) należał do mistrzów angloamerykańskiej szkoły ortodoksyjnej ekonomii neoklasycznej. Nic przeto dziwnego, że to koncepcje ojca stały się pierwszym źródłem, z którego czerpał inspirację do badań naukowych syn. Trzeba jednak przyznać, że zachowując należny szacunek do poglądów ojca, John Maurice opowiedział się dość zdecydowanie za koncepcjami Veblena, pragmatyzmem, psychologią społeczną i socjologią. W swoich badaniach korzystał z metody indukcyjnej, akcentował znaczenie społecznej natury ludzkich zachowań, wpływ procesów kulturowych i rolę działań zbiorowych w kontrolowaniu zachowań jednostek. W jego rozprawach znajdujemy zarówno przykłady umiejętnego posługiwania się narzędziami kierunku subiektywno-marginalnego, jak i ujęciami z arsenału kierunku historycznego i typowego instytucjonalizmu. Dla naszych potrzeb wybrałem tylko te fragmenty doktryny J.M.Clarka, które związane są z jego teorią kosztów ogólnych, koncepcją społecznej kontroli biznesu i postulowaną syntezą ekonomiki społecznej. W roku 1923 ukazała się obszerna rozprawa pt. Studia w dziedzinie ekonomiki kosztów ogólnych, w której punktem centralnym było pojęcie overhead costs, nastręczające i dzisiaj trudności polskim tłumaczom 9. Ranga zjawiska polega na tym, że nie wszystkie obiektywnie występujące koszty (nakłady) ujmowane są w działających systemach rachunkowości. Koszty te nie można po prostu związać ani z miejscem powstania, ani z konkretną firmą. U podstaw tego zjawiska leży pozornie prosta przyczyna, polegająca na tym, że dynamice produkcji nie 9 Szerzej o tym pisałem w artykule: W. Stankiewicz, Teoria kosztów ogólnych oryginalna koncepcja Johna Maurice`a Clarka, Wiek XXI Zeszyty Naukowo-Teoretyczne PWSBiA, 2003, nr 1(7), s

17 towarzyszy proporcjonalna zmiana jej kosztów. Oznacza to z reguły występowanie niewykorzystanych mocy produkcyjnych. Clark określał ten fakt, jako potencjał, z którego nie wyciągnięto wszystkich korzyści. Próżnująca nadwyżka (idle overhead), ten wieki grzech industrializmu, jest po prostu odbiciem niewykorzystanych zdolności wytwórczych w postaci wydatków 10. Procesowi rozwoju społeczno-gospodarczego zawsze towarzyszy niepełne wykorzystanie potencjału, w tym zasobów pracy. Koszty bezrobocia stanowią przeto kolektywne obciążenie całej produkcji krajowej, ale mechanizm rynkowy nie dokonuje ich proporcjonalnej alokacji między pracodawcami. Według Clarka, jest to sygnał o konieczności wdrażania społecznego rachunku kosztów z udziałem państwa. W roku 1926 ukazała się monografia Społeczna kontrola biznesu, poświęcona podstawowemu problemowi, jakim według J.M. Clarka jest: [ ] przystosowanie sprzecznych interesów, żądania praw i sprzężonych egoistycznych celów do układu wzajemnych usług, którego kształt narzucił w przemyśle podział pracy 11. Autor podkreślał rolę przemian, które sprawiły, że współczesne określenie prywatny biznes nie oznacza już brak ingerencji ze strony państwa, ale tylko niedostatek kontroli sprawowanej przez wspólnotę, społeczeństwo, którego przedstawicielem jest rząd. Ogólny cel kontroli społecznej jest zbieżny z wizją wzorca człowieka jako jednostki i członka wspólnoty, hołdującej zasadom wolności, równych możliwości i wysokiej efektywności gospodarowania. Narzędzia tej kontroli obejmują działania mieszczące się w systemie prawnym. W praktyce ważne jest poddanie społecznej kontroli sił konkurencji i ochrony interesów konsumenta oraz zapewnienie godziwego przychodu pracownikowi. Ogólna wizja przyszłego ustroju, kreślona przez Clarka, obejmowała funkcjonowanie szczególnej instytucji dyktatora, który nie dyktuje, która powstanie spontanicznie i będzie sterować gospodarką z przyzwolenia rad społecznych, edukując społeczeństwo dla dobra przyszłych pokoleń bez naruszania praw ekonomicznych. Obserwacja i dość aktywne uczestnictwo w polityce gospodarczej, zwłaszcza z okresu obu wojen światowych, wielkiego kryzysu i prawie dwóch dziesięcioleci zimnej wojny, były silnym bodźcem do podjęcia próby stworzenia fundamentów własnego wykładu ekonomiki społecznej. We wcześniejszych publikacjach, zebranych w 1936 pod znamiennym tytułem Wstęp do ekonomiki społecznej, a także już w powojennej rozprawie Alternatywa zniewolenia (Alternative to Serfdom, 1948) i w zbiorze esejów Instytucje ekonomiczne i dobrobyt człowieka (Economic Institutions and Human Welfare, 1957), zręby i wytyczne dalszego rozwoju takiej dyscypliny naukowej przedstawił J.M. Clark z wielkim talentem i zaangażowaniem. Przytoczę kilka jego tez i postulatów. Godna przypomnienia jest teza o włączeniu do tej nowej ekonomiki pojęcia wartości społecznej, znacznie szerszego od marginalistycznie ujmowanej wartości rynkowej. Wiąże się z tym postulat ekonomicznej odpowiedzialności, którą trzeba wpasować w etykę wielkiego biznesu. Z kolei psychologia behawioralna pomaga zrozumieć zasady decyzji i wyboru zapewniającego efektywność społeczną, radykalnie odmienną od zwykłej sumy efektywności jednostkowych. W płaszczyźnie metodologicznej nowa ekonomika preferuje analizę dynamiki procesów społeczno-gospodarczych, które nie prowadzą do pewnej kompletnej i określonej statycznej równowagi. Lata wielkiego kryzysu i doświadczenia gospodarki wojennej umocniły Clarka w przekonaniu, że w takich sytuacjach potrzebna jest nawet bardzo silna interwencja państwa w podstawowe procesy produkcji i wymiany. Zwłaszcza polityka antyinflacyjna i racjonowanie konsumpcji mają wyraźnie prospołeczny charakter. Clark znał już podstawowe tezy doktryny Keynesa i odnosił się do nich pozytywnie, nie dostrzegając niebezpieczeństwa dla nurtu ekonomiki instytucjonalnej. Odrzucał alternatywę w postaci doktryny socjalistycznej, ceniąc 10 J.M. Clark, Studies in the Overhead Costs, University of Chicago Press, Chicago 1923, s J.M. Clark, Social Control of Business, University of Chicago Press, Chicago 1926, s. XIII. 17

18 wysoko amerykańską matrycę instytucjonalną, jako kodeks cnót ekonomicznych. Ponieważ jednak jak pisał nie zbudowaliśmy jeszcze wielkiego społeczeństwa na połączonej bazie wolności i postępowej moralności społecznej, przeto należy taki cel postawić i wytyczyć do niego właściwą drogę. Zamiast niewidzialnej ręki mechanizmu rynkowego, potrzebna jest zdolność społecznej adaptacji w ramach polityki dobrobytu. Pragmatyzm nakazuje, aby zadanie ograniczyć do ram systemu gospodarki mieszanej, w którym niezależne przedsiębiorstwa (podmioty) posługują się wybranymi narzędziami i metodami kolektywizmu i godziwej konkurencji. Nie trzeba odwoływać się i straszyć komunizmem, ponieważ współczesny potencjał wytwórczy, skierowany na dobrobyt ludzkości, może być tworzony i wykorzystywany bez podporządkowania instytucji wolności jakiejkolwiek dyktaturze. Musimy teraz przyjrzeć się sytuacji, która zepchnęła w cień nie tylko społeczną wersję ekonomiki instytucjonalnej w wydaniu J.M.Clarka, ale skazywała na zapomnienie cały nurt amerykańskiego instytucjonalizmu Na uboczu wielkich zwrotów w powszechnej myśli ekonomicznej W relatywnie krótkim okresie między I i II wojną światową ekonomika instytucjonalna zdobyła w amerykańskiej myśli ekonomicznej znaczące miejsce, jako doktryna krytyczna wobec ortodoksyjnego nurtu ekonomii neoklasycznej, nie stroniąca także od aktywnego udziału w polityce społecznej i gospodarczej. Rozgłos koncepcji głoszonych przez mistrzów i pierwszą generację instytucjonalistów wspierały skutecznie ośrodki naukowe, zasługujące na miano szkół myśli ekonomicznej. Znawcy problemu wymieniają zwłaszcza szkoły w: Chicago, Columbia, Wisconsin, Texas i Maryland, które pozyskały wielu zdolnych uczonych i polityków. Prężnym ośrodkiem naukowo-badawczym stał się NBER, świadczący ogromną pomoc administracji państwowej. W latach wielkiego kryzysu i II wojny światowej przedstawiciele ekonomiki instytucjonalnej zajmowali ważne stanowiska w administracji prezydenta Roosevelta. Atrakcyjność programu zapewniała spójność postawy krytycznej wobec praktyki z wykorzystaniem osiągnięć nauk społecznych i prawnych. Nic przeto dziwnego, że zaistniała po wojnie szybka utrata zdobytych pozycji, redukcja i izolowanie się placówek dydaktycznych i badawczych oraz spadek publikacji, a wreszcie opinie analityków i historyków, ogłaszających marginalizację i nawet kres ekonomiki instytucjonalnej wciąż nie mają zadawalającego wytłumaczenia 12. Wśród przyczyn niejako wewnętrznych, obciążających elitę ekonomiki instytucjonalnej, wskazuje się na osłabienie więzi z burzliwie rozwijającymi się doktrynami socjologicznymi i psychologicznymi. Pierwsza generacja instytucjonalistów zestarzała się, w drugiej pojawiły się oznaki różnicowania się poglądów. Natomiast wyzwania wielkiego kryzysu były mniejszym zaskoczeniem, chociaż teoria cyklu koniunkturalnego, opracowana przez Mitchella i uprawiana przez NBER, musiała być modyfikowana. Wybitny przedstawiciel instytucjonalizmu Rexford G. Tugwell ( ), autor obszernej rozprawy pt. Dojrzałość przemysłu (Industry`s Coming of Age, 1927), został członkiem trustu mózgów doradców prezydenta, a potem bezpośrednim menedżerem programów interwencji państwa w procesy gospodarcze. Dowiódł on możliwości wykorzystania teorii instytucjonalnej w praktyce, a w eksperymentowaniu nawet łamania inercji tradycyjnych instytucji społecznych i gospodarczych. Najwięcej argumentów wyjaśniających przyczyny marginalizacji ekonomiki instytucjonalnej zgromadzili autorzy tezy o zewnętrznej presji keynesizmu, który atakował niezwykle skutecznie całą ortodoksję neoklasyczną. Historia zdobywania wysokiej pozycji keynesizmu w Stanach Zjednoczonych, kształtowania się jego amerykańskiego nurtu i 12 Poglądy w tej materii przedstawiłem w artykule: W. Stankiewicz, Okres marginalizacji ekonomiki instytucjonalnej, Wiek XXI. Zeszyty Naukowo-Teoretyczne PWSBiA, 2004 nr 1(11), s

19 gruntownej zmiany całej struktury amerykańskiej myśli ekonomicznej, wskazuje wyraźnie na początkową podrzędność problemu miejsca i roli ekonomiki instytucjonalnej. Z dzisiejszej perspektywy warto zwrócić uwagę na trzy ważne fakty przetrwania samego podejścia instytucjonalnego w ekonomii, odrodzenia się starego i równoległej ekspansji nowego nurtu ekonomiki instytucjonalnej, a zwłaszcza pojawienia się tej doktryny w Europie i Azji. Można zaryzykować tezę, że przetrwanie głównej idei ogromnej roli instytucji w procesie ewolucji społecznej i gospodarczej zawdzięczamy trzem wybitnym uczonym, z których pierwszy uznawany jest za mistrza szkoły z Texasu, a pozostali zasłużyli na miano quasi-instytucjonalistów, a raczej autsajderów nie deklarujących jednoznacznego przypisania do istniejących struktur myśli ekonomicznej. Przypomnę pewne fakty dotyczące interesującej nas kwestii. Przywódcą szkoły z Texasu był Clarence Edwin Ayres ( ), absolwent University of Chicago, filozof i ekonomista, który przez 30 lat ( ) był wykładowcą na University of Texas w Austin, sprawiając władzom uczelni wiele kłopotów ze względu na głoszone poglądy ideologiczne. W licznych publikacjach, zwłaszcza w obszernej Teorii postępu ekonomicznego (The Theory of Economic Progress, 1944) i w rozprawie W kierunku rozumnego społeczeństwa (Toward a Reasonable Society, 1962), sugestywnie przedstawił swoją interpretację ewolucji, w której współuczestniczą dwa rodzaje zachowań technologiczny i ceremonialny. Instytucje i całe światy techniki i gospodarki wypełniają wielki system kultury, w którym kształtuje się wartość społeczna i bardziej ograniczona wartość cenowa. Ayres twierdził, że zawsze występuje instytucjonalne opóźnienie (lag), bowiem na drodze postępu technologicznego opór stawiają odziedziczone instytucje społeczno-ekonomiczne. Inaczej niż Veblen, który przychylał się do poglądu o biernej roli instytucji społecznych, i bliżej koncepcji Commonsa, Ayres rozwijał swoją koncepcję ewolucji w ogólnym kierunku rozumnego i wysoce kreatywnego społeczeństwa. Wizję takiego społeczeństwa kreślił na podstawie koniecznej integracji filozofii i ekonomii, etyki i działalności gospodarczej, w której poczesne miejsce powinna zajmować instytucja planowania społecznego. Ostrzej niż Veblen, akceptujący w znacznej mierze kulturalny i moralny relatywizm, usiłował Ayres identyfikować wartości moralne jako pochodne technologicznego continuum, tj. sumy ludzkich kwalifikacji i narzędzi. Opierając się na takiej przesłance, Ayres opowiadał się za polityką preferującą postęp techniczny i wysoką produkcję. Ostre dyskusje i zacięta walka z władzami swojej uczelni nie pozwoliły zapomnieć o istnieniu heterodoksyjnej myśli instytucjonalnej. Do przetrwania ekonomiki instytucjonalnej przyczynił się w znacznym stopniu także Gunnar Karl Myrdal ( ), przedstawiciel nie tylko liczącej się w nauce Szkoły szwedzkiej, ale także aktywny działacz Organizacji Narodów Zjednoczonych, laureat Nagrody Nobla (1974). Jury podkreśliło nie tylko jego wkład do teorii pieniądza i cyklu koniunkturalnego, ale także wnikliwość analizy współzależności zjawisk gospodarczych, społecznych i instytucjonalnych. Można to przyjąć jako ważny sygnał przekroczenie przez ekonomikę instytucjonalną barier amerykańskich, wejście do krajów skandynawskich, Europy i do niezwykle aktualnej problematyki trzeciego świata. Pierwszy etap kariery naukowej Myrdala zapowiadał sukcesy akademickie. Jako profesor uniwersytetu w Sztokholmie mógł rozwijać badania teoretyczne, z których powstała książka pt. Element polityczny w rozwoju teorii ekonomicznej (The Political Element in the Development of Economic Theory, 1930). Analizując rozwój kolejnych doktryn ekonomicznych, podkreślał wpływ macierzy instytucjonalnej, znaczenie warstwy normatywnej w kształtowaniu systemów społeczno-gospodarczych. Od lat 30-ych Myrdal staje się działaczem politycznym nie tylko w Szwecji, lecz także jako przedstawiciel ONZ w skali międzynarodowej. Mógł zatem w praktyce opowiedzieć się po stronie 19

20 dyskryminowanych warstw ludności w krajach rozwiniętych, a zwłaszcza głosić program wyjścia z błędnego koła zacofania krajów trzeciego świata. Wiele spostrzeżeń wyniósł Myrdal z badań problemów czarnej ludności w Stanach Zjednoczonych, na podstawie których napisał rozprawę Dylemat amerykański: problem murzyński a nowoczesna demokracja (An American Dilemma: The Negro Problem and Modern Democracy, 1944). Ogromne znaczenie kultury, tradycji oraz macierzy instytucjonalnej dla zrozumienia sytuacji i opracowania programu reform, znalazło na stronicach tego dzieła znakomite potwierdzenie. Instytucjonalne podejście dowiodło swej płodności w okresie ogromnego zainteresowania losami krajów postkolonialnych. Oferta ekonomii ortodoksyjnej z jej programem leseferyzmu lub interwencji w stylu ekonomii keynesowskiej, w krótkim okresie została odrzucona. Nie powiodły się także próby wprowadzenia doświadczeń marksistowskiej ekonomii w jej radzieckim wydaniu. Kolejne książki Myrdala i jego publiczna działalność na arenie międzynarodowej, zdobywały szerokie uznanie. W trzytomowym dziele Dramat azjatycki. Badania nad ubóstwem narodów (Asian Drama. An Iquiry into the Poverty of Nations, 1968) autor odrzucał modne sformalizowane modele i korzystał z analizy powiązań instytucjonalnych. Zalecał i sam stosował zasadę holistyczną, a więc łączenie badań historycznych z analizą procesów politycznych, odkrywaniem korzeni instytucji gospodarczych, źródeł społecznego rozwarstwienia, powiązań gałęziowych gospodarek narodowych i wymiany międzynarodowej, a także uwikłanie zjawisk demograficznych oraz trendy w polityce oświatowej i zdrowotnej. G.K. Myrdal, podobnie jak J.M. Clark, opowiadał się za racjonalną interwencją państwa w cały układ społeczno-gospodarczy, wspierając koncepcję miękkiego planowania narodowego być może także w skali globalnej. Zwłaszcza kraje trzeciego świata nie mogą sobie pozwolić na luksus liberalizmu w stylu Zachodu i muszą podjąć ryzyko przyspieszenia wzrostu i rozwoju, ale umiejętnie i niezwykle ostrożnie obchodząc się z odziedziczoną macierzą instytucjonalną. Wielkim autsajderem był John Kenneth Galbraith ( ), którego wciąż nie udaje się bez przeszkód włożyć do jednej z szufladek w komodzie klasyfikacji współczesnej myśli ekonomicznej 13. Nie ma jednak istotnych przeszkód z oceną jego zasługi dla przetrwania kryzysu w rozwoju starego instytucjonalizmu. Trzeba wspomnieć, że Stowarzyszenie Ekonomiki Ewolucyjnej przyznało mu w 1976 r. wysoko cenioną Nagrodę Veblena-Commonsa. Cała działalność naukowa, polityczna i społeczna Galbraitha zaświadcza o jego uznaniu dla podejścia instytucjonalnego w kreśleniu ewolucji ludzkości. Doktoryzował się z ekonomiki rolnictwa, w latach II wojny światowej pracował w aparacie kontroli cen, był doradcą partii republikańskiej, w latach był ambasadorem w Indiach i do 1975 r. wykładał na Harvardzie. Autor wielu cennych publikacji, w tym książek szeroko komentowanych na całym świecie. Także w Polsce ukazało się kilka dobrych przekładów i rzetelnych analiz jego koncepcji. W naszych rozważaniach musimy ograniczyć się do jego poglądów bezpośrednio dotyczących ekonomiki instytucjonalnej, a ściślej jego doktryny ekonomiki ewolucyjnej. W roku 1952 ukazała się rozprawa Galbraitha pt. Amerykański kapitalizm: koncepcja siły przeciwważnej (American Capitalism: The Concept of Countervailing Power), w której obok krytyki ekonomii ortodoksyjnej prezentuje własne wyjaśnienie pewnego paradoksu, a mianowicie, że wprawdzie monopolizacja stanowi przeszkodę w efektywnej alokacji zasobów, ale na pewnym etapie rodzi ona siłę przeciwważną sile wielkich korporacji. Dotychczasowy wzorzec konkurencji nie wyjaśnia zjawiska powstawania przeciwwagi w 13 Godny polecenia jest zwięzły artykuł o podobieństwach i różnicach koncepcji Ayresa i Galbraitha, dający obraz ich wspólnego zainteresowania ekonomiką instytucjonalną: L.E. HILL, Clarence Edwin Ayres and John Kenneth Galbraith: from instrumental institutionalismus to the new industrial state, International Journal of Social Economics, 1997, nr 10, s

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI Autor: Stanisław Kasiewicz, Waldemar Rogowski, Wstęp Po ukazaniu się książek Płaski świat Thomasa L. Friedmana i Wędrujący świat Grzegorza Kołodki

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia. Logistyka zaopatrzenia i dystrybucji. Logistyka i systemy logistyczne. Infrastruktura logistyczna.

Matryca efektów kształcenia. Logistyka zaopatrzenia i dystrybucji. Logistyka i systemy logistyczne. Infrastruktura logistyczna. Logistyka i systemy logistyczne Logistyka zaopatrzenia i dystrybucji Logistyka gospodarki magazynowej i zarządzanie zapasami Ekologistyka Infrastruktura logistyczna Kompleksowe usługi logistyczne System

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Seminarium dyplomowe Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU Wykładowcy

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKON2-008 Nazwa modułu Makroekonomia II Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics II Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu Podstawy ekonomii Nazwa modułu w języku angielskim Fundamentals of Economics Kod modułu Kody nie zostały jeszcze przypisane Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. Efekty kształcenia dla kierunku PRAWNO-EKONOMICZNEGO studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne Studia prowadzone wspólnie przez Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Główne nurty ekonomii politycznej

Główne nurty ekonomii politycznej Główne nurty ekonomii politycznej Jerzy Wilkin WNE UW Ekonomia polityczna jako nauka i jako sztuka J. S. Mill (Principles of Political Economy - 1848): ekonomia polityczna jest zarówno nauką, jak i sztuką:

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11 SPIS TREŚCI WSTĘP (Wiesław Stawiński)........................ 9 ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)..................11 1.1. Problemy globalizacji........................

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Makroekonomia II 2. Kod modułu : MEKOII (10-MEKOII-z2-s; 10-MEKOII-z2-ns)

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe studia społeczne, kierunek: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Prawo 30 h Pojęcie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ZIP-3-803-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Zarządzania Kierunek: Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów: Studia III stopnia Forma i tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ

System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ Opis systemu. System akumulacji i transferu punktów ECTS przyjęty na Wydziale Ekonomiczno- Socjologicznym

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Zarządzania 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Zarządzania 4. Kod przedmiotu/modułu SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Diagnoza i rozwój kompetencji pracowników Moduł 181 : Coaching w organizacji 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Coaching in organization

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Etyczny i społeczny kontekst zarządzania

Etyczny i społeczny kontekst zarządzania Materiał do użytku wewnętrznego dla studentów PWSZ w Głogowie Etyczny i społeczny kontekst zarządzania Wykład IV Źródło: opracowano na podstawie R.W.Gryffin, Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa:

Bardziej szczegółowo

Program nauczania GEOGRAFII w Gimnazjum w Siedlcu.

Program nauczania GEOGRAFII w Gimnazjum w Siedlcu. Program nauczania GEOGRAFII w Gimnazjum w Siedlcu. MODUŁ 1 Ocena niedostateczna -uczeń nie opanował tych wiadomości i umiejętności, które są konieczne do dalszego kształcenia, -nie potrafi rozwiązać zadań

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Mapowanie i diagnoza kompetencji pracowniczych, opracowanie arkuszy kompetencyjnych dla celów rekrutacji i ocen okresowych../ Moduł

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

Przedmiot Ekonomika Przedsiębiorstwa Turystycznego i Rekreacyjnego. studiów 20 5. Turystyka i Rekreacja

Przedmiot Ekonomika Przedsiębiorstwa Turystycznego i Rekreacyjnego. studiów 20 5. Turystyka i Rekreacja Przedmiot Ekonomika Przedsiębiorstwa Turystycznego i Rekreacyjnego kod nr w planie ECTS studiów 20 5 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr I/2 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny)

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Podstawy ekonomii Kierunek: Inżynieria Środowiska Rodzaj przedmiotu: treści ogólnych, moduł Rodzaj zajęć: wykład Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

Gospodarka i praca jako pojęcia socjologiczne. dr Piotr Ostrowski Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski

Gospodarka i praca jako pojęcia socjologiczne. dr Piotr Ostrowski Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski Gospodarka i praca jako pojęcia socjologiczne dr Piotr Ostrowski Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski Fizyk, który jest tylko fizykiem, moŝe być pierwszej klasy fizykiem i najbardziej wartościowym

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 1/01 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 8 lutego 01 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki

Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport A. USYTUOWANIE

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Chemia z przyrodą

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Chemia z przyrodą KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Chemia z przyrodą.. (nazwa specjalności) Nazwa Dydaktyka przyrody 1, 2 Nazwa w j. ang. Didactic of natural science Kod Punktacja ECTS* 6 Koordynator Dr

Bardziej szczegółowo

Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Recenzja dorobku naukowego, dydaktycznego i organizacyjnego dr Krzysztofa Wacha w postępowaniu habilitacyjnym w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 9/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego Discipline seminar 2: Social media and internet marketing research Kod Punktacja

Bardziej szczegółowo

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii zarządzania 2 CZYM JEST DECYDOWANIE? 1 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii

Bardziej szczegółowo

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI dotyczących realizacji działania: Budowanie kompetencji w zakresie matematyki, informatyki i nauk przyrodniczych jako podstawy do uczenia się przez cale życie (w tym wspieranie

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia. Menedżer sportu i turystyki Nazwa studiów podyplomowych

Opis efektów kształcenia. Menedżer sportu i turystyki Nazwa studiów podyplomowych Załącznik Nr 1 do uchwały Nr AR001-5-X/2013 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach z dnia 29 października 2013 roku Opis efektów kształcenia Menedżer sportu i turystyki

Bardziej szczegółowo

I stopnia (inż. lub lic.) Dr Anita Gałęska-Śliwka

I stopnia (inż. lub lic.) Dr Anita Gałęska-Śliwka Kod przedmiotu: IH PS-L-3p12-2012-S Pozycja planu: B12 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność Prawo rodzinne

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: brak 1. PRZEDMIOT NAZWA

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ:

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ: SZKOLNY KLUB PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Spotkania w ramach SKP mają na celu przygotować ucznia do aktywnego i świadomego uczestnictwa w życiu gospodarczym, pobudzić w nim ducha przedsiębiorczości, kształcić postawy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA ADMINISTRACYJNEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA SP. ADMINISTRACJA PUBLICZNA 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Instytut Ekonomiczny. prof. nadzw. dr hab. Grażyna Krzyminiewska. grazyna.krzyminiewska@ue.poznan.pl

Instytut Ekonomiczny. prof. nadzw. dr hab. Grażyna Krzyminiewska. grazyna.krzyminiewska@ue.poznan.pl Kod przedmiotu: PLPILA02-IEEKO-L-1o9-2012 Pozycja planu: A9 INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane 1 Nazwa przedmiotu Podstawy socjologii 2 Rodzaj przedmiotu Ogólny/Obowiązkowy 3 Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i organizacja

Ekonomika i organizacja Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw Ekonomika i organizacja produkcji Ekonomika i organizacja produkcji Wymiar godzinowy: 30 h wykładów Wykłady zakończone

Bardziej szczegółowo

1 26671 ABC zdrowia dziecka 978-83-200-3869-9. 2 469 Analiza finansowa przedsiębiorstwa 978-83-01-14871-3

1 26671 ABC zdrowia dziecka 978-83-200-3869-9. 2 469 Analiza finansowa przedsiębiorstwa 978-83-01-14871-3 Lp. Ibuk ID Tytuł ISBN 1 26671 ABC zdrowia dziecka 978-83-200-3869-9 2 469 Analiza finansowa przedsiębiorstwa 978-83-01-14871-3 3 2307 Analiza finansowa w procesie decyzyjnym współczesnego przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo